Konstitutsiyaviy sudning konstitutsiyaviy-huquqiy asoslari - Юриспруденция - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	40000UZS
Размер	76.3KB
Покупки	0
Дата загрузки	31 Октябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Юриспруденция

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Konstitutsiyaviy sudning konstitutsiyaviy-huquqiy asoslari

Купить

O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA
INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI
MIRZO ULUG‘BEK NOMIDAGI O‘ZBEKISTON
MILLIY UNIVERSITETI
Ijtimoiy fanlar fakulteti Yurisprudensiya: Biznes huquqi 1-kus
talabasining Konstitutsiyaviy huquq fanidan “ Konstitutsiyaviy
sudning konstitutsiyaviy huquqiy asoslari” mavzusida
KURS ISHI
TOSHKENT 2024
1

MUNDARIJA
Kirish.
I bob Konsititutsiyaviy sud haqida umumiy tushuncha.
1.1. Konsititutsiyaviy sudni tashkil etish.
1.2. Konsititutsiyaviy sudning faoliyati hamda vakolatlari.
II bob Konsititutsiyaviy sudning asosiy vazifalari va uning qarorlari.
2.1. Konstitutsiyaviy sud sudyalarining maqomi hamda ish yuritish tartibi.
2.2. Konsititutsiyaviy sudning mustaqilligi.
Xulosa.
Foydanaligan adabiyotlar .

2

Kirish.
Konstitutsiyaviy sudi huquqiy tizimning qadriyatini va rivojlanishini
tushunishga yo‘l qo‘yadigan muhim mavzudir. Ushbu mavzuga kirish uchun
quyidagi yo‘nalishlarni o‘rganish foydali bo‘lishi mumkin:
1. Konstitutsiyaviy Sud va Uning Maqsadi:
Konstitutsiyaviy sudning asosiy maqsadi, funksiyalari va ahamiyati haqida
gaplashish kerak. Bu, konstitutsiyaviy sudi tushunish va undagi huquqiy asoslarni
o‘rganish uchun kerakli boshlang‘ich nuqtalardan biridir.
2. Konstitutsiyaviy Huquqiy Asoslar:
Konstitutsiyaviy sudi tashkil etuvchi Konstitutsiyaviy Huquqiy Asoslar haqida
tushuntirish kerak. Bu asoslar sud organlarining qonun qabul qilish vaqti,
xususiyatlari, yuridik statusi va faoliyati bilan bog‘liqdir.
3. Sud Organlarining Turlari va Vazifalari:
Konstitutsiyaviy sud organlarining turli shakllari, ularning vazifalari va ulardagi
farqni tushuntirish kerak. Misol uchun, konstitutsiyaviy sudi tashkil etuvchi
organlar, fuqarolar sudlari va boshqa sud turlari mavjud bo‘lishi mumkin.
4. Sud Tizimi va O‘zbekiston Konstitutsiyasi :
Konstitutsiyaviy sudning O‘zbekiston Respublikasining qonunlariga va huquqiy
tizimiga qanday ta’sir qilishining tushuntirilishi zarur. Bu, konstitutsiyaviy
sudning o‘zbekiston Konstitutsiyasi tomonidan belgilangan chegaralari va uning
amaldagi muhitini o‘z ichiga oladi.
5. Demokratik Printsip va Transparensiya:
Konstitutsiyaviy sud organlarining faoliyatining demokratik prinsiplar va
transparensiya asosida amalga oshirilishi muhimdir. Bu, sud organlarining o‘z
faoliyati va qarorlari haqida ommaviy xabar berish, muzokaralar olib borish va
huquqiy muhofazani ta’minlashga imkon beradi.
3

6. Sud Organlarining O‘zgarish va Qo‘shimchalar Kiritishi:
Konstitutsiyaviy sud organlarining o‘zgarish va qo‘shimchalar kiritish jarayonida
qanday rol o‘ynashining tushuntirilishi kerak. Bu, sud organlarining qonunlarga
mos ravishda o‘zgarishlarni qabul qilishi, ularga ommaviy murojaat etish
imkoniyatini ta’minlash va qonunlar to‘g‘risida adolatli va barqarorlikni
ta’minlash uchun muhimdir. Konstitutsiyaviy sudning konstitutsiyaviy huquqiy
asoslari O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasiga asoslangan.
Konstitutsiyaviy sud O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasining muhim
instituti sifatida faoliyat yuritadi va konstitutsion huquqni himoya qiladi.
Konstitutsiyaviy sudning konstitutsiyaviy huquqiy asoslari quyidagilar bo‘lishi
mumkin:
1. Konstitutsiyani amalga oshirish va uni muhofaza qilish.
2. Konstitutsiyon huquq va erkinliklarni himoya qilish.
3. Davlat organlarining faoliyatini konstitutsiya va qonunlarga mos kelishini
ta’minlash.
4. Konstitutsiya va qonunlar bilan nazorat qilish.
5. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasiga muvofiq talablarni bajarish.
6. Konstitutsiya organlariga oid masalalarni ko‘rib chiqish va ularning
faoliyatini baholash.
O zbekiston Respublikasining Konstitutsiyaviy sudiʻ — Konstitutsiyaviy
nazorat olib boruvchi oliy sud organi. O z faoliyatini qonun asosida mustaqil
ʻ
amalga oshiradi. Konstitutsiyaviy sudning vakolati, uning tuzilishi va faoliyati
tartibi O zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 130, 131-moddalari va
ʻ
“O zbekiston Respublikasining Konstitutsiyaviy sudi to g risida”gi qonun (1995-
ʻ ʻ ʻ
yil 30 avgust) bilan belgilangan. Konstitutsiyaviy sudning vakolatiga qonun
4

chiqaruvchi va ijro etuvchi hokimiyatlarning hujjatlari Konstitutsiyaga qanchalik
mosligiga doir ishlarni ko rish kiradi. O zbekiston Respublikasiningʻ ʻ
Konstitutsiyaviy sudi, jumladan, quyidagi vakolatlarga ega: qonunlarning va
O zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi palatalari qarorlarining,
ʻ O zbekiston ʻ
Respublikasi Prezidenti farmonlarining, hukumatning va mahalliy davlat
hokimiyati organlari qarorlarining, O zbekiston Respublikasining davlatlararo
ʻ
shartnomaviy va boshqalar majburiyatlarining O zbekiston Respublikasi
ʻ
Konstitutsiyasiga mosligini aniqlaydi; Qoraqalpog iston
ʻ
Respublikasi Konstitutsiyasi O zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasiga,
ʻ
Qoraqalpog iston Respublikasi qonunlari O zbekiston Respublikasining
ʻ ʻ
qonunlariga muvofiqligi to g risida xulosa beradi;
ʻ ʻ O zbekiston Respublikasining ʻ
Konstitutsiyasi va qonunlari normalariga sharh beradi; O zbekiston
ʻ
Respublikasining Konstitutsiyasi va qonunlari bilan berilgan vakolat doirasida
boshqa ishlarni ham ko rib chiqadi.
ʻ 1
Konstitutsiyaviy sud siyosat va huquq sohasidagi mutaxassislar orasidan
Konstitutsiyaviy sud raisi, rais o rinbosari va sudyalaridan, shu jumladan,
ʻ
Qoraqalpog iston Respublikasining vakilidan iborat tarkibda 5 yil muddatga
ʻ
saylanadi. Konstitutsiyaviy sudning har bir sudyasi yakka tartibda saylanadi.
Konstitutsiyaviy sud doimiy ishlaydigan organ, uning majlislari zaruratga qarab
o tkaziladi va qoida tarzida ochiq bo ladi. Konstitutsiyaviy sudning faoliyat
ʻ ʻ
ko rsatishini ta minlash uchun uning devoni tuziladi. Konstitutsiyaviy sudning raisi
ʻ ʼ
va a zolari deputat bo la olmaydilar, siyosiy partiyalar va harakatlarning a zosi
ʼ ʻ ʼ
bo lishlari va boshqa haq to lanadigan lavozimni egallashlari mumkin emas.
ʻ ʻ
Konstitutsiyaviy sud sudyalari daxlsizlik hukuqidan foydalanadilar.
1
O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi.
5

