Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 58.1KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Философия

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Ko‘p qiymatli mantiqiy sistemalarning ilmiy bilishdagi o‘rni

Купить
MANTIQ TARIXI VA NAZARIYASI FANIDAN KURS ISHI Mavzu: Ko‘p qiymatli mantiqiy sistemalarning ilmiy bilishdagi o‘rni 1 MUNDARIJA: KIRISH …......................................................................................3-4 I BOB . Mantiq ilmi: ko‘p qiymatli mantiqiy sistemalar 1.1.Mantiq fanining ahamiyati va unda o‘rganilishi zarur bo‘lgan tushunchalar……………………………………………………..…….5-8 1.2.Ko‘p qiymatli mantiqiy sistemalarning ahamiyati……………………………………………………..…........8-12 II BOB . Ko‘p qiymatli mantiqiy sistemalarning ilmiy bilishdagi o‘rni 2.1. Ilmiy bilish haqida ……………………………………………..12-16 2.2. Ko‘p qiymatli mantiqiy sistemalarning ilmiy bilishdagi o‘rni …16-23 XULOSA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ……. . . . . . 24 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO YXATI ʻ . . . . . . . …… .25 2 KIRISH Mavzu dolzarbligi . Ko‘p qiymatli mantiqiy tizimlar murakkab hodisalarni yanada nozik va moslashuvchan tasvirlash imkonini berish orqali ilmiy bilimlarda muhim rol o‘ynaydi. Faqat ikkita haqiqat qiymati (to‘g‘ri va noto‘g‘ri) bilan ishlaydigan an'anaviy ikkilik mantiqdan farqli o‘laroq, ko‘p qiymatli mantiqiy tizimlar bir nechta haqiqat qiymatlarini o‘z ichiga olishi mumkin, bu esa haqiqiy dunyoning murakkabliklarini modellashtirish va tushunishda aniqroq bo‘lishga imkon beradi. Ko‘p qiymatli mantiqiy tizimlarning ilmiy bilimdagi dolzarbligi sun'iy intellekt, kvant mexanikasi, loyqa mantiq va qaror qabul qilish jarayonlari kabi turli sohalarda yaqqol namoyon bo‘ladi. Masalan, sun'iy intellektda ko‘p qiymatli mantiq ma'lumotlardagi tushunmovchilik va noaniqliklarni yaxshiroq qamrab oladi, bu esa yanada mustahkam va aniq qaror qabul qilish algoritmlariga olib keladi. Hodisalar ko‘pincha zarrachalar va to'lqinlarning xususiyatlarini namoyon qiladigan kvant mexanikasida kvant holatlarini tushunish va izohlash uchun ko‘p qiymatli mantiq muhim ahamiyatga ega. Bundan tashqari, ko‘p qiymatli mantiqiy tizimlar klassik ikkilik mantiq asosiy hodisalarning boyligini to‘liq qamrab ololmaydigan holatlarda ayniqsa dolzarbdir. Bunga lingvistik tahlil, xavfni baholash va noaniqlik sharoitida fikr yuritish kabi sohalar kiradi. Ilmiy bilimlarda ko‘p qiymatli mantiqiy tizimlarning o‘rni murakkab tizimlar va hodisalar haqidagi tushunchamizni rivojlantirish uchun juda muhim bo‘lib, uni turli ilmiy va texnik sohalardagi tadqiqotchilar va amaliyotchilar uchun muhim mavzuga aylantiradi. Ilm-fan va texnologiyada tobora murakkab muammolarga duch kelishda davom etar ekanmiz, ko‘p qiymatli mantiqiy tizimlarning dolzarbligi va qo‘llanilishi ahamiyati ortib bormoqda. Kurs ishining maqsad va vazifalari: Ko ‘p qiymatli mantiqiy sistemalarni o‘rganish, uni hayotda qanday tadbiq qilish mumkinligi va ilmiy bilishdagi ahamiyatini anglab yetish. 3 Kurs ishining obekti : Ko‘p qiymatli mantiqiy sistemalarning ilmiy bilishdagi o‘rni. Kurs ishining predme ti: Ko‘p qiymatli mantiqiy sistemalarni va ularning fan klaffikatsiyalari orasidagi uzvuyligi, aloqadorligi. 4 I BOB. Mantiq ilmi: ko‘p qiymatli mantiqiy sistemalar 1.1. Mantiq fanining ahamiyati va unda o‘rganilishi zarur bo‘lgan tushunchalar Kelib chiqishiga ko‘ra arabcha bo‘lgan “mantiq” (grekcha logos) atamasi “ fikr ” , “ so‘z ” , “ aql ” , “ qonuniyat ” kabi ma’nolarga ega. Uning ko‘pma’noliligi turli xil narsalarni ifoda qilish i da o‘z aksini topadi. Xususan, mantiq so‘zi, birinchidan, obyektiv olam qonuniyatlarini (“obyektiv mantiq”, “narsalar mantig‘i” kabi iboralarda), ikkinchidan, tafakkurning mavjud bo‘lish shakllari va taraqqiyotini, shu jumladan, fikrlar o‘rtasidagi aloqadorlikni xarakterlaydigan qonun-qoidalar yig‘indisini (“subyektiv mantiq” iborasida) va uchinchidan, tafakkur shakllari va qonunlarini o‘rganuvchi fanni ifoda etishda ishlatiladi. “ Mantiq ” so‘zining paydo bo‘lishi haqida gapiradigan bo‘lsak, ilk bor Demokritning “ Mantiq haqida yoki Kanon ” 1 asarida ishlatgan. Lekin bu terminning doimiy qo‘llanishiga ellinistlar, platonchilar, peripatetiklar va, ayniqsa, stoiklar sabab bo‘lganlar. Shu bilan birga, stoiklar grammatikani (sintaksisni) va falsafiy mushohada tilini mantiqning tarkibiga kiritdilar hamda ritorika va dialektikani mantiq bilan uzviy bog‘liq ilm turlari sifatida ajratdilar. Xususan, “Ritorika deb, – yaxshi muhokama qilishni, dialektika deb esa, savol-javoblar orqali vujudga keladigan tortishuvlar qoidalari haqidagi fanni tushundilar” 2 . Mantiq ilmining o‘rganish obyektini aqliy mushohada, tafakkur tashkil etadi. “Tafakkur” arabcha so‘z bo‘lib, o‘zbek tilidagi “fikrlash”, “aqliy mushohada ” so‘zlarining sinonimi sifatida qo‘llaniladi. Tafakkur bilishning yuqori bosqichidir. Uning mohiyatini yaxshiroq tushunish uchun bilish 1 Sext, Emp. Adv. Math. VII. 16. 2 Луканин Р.К. Органон Аристотеля. –М.: Наука, 1984. –С.5. 