Kosmik fazoning xalqaro-huquqiy maqomi

O ‘ ZBEKISTON RESPUBLIKASI 
OLIY TA ’ LIM , FAN VA INNOVATSIYALAR  VAZIRLIGI
TOSHKENT DAVLAT TRANSPORT UNIVERSITETI 
KURS   ISHI
Mavzu: Kosmik fazoning xalqaro-huquqiy maqomi
Bajardi:  Yu  _________ guruh talabasi   
___________________________________________________
  
Kurs ishi himoya qilingan sana     “____” __ ___ _____20 26  y.
Baho  “_____” ____ __ _____
     Ilmiy rahbar:          _______________________________________
 
      
     Komissiya a’zolari:   __________      ____________________ 
                (imzo)                  (ismi sharifi)
                                       __________      ____________________ 
                 (imzo)                  (ismi sharifi)
Toshkent-2026 2 MUNDARIJA
KIRISH .................................................................................................................. 3
I BOB. KOSMIK FAZONING XALQARO-HUQUQIY MAQOMI VA UNI 
TARTIBGA SOLISHNING NAZARIY-HUQUQIY ASOSLARI ................... 6
1.1. Kosmik fazo tushunchasi, uning o‘ziga xos xususiyatlari va xalqaro-huquqiy 
maqomi ................................................................................................................... 6
1.2. Kosmik fazodan foydalanishning asosiy xalqaro-huquqiy prinsiplari ............. 9
1.3. Kosmik fazoning huquqiy maqomini belgilovchi xalqaro shartnomalar va 
xalqaro tashkilotlarning o‘rni ................................................................................ 12
II BOB. KOSMIK FAZODAN FOYDALANISHNI XALQARO-HUQUQIY 
TARTIBGA SOLISHNING AMALIY MASALALARI VA RIVOJLANISH 
ISTIQBOLLARI ................................................................................................. 18
2.1. Kosmik fazoni tadqiq etish va undan tinch maqsadlarda foydalanishning 
xalqaro-huquqiy tartibi .......................................................................................... 18
2.2. Kosmik faoliyat natijasida yuzaga keladigan javobgarlik, zararlarni qoplash 
va davlatlarning majburiyatlari ............................................................................. 20
2.3. Kosmik fazodan foydalanish sohasidagi zamonaviy xalqaro-huquqiy 
muammolar va ularni hal etish yo‘llari ................................................................. 24
XULOSA VA TAKLIFLAR .............................................................................. 27
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI ....................................... 29 3 KIRISH
Mavzuning dolzarbligi.  Hozirgi zamonda fan-texnika taraqqiyotining jadal
rivojlanishi,   xususan,   insoniyatning   kosmik   fazoni   faol   o‘zlashtirishi   va   undan
amaliy   foydalanish   ko‘lami   tobora   kengayib   borishi   xalqaro   huquqiy
munosabatlarning   butunlay   yangi   va   muhim   sohasini   shakllantirdi.   Kosmik
makonni tadqiq etish nafaqat alohida davlatlarning ilmiy-texnikaviy salohiyatini
namoyon etish maydoni, balki butun bashariyatning umumiy manfaati, ekologik
xavfsizligi   va   barqaror   taraqqiyoti   bilan   chambarchas   bog‘liq   bo‘lgan   global
strategik   masalaga   aylandi.   Bugungi   kunda   kosmosdan   global   aloqa   tizimlari,
masofadan   zondlash,   navigatsiya,   favqulodda   vaziyatlarning   oldini   olish   va
meteorologik   kuzatuvlarni   amalga   oshirishda   kundalik   hayotning   ajralmas
qismiga aylangan texnologiyalar keng qo‘llanilmoqda. Shu bilan birga, kelgusida
osmon jismlaridagi boyliklarni tijorat maqsadida o‘zlashtirish, turizm va xususiy
kompaniyalarning   kosmik   parvozlarni   amalga   oshirishi   mazkur   sohani   xalqaro
huquqiy jihatdan yanada qat’iy tartibga  solish mexanizmlarini  yaratishni  taqozo
etmoqda.
“Mazkur   munosabatlarni   huquqiy   jihatdan   ta’minlashda   1967-yilgi
“Kosmik   fazoni,   jumladan   Oydan   va   boshqa   osmon   jismlaridan   foydalanish
bo‘yicha   davlatlarning   faoliyatini   tartibga   soluvchi   prinsiplar   to‘g‘risida”gi
shartnomasi,   shuningdek   “Kosmik   obyektlar   keltirgan   zarar   uchun   xalqaro
javobgarlik to‘g‘risida”gi  konvensiya va “Kosmik fazoga uchirilgan obyektlarni
ro‘yxatga   olish   to‘g‘risida”gi   konvensiya   kabi   asosiy   xalqaro   shartnomalar
huquqiy   poydevor   bo‘lib   xizmat   qiladi” 1
.   Biroq,   oxirgi   yillarda   Birlashgan
Millatlar   Tashkilotining   Tinch   maqsadlarda   kosmik   fazodan   foydalanish
qo‘mitasi   doirasida   orbital   infratuzilmani   muhofaza   qilish,   fazoviy
chiqindilarning   ko‘payib   ketishiga   qarshi   kurashish,   tijorat   maqsadidagi   kosmik
faoliyat hamda Oy va boshqa osmon jismlaridan foydalanish borasidagi  xalqaro
1
  Kosmik fazoni, jumladan Oy va boshqa osmon jismlarini tadqiq etish va undan foydalanish bo‘yicha davlatlar
faoliyati prinsiplari  to‘g‘risidagi  shartnoma (BMT Bosh Assambleyasining 1966-yil  19-dekabrdagi  2222 (XXI)-
son  rezolyutsiyasi);  Kosmik  obyektlar   keltirgan   zarar   uchun  xalqaro  javobgarlik   to‘g‘risidagi   konvensiya  (2777
(XXVI)-son rezolyutsiya,  1971);  Kosmik fazoga  uchirilgan obyektlarni  ro‘yxatga  olish to‘g‘risidagi  konvensiya
(3235   (XXIX)-son   rezolyutsiya,   1974).   –   URL:
https://www.unoosa.org/oosa/en/ourwork/spacelaw/treaties/status/index.html   4xavfsizlik   standartlarini   belgilovchi   yangi   yondashuvlar   ishlab   chiqilmoqda;
jumladan,   2019-yilda   kosmik   faoliyatning   uzoq   muddatli   barqarorligiga   oid
yo‘riqnomalar qabul qilindi.
“Globallashuv   jarayonlari   va   zamonaviy   chaqiruvlar   O‘zbekiston
Respublikasida   ham   ushbu   sohaga   alohida   e’tibor   qaratishni   taqozo   etdi.
Mamlakatimizda   so‘nggi   yillarda   amalga   oshirilgan   keng   ko‘lamli   islohotlar
doirasida   O‘zbekiston   Respublikasi   Prezidentining   2019-yil   30-avgustdagi   PF-
5806-son   Farmoni   bilan   Kosmik   tadqiqotlar   va   texnologiyalar   agentligi
(«O‘zbekkosmos»)   tashkil   etilib,   milliy   kosmik   faoliyatni   rivojlantirishning
huquqiy   asoslari   yaratildi” 2
.   O‘zbekistonning   2024-yilda   1967-yilgi   Kosmik
shartnomaga   qo‘shilishi,   milliy   qonunchilikni   xalqaro   huquq   normalariga
muvofiqlashtirish,   shuningdek   zamonaviy   kosmik   texnologiyalarni   iqtisodiyot
tarmoqlariga joriy etish borasidagi normativ-huquqiy hujjatlarni takomillashtirish
ishlari   jadal   olib   borilmoqda.   Shu   bois,   kosmik   fazoning   xalqaro-huquqiy
maqomini chuqur o‘rganish, uning tinch maqsadlarga xizmat qilishini ta’minlash,
davlatlarning kosmik  faoliyatdagi  huquq  va majburiyatlarini   zamonaviy  xalqaro
amaliyot hamda milliy islohotlar uyg‘unligida ilmiy jihatdan tadqiq etish bugungi
kunda dolzarb ahamiyat kasb etadi.