Konstitutsiyaviy sudning qarorlari matbuotda e lon qilingan paytdan boshlabʼ
kuchga kiradi.
I bob Konsititutsiyaviy sud haqida umumiy tushuncha.
1.1. Konsititutsiyaviy sudni tashkil etish.
O zbekiston Respublikasining Konstitutsiyaviy sudi
ʻ (bundan buyon matnda
Konstitutsiyaviy sud deb yuritiladi) qonun chiqaruvchi va ijro etuvchi hokimiyat
hujjatlarining Konstitutsiyaga muvofiqligi to g risidagi ishlarni ko rib chiqish
ʻ ʻ ʻ
bo yicha doimiy faoliyat ko rsatuvchi sud hokimiyati organidir.
ʻ ʻ
Konstitutsiyaviy sud:
O zbekiston Respublikasi qonunlarining va O zbekiston Respublikasi Oliy
ʻ ʻ
Majlisi palatalari qarorlarining, O zbekiston Respublikasi Prezidenti farmonlari,
ʻ
qarorlari va farmoyishlarining, hukumat, mahalliy davlat hokimiyati organlari
qarorlarining, O zbekiston Respublikasi davlatlararo shartnomaviy va boshqa
ʻ
majburiyatlarining O zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasiga muvofiqligini
ʻ
aniqlaydi;
O zbekiston Respublikasining Prezidenti tomonidan imzolanguniga qadar
ʻ
O zbekiston Respublikasi konstitutsiyaviy qonunlarining, O zbekiston
ʻ ʻ
Respublikasi xalqaro shartnomalarini ratifikatsiya qilish to g risidagi O zbekiston
ʻ ʻ ʻ
Respublikasi qonunlarining O zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasiga
ʻ
muvofiqligini aniqlaydi;
Qoraqalpog iston Respublikasi Konstitutsiyasining O zbekiston
ʻ ʻ
Respublikasining Konstitutsiyasiga, Qoraqalpog iston Respublikasi qonunlarining
ʻ
O zbekiston Respublikasining qonunlariga muvofiqligi to g risida xulosa beradi;
ʻ ʻ ʻ
O zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi va qonunlari normalariga
ʻ
sharh beradi;
6

O zbekiston Respublikasi Oliy sudining muayyan ishda qo llanilishi lozimʻ ʻ
bo lgan normativ-huquqiy hujjatlarning O zbekiston Respublikasining
ʻ ʻ
Konstitutsiyasiga muvofiqligi to g risida sudlar tashabbusi bilan kiritilgan
ʻ ʻ
murojaatini ko rib chiqadi;
ʻ
Konstitutsiyaviy sudlov ishlarini yuritish amaliyotini umumlashtirish
natijalari yuzasidan har yili O zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi palatalariga va
ʻ
O zbekiston Respublikasi Prezidentiga mamlakatdagi konstitutsiyaviy
ʻ
qonuniylikning holati to g risida axborot taqdim etadi;
ʻ ʻ
O zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi va qonunlari bilan berilgan
ʻ
vakolati doirasida boshqa ishlarni ko rib chiqadi.
ʻ
Konstitutsiyaviy sud konstitutsiyaviy sudlov ishlarini yuritayotganda
boshqa sudlarning yoki o zga organlarning vakolatlariga kiradigan barcha
ʻ
hollarda haqiqiy holatlarni aniqlash va tekshirishdan o zini tiyadi.
ʻ
Konstitutsiyaviy sudning hujjati rasmiy e lon qilingan kundan e tiboran
ʼ ʼ
kuchga kiradi.
Konstitutsiyaviy sudning hujjati qat iy va uning ustidan shikoyat qilinishi
ʼ
mumkin emas. 2
Konsitutsiyaviy sudni tashkil etish o'zgaruvchan jismoniy va tashkiliy
mas'uliyatni o'z ichiga olgan jarayon. Bu jarayon odatda davlatning
konstitutsiyaviy tartibini ta'minlash, konstitutsiya normalarini o'rganish, aniq
tartibda shunchaki ustuvor masalalarda murojaat qilish uchun sodir bo'ladi.
Konsitutsiyaviy sudlar, ko'pgina mamlakatlarda yuridik jarayonlarni hal qilishda,
shuningdek, konstitutsiyaviy tartibning tushunchalarini to'g'ri hisoblashda o'z
ahamiyatini ko'rsatadi. Konsitutsiyaviy sudlar adolatli va mustaqil qarorlar qabul
qilishda muhim rol o'ynaydilar. Har bir mamlakat o'zining o'ziga xos
2
“Konstitutsiyaviy Huquqiy Asoslar” – M. Ismoilov – T.:Manaviyat, 2018 yil.
7

konsitutsiyaviy sudini o'zining tashkil etuvchi hujjatiga muvofiq shakllantiradi.
Bu organlarning a'zolari odatda konstitutsiyaviy qonunchilik bo'yicha juda yuqori
malakaga ega mutaxassislar bo'lib, ularning ko'rsatiladigan faoliyatining
obyektivlik va mustaqillik sifatlariga e'tibor beriladi.
O zbekiston Respublikasi Konstitutsiyaviy sudining faoliyatʻ
ko rsatishini ta minlash uchun Konstitutsiyaviy sudning devoni tuziladi.
ʻ ʼ
Devonning asosiy vazifasi Konstitutsiyaviy sud faoliyatini tashkiliy-texnik,
ilmiy-tahliliy, axborot-ma lumot va moliyaviy-xo jalik jihatdan ta minlash
ʼ ʻ ʼ
hisoblanadi.
O ziga yuklatilgan vazifani bajarishda Devon quyidagi funksiyalarni amalga
ʻ
oshiradi:
1. Konstitutsiyaviy sudda ishlarni yuritishni hamda xizmatga oid kengashlarni va
Konstitutsiyaviy sud tomonidan o tkaziladigan boshqa tadbirlarni tashkiliy-
ʻ
texnik jihatdan ta minlash;
ʼ
2. Sudyalarga sud majlisi va xizmatga oid kengashlarda ishlarni va boshqa
masalalarni ko rib chiqish uchun tayyorlashda ko maklashish;
ʻ ʻ
3. Konstitutsiyaviy sudga yo llangan murojaatlarni ko rib chiqilishini tashkiliy
ʻ ʻ
ta minlash, arizachilarning murojaatlari bo yicha javoblar, xulosalar, tahliliy,
ʼ ʻ
axborot va boshqa materiallarni tayyorlash;
4. Konstitutsiyaviy sudning qonunchilik tashabbusi bilan bog liq masalalar
ʻ
yuzasidan qonun loyihalarini va takliflarni tayyorlashda ishtirok etish va
buning uchun zarur hujjatlarni tayyorlash;
5. Konstitutsiyaviy sud qarorlarining tarqatilishi va matbuotda e lon qilinishini
ʼ
ta minlash hamda “o zbekiston Respublikasi Konstitutsiyaviy sudining
ʼ ʻ
Axborotnomasi”ni nashrga tayyorlash;
8

6. Konstitutsiyaviy sud qarorlarining tizimli hisobini yuritish va ma lumotlarʼ
bazasini shakllantirish;
7. Konstitutsiyaviy sud qarorlarining ijrosini ta minlash bo yicha davlat
ʼ ʻ
organlarining faoliyatini o rganish va umumlashtirish, ushbu qarorlarning
ʻ
ijrosi bo yicha Konstitutsiyaviy sud uchun ma lumot tayyorlash;
ʻ ʼ
8. Qonun hujjatlarining tizimli hisobi va tahlilini olib borish, tahliliy tadqiqotlarni
amalga oshirish;
9. Konstitutsiyaviy sudning mehnat munosabatlari, kadrlar siyosati va
mukofotlash sohasidagi vakolatlarini amalga oshirilishini ta minlash, Devon
ʼ
xodimlarining malakasini oshirishni tashkillashtirish;
10. Hujjatlarni tayyorlash va ular bilan ishlashga mo ljallangan zamonaviy axborot
ʻ
texnologiyalari va dasturiy-texnik vositalarni qo llagan holda Konstitutsiyaviy
ʻ
sud faoliyatini hujjatlashtirish tizimini tashkillashtirish, yuritish va
takomillashtirish;
11. Hujjatlar almashinuvi va ish yuritishning o rnatilgan tartibiga rioya etilishi
ʻ
yuzasidan uslubiy rahbarlik va nazorat qilish;
12. Konstitutsiyaviy sud hujjatlarini arxivlashtirish, Konstitutsiyaviy sud arxiv
fondida bo lgan hujjatlarning saqlanishi va foydalanilishi hamda ularni qonun
ʻ
bilan belgilangan tartibda davlat arxiviga topshirish uchun tayyorlashni amalga
oshirish;
13. Axborot tizimlarining uzluksiz ravishda ishlashini va yangi axborot
texnologiyalarining tatbiq etilishini ta minlash;
ʼ
14. Konstituiyaviy sudning elektron axborot resurslarini barpo etish, yuritish va
takomillashtirishni ta minlash;
ʼ
15. Konstitutsiyaviy sudning ommaviy axborot vositalari bilan o zaro
ʻ
munosabatlarini tashkillashtirish, ommaviy axborot vositalarida
9