5 jarayonida tutgan o‘rni, bilishning boshqa shakllari bilan bo‘lgan munosabatini aniqlab olish zarur. Aql, tafakkur bilish manbalaridan biridir. U bilishning boshqa vositalari, xususan , hissiy mushohada (sezgi, idrok, tasavvur), irratsionallik (masalan, intuitsiya) bilan birgalikda mavjud. Ularning o‘ziga xos xususiyatlari hamda munosabatlari to‘g‘risida turli xil qarashlar mavjud. Masalan, Aristotel aqlning bilishdagi rolini yuksak baholagan, uning bir qancha shakllarini, xususan, nazariy va amaliy aqlning nus va fronesis, sust va faol shakllarini farqlagan. Islomda, xususan, Kalomda aqlning cheksiz imkoniyatlarga egaligi ta’kidlanadi. Unga ko‘ra, Allohning o‘zi – oliy aql, donishmandlik sohibi. Unda inson aqli tufayli o‘z his-tuyg‘ularini boshqaradi, tartibga soladi, olgan bilimlarining chin yoki xato ekanligini aniqlaydi va eng muhimi, Xoliq tomonidan yaratilganini bilishga muvaffaq bo‘ladi, degan fikr mavjud. Lekin ba’zi islom ilohiyotchilari aqlning inson faoliyatida tutgan o‘rnini yuqori baholamaydi. Xususan, G‘azzoliy, o‘z tadqiqotlari asosida, “Aql o‘zining ojiz va notavonligini tushunib yetish uchungina kerak”, degan xulosaga keladi. Tasavvufni e’tirof etgan Alisher Navoiy asarlarida esa, aql bilan bog‘liq bo‘lgan, uning turli sifatlarini ifoda etadigan iboralarni uchratamiz. Ular “aql ko‘yi”, “aql xirmoni”, “aql kuchi”, “aql-hush”, “o‘tkir zehn”, “fahm-farosat”, “aql quvvati”, “aql-farosat”, “aqldan ozgan”, “xudbin” kabilardir 3 . Hissiy bilishning barcha shakllariga xos bo‘lgan xususiyatlari qatoriga quyidagilar kiradi: Birinchidan, hissiy bilish obyektning (predmetning yoki uning birorta xususiyatining) subyektga (individga, to‘g‘rirog‘i, uning sezgi organlariga) bevosita ta’sir etishini taqozo etadi. Tasavvur ham bundan istisno emas. Unda 3 Маънавият: асосий тушунчалар изоҳли луғати. –Т.: Ғафур Ғулом номидаги нашриёт - матбаа бирлашмаси, 2009, Б. 56. 6 obrazi qayta hosil etilayotgan (yoki yaratilayotgan) predmet emas, u bilan bog‘liq bo‘lgan boshqa predmet – signal ta’sir etadi. Ikkinchidan, hissiy bilish shakllari predmetning tashqi xususiyatlari va munosabatlarini aks ettiradi. Uchinchidan, hissiy obraz predmetning yaqqol obrazidan iborat. To‘rtinchidan, hissiy bilish konkret individlar tomonidan amalga oshirilganligi uchun ham har bir alohida holda konkret insonning sezish qobiliyati bilan bog‘liq tarzda o‘ziga xos xususiyatga ega bo‘ladi. Beshinchidan, hissiy bilish bilishning dastlabki va zaruriy bosqichi hisoblanadi. U predmetning realligini, ya’ni mavjudligini ko‘rsatadi va shu tariqa fikrlash predmetini shakllantiradi. U ning siz bilish mavjud bo‘la olmaydi. Chunki inson olam bilan, dastlab , o‘zining sezgi organlari orqali bog‘lana di . Bilishning keyingi bosqichi, boshqa barcha shakllari oxir- oqibatda sezgilarimiz bergan ma’lumotlarga tayanadi. Bundan kelib chiqadigan xulosa shuki, hissiy bilish tafakkur bilan uzviy bog‘liq. Xususan, nazariy bilimlarning chinligi, pirovard natijada , empirik talqin qilish yo‘li bilan, ya’ni tajribada bunday bilimlarning obyektini qayd etish orqali asoslanadi. O‘z navbatida, hissiy bilish, umuman olganda, aql tomonidan boshqarilib turadi, bilish oldida turgan vazifalarni bajarishga yo‘naltiriladi, ijodiy fantaziya elementlari bilan boyitiladi. Masalan, guvohlarning bergan ko‘rsatmalari asosida jinoyatchining portreti (masalan, kompyuter yordamida fotoroboti) yaratiladi, yaqqol his qilinadi va qidiriladi. Lekin, shunga qaramasdan, hissiy bilish o‘z imkoniyatlari, chegarasiga ega. U bizga alohida olingan predmetlar (yoki predmetlar to‘plami), ularning tashqi belgilari haqida ma’lumot beradi. Unda mavjud predmetlar o‘rtasidagi aloqadorlik (masalan, muz bilan havoning harorati o‘rtasidagi bog‘lanish) 7 o‘rganilmaydi, predmetlarning umumiy va individual, muhim va nomuhim, zaruriy va tasodifiy xususiyatlari farq qilinmaydi. Bundan tashqari, ba’zi hollarda hissiyotimiz bizni aldab qo‘yadi. Uning asosiy sabablari inson sezgi a’zolari imkoniyatlarining chegaralanganligi va shuningdek, predmetning mohiyatini belgilaydigan muhim xususiyatlarning hamma vaqt ham tashqaridan aniq, ravshan ifodalanmasligidan iborat. Masalan, uzoqdan sizga qarab yurib kelayotgan kishini tanishingizga o‘xshatasiz, lekin yaqinroq kelganda uning boshqa kishi ekanligi ma’lum bo‘ladi. Boshqa bir misol. Endi tanishgan kishingiz haqidagi dastlabki taassurot (bu, odatda , uning tashqi tomonidan ko‘rinishiga qarab hosil qilinadi) ba’zan u bilan muloqotda bo‘lgandan keyin o‘zgaradi. Mana shu o‘rinda “Kiyimiga qarab kutib olishadi, aqliga qarab kuzatishadi” degan maqolning hissiy bilish bilan aql o‘rtasidagi o‘zaro munosabatni, farqni yaxshi ifoda qilishini ta’kidlash lozim. Yuqorida qayd etib o‘tilgan holatlar tafakkurga bo‘lgan ehtiyojni, uning bilishdagi tutgan o‘rnini chuqur anglashga yordam beradi. 1.2. Ko‘p qiymatli mantiqiy sistemalarning ahamiyati Keng ma’noda mantiqni tafakkur shakllari va qonunlarini o‘rganuvchi fan , deb atash mumkin. Hozirgi paytda uning formal mantiq, dialektik mantiq va matematik mantiq kabi yo‘nalishlari farq qilinadi. Formal mantiq tafakkurning strukturasini fikrning konkret mazmuni va taraqqiyotidan chetlashgan holda, nisbatan mustaqil ravishda olib o‘rganadi. Uning diqqat markazida muhokamani to‘g‘ri qurish bilan bog‘liq qoidalar va mantiqiy amallar ni muhokama etish yotadi. Formal mantiqqa to‘g‘ri tafakkur shakllari va qonunlarini o‘rganuvchi falsafiy fan, deb ta’rif berish mumkin. 