Kurs   ishining   maqsadi   va   vazifalari.   Mazkur   kurs   ishining   asosiy
maqsadi   —   kosmik   fazoning   zamonaviy   xalqaro-huquqiy   maqomini   o‘rganish,
uni   tartibga   soluvchi   xalqaro   shartnomalar   va   prinsiplarni   tahlil   qilish   hamda
amaliyotdagi mavjud muammolarni aniqlashdan iboratdir.
Ushbu maqsadga erishish uchun quyidagi vazifalar belgilandi:
 kosmik fazo tushunchasi,  uning o‘ziga xos xususiyatlari  va xalqaro-huquqiy
maqomini ochib berish;
 kosmik   fazodan   foydalanishning   fundamental   xalqaro-huquqiy   prinsiplarini
tadqiq etish;
 kosmik   faoliyatni   tartibga   soluvchi   asosiy   xalqaro   shartnomalar   va   xalqaro
tashkilotlarning o‘rnini tahlil qilish;
2
  O‘zbekiston   Respublikasi   Prezidentining   «O‘zbekiston   Respublikasida   kosmik   faoliyatni   rivojlantirish
to‘g‘risida»gi PF-5806-son Farmoni, 2019-yil 30-avgust. – URL:  https://lex.uz/docs/4494500.    O‘zbekiston 1967-
yilgi Kosmik shartnomaga 2024-yil 10-oktabrda imzolangan qonun asosida qo‘shilgan.   5 kosmik   fazoni   tadqiq   etishda   tinch   maqsadlarga   rioya   etilishining   huquqiy
mexanizmlarini yoritish;
 kosmik faoliyat natijasida yuzaga keladigan yuridik javobgarlik va zararlarni
qoplash tartibini o‘rganish;
 sohadagi   zamonaviy   xalqaro-huquqiy   muammolarni   aniqlash   va   ularni   hal
etish yo‘llari bo‘yicha takliflar ishlab chiqish.
 Kurs ishining obyekti  — kosmik fazoni tadqiq etish va undan foydalanish
jarayonida   yuzaga   keladigan   ijtimoiy   va   xalqaro-huquqiy   munosabatlardir.
Ishning   predmeti   sifatida   esa   kosmik   fazoning   xalqaro-huquqiy   maqomini
belgilovchi   xalqaro   shartnomalar,   konvensiyalar,   xalqaro   tashkilotlarning
hujjatlari va ilmiy-nazariy qarashlar tanlangan.
Kurs   ishining   usullari.   Tadqiqot   jarayonida   qiyosiy-huquqiy,   mantiqiy
tahlil, tizimli yondashuv, tahlil va sintez hamda umumlashtirish kabi ilmiy bilish
usullaridan foydalanildi.
Kurs ishining tuzilishi.   Kurs ishi kirish, ikki bob, olti kichik band, xulosa
va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat. 6I BOB. KOSMIK FAZONING XALQARO-HUQUQIY MAQOMI VA
UNI TARTIBGA SOLISHNING NAZARIY-HUQUQIY ASOSLARI
1.1. Kosmik fazo tushunchasi, uning o‘ziga xos xususiyatlari va
xalqaro-huquqiy maqomi
“Kosmik   fazodan   foydalanishni   huquqiy   tartibga   solish   masalasi   ilk   bor
1932-yilda   chexoslovakiyalik   huquqshunos   Vladimir   Mandlning   «Kosmik
huquq:   kosmik   parvozlar   muammosi»   nomli   asarida   ilmiy   jihatdan   ko‘tarilgan
edi” 3
. 1957-yil 4-oktabrda SSSR tomonidan birinchi sun’iy yo‘ldoshning orbitaga
chiqarilishi   xalqaro   huquqda   yangi   soha   —   kosmik   huquqning   amaliy
shakllanishiga   kuchli   turtki   berdi.   Kosmik   fazo   tushunchasining   o‘zi   xalqaro
huquq doirasida an’anaviy yerusti yoki havo kengliklaridan tubdan farq qiluvchi,
hech   qanday   davlatning   mutlaq   hukmronligi   o‘rnatilishi   mumkin   bo‘lmagan
alohida   yuridik   maqomga   ega   bo‘lgan   cheksiz   makonni   anglatadi.   Doktrinada
kosmik   fazoning   eng   muhim   xususiyati   uning   davlat   suvereniteti   doirasidan
tashqarida   ekanligi   ko‘rsatiladi   va   u   barcha   davlatlarning   umumiy
foydalanishidagi   makon   sifatida   qaraladi.   Shunga   qaramay,   xalqaro   huquqda
havo   kengligi   va   kosmik   fazo   o‘rtasidagi   aniq   yuridik   chegarani   belgilash
masalasi  hamon munozarali  bo‘lib, 1960-yillarning oxiridan boshlab  Birlashgan
Millatlar   Tashkilotining   Tinch   maqsadlarda   kosmik   fazodan   foydalanish
qo‘mitasi   sessiyalarida   muhokama   qilinib   kelinmoqda.   Amaliyotda   ko‘pincha
fizik olim Teodor fon Karman nomi bilan bog‘liq, dengiz sathidan taxminan 100
kilometr   balandlikdagi   shartli   “Karman   chizig‘i”   chegara   sifatida   qo‘llaniladi,
biroq   u   biror   xalqaro   shartnomada   mustahkamlanmagan.   Kosmik   fazoning
xalqaro-huquqiy   maqomi,   birinchi   navbatda,   insoniyatning   mushtarak
manfaatlari   yo‘lida   xizmat   qilishi   kerakligi   hamda   uning   hech   bir   davlat
tomonidan   bosib   olinmasligi   kabi   qat’iy   me’yorlar   orqali   ta’minlanadi.   Bu
maqomning   yana   bir   o‘ziga   xos   xususiyati   shundaki,   fazoviy   makonda   amalga
oshiriladigan   har   qanday   ilmiy-tadqiqot   ishlari   tinchlik   va   barqarorlik
prinsiplariga   tayanishi   shart   qilib   belgilanadi.   1967-yil   27-yanvarda   imzolash
uchun ochilgan “Kosmik  fazoni,  jumladan  Oydan va boshqa  osmon jismlaridan
3
 Mandl V. Das Weltraum-Recht: Ein Problem der Raumfahrt. – Mannheim; Berlin; Leipzig: J. Bensheimer, 1932. 7foydalanish   bo‘yicha   davlatlarning   faoliyatini   tartibga   soluvchi   prinsiplar
to‘g‘risida”gi shartnoma ushbu makonning huquqiy maqomini belgilovchi asosiy
hujjat   hisoblanadi.  Shartnomaning  1-moddasiga  ko‘ra,  kosmik   fazo   iqtisodiy   va
ilmiy   rivojlanish   darajasidan   qat’i   nazar   barcha   davlatlar   uchun   tadqiq   etish   va
foydalanishga ochiqdir.