Konstitutsiyaviy sud faoliyati to g risida xolisona ma lumotlarningʻ ʻ ʼ
joylashtirilishini ta minlash;
ʼ
16. Konstitutsiyaviy sud faoliyatini moliyaviy ta minlashni tashkillashtirish;
ʼ
17. Konstitutsiyaviy sudni moddiy-texnik manbalar bilan ta minlash bo yicha
ʼ ʻ
chora-tadbirlarni tashkillashtirish;
18. Konstitutsiyaviy sudning xorijiy mamlakatlarning konstitutsiyaviy nazorat
organlari va xalqaro tashkilotlar, ularning o zbekiston Respublikasidagi
ʻ
vakolatxonalari bilan o zaro munosabatlarini tashkillashtirish;
ʻ
19. Xorijiy mamlakatlar konstitutsiyaviy nazorat organlarni faoliyatini o rganish
ʻ
va umumlashtirish;
20. Qonun hujjatlari, Konstitutsiyaviy sudning qarorlari, Konstitutsiyaviy sud
raisining farmoyishlariga muvofiq boshqa funksiyalarni ham amalga oshiradi. 3
Devon faoliyatiga umumiy rahbarlikni Konstitutsiyaviy sudning raisi,
bevosita va joriy rahbarlikni kotibiyat mudiri amalga oshiradi.
O zbekiston Respublikasi Konstitutsiyaviy sudining faoliyatini ta minlash
ʻ ʼ
maqsadida qo llanilayotgan qonunlar va tartiblar "Konstitutsiyaviy Sudni Tashkil
ʻ
Etish To g risida"gi qonun asosida o rnatilgan. Bu qonun, Konstitutsiyaviy
ʻ ʻ ʻ
sudning tuzilish tartibini, a'zolikni aniqlash, ularning faoliyatini ta minlash
ʼ
bo yicha asosiy qoidalarni belgilaydi.
ʻ
O zbekiston Respublikasi Konstitutsiyaviy sudi shuningdek o z faoliyatini
ʻ ʻ
mustahkamlash maqsadida o z tuzilish huquqiy bazasini, ayni paytda sud
ʻ
a'zolarining ma'lumotlari, ulardan tashqari faoliyat uchun zarur sharoitlarni va
boshqa tuzilish masalalarni belgilaydi. Bu tartibga amal qilish, Konstitutsiyaviy
sudning obyektiv va mustaqillik sifatlarini ta minlashga yordam beradi va uning
ʼ
o zini qonun va huquq huquqiy bazasiga mos kelishini ta'minlaydi.
ʻ
3
“Konstitutsiyaviy Huquqiy Asoslar” – M. Ismoilov – T.:Manaviyat, 2018 yil.
10

Konstitutsiyaviy sudning tuzilishi va faoliyatining belgilanishi, demokratik
huquqlar va adolat tizimini ta minlash, qonun ustuvorligini saqlash,ʼ
konstitutsionallikni ta minlash va boshqa muhim masalalarni yechishda katta
ʼ
ahamiyatga ega. Bu jarayon yuridik shaffoflik, huquqni himoya qilish, va
konstitutsiyaviy tartibni amalda saqlashda katta rol o ynaydi.
ʻ
1.2. Konsititutsiyaviy sudning faoliyati hamda vakolatlari.
Konstitutsiyaviy sud ishlarini yuritishning asosiy prinsiplari.
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining ustunligi, mustaqillik,
kollegiallik, oshkoralik, taraflarning tortishuvi va teng huquqliligi konstitutsiyaviy
sud ishlarini yuritishning asosiy prinsiplaridir.
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining ustunligi.
Konstitutsiyaviy sud ishlarini yuritish O‘zbekiston
Respublikasi Konstitutsiyasining ustunligi prinsipi, qonun chiqaruvchi hamda ijro
etuvchi hokimiyatning hujjatlarida inson huquqlari va erkinliklari ustuvorligiga oid
konstitutsiyaviy prinsipning hamda O‘zbekiston
Respublikasi Konstitutsiyasi boshqa normalarining ro‘yobga chiqarilishi asosida
amalga oshiriladi. Konstitutsiyaviy sud faqat O‘zbekiston Respublikasining
Konstitutsiyasiga amal qilgan holda ishlarni hal etadi va xulosalar beradi.
Konstitutsiyaviy sud va uning sudyalari mustaqilligi.
Konstitutsiyaviy sud va uning sudyalari o‘z faoliyatida mustaqildir hamda
faqat O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasiga bo‘ysunadi. Konstitutsiyaviy
sudning sudyalari qaror qabul qilar ekan, o‘zining huquqiy nuqtai nazarini amaliy
maqsadga muvofiqlik mulohazalaridan, siyosiy moyilliklar va boshqa tashqi
ta’sirlardan xoli bo‘lgan holda ifodalaydi. Konstitutsiyaviy sudning faoliyatiga
11

aralashishga yo‘l qo‘yilmaydi va bunday aralashish qonunga muvofiq
javobgarlikka sabab bo‘ladi.
Kollegiallik.
Konstitutsiyaviy sud ishlarini yuritish kollegial tarzda amalga oshiriladi.
Oshkoralik.
Sud majlislari ochiq o‘tkaziladi. Davlat sirini yoki qonun bilan
qo‘riqlanadigan boshqa sirni tashkil etuvchi ma’lumotlarni saqlash zarur bo‘lgan
taqdirda sudning yopiq majlisi o‘tkazilishiga yo‘l qo‘yiladi.
Taraflarning tortishuvi va teng huquqliligi.
Konstitutsiyaviy sud ishlarini yuritish taraflarning tortishuvi va teng
huquqliligi asosida amalga oshiriladi. Taraflar ko‘rib chiqilayotgan ish yuzasidan
dalillar taqdim etish, iltimosnomalar bayon etish, fikrlar bildirish, o‘z nuqtai
nazarini himoya qilish bo‘yicha teng huquq va imkoniyatlardan tortishuv asosida
foydalanadi.
Konstitutsiyaviy sud ishlari yuritiladigan til.
Konstitutsiyaviy sud ishlari O‘zbekiston Respublikasining davlat tilida
yuritiladi. Davlat tilini bilmaydigan sud majlisi ishtirokchisi o‘z ona tilida so‘zga
chiqishi va tushuntirishlar berishi hamda tarjimon xizmatidan foydalanishi
mumkin.
Konstitutsiyaviy sudda ishlarni ko‘rish asoslari.
Konstitutsiyaviy sudga murojaat etish huquqiga ega bo‘lgan davlat
organlarining va mansabdor shaxslarning murojaati, shuningdek fuqarolarning va
yuridik shaxslarning shikoyatlari (bundan buyon matnda murojaat deb yuritiladi)
Konstitutsiyaviy sudda ishlarni ko‘rish uchun asos bo‘ladi.
12