8 Dialektik mantiq, formal mantiqdan farqli o‘laroq, tafakkurni uning mazmuni va shakli birligida hamda taraqqiyotida olib o‘rganadi. Matematik mantiq esa tafakkurni matematik metodlar yordamida tadqiq etadi. U hozirgi zamon matematikasining muhim yo‘nalishlaridan biri bo‘lib, tafakkurni mantiqiy hisoblash deb ataladigan yuqori darajada abstraktlashgan va formallashgan sistemada tahlil qiladi. Biz o‘rganadigan fan formal manti iqdir. U Aristotel davridan beri dunyoning barcha mamlakatlari oliy o‘quv yurtlarida, ba’zilarida litsey va kollejlar va hatto, o‘rta maktablarda o‘qitib kelinadi. Lekin shu kungacha mantiq bo‘yicha yaratilayotgan adabiyotlar Aristotel “Organon”ida tadqiq etilgan masalalar-terminlar(tushunchalar), mulohazalar, sillogizmlar hamda ular bilan bog‘liq xulosa chiqarishning boshqa turlari, xususan, ilmiy metod, ehtimollik va mantiqiy xatolarga bag‘ishlangan bo‘lsa-da, bilish tarixi davomida uning predmetiga doir mutaxassislar qarashlarida ixtiloflar mavjud. Xususan, “Turli mantiq maktablari, masalan, an’anaviy, lingvistik, psixologik, epistemik-mantiqiy va matematik mantiq maktablari turli tillardan foydalanishadi, ularning har biri boshqalarining yondashuvini mantiqqa aloqasi yo‘q deb hisoblab, ularni tanqid qiladi” 4 . Masalan, Morris Koen va Yernest Nagellar ning fikricha, “Mantiqni turli xil asoslarning adekvatligi va isbotlash kuchi masalasini tadqiq etadi deb aytish mumkin. Lekin an’anaga ko‘ra, u isbotlash nimadan tashkil topishini(ya’ni, strukturasini-M.Sh.) o‘rganadi, ya’ni yetarli va rad etib bo‘lmaydigan asoslar bilan ish ko‘radi” 5 . Mazkur qarashning, Aristotel tomonidan yaratilgan mantiq o‘zagini sillogistik nazariya va u bilan bog‘liq isbotlash to‘g‘risidagi ta’limot tashkil etadi, degan fikr bilan hamohangligini payqab olish qiyin emas.To‘g‘ri, xulosa chiqarish va isbotlash formal mantiqning asosiy muammosi hisoblanadi, chunki u o‘z ichiga tushuncha, mulohazalarni oladi. 4 Morris R.Cohen, Ernest Hagel. An Introduction to Logic and the Scientific Method. New York. 2007.p.9. 5 Ўша асар-Б.32. 9 Ayni paytda, ular maxsus tadqiq qilinmasa, mohiyati ochilmaydi, ko‘p tomonlari noma’lumligicha qoladi. Busiz zamonaviy mantiq, xususan, predikatlar hisobini tasavvur qilib bo‘lmaydi. Zamonaviy formal (simvolik) mantiqning turli yo‘nalishlarida (ular birgalikda noklassik mantiq deb nomlanadi) mulohazalarning chinligi turli darajadagi ehtimollikdan iborat bo‘lishi, ya’ni ko‘p qiymatli (ko‘p ma’noli) bo‘lishi mumkin. Shunga muvofiq ravishda ko‘p ma’noli noklassik mantiq turlari shakllangan. Ko‘p ma’noli mantiq hozirgi zamon noklassik mantig‘ining bir tarmog‘i bo‘lib, fikrlashni “ chin ” , “ xato ” , “ qisman chin ” , “ qisman xato ” kabi tushunchalar orqali ifodalaydi. Agar umumiy formal mantiqda mulohazalar ikki qiymatli (chin yoki xato) bo‘lsa, ko‘p ma’noli mantiqda mulohazalar uchta va undan ortiq qiymatlidir. Shuning uchun bu mantiq “ ko‘p ma’noli mantiq ” deb yuritiladi. Bu mantiqda eng oddiy sistema uch ma’nolidir. Masalan, Siz “BMTning Nizomini bilasizmi? degan savolga “ha”, “yo‘q”, “qisman bilaman” kabi javoblarni olish mumkin. Ko‘p ma’noli mantiqning bir qanchasi matematika va mantiq kesishgan joyda vujudga kelgan bo‘lib, ularning ba’zilari asosida Kantor to‘plam nazariyasi duch kelgan paradokslar sababini topishga urinish yotadi. Ma’lumki, nemis olimi Kantor ishlab chiqqan to‘plam nazariyasi bir necha hal qilib bo‘lmaydigan paradokslar bilan to‘qnashib, ularning sababi aniqlanmagandan so‘ng, undan qutilishga urinish yo‘lida logitsizm, konstruktivizm, intuitsionizm kabi oqimlar paydo bo‘ladi. Ularda paradoks bilan bog‘liq ziddiyatlarni zamonaviy formal mantiq asosida hal qilishga urinish kuzatiladi. Induktiv mantiq – noklassik mantiq yo‘nalishlaridan biri bo‘lib, unda induksiya, shu jumladan, matematik induksiya, faktlar etishmovchiligi sharoitida, chinlik ehtimoli qanday bo‘lishidan qat’i nazar, muammoni hal 10 etish yo‘lida muayyan mulohazalar hosil qilishga imkon beradi, degan xulosaga kelinadi.ga muayyan matematik induksiya. Induktiv mantiq prinsiplari XX asr olimlari L.E.Brauer va A.Geytinglar tomonidan ishlab chiqilgan. Klassik mantiqqa asoslangan matematikada " XA (x) ifoda quyidagicha o‘qiladi: “Hamma X A xossasiga ega”. Klassik mantiqqa ko‘ra, agar bu ifodalar arifmetika ak s iomalariga mos kelsa, to‘g‘ri (chin) deb qabul qilinadi. Matematika uchta musbat sonlarning bir butuni h dan tuzilgan, uni A (h)ning tashkil topish usuli qiziqtirmaydi. Intuitiv mantiqda bu sonning tuzilish usuli ma’lum bo‘lgandagina AxA (X) ifodasi chin (to‘g‘ri) hisoblanadi. A ning to‘g‘riligidan (chinligidan) V ning to‘g‘riligini bevosita keltirib chiqarish metodi ishlab chiqilgandagina, implikatsiya (a → v) chin (to‘g‘ri) hisoblanadi. Intuitsionistik mantiq ham matematikaning rivoji bilan uzviy bog‘liq ravishda shakllangan. Asoschisi gollandiyalik matematik va mantiqshunos L.Brauer bo‘lib, u va uning tarafdorlari fikriga ko‘ra intuitsiya matematika va mantiqning asosida yotadi. Ularning ta’kidlashicha, to‘plam nazariyasi bilan bog‘liq paradokslarning vujudga kelishi nafaqat cheksizlik abstraksiyasini qabul qilish bilan, balki klassik mantiqning qonunlari hamda muhokama yuritish usullarining yangi bilish vazifalarini hal etishdagi zaifligi bilan ham bog‘liq. 11 II BOB . Ko‘p qiymatli mantiqiy sistemalarning ilmiy bilishdagi o‘rni 2.1. Ilmiy bilish haqida. Mantiq bilish, to‘g‘ri fikrlash metodlarini o‘r ganuvchi fandir. Ilmiy