Xalqaro   kosmik   huquq   nazariyasida   kosmik   fazo   maqomi   bilan   bog‘liq
bo‘lgan   eng   munozarali   masalalardan   biri   bu   geostatsionar   orbitaning   huquqiy
holati   bo‘lib,   ushbu   masala   xalqaro   maydonda   bir   necha   bor   jiddiy   diplomatik
to‘qnashuvlarni   keltirib   chiqargan.   Xususan,   1976-yilning   3-dekabr   sanasida
Kolumbiya   poytaxti   Bogota   shahrida   qabul   qilingan   “Bogota   deklaratsiyasi”da
sakkizta   ekvatorial   davlat,   jumladan   Kolumbiya,   Ekvador   va   Indoneziya
o‘zlarining hududi ustidan o‘tuvchi geostatsionar orbitaning muayyan qismlariga
nisbatan   davlat   suverenitetini   e’lon   qilishga   urinishgan   edi.   Ular   bu   da’voni
geostatsionar orbitaning mavjudligi Yerning tortishish kuchi bilan bog‘liqligi va
u   ekvatorial   davlatlarning   tabiiy   resursi   ekanligi   bilan   asoslashgan.   Biroq   Bin
Cheng   kabi   xalqaro   huquqshunoslar   ushbu   deklaratsiya   1967-yilgi   Kosmik
shartnomaning   2-moddasidagi   kosmik   fazoni   milliy   o‘zlashtirishni   taqiqlovchi
qoidaga zid ekanligini ko‘rsatib berdi. 4
  Kosmik faoliyat yurituvchi davlatlarning
aksariyati   bu   da’volarni   tan   olmadi   va   amaliyotda   geostatsionar   orbita   kosmik
fazoning   bir   qismi   sifatida   uning   umumiy   huquqiy   rejimiga   bo‘ysunishi   qaror
topdi.   Bugungi   kunga   kelib   kosmik   fazoning   o‘ziga   xos   xususiyatlari   qatoriga
uning   atrof-muhitini   ifloslanishdan   himoya   qilish,   xususan,   orbitada   to‘planib
qolayotgan   sun’iy   chiqindilar   muammosi   ham   bevosita   huquqiy   maqomning
ajralmas   qismiga   aylanib   ulgurdi.   Kosmik   fazo   barcha   davlatlar   uchun   ochiq
bo‘lishi   bilan   birga,   uning   yuridik   maqomi   ushbu   makondan   oqilona,   kelajak
avlodlar uchun ziyon yetkazmagan holda foydalanish mas’uliyatini ham davlatlar
zimmasiga   yuklaydi.   Kosmik   fazoning   xalqaro-huquqiy   maqomi   statik   holatda
qotib qolgan dogma emas, balki texnologik taraqqiyot, tijoriy kosmonavtikaning
rivojlanishi  va xususiy  sektorning kirib kelishi  natijasida muttasil  evolyutsiyaga
uchrab borayotgan dinamik hodisadir.XXI asrning kirib kelishi bilan kosmik fazo
4
 Cheng B. Studies in International Space Law. – Oxford: Clarendon Press, 1997. 8tushunchasi   va   uning   huquqiy   maqomi   shiddatli   texnologik   inqiloblar,   xususiy
sarmoyalarning   misli   ko‘rilmagan   darajada   o‘sishi   hamda   tijorat
kosmonavtikasining   (NewSpace)   jadal   rivojlanishi   ta'sirida   tubdan   yangi
mazmun   bilan   boyidi.   Agar   o‘tgan   asrda   kosmik   fazo   asosan   davlatlar   va
ularning milliy agentliklari tadqiqot olib boradigan yopiq makon sifatida qaralgan
bo‘lsa,   2000–2026   yillar   oralig‘ida   bu   hudud   o‘nlab   xususiy   kompaniyalar
(SpaceX,   Blue   Origin,  Virgin  Galactic   va   boshqalar)   uchun   faoliyat   maydoniga
aylandi.   Bu   jarayon   1967   yilgi   Kosmos   to‘g‘risidagi   shartnomaning   VI
moddasida   belgilab   qo‘yilgan   davlatlarning   xususiy   sub'ektlar   faoliyati   ustidan
"xalqaro   mas'uliyati   va   doimiy   nazorati"   tamoyilini   amalda   tatbiq   etishning
murakkab huquqiy mexanizmlarini yaratishni talab qildi. Bugungi kunda kosmik
fazoning   yuridik   maqomi   nafaqat   davlatlarning   o‘zaro   munosabatlarini,   balki
transmilliy   korporatsiyalarning   kosmik   faoliyatini   tartibga   soluvchi   milliy   va
xalqaro huquqiy normalarning o‘zaro integratsiyasi asosida shakllanmoqda.
So‘nggi yigirma yillikda kosmik fazo tushunchasining huquqiy mazmuniga
ta'sir ko‘rsatgan eng asosiy omillardan biri bu kosmik resurslarni o‘zlashtirish va
ularga egalik qilish masalasining keskin dolzarblashuvidir. Tarixiy jihatdan 1967
yilgi   shartnomaning   II   moddasida   kosmik   fazo   va   osmon   jismlari   milliy
o‘zlashtirish   yo‘li   bilan   egallab   olinishi   mumkin   emasligi   qat'iy   belgilangan
bo‘lsa-da,   2010-yillardan   boshlab   bir   qator   davlatlar   bu   qoidani   faqat   "hududiy
suverenitetga"   taalluqli   deb   talqin   qila   boshladi.   Xususan,   2015   yilda   AQShda
qabul qilingan "Tijoriy kosmonavtika raqobatbardoshligini oshirish to‘g‘risida"gi
qonun   (SPACE   Act),   shuningdek,   Lyuksemburg   (2017),   Birlashgan   Arab
Amirliklari   (2019)   va   Yaponiya   tomonidan   qabul   qilingan   shunga   o‘xshash
milliy   qonunlar   xususiy   kompaniyalarga   asteroidlar   va   Oydan   qazib   olingan
resurslarga egalik qilish huquqini berdi. Garchi bu holat xalqaro huquqshunoslar
o‘rtasida  kosmik  resurslarning umumiy  insoniyat   mulki   ekanligi  konsepsiyasiga
zid keladimi yoki yo‘qmi degan keskin munozaralarni keltirib chiqargan bo‘lsa-
da,   bugungi   kunda   kosmik   fazoning   huquqiy   maqomi   "resurslarni   qazib   olish
huquqi"   va   "hududiy   egalik   qilmaslik"   prinsiplarini   o‘zaro   muvofiqlashtirish
zaruriyatini yuzaga keltirdi. 9Yer atroflarida minglab ishdan chiqqan sun'iy yo‘ldoshlar, qoldiq bosqichlar
va   mayda   parchalarning   to‘planib   qolishi   (Kessler   sindromi)   kelgusida
insoniyatning kosmosdan foydalanish imkoniyatini jiddiy xavf ostiga qo‘ydi. Shu
munosabat   bilan,   BMTning   Kosmik   fazoni   tinch   maqsadlarda   tadqiq   etish
qo‘mitasi (UN COPUOS) va xalqaro ilmiy hamjamiyat kosmik fazoning huquqiy
maqomiga   yangi   mas'uliyat   standartlarini   kiritdi.   Hozirgi   kunda   davlatlar   va
xususiy   operatorlar   nafaqat   kosmosga   sun'iy   yo‘ldosh   chiqarish   huquqiga,  balki
o‘z   faoliyati   tugagach   orbitani   tozalash   yoki   chiqindilarni   xavfsiz   yo‘q   qilish
majburiyatiga   ham   ega   ekanligi   xalqaro   odat   tusidagi   huquqiy   me'yor   sifatida
e'tirof etilmoqda. Natijada, kosmik fazo tushunchasi endilikda faqatgina "hamma
uchun ochiq cheksiz makon" emas, balki kelajak avlodlar uchun saqlanishi shart
bo‘lgan, ekologik jihatdan nozik va qat'iy xalqaro-huquqiy tartibga solishni talab
etuvchi noyob global resurs sifatida baholanmoqda.