Konstitutsiyaviy sud ishlarini yuritishda bir nechta asosiy prinsiplar
mavjuddir, ular quyidagilardir:
1. Konstitutsiyani asosiy ma'lumot manbai sifatida qabul qilish:
Konstitutsiyaviy sud, Konstitutsiyani moliyalashtiruvchi asosiy huquqiy hujjat deb
qabul qiladi. Ushbu hujjatlar ustuvorligini saqlash, o'zlashtirilmaslik va qonun
ustuvorligini ta'minlash uchun faoliyat yuritadi.
2. Mustaqillik va obyektivlik:
Konstitutsiyaviy sud o'z faoliyatini mustaqil va obyektiv ravishda olib borishi
kerak. Bu, siyosiy va boshqa tashqi ta'sirlardan oqibatlanmagan, faol a'zolari va
qonunchilikni boshqaradigan organlar yoki shaxslar tomonidan tashkil etilganligini
anglatadi.
3. Adolatli va xilma-xilliklik:
Konstitutsiyaviy sud, maslahatlarni adolatli va xilma-xillik bilan ko'rib chiqish
uchun ma'lumotlarni tahlil qiladi. Ushbu prinsip, hamma tomondan boshqa ta'sir
qilmasdan qonunni to'g'ri hisoblashda muhimdir.
4. Ahamiyatli masalalarda qonun tomonidan tasdiqlangan a'zolar sonini
kengaytirish:
Konstitutsiyaviy sudning qonun tomonidan tasdiqlangan a'zolar sonini
kengaytirishi, adolat va o'zbek ma'naviyati prinsiplari bilan mos keladi. Bu,
Konstitutsiyaviy sudning qonunni amalda o'zgartirishda ma'lumotlarni o'rganish va
tahlil qilish uchun rahbarlik qiladi.
5. Jamiyat va jamiyat tashqi munosabatlari bilan ishlash:
Konstitutsiyaviy sud, jamiyatning qonun ustuvorligi va konstitutsionalligi bilan
bog'liqligini ta'minlashda, shuningdek, jamiyat tashqi munosabatlari va o zaroʻ
13

muomalalarni o'z ichiga oladi. Bu, shuningdek, jamiyatning qonun ustuvorligi va
adolat tizimiga ishtirok etishini ko'rsatadi.
Bu prinsiplar Konstitutsiyaviy sudning adolatli, obyektiv, va mustaqil
ravishda faoliyatini ta'minlashda katta ahamiyatga ega. 4
II bob Konsititutsiyaviy sudning asosiy vazifalari va uning qarorlari.
Konsititutsiyaviy sudning qarori ham mavjud bo‘lib bu haqida qisqacha
ma’lumot beradigan bo‘lsam, Konsititutsiyaviy sudning quyidagilari qarorlarini
misol qilib keltiraman:
“O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyaviy sudi to‘g‘risida”gi
Konstitutsiyaviy qonunning qabul qilinishi munosabati bilan Konstitutsiyaviy sud
tomonidan amalga o sh iriladigan chora-tadbirlar dasturi to‘g‘risidagi qarorida
ushbu
1. “O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyaviy sudi to‘g‘risida”gi
Konstitutsiyaviy konunning kabul kilinishi munosabati bilan Konstitutsiyaviy sud
tomonidan amalga oshiriladigan chora-tadbirlar dasturi ilovaga muvofik
tasdiqlansin.
2. Konstitutsiyaviy sud Devoni raxbari A.Raximov va katta ekspert N.Said-
Gaziyeva bir oy muddatda Addiya vazirligi, UZA, Uzbekiston MTRK bilan
birgalikda Konunning mazmun mo h iyati va axamiyati yuzasidan a h oli O ‘rtasida
keng tushuntirish ishlarini olib borish b o ‘yicha r eja-grafik loyi h asini ishlab
chi q sin xamda h amkor tashkilotlar ra h barlariga tasdi ql ash uchun kiritsin.
3. Konstitutsiyaviy sud sudyalari va Devon xodimlari u sh bu Dasturda belgilangan
chora-tadbirlar ijrosini s o ‘zsiz bajarilishini ta minlasin.ʼ
4
“Konstitutsiyaviy Sudning O‘zbekistonda O‘zlashtirilishi” – T.:Manaviyat, 2015 yil X. Kudratov
14

4. Ushbu qaror ijrosi ta minlanishini nazorat qilish va bu haqida Konstitutsiyaviyʼ
sud raisiga muntazam axborot berib borish Konstitutsiyaviy sud raisining
o‘rinbosari A. Gafurovga yuklansin.
5. Ushbu qaror Konstitutsiyaviy sud rasmiy veb-saytida e lon qilinsin.
ʼ
Uzbekiston Respublikasi Konstitutsiyaviy sudi sudyasiga Birinchi malaka
darajasini berish tartibi tUgrisidagi nizom xaщida
“O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyaviy sudi to‘g‘risida”gi
Konstitutsiyaviy koquqning 10-moddasiga muvofik Konstitutsiyaviy sud Qaror
qildi:
1. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyaviy sudi sudyasiga Birinchi malaka
darajasini berish tartibi to‘g‘risidagi nizom ilovaga muvofik tasdiqlansin.
2. Ushbu qaror Konstitutsiyaviy sud rasmiy veb-saytida e lon qilinsin.
ʼ
2.1. Konstitutsiyaviy sud sudyalarining maqomi hamda ish yuritish tartibi.
Konstitutsiyaviy sudning sudyasi lavozimiga nomzodga qo‘yiladigan
talablar. Konstitutsiyaviy sud sudyalarining malaka darajalari.
Siyosat va huquq sohasi mutaxassisi bo‘lgan, yuksak ma’naviy fazilatlarga
va zarur malakaga ega bo‘lgan, o‘ttiz besh yoshdan kichik bo‘lmagan O‘zbekiston
Respublikasi fuqarosi Konstitutsiyaviy sudning sudyasi etib saylanishi mumkin.
Konstitutsiyaviy sudning sudyasiga O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti
tomonidan Oliy malaka yoki Birinchi malaka darajalari beriladi.
Konstitutsiyaviy sud raisining vakolatlari
Konstitutsiyaviy sud raisi:
1. Konstitutsiyaviy sudga boshchilik qiladi va uning faoliyatini tashkil etadi;
15

2. Konstitutsiyaviy sud tomonidan ko‘rib chiqishga qabul qilingan masalalarning
tayyorlanishiga rahbarlik qiladi;
3. Konstitutsiyaviy sud majlislarini chaqiradi va ularda raislik qiladi;
4. Konstitutsiyaviy sud sudyalari o‘rtasida vazifalarni taqsimlaydi;
5. Har yili O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi palatalariga va O‘zbekiston
Respublikasi Prezidentiga mamlakatdagi konstitutsiyaviy qonuniylikning
holati to‘g‘risida axborot taqdim etilishini ta’minlaydi;
6. Konstitutsiyaviy sudning hujjatlarini va majlislari bayonnomalarini imzolaydi;
7. Konstitutsiyaviy sud devonining ishini tashkil etadi, uning xodimlarini
lavozimga tayinlaydi va lavozimdan ozod etadi;
8. Konstitutsiyaviy sudni saqlash va uning faoliyatini ta’minlash uchun budjet
mablag‘larini taqsimlaydi;
9. Qonun hujjatlariga muvofiq boshqa vakolatlarni amalga oshiradi.
Konstitutsiyaviy sud raisi o‘z vakolatiga kiradigan masalalar yuzasidan
farmoyishlar chiqaradi. Konstitutsiyaviy sudning raisi yo‘qligida uning
vakolatlarini rais o‘rinbosari amalga oshiradi. 5
Konstitutsiyaviy sud sudyasining qasamyodi.
Birinchi bor Konstitutsiyaviy sudning sudyasi etib saylangan shaxs
quyidagi mazmunda qasamyod qiladi:
“Konstitutsiyaviy sudning sudyasi vazifalarini halol va vijdonan
bajarishga, konstitutsiyaviy tuzumni himoya qilishga, bunda faqat O‘zbekiston
Respublikasining Konstitutsiyasiga bo‘ysunishga tantanali qasamyod qilaman”.
Qasamyod Konstitutsiyaviy sudning sudyasi tomonidan O‘zbekiston
Respublikasi Oliy Majlisi Senatining mazkur sudya saylangan majlisida qilinadi.
5
“Konstitutsiyaviy Sudning O‘zbekistonda O‘zlashtirilishi” – T.:Manaviyat, 2015 yil X. Kudratov
16