bilish jarayonida metod muammosi qadimgi davr falsafasida qo‘yilgan. Xususan, Sokrat mayevtika usulini, Demokrit “Kanon”larda (kanon-mezon, qoida) tayyor bilimlarning chin yoki xatoligini aniqlaydigan usullarni ishlab chiqqan. Aristotel esa, “Organon”ida (organon-bilish quroli) fikrni mantiqan to‘g‘ri qurish va chin bilim hosil qilish vositalarini tadqiq etgan. Keyinchalik, Mantiq kanonmi yoki organonmi? degan savol mantiqda keng muhokama qilingan. Yangi davrda F.Bekon birinchilardan bo‘lib metod muammosini mantiq fani doirasida tahlil qilgan. R.Dekart va I.Kantlar ham bu masalaga alohida e’tibor qaratganlar. Gegel metodologiya rivojiga muhim hissa qo‘shdi. Albatta, ilmiy bilish jarayonida har bir fan konkret tadqiqot obyektiga ega ekan, o‘zining maxsus tadqiqot usullarini ishlab chiqishi zarur. Masalan, fizikaga N.Bor qo‘shimcha qilish prinsipini kiritgan. Ba’zi bir fanlar tadqiqot obyektlari bo‘yicha bir-biriga yaqin bo‘lgani uchun, ularning tushunchalari, qonunlari va metodlari ham bir-biriga yaqindir. Xususan, bilishda xususiylik va umumiylik vazifasini bajaruvchi usullar mavjuddir. Ko‘pchilik fanlarda qo‘llaniladigan usullar umumiy usul deyiladi. Umumiy usul , qo‘llanilishi doirasiga ko‘ra, umumiy bo‘lgani bilan , o‘z maxsus vazifasiga ega. Bunga misol qilib mantiq fanidagi tushuncha hosil bo‘lishining analiz va sintez, umumlashtirish va mavhumlashtirish kabi usullarini, shuningdek, induksiya va deduksiya, qiyoslash va 12 modellashtirishni ko‘rsatish mumkin. Bular bilishning umummantiqiy metodlari hisoblanadi Dialektika barcha fanlar uchun eng umumiy metod vazifasini bajaradi. Formal mantiq tafakkurni o‘rganuvchi boshqa fanlar, xususan, falsafa, psixologiya, fiziologiya bilan hamkorlik qiladi hamda ilmiy bilimlar sistemasida o‘zining munosib o‘rniga ega. An’anaga ko‘ra , mantiq tafakkur shakllari va qonunlari to‘g‘risidagi fan deb ta’riflanadi. Bu ta’rif hali mantiq va psixologiya falsafa tarkibidan bilimning maxsus yo‘nalishlari sifatida ajralib chiqmagan paytga taalluqli. Bunda individual va ijtimoiy ong o‘rtasidagi tafovutga ko‘p e’tibor qaratishmagan. Hozirgi paytda psixologiya rivojlangan fan sohasi bo‘lib, tafakkurni o‘rganishda uning hissasi kattadir. Garchi hozirda o‘zining alohida predmetiga ega bo‘lsa-da, u mantiq rivojiga jiddiy ta’sir ko‘rsatadi, chunki “psixologiyaga oid bilimlarsiz mantiqiy nazariyalarni xato va anglanmaydigan mulohazalardan soqit qilib bo‘lmaydi” 6 . Mantiqning falsafa umumnazariy masalalari bilan aloqadorligi shunda ko‘rinadiki, “mantiqiy munosabatlar o‘z holicha borliqda mavjud predmet va hodisalar determinatsiyasini (o‘zaro taqozolanganligini – M.Sh.) aniqlash uchun yetarli emas, lekin u predmetlarning mumkin bo‘lgan turli birikmalari determinatsiyalarining har birida qatnashadi” 7 . Mantiqning bosh maqsadi – asosli xulosa chiqarish turlarini asossiz xulosa chiqarishlardan farqlashdan iborat. Biroq mantiqning vazifasi bu bilangina cheklanmaydi. Lokk davridan buyon mutafakkirlar bilimning umumiy tabiati va inson ongi haqiqatni anglashi mumkin bo‘lgan usullar haqida spekulyativ diskussiyalar olib borishadi. Biz bunday bahs- munozaralarni muhim emas deb hisoblaymiz. Metafizika, ratsional psixologiya yoki epistemiologiya va psixologiya tadqiq etadigan masalalar 6 o ‘ sha asar. –B. 52. 7 o ‘ sha asar. –B. 5 3 . 13 muayyan darajada mavhumdir va noaniqdir. Shuning uchun ham shubha ostida qoladi. Lekin metafizika, ya’ni falsafa muhokama yuritishning umumiy asoslarini, qonuniyatlarini tadqiq etishi bilan mantiqqa yaqin turadi, uning qoidalarining zaruriy metodologik asosini tashkil etadi. Lekin mantiq qurilgan muhokamaning foydaliligiga e’tiborni qaratmaydi va uni kafolatlamaydi ham. Foydalilik qadriyatlar to‘g‘risidagi metafizik muhokamalarda o‘rganilishi mumkin. Shunday qilib, mantiq metodi muhokama yuritishning intellektual instrumentlarini takomillashtiradi, lekin shuni ham unutmaslik zarurki, mazkur instrumentlar ratsional va ijodiy tafakkur yuritishning zaruriy shart-sharoitini tashkil etadi, xolos 8 . Matematika, grammatika, mantiq ziyrak aql, kuchli tafakkurni shakllantirishda alohida ahamiyat kasb etadi. Masalan, matematik tafakkuri kuchli bo‘lgan kishining aqli ham o‘tkir, fikrini tilda aniq, izchil ifoda qilgan kishining mantiqiy tafakkuri ham mustahkamdir. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, matematika, grammatika, mantiq taxminan bir vaqtda – eramizgacha bo‘lgan IV asrda qadimgi Gretsiyada, vujudga kelgan. U davrda Gretsiyada ettita mustaqil ilm sohalari ta’limning ikkita siklini (guruhini) tashkil etgan: “uchlik”ka grammatika, ritorika va dialektika, “to‘rtlik”ka – arifmetika, geometriya, astronomiya, musiqa kiritilgan. Grammatika til haqidagi fan bo‘lib, so‘zlar va gaplar qurilishini o‘rganadi. U ikkita qismdan: morfologiya (shakl) – so‘zlarni hosil qiluvchi til birliklarini qo‘shish to‘g‘risidagi ta’limot va sintaksis (tartib, qurish) – gapda so‘zlarning qo‘shilishi to‘g‘risidagi ta’limotlardan tashkil topgan. Matematika, dastlab, ikki qismdan: arifmetika (son) – butun va kasr sonlar xususiyati va ular ustidagi amallarni o‘rganuvchi fan va geometriya 8 Morri s R. Cohen Ernest Nagelan introductionto logic andscientific method. New York, 2007. P .54 . 