1.2. Kosmik fazodan foydalanishning asosiy xalqaro-huquqiy
prinsiplari
Kosmik   fazodan   foydalanishni   huquqiy   jihatdan   ta’minlash   va   uning
izchilligini   saqlash   xalqaro   hamjamiyat   tomonidan   maxsus   ishlab   chiqilgan,
barcha davlatlar uchun majburiy xarakterga ega bo‘lgan asosiy  xalqaro-huquqiy
prinsiplar   tizimiga   tayanadi.   Ushbu   prinsiplar   iyerarxiyasida   eng   yuqori
pog‘onani   kosmik   fazoni   tadqiq   etish   va   undan   foydalanish   barcha
mamlakatlarning   farovonligi   hamda   manfaatlari   yo‘lida   amalga   oshirilishi
shartligini   belgilovchi   “butun   insoniyatning   faoliyat   sohasi”   prinsipi   egallaydi.
Mazkur   tamoyil   ilk   bor   BMT   Bosh   Assambleyasining   1963-yil   13-dekabrdagi
1962   (XVIII)-son   rezolyutsiyasi   bilan   qabul   qilingan   Huquqiy   prinsiplar
deklaratsiyasida o‘z aksini topgan va keyinchalik barcha shartnomalar uchun asos
bo‘lib   xizmat   qilgan. 5
  Ushbu   hujjat   qabul   qilingandan   so‘ng,   kosmik
munosabatlarda   kamsitmaslik   prinsipi   ham   alohida   ajratib   ko‘rsatilib,   har   bir
suveren   davlat   iqtisodiy   ahvoli,   texnologik   salohiyati   yoki   geografik
joylashuvidan   qat’i   nazar   kosmosdan   erkin   foydalanish   huquqiga   ega   ekanligi
5
 Declaration of Legal Principles Governing the Activities of States in the Exploration and Use of Outer Space. –
UN General Assembly Resolution 1962 (XVIII). – 13 December 1963. 10qat’iy belgilab qo‘yildi. Prinsiplar tizimining yana bir tayanch ustuni bu kosmik
makon   va   osmon   jismlarini   milliy   o‘zlashtirib   olishga   yo‘l   qo‘ymaslik   tamoyili
bo‘lib,   u   davlatlarning   koinotda   hududiy   da’volar   qilishiga   yo‘l   qo‘ymaydi.
Ushbu   tamoyilga  muvofiq,  Oydan   yoki   Marsdan   qandaydir   hududni   egallash,   u
yerda milliy bayroqni o‘rnatish orqali hududiy da’vo qilish xalqaro huquq nuqtai
nazaridan   noqonuniy   va   huquqiy   oqibat   tug‘dirmaydigan   harakat   hisoblanadi.
Bundan   tashqari,   xalqaro   kosmik   huquqning   eng   dolzarb   prinsiplaridan   biri   bu
kosmik   faoliyatni   faqat   tinch   maqsadlarda   amalga   oshirish   tamoyili   bo‘lib,   bu
butun   dunyo   xavfsizligi   tizimining   ajralmas   qismi   sanaladi.   Mazkur   tamoyil
kosmik   orbitaga   har   qanday   turdagi   yadroviy   qurollarni,   ommaviy   qirg‘in
vositalarini olib chiqishni hamda ularni osmon jismlarida joylashtirishni qat’iyan
man   etadi.   1967-yilgi   shartnomada   davlatlar   zimmasiga   kosmik   faoliyatda
xalqaro   huquq   normalariga,   jumladan   Birlashgan   Millatlar   Tashkilotining
Nizomiga   og‘ishmay   amal   qilish   majburiyati   yuklangan   bo‘lib,   bu   qonuniylik
prinsipining   yorqin   ifodasidir.   Shuningdek,   kosmik   fazodan   foydalanishda
xalqaro javobgarlik prinsipi  ham  juda katta amaliy ahamiyatga ega bo‘lib, unga
ko‘ra   har   bir   davlat   o‘zining   yoki   o‘z   hududidan   uchirilgan   har   qanday   kosmik
obyektning   harakatlari   uchun   xalqaro   maydonda   to‘g‘ridan-to‘g‘ri   moddiy   va
yuridik   javobgar   bo‘ladi.   Shartnomaning   6-moddasiga   ko‘ra,   davlat   nodavlat
tashkilotlarning   kosmik   faoliyati   uchun   ham   xalqaro   javobgar   bo‘lib,   bunday
faoliyat   tegishli   davlatning   ruxsati   va   doimiy   nazorati   ostida   amalga   oshirilishi
kerak.   Kosmonavtlarni   “insoniyatning   koinotdagi   elchilari”   deb   e’tirof   etish   va
ularga   har   qanday   avariya   yoki   favqulodda   vaziyatlarda   zudlik   bilan   yordam
ko‘rsatish  prinsipi   ham  kosmik  huquqning  insonparvarlik  xususiyatini  namoyon
etadi.
Yuqorida sanab o‘tilgan mumtoz prinsiplar bilan bir qatorda, bugungi kunda
insoniyatning   kosmik   faoliyati   kengayishi   natijasida   atrof-muhitni   muhofaza
qilish   va   ekologik   xavfsizlik   prinsipi   muhim   ahamiyat   kasb   etmoqda.   Kosmik
fazoni   ifloslantirmaslik   qoidasi   dastlab   u   qadar   jiddiy   qabul   qilinmagan   bo‘lsa-
da,   bugungi   kunda   Yer   atrofida   aylanib   yurgan   millionlab   turli   o‘lchamdagi
fazoviy chiqindilar butun boshli yo‘ldoshlar tarmog‘iga real xavf tug‘dirayotgani 11sababli   xalqaro   huquqning   kun   tartibiga   chiqdi.   “Birlashgan   Millatlar
Tashkilotining   Tinch   maqsadlarda   kosmik   fazodan   foydalanish   qo‘mitasi   2007-
yilda   “Kosmik   chiqindilarni   kamaytirish   bo‘yicha   yo‘riqnomalar”ni   ishlab
chiqdi; ular o‘sha yili BMT Bosh Assambleyasi tomonidan ma’qullangan bo‘lib,
davlatlarni   parvozlarni   rejalashtirishda   kosmik   chiqindilar   hosil   bo‘lishini
kamaytirishga chaqiradi” 6
. 2007-yilning yanvar oyida Xitoy tomonidan o‘zining
ishdan   chiqqan   meteorologik   yo‘ldoshini   raketa   yordamida   urib   tushirish   orqali
o‘tkazgan   sun’iy   yo‘ldoshga   qarshi   qurol   sinovi   minglab   xavfli   parchalarni
orbitaga   sochib   yubordi   va   xalqaro   hamjamiyatning   keskin   e’tirozlariga   sabab
bo‘ldi.   Bu   kabi   tajribalar   atrof-muhitga   zarar   yetkazmaslik   prinsipining
to‘g‘ridan-to‘g‘ri   buzilishi   sifatida   baholanib,   huquq   olimlarini   koinotda   atrof-
muhitni   muhofaza  qilishga  oid  maxsus  majburiy bitimlar  qabul   qilish  zaruratini
ilgari   surishga   undadi.   Kosmik   munosabatlarda   davlatlar   o‘rtasida   ilmiy-
texnikaviy   hamkorlik   va   axborot   almashinuvi   prinsipi   ham   muhim   qoidalardan
biri   bo‘lib,   kosmik   tadqiqotlar   natijalaridan   olingan   foydali   ma’lumotlarni
xalqaro   jamoatchilik   bilan   bo‘lishishni   talab   etadi.   Bugungi   globallashuv
jarayonida,   xususan   xususiy   sektor   vakillari   bo‘lmish   Ilon   Maskning   “SpaceX”
yoki   Jeff   Bezosning   “Blue   Origin”   kabi   kompaniyalari   kosmosga   kirib
kelayotgan   bir   paytda,   ushbu   prinsiplarni   nodavlat   subyektlarga   nisbatan   ham
qo‘llash   amaliyoti   dolzarb   bo‘lib   turibdi.   Xalqaro   huquq   tizimida   davlatlarning
kosmik   obyektlar   ustidan   yurisdiksiya   va   nazoratni   saqlab   qolish   prinsipi   ham
amal   qiladiki,  bu  ro‘yxatga  olingan  kosmik   apparatlar  qayerda  bo‘lishidan  qat’i
nazar, o‘z davlatining qonunlari ostida bo‘lishini anglatadi. Yana bir muhim jihat
shundaki,   osmon   jismlaridan   olinadigan   resurslardan   foydalanish   masalasida
yuzaga kelgan iqtisodiy raqobat jarayonida kelajak avlodlar manfaatlarini himoya
qilish prinsipi tobora faol muhokama qilinmoqda. AQShning 2015-yilgi Kosmik
raqobatbardoshlik to‘g‘risidagi qonuni va 2020-yilgi “Artemis” kelishuvlari ham
shu   prinsiplarni   milliy   iqtisodiy   manfaatlar   bilan   muvofiqlashtirishga   urinish
sifatida baholanadi. 