Konstitutsiyaviy sud sudyasi qasamyodi, ya'ni sud shu had qanday
masalalarni yechishga oid bo'lgan maqsadlar va vazifalarni o'z ichiga oladi.
Ular quyidagilar bo'lishi mumkin:
1. Konstitutsionallikni nazorat qilish:
Konstitutsiyaviy sud, qonunlarni va qarorlarni konstitutsiya bilan moslashtirish va
ularning konstitutsiyaga muvofiqligini tekshirish bilan shug'ullanadi. Bu sud,
davlat tashqi organlarining qonunni o'zlarining ko'rsatmalari yoki amallari orqali
buzishini yoki konstitutsiyaga zid bo'lgan har qanday faoliyatni bartaraf etishini
ham nazorat qiladi.
2. Konstitutsionallikga oid murojaatlar uchun platforma bo'lish:
Konstitutsiyaviy sud, fuqarolar va tashqi tashkilotlar tomonidan kelgan
konstitutsiyaga oid murojaatlarni qabul qiladi. Bu murojaatlar konstitutsionallikga
muvofiqlik, huquq va adolat sohasida boshqa organlardan yordam so'ralishi
mumkin.
3. Konstitutsionallikka oid boshqa masalalarni yechish:
Konstitutsiyaviy sud, konstitutsiyaga oid boshqa masalalarni ham yechishga
mo'ljallangan bo'lishi mumkin. Masalan, konstitutsiyada ko'rsatilgan tartib va
usullar bo'yicha qonunlarning tekshirishi, konstitutsiya o'zgartirishlarini
qiymatlash, va boshqalar.
4. Adolat va demokratiya tizimining ta'minlanishi:
Konstitutsiyaviy sud, adolat va demokratiya tizimining ta'minlanishiga o'z
hissasini qo'shadi. U sud, qonunchilikning o'zgartirishlar va interpretatsiyasi,
fuqarolar va jamiyat tashkil etuvchilari o'rtasidagi munosabatlarning adolatli va
qonuniy holatda yechilishiga ko'maklashadi.
Shuningdek, Konstitutsiyaviy sudning vazifalari mamlakatning qonun
ustuvorligi va demokratiya tizimini ta'minlashda muhim ahamiyatga ega. U qonun
17

ustuvorligini ta'minlash, adolatni ta'minlash va konstitutsionallikni himoya
qilishda katta rol o'ynaydi. 6
Konstitutsiyaviy sudning sudyasi lavozimi bilan bir vaqtda shug‘ullanib
bo‘lmaydigan faoliyat.
Konstitutsiyaviy sudning sudyalari senator, davlat hokimiyati vakillik
organlarining deputati bo‘lishi mumkin emas. Konstitutsiyaviy sudning sudyalari
siyosiy partiyalarning a’zosi bo‘lishi, siyosiy harakatlarda ishtirok etishi,
shuningdek ilmiy va pedagogik faoliyatdan tashqari haq to‘lanadigan boshqa
biron-bir faoliyat turi bilan shug‘ullanishi mumkin emas.
Konstitutsiyaviy sud sudyasini almashtirib bo‘lmasligi.
Konstitutsiyaviy sudning sudyasi o‘z vakolatlari davrida almashtirilmaydi.
Sudyaning vakolatlari ushbu Qonunda belgilangan tartibdan hamda asoslardan
boshqacha tarzda tugatilishi yoki to‘xtatilishi mumkin emas.
Konstitutsiyaviy sud sudyasining daxlsizligi.
Konstitutsiyaviy sudning sudyasi Konstitutsiyaviy sudning roziligisiz
jinoiy va ma’muriy javobgarlikka tortilishi, shuningdek qamoqqa olinishi mumkin
emas. Konstitutsiyaviy sudning sudyasiga nisbatan jinoyat ishi faqat O‘zbekiston
Respublikasi Bosh prokurori tomonidan qo‘zg‘atilishi mumkin. Konstitutsiyaviy
sud sudyasini majburiy keltirish, ushlab turish, xuddi shuningdek uning shaxsiy
ashyolarini, bagajini, transportini, uy-joyini, xizmat xonasini ko‘zdan kechirishga
yo‘l qo‘yilmaydi. 7
Konstitutsiyaviy sud sudyasining vakolatlarini to‘xtatib turish.
Konstitutsiyaviy sud sudyasining vakolatlari quyidagi hollarda
Konstitutsiyaviy sudning qarori bilan to‘xtatib turilishi mumkin:
1. U jinoiy javobgarlikka tortilganida;
6
O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyaviy qonuni “ O‘zbekiston respublikasining konstitutsiyaviy sudi
to‘g‘risi”da
7
“Konstitutsiyaviy Sudning O‘zbekistonda O‘zlashtirilishi” – T.:Manaviyat, 2015 yil X. Kudratov
18

2. U sudya lavozimi bilan bir vaqtda shug‘ullanib bo‘lmaydigan faoliyat bilan
shug‘ullanganida;
3. U sudning qarori bilan bedarak yo‘qolgan deb topilganida.
Sudya vakolatlarining to‘xtatib turilishi unga ish haqi to‘lashning to‘xtatib
turilishiga olib kelmaydi va sudyani ushbu Qonunda belgilangan daxlsizlik
kafolatlaridan mahrum etmaydi, bundan ehtiyot chorasi sifatida sudyaga nisbatan
qamoqqa olish tanlangan hollar mustasno. Konstitutsiyaviy sud sudyasining
vakolatlari ularni to‘xtatib turish asoslari bekor bo‘lguniga qadar to‘xtatib turiladi.
Konstitutsiyaviy sud sudyasining vakolatlarini muddatidan ilgari tugatish.
Konstitutsiyaviy sud sudyasining vakolatlari quyidagi hollarda
O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Senatining qarori bilan muddatidan ilgari
tugatiladi:
1. U sudyalik qasamyodini buzganida;
2. U yozma ariza berganida;
3. U sudyalik lavozimida bo‘lishning eng yuqori yoshiga yetganida;
4. Unga nisbatan sudning ayblov hukmi qonuniy kuchga kirganida;
5. Sudya ogohlantirilganidan yoki uning vakolatlari to‘xtatilganidan keyin ham
sudyalik lavozimi bilan bir vaqtda shug‘ullanib bo‘lmaydigan faoliyatni davom
ettirganida;
6. Sog‘lig‘ining holatiga yoki boshqa uzrli sabablarga ko‘ra u uzoq vaqt
mobaynida sudyalik vazifalarini bajarishga qobiliyatsiz bo‘lganida;
7. U o‘zbekiston respublikasi fuqaroligini yo‘qotganida;
8. U belgilangan tartibda muomalaga layoqatsiz yoki muomala layoqati
cheklangan deb topilganida;
9. U vafot etganida yoki sudning qarori bilan vafot etgan deb e’lon qilinganida.
Konstitutsiyaviy sud sudyalarining vakolatlari tugaganidan keyin ularni
ishga joylashtirish bo‘yicha kafolatlar.
19

Konstitutsiyaviy sud sudyalarining vakolatlari tugaganidan keyin ularga
Konstitutsiyaviy sud sudyasi lavozimiga saylanishiga qadar egallab turgan avvalgi
ishi (lavozimi) beriladi, bunday ish (lavozim) mavjud bo‘lmaganda esa,
avvalgisiga teng boshqa ish (lavozim) beriladi.
Konstitutsiyaviy sudda ish yuritish.
Konstitutsiyaviy sudga masalalarni kiritish huquqi.
Quyidagilar Konstitutsiyaviy sudda ko‘rib chiqish uchun masalalar
kiritish huquqiga ega:
1. O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining palatalari;
2. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti;
3. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi;
4. O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Inson huquqlari bo‘yicha vakili
(ombudsman);
5. Qoraqalpog‘iston Respublikasi Jo‘qorg‘i Kengesi;
6. O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Qonunchilik palatasi deputatlari
umumiy sonining kamida to‘rtdan bir qismidan iborat deputatlar guruhi;
7. O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Senati a’zolari umumiy sonining
kamida to‘rtdan bir qismidan iborat senatorlar guruhi;
8. O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi;
9. O‘zbekiston Respublikasi Bosh prokurori;
10. O‘zbekiston Respublikasi Hisob palatasining raisi.
Konstitutsiyaviy sudning kamida uch nafar sudyasi tashabbusi bilan ham
Konstitutsiyaviy sudda ko‘rib chiqish uchun masala kiritilishi mumkin.
Konstitutsiyaviy sudda masalalarni ko‘rib chiqish muddatlari.
Agar olingan materiallar qo‘yilayotgan talablarga javob bersa,
Konstitutsiyaviy sud ular olingan kundan e’tiboran yetti kunlik muddatdan
kechiktirmay masalani o‘rganib chiqishga kirishadi. Ko‘rib chiqilayotgan masala
20