14 (yer o‘lchash) – fazodagi munosabatlar va shakllarni o‘rganuvchi ilm turidan tashkil topgan. Qadimgi grek muallimlari grammatikani so‘zlashga, dialektikani haqiqatni aniqlashga, ritorikani nutqni bezashga, musiqani kuylashga, arifmetikani hisoblashga, geometriya’ni o‘lchashga, astronomiya’ni yoritgichlarni tadqiq etishga o‘rgatadi deb hisoblashgan. Mantiqning grammatika bilan aloqasi til va tafakkur(aql)ning uzviy bog‘liqligi bilan belgilanadi. Bu ikki hodisa biri ikkinchisisiz mavjud bo‘la olmaydi: til belgisi (uni grammatika o‘rganadi) ma’no-mazmunga ega bo‘lsagina (uni mantiq o‘rganadi), ahamiyatlidir va mavjuddir; o‘z navbatida, fikr, uning ma’nosi faqat til ifodalari (so‘z, gap) orqali yuzaga chiqqandagina, reallashgandagina muloqot obyektiga aylanadi. Mantiqni so‘zlar va hatto ularning ma’nosini o‘rganuvchi fan deb bo‘lmaydi. Uning diqqat markazida mulohazalar implikatsiyasi turadi. Lekin shunga qaramasdan , mantiq baribir grammatika bilan uzviy bog‘liq. Aristotel, Duns Skot va Ch.S.Pirslar hamma vaqt ham grammatika va mantiqning chegarasini aniq ko‘rsatgan emas. Yuqorida aytganimizdek, mantiq so‘zlarni ularning muayyan ma’noga ega bo‘lishi faktidan kelib chiqib tadqiq etadi. So‘zlarning ma’nosini aniq tasavvur qilish mulohazalarimizning chin bo‘lishi uchun zarutsr omil hisoblanadi. Mantiq so‘zlarni mulohaza qurishning zaruriy elementlari va vositalari deb biladi. Va , bu xulosa chiqarishda xatoga yo‘l qo‘ymaslikka imkon beradi 9 . Mazkur mualliflar mantiq va psixologiya munosabatiga e’tibor qaratishib, bu fanlarning predmetiga murojaat qilishadi va ta’kidlashadiki, an’anaga ko‘ra, mantiq tafakkur qonunlari haqidagi fan deb ta’riflanadi. Bu ta’rif o‘zining tarixiy ildizlari bilan mantiq va psixologiya hali alohida ilm 9 Qarang : Morris R. Cohen, Ernest Nagelan introductionto logic andscientific method. New York, 2007. P .50-51 . 15 sohalari sifatida ajratilmagan davrga borib taqaladi. Lekin hozirda tafakkur qonunlari yoki usullarini tadqiq etish muayyan darajada psixologik omillarni hisobga olishni taqozo etishini hech kim shubha ostiga olmaydi. Mulohaza yuritish individlar tomonidan amalga oshirilgani uchun uning natijasi shaxsning psixologik holatiga ham bog‘liq bo‘ladi. Shu sababli mantiqda , ayniqsa . xulosa chiqarish va isbotlash amallarida psixologik omillarning hisobga olinishi zarur. Mantiqiy asoslash qoidalari , umuman olganda , empirik fan hisoblangan psixologiya doirasida o‘rganilmaydi. Lekin psixologiya’ni o‘rganish logikada kompetentlik qobiliyatini kuchaytirishga imkon beradi, chunki hech bir bilim psixologiya singari mantiqiy nazariya’ni xato va anglashilmagan psixologik asoslardan soqit qila olmaydi 10 . 2.2. Ko‘p qiymatli mantiqiy sistemalarning ilmiy bilishdagi o‘rni Bilish, tafakkurning murakkab sistemalarni, kompleks muammolarni o‘rganishga o‘ta borishi falsafa, ayniqsa, mantiq oldiga mos metodologik vositalarni yaratishni, yangi paradigmalar vositasida fikrlash va ilmiy- tadqiqot ishlarini olib borish vazifasini qo‘yadi va uni hal etishni zaruratga aylantiradi. Bu zaruriyat globallashuv, shu jumladan, ilmiy bilishdagi globallashuv sharoitida yanada ko‘proq anglashilmoqda. Shundan kelib chiqib, kitobning mazkur bo‘limini zamonaviy ilmiy bilishning, fanning umummantiqiy metodlari masalasini, ayniqsa, mantiqning ilmiy bilish metodologiyasini takomillashtirishda tutgan o‘rni, xususan, formal mantiq metodlarining yangi bilim hosil qilishdagi imkoniyatlari va chegaralari, dialektikaning mantiqiy fikrlash metodi sifatidagi mazmun- mohiyatini muhokama qilishdan boshlaymiz. 10 Morris R. Cohen, Ernest Nagelan introductionto logic andscientific method. New York, 2007. P .51 . 16 Ilmiy bilish, axborat almashuv glob a llashuvning ajralmas qismi bo‘lib hisoblanadi. Ana shuning uchun ham globallashuv ilmiy bilish oldida turgan vazifalarni yyechishga kompleks yondashishni, uning falsafiy–mantiqiy masalalarini chuqur tahlil qilishni taqozo qiladi. Bunga bo‘lgan ehtiyoj hozirgi zamon fani taraqqiyotidagi mavjud tendensiya kontekstida yaqqol seziladi. Yuqoridagi aytilganlardan kelib chiqadigan xulosa shuki, ilmiy bilishdagi globallashuvni boshqa sohadagi ana shunday jarayonlar bilan uzviy bog‘liq holda olib qaramoq kerak. Ana shundagina uning o‘ziga xos xususiyatlarini to‘liq ochish, imkoniyatlarini to‘g‘ri baholash mumkin. Bunda kreativ tafakkurning o‘rni alohidadir. Formal mantiq bizga har qanday mulohaza chinligining boshqa mulohazalar chinligi bilan tasdiqlanishi zarurligini ko‘rsatadi. Shuning uchun ham mantiq “ishtirokini” har qanday asoslangan bilimda kuzatishimiz mumkin (bunda ushbu bilim “fan” atamasining boshlang‘ich mohiyatini ifodalaydi). Biroq, bu bilim to‘liqligicha u bilan mos tushavermaydi. Bunday yondashuv, mualliflar fikricha, bizga har qanday fanni amaliy mantiqning muayyan turi sifatida ko‘rib chiqish imkonini beradi. Yunon mutafakkirlari fikricha, bilim, fan qanday sohaga oid bo‘lishidan qat’i nazar, uning mantig‘ini geologiya hamda antropologiya tashkil etadi, ya’ni yerli hayot kechirayotgan inson bilim olish maqsadini tashkil etadi. M.Koen va E.Nagelga ko‘ra, t abiiy fanlarning bugungi yuqori mavqega erishishida zamonaviy texnologiyalar rivojlanishiga shart-sharoitlar yaratilganligi, qolaversa, qadimgi mifologiya’ni , uning jamiyat hayotiga katta ta’siriga qaramasdan, yengib o‘tganligi muhim rol o‘ynadi. Bu esa, o‘z navbatida, “fan” atamasi