6
  Space   Debris   Mitigation   Guidelines   of   the   Committee   on   the   Peaceful   Uses   of   Outer   Space.   –   Vienna:
UNOOSA, 2010. Yo‘riqnomalar BMT Bosh Assambleyasining 2007-yil 22-dekabrdagi 62/217-son rezolyutsiyasi
bilan ma’qullangan. 121.3. Kosmik fazoning huquqiy maqomini belgilovchi xalqaro
shartnomalar va xalqaro tashkilotlarning o‘rni
Kosmik   huquq   tizimi   Birlashgan   Millatlar   Tashkiloti   shafeligida
yigirmanchi asrning oltmishinchi va yetmishinchi yillarida qabul qilingan beshta
asosiy   xalqaro   shartnoma   atrofida   qurilgan   bo‘lib,   ular   sohaning   asosiy
konstitutsiyasi   vazifasini   o‘taydi.   Yuqorida   eslab   o‘tilgan   1967-yilgi   “Kosmik
shartnoma”   bu   boradagi   ilk   va   eng   muhim   hujjat   bo‘lib,   hozirgi   kunga   qadar
dunyoning   yuzdan   ortiq   davlatlari   tomonidan   ratifikatsiya   qilingan   va   kosmik
fazoning   tinch   maqsadlarga   yo‘naltirilganlik   maqomini   huquqiy   jihatdan   qat’iy
mustahkamlagan.   Keyingi   muhim   kelishuv   bu   1968-yil   22-aprelda   imzolangan
“Kosmonavtlarni   qutqarish,   kosmonavtlarning   qaytishi   va   kosmik   fazoga
uchirilgan   obyektlarni   qaytarish   to‘g‘risida”gi   bitim   bo‘lib,   u   fazogirlarni
qutqarish   masalasida   davlatlarga   aniq   huquqiy   majburiyatlarni   yukladi.   Kosmik
faoliyatning   kengayishi   turli   avariyalar   va   moddiy   zararlar   xavfini   oshirganligi
sababli,   1972-yilning   29-martida   “Kosmik   obyektlar   keltirgan   zarar   uchun
xalqaro javobgarlik to‘g‘risida”gi konvensiya qabul qilindi. Ushbu xalqaro hujjat
mutlaq   yuridik   javobgarlik   konsepsiyasini   joriy   etgani   bilan   huquqshunoslik
tarixida   alohida   ahamiyatga   ega,   negaki   unga   ko‘ra   davlat   o‘zining   kosmik
apparati   Yer   sirtida   yoki   parvozdagi   havo   kemasiga   yetkazgan   zarari   uchun
aybning mavjudligidan qat’i  nazar  to‘liq moddiy javobgar  deb  topiladi. Mazkur
shartnomaning amaliy ahamiyati  1978-yilda sobiq Ittifoqning yadroviy reaktorli
“Kosmos-954”   sun’iy   yo‘ldoshi   Kanada   hududiga   qulab   tushgan   va   radioaktiv
ifloslanishni   keltirib   chiqargan   hodisada   namoyon   bo‘lgan:   Kanada   o‘z   talabini
aynan ushbu Konvensiyaga tayanib asoslagan. 1974-yil 12-noyabrda BMT Bosh
Assambleyasi   tomonidan   ma’qullanib,   1975-yil   14-yanvarda   imzolash   uchun
ochilgan   “Kosmik   fazoga   uchirilgan   obyektlarni   ro‘yxatga   olish   to‘g‘risida”gi
konvensiyaga ko‘ra, uchiruvchi davlat kosmik obyektni milliy reyestrga kiritishi
va bu haqda BMT Bosh kotibiga ma’lumot berishi shart. Beshinchi hujjat sifatida
1979-yil   5-dekabrda   BMT   Bosh   Assambleyasi   tomonidan   ma’qullangan   va   18-
dekabrda   imzolash   uchun   ochilgan   “Oydan   va   boshqa   osmon   jismlaridan
foydalanish   bo‘yicha   davlatlarning   faoliyati   to‘g‘risida”gi   bitimni   keltirish 13mumkin,   garchi   bu   hujjatni   yetakchi   kosmik   davlatlar   ratifikatsiya   qilmagan
bo‘lsa-da, u Oy va uning tabiiy resurslarini “insoniyatning umumiy merosi” deb
e’lon   qilgani   bilan   ahamiyatlidir. 7
  Doktrinada   ushbu   beshta   shartnoma   xalqaro
kosmik   huquqning   asosiy   manbalari   sifatida   qaraladi.   Biroq   texnologiyalar
shiddat   bilan   rivojlanayotgan   ayni   davrda   ushbu   mumtoz   shartnomalar   xususiy
mulk huquqi, kosmik turizm, koinotdan qazilma boyliklar qazib olish kabi yangi
ijtimoiy-iqtisodiy   munosabatlarni   tartibga   solishda   muayyan   darajada   ojizlik
qilmoqda. Shu bois, xalqaro maydonda mazkur shartnomaviy normalarni zamon
talablariga   moslashtirish,   ularga   tegishli   o‘zgartirishlar   kiritish   yoki   yangi
konvensiyalarni   qabul   qilish   ustida   doimiy   huquqiy   izlanishlar   olib   borilishi
davom etmoqda.
Xalqaro   kosmik   shartnomalarning   normalari   amalda   ishlashi,   davlatlar
o‘rtasidagi   maslahatlashuvlarning   muntazamligi   va   sohadagi   qonunchilikning
rivojlanishi   bevosita   xalqaro   tashkilotlarning   faoliyati   bilan   uzviy   bog‘liqdir.