yuzasidan hujjat tegishli material olingan paytdan e’tiboran kechi bilan uch oy
ichida Konstitutsiyaviy sudda qabul qilinadi.
Konstitutsiyaviy sud majlisining ishtirokchilari.
Konstitutsiyaviy sud majlisida O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti,
O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Qonunchilik palatasining Spikeri, uning
o‘rinbosarlari, O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Senatining Raisi, uning
o‘rinbosarlari, O‘zbekiston Respublikasi Bosh vaziri, O‘zbekiston Respublikasi
Oliy Majlisining Inson huquqlari bo‘yicha vakili (ombudsman), Qoraqalpog‘iston
Respublikasi Jo‘qorg‘i Kengesi Raisi, O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudining
raisi, O‘zbekiston Respublikasi Sudyalar oliy kengashining raisi, O‘zbekiston
Respublikasi Bosh prokurori, O‘zbekiston Respublikasi Hisob palatasining raisi
va O‘zbekiston Respublikasi adliya vaziri ishtirok etishi mumkin. Ular ko‘rib
chiqilayotgan barcha masalalar yuzasidan o‘z fikrlarini bayon etishga haqlidir. 8
Konstitutsiyaviy sud ishlari yuritiladigan til.
Konstitutsiyaviy sud ishlari davlat tilida olib boriladi.
Davlat tilini bilmaydigan majlis ishtirokchilari o‘z ona tilida so‘zga
chiqishi va tushuntirishlar berishi hamda tarjimon xizmatidan foydalanishi
mumkin.
Konstitutsiyaviy sudning majlisiga chaqirish.
Konstitutsiyaviy sudning majlisiga zarur ma’lumotlarga yoki materiallarga
ega bo‘lgan shaxslar, ekspertlar va mutaxassislar chaqirilishi mumkin.
Ekspertlar, mutaxassislar va tarjimonlarning xarajatlari o‘rnini qoplash.
8
O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyaviy qonuni “ O‘zbekiston respublikasining konstitutsiyaviy sudi
to‘g‘risi”da
21

Konstitutsiyaviy sudda ishlarni ko‘rish munosabati bilan jalb etilgan
ekspertlar, mutaxassislar va tarjimonlarga qonun hujjatlariga muvofiq
xarajatlarning o‘rni qoplanadi hamda haq to‘lanadi.
Konstitutsiyaviy sudning hujjat qabul qilishi.
Konstitutsiyaviy sud Konstitutsiyaga muvofiqligiga shubha tug‘dirgan,
ko‘rib chiqilayotgan aniq masalalar yuzasidangina hujjat qabul qiladi.
Konstitutsiyaviy sud normativ-huquqiy hujjatning Konstitutsiyaga muvofiqligini
tekshirib, tekshirilgan hujjatga asoslangan yoxud uning qoidalarini takrorlaydigan
normativ-huquqiy hujjatlar xususida ham, garchi Konstitutsiyaviy sud ko‘rib
chiqishi uchun kiritilgan masalada ular to‘g‘risida so‘z yuritilmagan bo‘lsa-da, bir
vaqtning o‘zida hujjat qabul qilishi mumkin.
Konstitutsiyaviy sudning hujjati ochiq ovoz berish yo‘li bilan qabul
qilinadi.
Konstitutsiyaviy sudning sudyasi ovoz berishda betaraf qolishga yoki
ishtirok etmaslikka haqli emas.
Konstitutsiyaviy sudning hujjati, agar majlisda hozir bo‘lgan sudyalarning
ko‘pchiligi uni yoqlab ovoz bergan bo‘lsa, qabul qilingan deb hisoblanadi.
Ovozlar teng bo‘linib qolgan taqdirda, raislik qiluvchining ovozi hal qiluvchi
hisoblanadi.
Konstitutsiyaviy sudning hujjatiga qo‘shilmagan Konstitutsiyaviy sud
sudyasi o‘z fikrini yozma tarzda bayon qilishga va uni Konstitutsiyaviy sud
majlisining bayonnomasiga qo‘shib qo‘yishga haqlidir. 9
Konstitutsiyaviy sudning hujjati.
Xalqaro shartnomaning va normativ-huquqiy
hujjatning Konstitutsiyaga muvofiqligi to‘g‘risida ko‘rib chiqilgan ishning
9
O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyaviy qonuni “ O‘zbekiston respublikasining konstitutsiyaviy sudi
to‘g‘risi”da
22

mohiyati bo‘yicha Konstitutsiyaviy sudning hujjati qaror deb ataladi. Qarorlar
Konstitutsiyaviy sud tomonidan O‘zbekiston Respublikasi nomidan chiqariladi.
Boshqa hollarda Konstitutsiyaviy sudning hujjati xulosa deb ataladi yoki
boshqacha shaklga ega bo‘lishi mumkin.
Konstitutsiyaviy sud hujjatlarini e’lon qilish va ularning kuchga kirishi.
Konstitutsiyaviy sudning qarorlari, xulosalari va boshqa hujjatlari
ommaviy axborot vositalarida hamda Konstitutsiyaviy sudning rasmiy veb-saytida
e’lon qilinadi.
“O‘zbekiston Respublikasi qonun hujjatlari to‘plami”, “Xalq so‘zi” va
“Narodnoye slovo” gazetalari, “O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyaviy sudi
Axborotnomasi”, shuningdek O‘zbekiston Respublikasi qonun hujjatlari
ma’lumotlari milliy bazasi Konstitutsiyaviy sudning hujjatlari e’lon qilinadigan
rasmiy manbalardir.
Konstitutsiyaviy sudning hujjati rasmiy e’lon qilingan kundan e’tiboran
kuchga kiradi.
Konstitutsiyaviy sudning hujjati qat’iy va uning ustidan shikoyat qilinishi
mumkin emas.
Konstitutsiyaviy sudning hujjatini qayta ko‘rib chiqish.
Konstitutsiyaviy sudning hujjati uning o‘z tashabbusi bilan quyidagi
hollarda qayta ko‘rib chiqilishi mumkin:
1. Hujjat chiqarilgan paytda Konstitutsiyaviy sudga noma’lum bo‘lgan yangi
ochilgan holatlar munosabati bilan;
2. Hujjat qabul qilinishiga asos bo‘lgan konstitutsiyaviy norma o‘zgargan
taqdirda;
Konstitutsiyaviy sud mazkur hujjatni belgilangan ish yuritish tartibi
buzilgan holda qabul qilingan deb topgan taqdirda.
2.2. Konsititutsiyaviy sudning mustaqilligi.
23