bilan yaxshi asoslangan kundalik bilimlarning emas, balki yuqori darajada rivojlangan bilimlarninggina atala 17 boshlashiga olib keldi. Kundalik turmushimiz bilan bog‘liq poyezdlar harakatining jadvali yoki telefon kitobchasi tarkibi to‘g‘risidagi ma’lumotlarni, ularning aniq va ravshanligi, chinligi, asoslab berilganligi, tashkiliy jihatdan yuksakligiga qaramay, fan darajasidagi misollar qatoriga kiritib bo‘lmaydi. “Fan” atamasi o‘zining nemischa ma’nosida hanuzgacha ikki xil mazmunda keladi: “bilim” va “ilm-fan”. Bilim, umumiy va tizimlashtiril-gan, bir qancha umumiy tamoyillarga ega bo‘lgan aniq mulohazalardan tarkib topadi. Bu olimlar u yoki bu qonuniyatlarning mavjudligini isbotlovchi, shuningdek, u yoki bu tarixiy haqiqatni, voqelikni aniqlashda yordam beruvchi barcha mantiqiy usullarni ko‘rib chiqishga harakat qilishadi va bu yo‘lda voqelikning muhim asoslarini o‘rnatish uchun, avvalo, uning barcha umumiy qirralarini, garchi ular aniq bir shaklga ega bo‘lmasa-da, inson, uning bilishi bilan bog‘liq barcha xususiyatlarini mulohaza qilib chiqish zarurligini uqtirishadi. Bilishga mantiq nuqtai nazaridan yondashishning mohiyati shunda namoyon bo‘ladiki, agarda biz barcha fanlarga nafaqat bir-biridan o‘zaro farqlari bo‘yicha, balki, shuningdek, ularga vaqt o‘tishi bilan o‘zgarib borishi hamda taraqqiy etishi nuqtai nazaridan qaraydigan bo‘lsak, unda haqiqatni ilm-fanning doimiy va universal xususiyatiga ega umumiy usuli deb hisoblab, uni doimiy ravishda qidirish, izlash zarurligi anglashiladi. Bu quyidagi savollarda o‘z ifodasini topadi: bu haqiqatdan ham shundaymi, bu qay darajada o‘rinli, nega bu aynan shunday, ushbu narsaning mohiyatini aniqlashning umumiy shartlari nima? O‘z mazmun-mohiyatiga ko‘ra, mazkur savollar eng yaxshi asoslarni keltirishni talab qiladi. Bu asoslarni esa, biz mantiq yo‘li bilan aniqlashtirishga harakat qilamiz. 18 Shu tariqa mualliflar tadqiqotning ilmiy metodi har qanday amaliy bilimning umumiy tavsifi sifatida doimo mantiqni qo‘llashdan iborat, degan xulosaga kelishadi. Shu nuqtai nazardan olib qaralganda, ilmiy metod bizning o‘z tasavvurlarimizni, fikr-mulohazalarimiz yoxud gipoteza-gumonlarimizni tasdiqlash yoki rad etishda barcha qo‘llanilishi mumkin bo‘lgan asoslarni sinovdan o‘tkazishda muhim ahamiyat kasb etadi. Ilmiy metodning turli xususiyatlari nisbatan yaxshi rivojlangan fanlarda yaqqol namoyon bo‘ladi. Biroq, o‘z mohiyatiga ko‘ra, ilmiy metod mantiqiy sharoitlar bilan belgilanadigan, haqiqatni qidiruvchi mantiqiy vosita hisoblanadi. Ammo ushbu metodni to‘liqroq, yanada batafsil ko‘rib chiqishdan oldin, biz, ikkilanishlarni bartaraf etish va barqaror e’tiqodga erishish borasida mazkur metod bilan boshqa bilish usullari o‘rtasidagi farqlarni ajratib olishimiz kerak. Yuqorida qayd etib o‘tilganidek, bizning ishonch-e’tiqodimiz qiziqishlarimiz yoki norefleksiv taxminlarimizni qanchalik qabul qilishimizga asoslanadi. Xususan, M.Koen va E.Nagelning ta’kidlashicha, bizning Quyoshning Yer atrofida aylanishi, uning Sharqdan chiqib, G‘arbda botishini anglashimiz, tish pastalarini ishlab chiqaruvchi firmaga aynan ularning mahsulotlaridan foydalana boshlaganimizdan so‘ng tishimiz bilan bog‘liq muammolarning yo‘qolganligi yoki kamayganligi borasida minnatdorchilik maktubini yuborishimiz, kamabag‘al odamning yirtiq- yamoq, kir-chir kiyimini ko‘rgan zahoti uning kambag‘al ekanligini anglab yetib, unga sadaqa berishimiz ishonch-e’tiqodimiz bilan bog‘liq. Biroq, biz “ko‘rish”ning o‘zi “ishonish” uchun y etarli emasligiga tez-tez ishonch hosil qilamiz. Aslida, ko‘rishga asoslangan e’tiqod har doim ham u qadar murakkab tajribaviy asosga ega bo‘lavermaydi. Bunday holatlardagi ishonch- 19 e’tiqodlar kam darajadagi muvofiqlikka ega bo‘lib, ularga asoslangan xatti- harakatlar zarur natijalarga olib kelmaydi. Bu esa, o‘z navbatida, bizning fikrlarimizni o‘zgartirish yoki ular uchun yangi asoslar izlashni talab etadi. Mazkur faoliyat esa bir qancha yo‘llar bilan, xususan, yangi mantiqiy konsepsiyalarni shakllantirish orqali amalga oshiriladi 11 . Ana shu holatlardan kelib chiqib, fikrning konkret mazmuni va mantiqiy shakli to‘g‘risida gapirish mumkin. Tafakkur shakllari: tushuncha, mulohaza, xulosaviy bilim, gipoteza, g‘oya, ilmiy qonun va boshqalar subyektiv ko‘rinishga ega. Lekin ular obyektiv mazmunga ega, chunki uni bilish subyekti ixtiyoriy ravishda o‘z xohishiga ko‘ra yarata olmaydi. Ularning mazmuni predmetlar belgilari, o‘zaro munosabatlarini ifoda qiladi, ularni adekvat tarzda aks ettiradi. Aks holda predmetga muvofiq kelmay qoladi va chin bilim bo‘lmaydi. Fan, agar u mazmuni jihatidan olinsa, o‘z taraqqiyotining empirik bosqichida faktlarni yig‘adi va qayta ishlaydi, tasniflaydi, predmetning tashqarisida namoyon bo‘layotgan xususiyatlari o‘rtasidagi munosabatlarni o‘rnatadi, empirik qonunlarni va hatto empirik nazariyalarni shakllantiradi, ularni tajriba natijalari bilan solishtirgan holda, chinligini asoslaydi. Lekin bu predmetning asl tabiatini, fundamental qonunlarini ochish uchun yetarli emas, buning sababi shundaki, tajriba predmetning barcha xususiyatlarini namoyon qilishga qodir emas. Bundan tashqari, tajriba hech qachon tugal bo‘la olmaydi, unda cheksiz mavjud predmet va hodisalarni qamrab olib bo‘lmaydi. Shuning uchun ham nazariy tafakkur darajasiga ko‘tarilish, alohida