Ushbu mexanizmning eng yuqori pog‘onasida Birlashgan Millatlar Tashkiloti va
uning   Bosh   Assambleyasi   yordamchi   organi   hisoblangan   Tinch   maqsadlarda
kosmik   fazodan   foydalanish   qo‘mitasi   turadi.   Bu   qo‘mita   1959-yilda   doimiy
organ   sifatida   tashkil   etilganidan   buyon   kosmik   huquq   normalarini   ishlab
chiqishning asosiy xalqaro minbari hisoblanadi va hozirda yuzdan ortiq davlatni
birlashtiradi.   Mazkur   qo‘mitaning   huquqiy   masalalar   bo‘yicha   quyi   qo‘mitasi
dunyo   huquqshunos   olimlari,   xalqaro   diplomatlar   va   mutaxassislar   yig‘ilib,
kosmik   fazo   qonunchiligining   yangi   normalarini   ishlab   chiqadigan,   bahs-
munozaralar olib boradigan va konsensus asosida rezolyutsiyalar tayyorlaydigan
asosiy  maydon  hisoblanadi.  Qo‘mita  ishini   Vena  shahrida  joylashgan   BMTning
Kosmik   fazo   masalalari   bo‘yicha   boshqarmasi   ta’minlaydi;   u   kosmik
obyektlarning   BMT   reyestrini   ham   yuritadi.   Bundan   tashqari,
telekommunikatsiya   sohasida   1865-yilda   tashkil   etilgan   Xalqaro
telekommunikatsiya ittifoqi bugungi kosmik davrda hal qiluvchi rol o‘ynamoqda,
negaki   u   sun’iy   yo‘ldoshlar   tarmog‘i   uchun   muhim   bo‘lgan   radiochastota
7
 Oy va boshqa osmon jismlarida davlatlar faoliyati to‘g‘risidagi bitim: BMT Bosh Assambleyasining 1979-yil 5-
dekabrdagi 34/68-son rezolyutsiyasi. 11-modda. 14spektrlarini   xalqaro   darajada   taqsimlash   huquqiga   ega   bo‘lgan   yagona
tashkilotdir.   Geostatsionar   orbitada   turli   davlatlarning   sun’iy   yo‘ldoshlari
o‘rtasida   radioto‘lqinlarning   o‘zaro   xalaqit   bermasligini   ta’minlash,   orbitadagi
nuqtalarni   adolatli   taqsimlash   masalasi   aynan   Xalqaro   telekommunikatsiya
ittifoqining   qat’iy   reglamentlari   asosida   hal   qilinadi.   Birlashgan   Millatlar
Tashkiloti   tizimidan   tashqari   Yevropa   kosmik   agentligi,   Osiyo-Tinch   okeani
kosmik   hamkorlik   tashkiloti   kabi   mintaqaviy   xalqaro   tuzilmalar   ham   mavjud
bo‘lib, ular a’zo mamlakatlar o‘rtasida huquqiy va texnologik tajriba almashish,
yagona   kosmik   dasturlarni   amalga   oshirish   orqali   mintaqaviy   huquqiy
normalarning   shakllanishiga   salmoqli   hissa   qo‘shib   kelmoqdalar.   Xalqaro
nohukumat   tashkilotlari   ham   kosmik   huquq   taraqqiyotidan   chetda   qolmagan
bo‘lib,   xususan   Parijda   joylashgan   Xalqaro   astronavtika   federatsiyasi   hamda
Xalqaro   kosmik   huquq   instituti   yuridik   doiralar   o‘rtasida   ilmiy   anjumanlar
o‘tkazib, kosmik huquq doktrinasining rivojiga hissa qo‘shmoqda. 
XX asrning ikkinchi yarmida insoniyatning koinotga ilk parvozlari amalga
oshirilishi   munosabati   bilan   yuzaga   kelgan   kosmik   huquq   sohasi,   dastlabki
davrlarda  asosan   ikki   superdavlat   —  SSSR   va  AQSh  o‘rtasidagi   siyosiy   hamda
harbiy   raqobatni   jilovlashga   qaratilgan   fundamental   xalqaro   shartnomalarga
tayangan   edi.   Xususan,   1967   yilda   qabul   qilingan   "Kosmos   to‘g‘risidagi
shartnoma" (Outer Space Treaty) zamonaviy kosmik huquqning bosh poydevori
sifatida   e'tirof   etilib,   unga   ko‘ra   kosmik   fazo   va   osmon   jismlari   barcha
davlatlarning   mushtarak   mulki   hisoblanishi,   hech   qanday   milliy   suverenitetga
da'vo   qilishi   mumkin   emasligi   hamda   tinch   maqsadlarda   foydalanish   zarurligi
qat'iy   belgilab   qo‘yilgandi.   Biroq,   XXI   asrning   boshlanishi,   ya'ni   2000–2026
yillar   oralig‘i   insoniyat   tarixida   texnologiyalarning   misli   ko‘rilmagan   darajada
sakrab   rivojlanishi,   xususiy   kapitalning   kosmik   sanoatga   kirib   kelishi   va
geosiyosiy   manfaatlar   keskinlashuvi   bilan   tavsiflandi.   Bu   davrda   nafaqat
davlatlar,   balki   yirik   transmilliy   korporatsiyalar   ham   kosmik   fazoga   faol   kirib
bordi, bu esa o‘z navbatida asr boshida yaratilgan huquqiy mexanizmlarni tubdan
qayta   ko‘rib   chiqishni   va   ularni   zamonaviy   realliklarga   moslashtirishni   taqozo
etdi. Yangi ming yillikning dastlabki  o‘n yilligida orbitalarning haddan tashqari 15band   bo‘lishi,   kosmik   chiqindilarning   keskin   ko‘payishi   hamda   resurslarni
o‘zlashtirish   istagi   kabi   muammolar   yuzaga   kelib   chiqdi.   Natijada,   mavjud
xalqaro   shartnomalarning   normalari   yetishmayotganligi   sezilib,   xalqaro
tashkilotlar   va   yangi   multilateral   tashabbuslar   orqali   huquqiy   bo‘shliqlarni
to‘ldirish   zarurati   birinchi   darajali   vazifaga   aylandi.   Shu   sababli,   2000–2026
yillar oralig‘idagi davr kosmik huquq tarixida an'anaviy shartnomaviy huquqdan
"yumshoq   huquq"   (soft   law)   va   milliy   qonunchiliklar   orqali   xalqaro   huquqni
boyitish bosqichi sifatida chuqur iz qoldirdi.
Ushbu   yigirma   olti   yillik   davr   mobaynida   xalqaro   shartnomaviy   bazani
bevosita   yangi   global   konventsiyalar   bilan   boyitish   imkoniyati   cheklangan
bo‘lsa-da, mavjud hujjatlarning amaliyotdagi ijrosini ta'minlash yo‘lida bir qator
muhim   huquqiy   hujjatlar   va   kelishuvlar   tizimi   shakllantirildi.   Xususan,   2020
yilda   AQSh   Milliy   kosmik   agentligi   (NASA)   boshchiligida   ishlab   chiqilgan   va
dunyoning   ko‘plab   yetakchi   davlatlari   qo‘shilgan   "Artemis   bitimlari"   (Artemis
Accords)   zamonaviy   kosmik   huquqning   eng   muhim   ko‘p   tomonlama
hujjatlaridan   biriga   aylandi.   Ushbu   bitimlar   1967   yilgi   Kosmos   to‘g‘risidagi
shartnomaning   asosiy   tamoyillarini   e'tirof   etgan   holda,   Oy,   Mars   va   boshqa
osmon   jismlarida   xavfsiz   faoliyat   yuritish,   ilmiy   ma'lumotlarni   o‘zaro   ochiq
almashish,   favqulodda   vaziyatlarda   fazogirlarga   yordam   ko‘rsatish   hamda
kosmik merosni saqlash kabi amaliy masalalarni huquqiy jihatdan tartibga soldi.