O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 122-moddasida sudyalar
mustaqil ekanligi, faqat qonunga bo‘ysunishlari, sudyalarning odil sudlovni amalga
oshirish borasidagi faoliyatiga biron-bir tarzda aralashishga yo‘l qo‘yilmasligi va
bunday aralashish qonunga muvofiq javobgarlikka sabab bo‘lishi kabi muhim
normalar mustahkamlab qo‘yilgan.
Ta’kidlash joizki, sudyalarning mustaqil va faqat qonunga bo‘ysungan holda
ish yuritishlarining konstitutsiya darajasida kafolatlanishini asosiy sabablaridan biri
- sud hokimiyatiga boshqa hech qaysi organ vakolatiga taalluqli bo‘lmagan huquq -
odil sudlovni amalga oshirish huquqi berilganligi bilan izohlanadi. Zero,
mamlakatimiz hayotida, fuqarolarimizning huquq va erkinliklarini to‘liq
ta’minlanishiga erishishda odil sudlovning ahamiyati beqiyosdir. Odil sudlov
jamiyat hayotida, jamiyat a’zolarini huquqiy madaniyati va huquqiy ongini
yuksaltirishda, insonlarni qonunlarga hurmat ruhida tarbiyalashda muhim ahamiyat
kasb etadi. Shu o‘rinda odil sudlov har qaysi davrlarda ham ulug‘langanligini,
qadrlanganligini hamda insonlar unga intilib yashaganliklarini ta’kidlash o‘rinli
bo‘ladi. Xususan, rim faylasuflari “Pereat mundus et fiat justicia”, ya’ni “mayli
dunyo barbod bo‘lsin, lekin odil sudlov qaror topsin” deb ta’kidlaganliklari bejiz
emas (1). Rim faylasuf-larining mazkur mumtoz shiorlari bir qarashda
mubolag‘adan iborat bo‘lsa-da, lekin ular odil sudlovga shu qadar yuqori baho
beradilar. 10
Istiqlolning dastlabki yillarida Konstitutsiyada nazarda tutilgan sudyalarning
mustaqilligi va faqat qonunga bo‘ysunishi tamoyilini amalga oshirishga qaratilgan
qator qonunlarimiz qabul qilindi. 1994 yilda qabul qilingan Jinoyat kodeksi,
Jinoyat protsessual kodeksi, Ma’muriy javob-garlik to‘g‘risidagi kodeks hamda
1997 yilda qabul qilingan Fuqarolik protsessual va Xo‘jalik protsessual
10
O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyaviy qonuni “ O‘zbekiston respublikasining konstitutsiyaviy sudi
to‘g‘risi”da
24

kodekslarini, “Sudlar to‘g‘risida”gi qonun, O‘zbekiston Respublikasi
Prezidentining qator farmon va qarorlari va Hukumat qarorlarini keltirish mumkin.
Biroq mamlakatimiz bosib o‘tgan taraqqiyot yo‘lining chuqur tahlili,
bugungi kunda jahon bozori kon’yunkturasi keskin o‘zgarib, globallashuv
sharoitida raqobat tobora kuchayib borayotgani davlatimizni yanada barqaror va
jadal sur’atlar bilan rivojlantirish uchun mutlaqo yangicha yondashuv hamda
tamoyillarni ishlab chiqish va ro‘yobga chiqarishni taqozo etmoqda edi. Sud
hokimiyatining chinakam mustaqilligini ta’minlash, aholining odil sudlovga
bo‘lgan ishonchini oshirishga qaratilgan mutlaqo yangi bosqichni boshlanishini
hayotiy zaruratga aylantirdi.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M.Mirziyoyev tomonidan 2016
yilning 21 oktyabrida e’lon qilingan PF-4850-sonli “Sud-huquq tizimini yanada
isloh qilish, fuqarolarning huquq va erkinliklarini ishonchli himoya qilish
kafolatlarini kuchaytirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi Farmoni sudyalarning
mustaqilligi va faqat qonunga bo‘ysunishiga doir konstitutsiyaviy normani amalda
to‘la-to‘kis ro‘yobga chiqishiga zamin yaratdi. Shuningdek, “O‘zbekiston
Respublikasini yanada rivojlantirish bo‘yicha harakatlar strategiyasi to‘g‘risida”gi
Farmon hamda ushbu Farmon bilan tasdiqlangan “2017-2021 yillarda O‘zbekiston
Respublikasini rivojlanti-rishning beshta ustuvor yo‘nalishi bo‘yicha Harakatlar
strategiyasini “Xalq bilan muloqot va inson manfaatlari yili”da amalga oshirishga
oid Davlat dasturi”da sudyalarning chinakam mustaqilligini ta’minlash, sudning
nufuzini oshirish, sud tizimini demokratlashtirish va takomillashtirishga oid qator
chora-tadbirlar nazarda tutildi. Xususan, sudya lavozimida bo‘lishning ilk
marotaba besh yillik, keyin o‘n yillik muddatini va shundan so‘ng muddatsiz
davrini belgilash, O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Sudyalarni
tanlash va lavozimlarga tavsiya etish bo‘yicha oliy malaka komissiyasi negizida
25

sud hokimiyati organi sifatida Sudyalar oliy kengashini tashkil qilish, sudyalarni
intizomiy javobgarlikka tortish mexanizmini, shu jumladan, uning asoslarini
aniqlashtirish orqali takomillashtirish va sud raislarining sudyalarga nisbatan
intizomiy ish qo‘zg‘atishga oid vakolatini tugatish, O‘zbekiston Respublikasi Oliy
sudiga adliya organlarining umumiy yurisdiksiya sudlari faoliyatini moddiy-
texnika jihatidan va moliyaviy ta’minlash sohasidagi vazifa va vakolatlarini
o‘tkazish kabilar nazarda tutildi (2).
Sudlar mustaqilligi va faqat qonunga bo‘ysunishini ta’minlashda Harakatlar
strategiyasida belgilanganidek, sudya lavozimida bo‘lishning ilk marotaba besh
yillik, keyin o‘n yillik muddatini va so‘ng muddatsiz davrining belgilanishi muhim
ahamiyat kasb etadi. Chunki sudya lavozimida bo‘lishning ushbu tartibi sudyadan
zimmasiga yuklatilgan vazifani namu-nali va vijdonan bajarishni talab etishi bilan
bir qatorda lavozimiga keyingi muddatga qayta saylanishi yoki tayinlanishi, o‘z
vazifalarini namunali ado etgach, keyinchalik o‘n yilga va hatto muddatsiz davrga
saylanishi yoki tayinlanishi uchun rag‘batlantiruvchi qoida ham hisoblanadi. 11
Sudya lavozimida bo‘lishning eng yuqori yoshini, ya’ni tuman va viloyat
sudlari sudya lavozimlarini 65 yoshgacha, Konstitutsiyaviy va Oliy sud sudyalari
lavozimlarini – 70 yoshgacha belgilash sudyalarning mustaqil-ligini kafolatlash
bilan bir qatorda mamlakatimizda professional sudyalar korpusini shakllantirishga,
sud tizimini yetuk, yuqori malakali, odil sudlov sohasida katta tajribaga ega
bo‘lgan, mustaqil fikrlaydigan, halol va benuqson obro‘-e’tiborli sudyalar bilan
to‘ldirishga, ularning boy tajribalaridan keng foydalanishga hamda barqaror
sudyalar maktabining yaratilishiga zamin yaratadi. Qolaversa, sud hokimiyatining
boshqa hokimiyat organlari ta’siridan holi bo‘lishiga xizmat qiladi.
11
O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyaviy qonuni “ O‘zbekiston respublikasining konstitutsiyaviy sudi
to‘g‘risi”da
26

“Harakatlar strategiyasi”dagi sud hokimiyatining chinakam mustaqil-ligini
ta’minlashga qaratilgan navbatdagi muhim tadbirlardan biri – sudyalar
hamjamiyatining organi sifatida Sudyalar oliy kengashini tashkil qilish, kengash
tarkibining kamida yarmini sudyalar hisobidan shakllantirish va unga sud
hokimiyatinng mustaqilligini ta’minlashga doir bir qator vakolatlar berilishi
nazarda tutilganidir. Joriy yilning 6 aprelida qabul qilingan “O‘zbekiston
Respublikasi Sudyalar oliy kengashi to‘g‘risida”gi qonunda ushbu tuzilmaning
faoliyatiga oid masalalar to‘liq o‘z ifodasini topdi. Mazkur Kengash
konstitutsiyaviy maqomga ega bo‘ldi. Konstitutsiyaning 111-moddasiga ko‘ra,
O‘zbekiston Respublikasi Sudyalar oliy kengashi sudyalar hamjamiyatining organi
bo‘lib, u O‘zbekiston Respub-likasida sud hokimiyatining mustaqilligi
konstitutsiyaviy prinsipiga rioya etilishini ta’minlashga ko‘maklashishi o‘z
ifodasini topdi.
Xulosa o‘rnida shuni ta’kidlash kerakki, jamiyatda sud organlarining
nufuzini oshirish, sudyalarning chinakam mustaqilligini va faqat qonunlarga
asoslanib ish yuritishini ta’minlash mamlakatimiz Konstitu-tsyaisi va shu asosda
qabul qilinayotgan qonunlar muhim ahamiyat kasb etadi. Zero, sud hokimiyatining
chinakam mustaqilligini ta’minlash huquqiy demokratik davlat va kuchli fuqarolik
jamiyatini qurishdagi muhim shartlardan biridir.
Konsitutsiyaviy sudlar, demokratik huquqiy davlatlarda adaletni ta'minlash
va qonunlarni muhofaza qilish bilan shug‘ullanadigan asosiy instansiyalardan
biridir. Ular qonun shartlarini, davlat organlarining faoliyatini, fuqarolarning
huquqlarini himoya qilish, davlat tashkilotlarining faoliyatlarini tekshirish va
boshqa muhim vazifalarni bajarishga oid holatlar ustida qarorlar qabul
qiladilarKonsitutsiyaviy sudlar, odatda o‘zlarining mustaqilligi va
o‘zgartirishsizligi bilan belgilangan. Bu, ularning siyosiy va tashqi bosqichlardan
27