nazariy ontologiya qurish, ya’ni predmetning taxmin qilinayotgan muhim xususiyatlari, zaruriy aloqalari hisobidan uning ideal obrazini yaratish 11 Morris R.Cohen, Ernest Hagel. An Introduction to Logic and the Scientific Method. New York. 2007. pp.191-19 2 20 zaruriyati paydo bo‘ladi. Nazariy tafakkurda fikrlovchi subyekt tajribaga bevosita murojaat qilmaydi, mantiqiy vositalarni qo‘llagan holda aql kuchiga taya’ni b ish ko‘radi va shu asosda predmetning mohiyatini ochishga, u to‘g‘risida yaxlit tasavvur hosil qilishga muvaffaq bo‘ladi. Demak, nazariy tafakkur empirik umumlashmalarga tayangan holda, lekin tajribaga bevosita murojaat qilmasdan, predmetning mohiyatini ochishga imkon beradi. Nazariy tafakkur – bu izchil, tizimli, aniq maqsadga yo‘naltirilgan tarzda predmet va hodisalarning muhim xususiyatlari va munosabatlarini ochishga yo‘naltirilgan faoliyatdir. Nazariy bilishning ustunligi shundaki, u tajriba natijalarini yangidan talqin qilishga imkon beradi, tushuntiradi va, shu tariqa, o‘zida butun bilish aktini mujassam etadi. Sh uning uchun h am nazariy bilish dialektik mantiqning obyekti qilib olinadi. XX asrning taniqli faylasufi, mantiqshunosi B.Rassel o‘zining bir qancha asarlarida, xususan, “Mудрость Запада” (M., 1998) kitobida ilmiy bilishning murakkab, ziddiyatli va ayni paytda, izchilligi, tizimliligini qayd etib, empirik bilimlarni nazariy umumlashtirishning fizikaviy jarayonlarni bilishdagi ahamiyatini ko‘rsatishga urinadi. Tomas Kun bilish jarayonida ilmiy bilimlarning turli shakllar va holatlarda bo‘lishini ta’kidlab, fan taraqqiyotini ilmiy paradigmalar asosida talqin va tasnif qilishni tavsiya etadi. Karl Popper “Логика и рост научного знания” (M., 1983) asarida uch dunyo konsepsiyasini ilgari suradi. Unga muvoviq uchinchi dunyoni ilmiy, madaniy merosni o‘rganishda uch turkum masalalarga alohida e’tibor berish zarur: 1) fan tushunchalari va konsepsiyalarining muntazam rivojlanib, avloddan-avlodga meros sifatida o‘tib turishining ijtimoiy-tarixiy sabablarini aniqlash; 2) yangi ilmiy tushuncha va konsepsiyalarning qabul qilinishining psixologik jihatlarini o‘rganish; 3) fanning tushunchalari va konsepsiyalaridan ma’naviy qadriyat sifatida foydalanish va ularni baholash; 21 4) ilmiy nazariyalar, qonunlarga tanqidiy ko‘z bilan qarash, zaif tomonlari bo‘lsa, ularni to‘ldirish, aniqlashtirish. I.Lapatos esa, fanning nazariy asoslari barqarorlikka ega, muayyan ilmiy nazariya haqida bir-birini inkor etuvchi fikrlarning bo‘lshidan qat’iy nazar, ular fanda doimo saqlanib turadi, rivojlanib boradi; bunga biz mavjud nazariyalarning o‘zaro bog‘liqligini nazarda tutsak ishonch hosil qilishimiz mumkin, degan fikrni ilgari suradi. Uningcha, fan taraqqiyoti ilmiy-tadqiqot dasturlarini ng almashinuvida namoyon bo‘ladi. Yuqorida nomlari zikr qilingan faylasuflar uchun umumiy bo‘lgan narsa shundaki, barchasi bilimlar, ularning mantiqiy shakllarining taraqqiy etib borishini tushuntirishga ur i nadi. Bu esa , tafakkurni, ayniqsa, ilmiy- nazariy tafakkurni o‘rganishga dialektik metodni qo‘llash zarurligini ko‘rsatadi. Dialektika ilmiy nazariy bilishning mu hi m metodidir. U bugungi moliyaviy iqtisodiy krizislar bilan kechayotgan ijtimoiy hayotda olamning globallashuvi sharoitida, mamlakatimizda demokratik islo ho tlarni yanada chuqurlashtirish va fuq a rolik jamiyatini rivojlantirish jarayonida sodir bo‘layotgan hodisalarni ta h lil etish, murakkab vazifalarni ilmiy asosda qo‘yish va h al etishda yaxshi samara bermoqda. Birinchi Prezidentmiz I.A.Karimov takidlaganidek, “Million-million odamlarning qalbidagi ezgu intilishlarni, ularning hayot mazmunini ifoda qilish oson ish emas. Buning uchun biz dialektika qonuniyatlarini, ya’ni muayyan bir shaxs bilan butun bir xalq orzu-intilishlarini uyg‘un h olda aks ettirish masalasini chuqur tushunib olishimiz zarur” 12 . Dialektika metod sifatida, ya’ni ilmiy-nazariy bilish va umuman, fikrlashning, shu jumladan mantiqiy shakllar va qonunlarni tadqiq etish va amaliy muhokama yuritishning samarali vositasidir. Mana shu nuqtai 12 Каримов И.А. Миллий истиқлол мафкураси - халқ эьтиқоди ва буюк келажакка ишончдир. –Т., 2000. 22 nazardan yondashilganda dialektika bir vaqtda h am bilish nazariyasi , h am mantiqdir. Dialektika mantiq sifatida, ya’ni dialektik mantiq tarzida predmet va h odisalar to‘g‘risidagi fikr va mulo h azalarni ularni ng o‘zaro bog‘lanishi va taraqqiyotida , mazmun va ifodalanishining mantiqiy sh ak li birligida olib o‘rganadi. U mohiyatiga ko‘ra, tafakkurlash usuli h aqidagi ta’limotdir. Dialektik mantiq da dialektik qarashlar, kategoriyalar , ular asosida yaratilgan usullar, prin s iplar mantiqiy mano-mazmun kasb etadi. Ular tafakkurni borliq , undagi predmet va h odisalarni ng umumiy aloqadorligi , taraqqiyotini bilishga yo‘naltir a di. Dialektik mantiqda bilimlarning taraqqiyoti un i ifoda qiluvchi mantiqiy shakllarning taraqqiyoti va o‘zaro aloqasida olib o‘rgan il adi. Masalan ”atom” tushunchasi formal mantiqda qatiy bir ma’nosida olib o‘rganilsa va talqin qilinsa, dialektik mantiqda u bili sh taraqqiyoti davomida kasb eta borgan mazmuni, u h aqidagi tasavvurlar evomotsiyasi bilan birgalikda olib qaraladi va bu ning natija si da atom to‘g‘risida yangicha tasavvur hosil qilishga imkon beradi. Shuningdek, dialektik mantiqda tafakkur