Eng muhimi, Artemis bitimlarida kosmik resurslarni (masalan, Oy regolitini yoki
muzini)   qazib   olish   va   ulardan   tijorat   maqsadida   foydalanish   huquqi   xalqaro
huquqqa zid emasligi g‘oyasi ilgari surilib, bu xalqaro huquqshunoslar o‘rtasida
qizg‘in bahs-munozaralarni keltirib chiqardi. Shuningdek, ushbu davrda bir qator
davlatlar,   jumladan,   AQSh   (2015   yildagi   Tijoriy   kosmonavtika   to‘g‘risidagi
qonun),   Lyuksemburg   (2017   yil),   Birlashgan   Arab   Amirliklari   (2019   yil)   va
Yaponiya   o‘zlarining   milliy   qonunchiligiga   xususiy   kompaniyalarga   kosmik
resurslarga   egalik   qilish   huquqini   beruvchi   normalarni   kiritdilar.   Bu   holat
an'anaviy   xalqaro   kosmik   huquqdagi   "umumiy   insoniyat   mulki"   konsepsiyasi
bilan milliy tijorat  manfaatlari  o‘rtasida  muayyan huquqiy kolliziyalarni  yuzaga 16keltirdi   va   xalqaro   shartnomaviy   mexanizmlarni   zamonaviy   talablar   asosida
qayta ko‘rib chiqish zaruratini yanada yaqqol ko‘rsatib berdi.
Kosmik   fazoning   huquqiy   maqomini   saqlash,   davlatlar   va   xususiy
sektorning   faoliyatini   muvofiqlashtirishda   Birlashgan   Millatlar   Tashkilotining
Kosmik fazoni tinch maqsadlarda tadqiq etish qo‘mitasi (UN COPUOS) va uning
ijrochi organi hisoblangan BMTning Kosmik masalalar boshqarmasi (UNOOSA)
mutlaq   yetakchi   xalqaro   tashkilot   sifatida   namoyon   bo‘ldi.   2000–2026   yillar
davomida   UN   COPUOS   doirasida   kosmik   fazoning   xavfsizligi,   barqarorligi   va
ekologik   tozaligini   ta'minlashga   qaratilgan   bir   qator   muhim   me'yoriy-huquqiy
hujjatlar   va   qo‘llanmalar   ishlab   chiqildi.   Jumladan,   2007   yilda   qabul   qilingan
Kosmik   chiqindilarni   kamaytirish   bo‘yicha   qo‘llanmalar   (Space   Debris
Mitigation   Guidelines)   orbitalardagi   tashlandiq   sun'iy   yo‘ldoshlar   va
qoldiqlarning   ko‘payib   ketishiga   qarshi   kurashishda   barcha   davlatlar   uchun
majburiy bo‘lmasa-da, asosiy huquqiy-texnik yo‘riqnomaga aylandi. Shuningdek,
2019 yilda qabul qilingan Kosmik fazoning uzoq muddatli barqarorligi bo‘yicha
yo‘riqnomalar   (Guidelines   for   the   Long-term   Sustainability   of   Outer   Space
Activities   -   LTS)   davlatlarning   kosmik   faoliyatini   yanada   shaffof,   xavfsiz   va
o‘zaro   muvofiqlashtirilgan   tarzda   amalga   oshirishga   zamin   yaratdi.   Bu
tashkilotlar   orqali   ishlab   chiqilgan   hujjatlar   qat'iy   shartnoma   maqomiga   ega
bo‘lmasa   ham,   xalqaro   "yumshoq   huquq"   tizimining   ustuni   sifatida   dunyo
davlatlarining milliy kosmik siyosatiga va qonunchiligiga bevosita ta'sir ko‘rsatib
kelmoqda.
So‘nggi   yigirma   yillikda   yuzaga   kelgan   texnologik   inqilob,   xususan,
minglab   kichik   sun'iy   yo‘ldoshlardan   iborat   ulkan   turkumlar   (Mega-
constellations,   masalan,   Starlink,   OneWeb)   loyihalarining   amalga   oshirilishi
Xalqaro   elektr   aloqasi   ittifoqi   (ITU)   tashkilotining   o‘rnini   mislsiz   darajada
oshirib yubordi. Kosmik fazo cheksiz bo‘lsa-da, Yer atrofidagi ma'lum  orbitalar
(jumladan,   pastki   Yer   orbitasi   va   geostatsionar   orbita)   hamda   radiochastota
spektrlari   cheklashsiz   resurs   emasligi   sababli,   ITUning   huquqiy   va   texnik
reglamentlari   dunyo   davlatlari   hamda   xususiy   kompaniyalar   uchun   hayotiy
ahamiyat   kasb   etdi.   2000–2026   yillarda   ITU   radiochastotalarni   va   orbital 17pozitsiyalarni   taqsimlashda   adolatlilik,   shaffoflik   va   kosmik   to‘qnashuvlarning
oldini   olish   tamoyillariga   asoslangan   qat'iy   qoidalarni   joriy   qildi.   Agar   ushbu
xalqaro tashkilotning muvofiqlashtiruvchi faoliyati bo‘lmaganida, minglab yangi
sun'iy yo‘ldoshlarning bir vaqtning o‘zida orbitaga chiqarilishi nafaqat radioaloqa
tizimlarida   halokatli   shovqinlarni,   balki   sun'iy   yo‘ldoshlarning   o‘zaro
to‘qnashuvi   ehtimolini   keskin   oshirib   yuborgan   bo‘lardi.   Shu   boisdan,   ITU
kosmik   fazoning   huquqiy   maqomini   saqlab   qolish   va   uning   amaliy   foydalanish
mexanizmlarini tartibga solishda BMTning boshqa tuzilmalari qatori hal qiluvchi
global regulyator maqomini saqlab qoldi.
2000–2026 yillar oralig‘ida kosmik fazoning huquqiy maqomini belgilovchi
xalqaro   shartnomalar   va   xalqaro   tashkilotlarning   faoliyati   shiddatli   o‘zgarishlar
va   yangi   sinovlar   davrini   bosib   o‘tdi.   Garchi   1967   yilgi   Kosmos   to‘g‘risidagi
shartnoma va boshqa o‘tgan asrning fundamental hujjatlari o‘zining boshlang‘ich
yuridik   ahamiyatini   saqlab   qolgan   bo‘lsa-da,   xususiy   sektorning   jadal
rivojlanishi, tijoriy kosmik turizm, asteroidlardan resurslar qazib olish va kosmik
chiqindilar muammosi zamonaviy xalqaro huquq oldiga yangi vazifalarni qo‘ydi.