oqibatlanuvchilar, hukumat organlari yoki boshqa tashkilotlar tomonidan
mohiyatlanishidan himoya qilinadi. Mustaqil sudlar qonunlarni huquqiy
maslahatlar asosida qabul qilish, ularni amalga oshirish va tushuntirish uchun
xizmat qilish uchun muhimdir. Bu, huquqiy tartib va dastlabki instansiyalar bilan
solishtirish uchun muhim bo‘lgan muhim bir qismidir. Konsitutsiyaviy sudlar,
odatda qonuniy ravishda tuzilgan va Konsitutsiya yoki boshqa asosiy huquqiy
hujjatlar tomonidan ta'minlangan. Ularning faoliyatini nazorat qilishning bir qismi,
ularning faoliyatini qonun va huquqiy tartibotga mos ravishda amalga oshirishdir.
Bu, davlat organlarining kuch va tartibotiga oid odatiy qoidalar bilan nisbatan
o‘zaro bag‘riqlikni ta'minlashda juda muhimdir.
28

Xulosa.
Konstitutsiyaviy sudning konstitutsiyaviy huquqiy asoslari, bir necha
amaldagi qonunlarning ustav asosida bo‘lgan muhim masalalarini baho qiladi.
Ushbu huquq asoslari bir davlat tizimida iqtisodiy, siyosiy va jamiy muammolarni
hal qilishda eng muhim bo‘lgan tartibotlarni aniqlaydi va shuningdek, davlat
organlarining faoliyatini nazarda tutadi.
Konstitutsiyaviy sudning asosiy vazifalari quyidagilardir:
1. Konstitutsiyaga mos ravishda amalga oshirilgan qonunlarni tekshirish:
Konstitutsiyaviy sud, qonunlar va hukmronlikning amal qilishini tekshirish,
ularning ustuvorligini o‘rganish va ularning ustavga mos ravishda bo'lishini
ta'minlash maqsadida amalga oshirilgan qonunlarni tekshiradi.
2. Konstitutsiyaviy normativ hujjatlarning tuzilishi: Konstitutsiyaviy sud,
konstitutsiyaviy normativ hujjatlarning tuzilishi va ularning tuzilishida qonun
bo'yicha amaldagi voqealar yoki hukmronlikning hujjatlarga tegishli qonuniy va
amaliy topshiriqlarini o'rganadi.
3. Fuqarolar va hokimiyat organlari orasida munosabatlarning huquqiy
aniqlikni ta'minlash: Konstitutsiyaviy sud, fuqarolar va davlat organlari orasida
29

huquqiy munosabatlarni hal qilishda yordam beradi va sodiqligini ta'minlaydi. Bu
o‘zida, shikoyatlar, birlashmalarning tadbirlari, davlat organlarining faoliyatlarini
shikoyatlar va muammolar asosida tekshirish kabi jarayonlarni o‘z ichiga oladi.
Konstitutsiyaviy sudning konstitutsiyaviy huquqiy asoslari, bir necha
mamlakatlarda aniq ravishda tartibga solingan, shuningdek, O‘zbekistonda ham
qonuniy asoslar bo lib, O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi tomonidanʻ
tasdiqlangan bo‘lgan. Bu asoslar sudning faoliyatini belgilaydi va uning barcha
jarayonlarida huquqni himoya qiladi. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi,
Konstitutsiyaviy Sudning tashkil etish tartibi, a'zolari tanlash usullari, ularning
o'zining sudi qarorlari, sudi qabul qilish tartibi, sudi ochish vaqti, shuningdek, sud
faoliyatining boshqa barcha muammolari kabi amaliy masalalarni belgilaydi. Bu
huquqiy asoslar Konstitutsiyaviy Sudning faoliyati davomida mustahkamlanadi va
rivojlantiriladi. Konstitutsiyaviy Sudning konstitutsiyaviy huquqiy asoslari,
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi bilan belgilangan muhim maqsadlarni
amalga oshirish, davlat va jamoat huquqini himoya qilish va muhofaza qilish,
sudning obyektivligini va mustaqilligini ta minlash, sud faoliyatining o zida
ʼ ʻ
qonunlarning ustuvorligini kafolatlash, adolatni ta minlash va qonuniy huquqni
ʼ
jamlab boshqarishga oid huquqiy qoidalar kabi ko'rsatiladi. Konstitutsiyaviy
sudning konstitutsiyaviy huquqiy asoslari, O‘zbekistonda konstitutsiyaviy sudning
faoliyatini belgilovchi qonunlar va normativ-huquqiy hujjatlar to'plamidir. Bu
asoslar O‘zbekiston Konstitutsiyasi, “Konstitutsiyaviy Sud haqida”gi Qonun va
boshqa qonunlar tomonidan belgilanadi. Konstitutsiyaviy sudning asosiy vazifalari
o'zlashtirilganligi, konstitutsiyaviy tartibni saqlash, konstitutsionliklikni ta'minlash,
konstitutsionlik normativ-huquqiy munosabatlarni shakllantirish va boshqalar
hisoblanadi. Ushbu asoslar ustida amal qilish orqali konstitutsiyaviy sud
30

O‘zbekistonda konstitutsiyaviy tartibni saqlaydi va o‘zlashtirilganligini
ta'minlaydi.
Foydanaligan adabiyotlar ro‘yxati.
Raxbariy adabiyotlar:
1. O‘zbekiston Respublikasi sud tizimi tuzulmasini tubdan takomillashtirish va
faoliyatini samaradorligini oshirish chora tadbirlari to‘g‘risidav 2017-yil 2-
fevral qabul qilingan O‘zbekiston Respublikasi Prezident farmoni.
2. Karimov I.A. Yuksak manaviyat-yengilmas kuch.- T.:Manaviyat, 2008 yil
Normativ - Hujjatlar:
1. O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi.
2. O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyaviy qonuni “ O‘zbekiston
respublikasining konstitutsiyaviy sudi to‘g‘risi”da.
3. O‘zbekiston Respublikasining qonuni “Sudlar to‘g‘risi”da.
Maxsus adabiyotlar:
1. “Konstitutsiyaviy Huquqiy Asoslar” – M. Ismoilov – T.:Manaviyat, 2018 yil.
2. “Konstitutsiyaviy Sudning O‘zbekistonda O‘zlashtirilishi” – T.:Manaviyat,
2015 yil X. Kudratov.
31

3. “Konstitutsiyaviy Sudning O‘zbekistonda O‘rni va O‘zlashtirishning Huquqiy
Asoslari” – A. Abdurahmonov. T.:Manaviyat, 2021 yil.
Internet manbalari:
1. https://lex.uz/docs/-5534923
2. https://uz.wikipedia.org/wiki/Sud
3. https://lex.uz/acts/-3221763
4. https://constitution.uz/oz/pages/Sud_hokimiyati_mustaqilligi
5. https://www.konstsud.uz/oz
32

MUNDARIJA

Kirish

I bob Konsititutsiyaviy sud haqida umumiy tushuncha

Konsititutsiyaviy sudni tashkil etish

Konsititutsiyaviy sudning faoliyati hamda vakolatlari

II bob Konsititutsiyaviy sudning asosiy vazifalari va uning qarorlari

2.1. Konstitutsiyaviy sud sudyalarining maqomi hamda ish yuritish tartibi

2.2. Konsititutsiyaviy sudning mustaqilligi

Xulosa

Foydanaligan adabiyotlar

Купить