shakllari bilish taraqqiyoti kontekstida olib tahlil etiladi. Xususan, ilmiy fakt , u to‘g‘risidagi mulohazalar, tushunchalar , o‘r n atiladigan qonunlar , ilgari suriladigan va asoslanadigan gipotezalar, g‘oyalar, nazariyalar , hal qilinadigan muammolar o‘zaro bog‘liq mantiqiy shakllar sifatatida tasvirlanadi. Dialektik mantiqda, formal mantiqdan farqli o‘laroq, bilishning fikrlashning asosiy maqsadi qilib haqiqat belgilanadi. Formal mantiqda, ma ’ lumki bosh maqsad qilib fikrni formal ji h atdan to‘g‘ri qurish, ya’ni to‘g‘ri tafakkur asoslanar edi. To‘g‘ri tafakkurning haqiqatga erishishning muhim, zarur, lekin yetarli sharti emasligini hisobga olsak, dialektik va formal mantiq o‘rtasidagi jiddiy farq tushunarli bo‘ladi. Yuqorida bildirilgan fikrlardan kelib chiqib, dialektik mantiq bilish jarayonining barcha jihatlarini o‘zida ifoda etadigan ilmiy-nazariy tafakkur 23 shakllari va qonunlari to‘g‘risidagi ta’limotdir degan xulosa chiqarsak va ta’riflasak to‘g‘ri bo‘ladi. XULOSA Ko ‘ p qiymatli mantiqiy tizimlar bugungi kunda bir necha sabablarga ko ‘ ra ilmiy bilimlarda muhim rol o ‘ ynaydi. Birinchidan, ko ‘ p qiymatli mantiqiy tizimlar ko ‘ plab ilmiy hodisalarda mavjud bo'lgan murakkablik va noaniqlikni aniqroq tasvirlashni ta'minlaydi. An'anaviy ikki qiymatli mantiqda (to ‘ g ‘ ri yoki noto ‘ g ‘ ri) kvant mexanikasi, genetik ifoda va loyqa mantiq kabi ba'zi ilmiy tushunchalar bu ikkilik ramkaga to ‘ g ‘ ri kelmaydi. Ko ‘ p qiymatli mantiq haqiqat, noto ‘ g ‘ ri va noaniq kabi bir nechta haqiqat qiymatlarini o ‘ z ichiga olgan holda ushbu hodisalarni yanada nozikroq tushunishga imkon beradi. Ikkinchidan, ko ‘ p qiymatli mantiqiy tizimlar murakkab tizimlarni modellashtirish va tahlil qilishda hal qiluvchi ahamiyatga ega. Ko ‘ pgina ilmiy muammolar bir nechta qarama-qarshi yoki bir-birini to ‘ ldiruvchi jihatlarni ko ‘ rib chiqishni talab qiladi, ularni ko ‘ p qiymatli mantiq bilan yaxshiroq tushunish mumkin. Bu, ayniqsa, noaniqlik va qisman ma'lumotlar keng tarqalgan sun'iy intellekt, tizim biologiyasi va iqtisod kabi sohalarda dolzarbdir. Bundan tashqari, ilmiy bilimlarda ko ‘ p qiymatli mantiqiy tizimlarning roli noaniqlik sharoitida qaror qabul qilish va fikr yuritish kontekstida tegishli. Bir nechta to ‘ g ‘ ri alternativalar yoki qarama-qarshi dalillar mavjud bo ‘ lgan holatlarda, ko ‘ p qiymatli mantiq turli takliflarga haqiqat darajasini belgilash orqali ko ‘ proq ma'lumotli va oqilona qarorlar qabul qilishga yordam beradi. Xulosa qilib aytadigan bo ‘ lsak, bugungi kunda ilmiy bilimdagi ko ‘ p qiymatli mantiqiy tizimlarning ahamiyati va dolzarbligi ularning ko'plab ilmiy hodisalarda mavjud bo ‘ lgan murakkablik va noaniqlikni qamrab olish, murakkab tizimlarni modellash va tahlil qilish, noaniqlik sharoitida qaror qabul qilish va fikr yuritishni osonlashtirish qobiliyatidadir. Ilmiy bilimlar rivojlanishi davom etar 24 ekan, ko‘p qiymatli mantiqiy tizimlarning ahamiyati ortib boradi va bu ularni zamonaviy ilm-fan muammolarini hal qilishda qimmatli vositaga aylantiradi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO YXATIʻ O‘quv adabiyotlari 1. Sharipov M., Fayzixo‘ja y eva D. Mantiq. O‘quv qo‘llanma – Toshkent: G‘.G‘ulom nomidagi nashriyot, matbaa korxonasi, 2004. –B.216. 2. Sharipov M., Fayzixo‘ja y eva D. Mantiq. O‘quv qo‘llanma. Falsafa bakalavr yo‘nalishi talabalari uchun – T., 2005(lotin grafikasida). 3. Sharipov M. Manti q. O‘quv qo‘llanma. - Toshkent: Faylasuflar milliy jamiyati, 2012. 4. Fayzixo‘jae y va D. Mantiq: izohli lug‘at. –Toshkent, 2015. 5. Qodirov M. Markaziy Osiyo, Yaqin va O‘rta Sharqning falsafiy tafakkuri (o‘rta asrlar).O‘quv qo‘llanma.- T., 2010 Xorijiy adabiyotlar 1. Morri s R. Yernes t n a g e l an introduction to logic and scientific method New York/ 2007/ 2. William_Mar ta_ Khaele. The development of logic. 3. Resher N.. The development of Arabic logic. 4. Patrick Suppes. Introduction to logic. Van Nostrand Reinhold Company. New York/ 1957/ 5. Voyshvillo E.K., Degtyarev MGU. Logika kak chast teorii poznaniya i metodologii. Fundamentalnыy kurs. Uchebnik dlya filosofskix fakultetov. Kn.1-2. -Moskva: MGU, 1994. Dissertatsiyalar 1 . N aimov N. Filosofskie i logicheskie vzglyadq Faxriddina Razi. Avtoreferat kand. diss. T., 1971. 2. Murtaza y ev S. Mirovozrencheskie, gnoseologicheskie i logicheskie vopros ы v trudax Safiuddina Taftazani. Avtoreferat kand. diss. T., 1975 3 . Qodirov M. Filosofskie vozzreniya i logika Mir Saida Djurdjani. Avtoreferat kand. diss. T., 1977. 4. Saydaxmedova A.S. Islom falsafasida gnoseologik masalalar talqini. Avtoreferat, f.f.n. diss. Toshkent,2009. 5. Fayzixodjayeva D.I. IX-XI asrlarda Markaziy Osiyo mutafakkirlarining mantiqqa oid qarashlarida isbotlash muammolari.Avtoreferat. f.f.n., diss. Toshkent, 1999 25 Internet resurslar 1. basesoflogic.narod.ru 2. www. dissercat. Com 3. ru.wikipedia.org 26

MUNDARIJA

Kirish

I bob. Mantiq ilmi: ko‘p qiymatli mantiqiy sistemalar

1.1. Mantiq fanining ahamiyati va unda o‘rganilishi zarur bo‘lgan tushunchalar

1.2. Ko‘p qiymatli mantiqiy sistemalarning ahamiyati

II bob. Ko‘p qiymatli mantiqiy sistemalarning ilmiy bilishdagi o‘rni

2.1. Ilmiy bilish haqida

2.2. Ko‘p qiymatli mantiqiy sistemalarning ilmiy bilishdagi o‘rni

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar roʻyxati

Купить