UN COPUOS, ITU va UNOOSA kabi  xalqaro tashkilotlar  ushbu muammolarni
bartaraf   etishda   "yumshoq   huquq"   mexanizmlari,   qo‘llanmalar   va   xalqaro
forumlar   orqali   davlatlararo   hamkorlikni   ta'minlashda   asosiy   ko‘prik   vazifasini
bajardilar.   Shu   bilan   birga,   Artemis   bitimlari   va   turli   mamlakatlarning   milliy
qonunchiliklaridagi   yangiliklar   kelgusida   kosmik   huquqning   yangi   universal
konventsiyalar   bilan   boyitilishi   muqarrar   ekanligini   ko‘rsatdi.   Kelgusi   yillarda
insoniyatning   koinotdagi   faoliyati   yanada   kengayishi   munosabati   bilan   xalqaro
tashkilotlarning roli yanada kuchayib, kosmosda tinchlik, adolatli foydalanish va
ekologik   xavfsizlik   tamoyillarini   ta'minlash   yo‘lida   yangi   huquqiy   standartlar
ishlab chiqilishi talab etiladi. 18II BOB. KOSMIK FAZODAN FOYDALANISHNI XALQARO-
HUQUQIY TARTIBGA SOLISHNING AMALIY MASALALARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI
2.1. Kosmik fazoni tadqiq etish va undan tinch maqsadlarda
foydalanishning xalqaro-huquqiy tartibi
Kosmik   fazodan   tinch   maqsadlarda   foydalanish   masalasi   yigirmanchi
asrning   ikkinchi   yarmidan   boshlab   xalqaro   huquq   fanining   eng   dolzarb   va
murakkab   mavzularidan   biriga   aylandi.   Sovuq   urush   yillarida   SSSR   va   AQSh
o‘rtasidagi   texnologik   raqobat   koinotning   harbiylashib   ketish   xavfini   keskin
oshirib yubordi. 1958-yil 13-dekabrda BMT Bosh Assambleyasi 1348 (XIII)-son
rezolyutsiyani   qabul   qilib,   fazodan   faqat   bashariyatning   umumiy   manfaatlari
yo‘lida   foydalanish   zarurligini   rasman   e’lon   qildi.   Keyinchalik   1967-yil   27-
yanvarda   “Kosmik   fazoni,   jumladan   Oydan   va   boshqa   osmon   jismlaridan
foydalanish   bo‘yicha   davlatlarning   faoliyatini   tartibga   soluvchi   prinsiplar
to‘g‘risida”gi   shartnoma   imzolash   uchun   ochildi.   Shartnomaning   4-moddasi
davlatlar   zimmasiga   Yer   atrofidagi   orbitaga   yadro   qurolini   yoki   boshqa   turdagi
ommaviy   qirg‘in   qurollarini   olib   chiqmaslikdek   qat’iy   yuridik   majburiyatni
yukladi.   Kosmik   huquq   doiralarida   “tinch   maqsadlarda   foydalanish”
tushunchasining   yagona   yuridik   talqini   yo‘qligi   amaliyotda   qator   huquqiy
bo‘shliqlarni yuzaga keltirmoqda. AQSh kabi ayrim mamlakatlar rasmiy vakillari
ushbu   atamani   “tajovuzkor   bo‘lmagan   faoliyat”   deb   keng   ma’noda   talqin   qilish
orqali   koinotda   mudofaa   maqsadidagi   harbiy   sun’iy   yo‘ldoshlarni   joylashtirish
to‘laqonli   qonuniy   ekanligini   ta’kidlaydilar.   Boshqa   bir   qator   davlatlar   va
huquqshunoslar   esa   bu   atamani   “harbiy   bo‘lmagan   faoliyat”   deb   tushunib,
kosmosdagi   har   qanday   harbiy   faoliyat   xalqaro   xavfsizlikka   tahdid   solishini
ta’kidlaydi. O‘tgan asrning saksoninchi yillarida yerdan turib kosmik raketalarga
qarshi   mudofaa   tizimlarini   yaratish   loyihalari   boshlanishi   xalqaro   normalarni
tubdan   takomillashtirish   zaruratini   yuzaga   chiqardi.   Jenevadagi   Qurolsizlanish
bo‘yicha   konferensiyada   kosmik   fazoda   qurollanish   poygasining   oldini   olish
masalasi   1982-yildan   beri   kun   tartibida   turgan   bo‘lsa-da,   bu   borada   majburiy
hujjat   hali   qabul   qilinmagan.   Hozirgi   davrda   maxfiy   razvedka,   harbiy   aloqa   va 19global   navigatsiya   tizimlarini   ta’minlovchi   harbiy   sun’iy   yo‘ldoshlar   koinot
arxitekturasining   ajralmas   qismiga   aylangan   bo‘lsa-da,   ularning   bevosita
halokatli   zarba   beruvchi   qurol   emasligi   amaldagi   shartnomalarga   mos   keladi
degan norasmiy xalqaro konsensus mavjud.
Kosmik   fazoning   qisman   harbiylashuvi   amaldagi   xalqaro   huquq   normalari
uchun jiddiy sinov bo‘lmoqda. Yerdan turib sun’iy yo‘ldoshlarga qarshi ballistik
qurol   tizimlarining   sinovdan   o‘tkazilishi   xalqaro   miqyosda   tinch   maqsadlarda
foydalanish   prinsipiga   ochiq   tajovuz   sifatida   baholanmoqda.   2007-yil   11-
yanvarda   Xitoy   Xalq   Respublikasi   o‘zining   ishdan   chiqqan   “Fenyun-1C”   ob-
havo   sun’iy   yo‘ldoshini   raketa   yordamida   koinotda   urib   tushirishi
huquqshunoslar   o‘rtasida   kuchli   xalqaro   rezonans   keltirib   chiqardi.   Ko‘plab
xorijiy davlatlar va yetakchi kosmik huquq ekspertlari mazkur harakatni minglab
mayda   halokatli   parchalarni   fazoga   sochib   yuborgan   mas’uliyatsiz   strategik
qadam   sifatida   qoraladilar.   2008-yil   20-fevralda   AQSh   harbiy-dengiz   kuchlari
boshqaruvdan chiqqan USA-193 razvedka yo‘ldoshini raketa bilan urib tushirdi;
AQSh   bu   harakatni   yoqilg‘i   bakidagi   zaharli   gidrazin   xavfi   bilan   izohlagan.
2019-yil   27-martda   Hindiston   “Shakti”   missiyasi   doirasida   quyi   orbitadagi   o‘z
yo‘ldoshini   yo‘q   qilib,   bunday   salohiyatni   namoyish   etgan   to‘rtinchi   davlatga
aylandi.   Bu   misollar   1967-yilgi   Kosmik   shartnomada   oddiy   qurollarni   orbitaga
joylashtirish   va   sun’iy   yo‘ldoshlarga   qarshi   qurollarni   sinashni   taqiqlovchi
normalar   yo‘qligini   ko‘rsatadi.   “Xitoy   va   Rossiya   huquqiy   bo‘shliqni   to‘ldirish
maqsadida   2008   va   2014-yillarda   kosmik   fazoda   qurollarni   joylashtirmaslik
to‘g‘risidagi   yangi   xalqaro   shartnoma   loyihasini   Jenevadagi   Qurolsizlanish
bo‘yicha konferensiyaga kiritdi” 8
. AQSh va boshqa g‘arb davlatlari esa loyihada
yerdan   koinotga   yo‘naltirilgan   qurollar   cheklanmaganini   va   nazorat   mexanizmi
yo‘qligini   sabab   qilib,   uni   qo‘llab-quvvatlamadi.   Cheksiz   kosmik   hududda
yuzaga   kelayotgan   harbiy   xavfsizlik   masalalarini   ta’minlash   mexanizmlari
bugungi   kunda   faqat   tavsiyaviy   hujjatlar   hamda   davlatlar   o‘rtasidagi   ishonch
choralari bilangina cheklanib qolgan.
8
 Draft Treaty on the Prevention of the Placement of Weapons in Outer Space, the Threat or Use of Force against
Outer Space Objects. – UN Doc. CD/1839 (2008); yangilangan tahriri – CD/1985 (2014). 202.2. Kosmik faoliyat natijasida yuzaga keladigan javobgarlik,
zararlarni qoplash va davlatlarning majburiyatlari
Kosmik   makonni   o‘zlashtirish   jarayoni   va   fazoviy   amaliyotlar   o‘zida   juda
ulkan   texnogen   xavflarni   mujassam   etganligi   bois   davlatlarning   yuridik
javobgarligi   masalasi   muhim   yo‘nalishlardan   biri   sanaladi.   Ehtimoliy
qurbonlarning   huquqlarini   himoya   qilish   va   zararlarni   qoplash   mexanizmini
yaratish maqsadida 1972-yil 29-martda “Kosmik obyektlar keltirgan zarar uchun
xalqaro   javobgarlik   to‘g‘risida”gi   konvensiya   imzolash   uchun   ochildi.
Konvensiyaning   muhim   xususiyati   shundaki,   u   Yer   sirtida   va   parvozdagi   havo
kemalariga yetkazilgan zarar uchun uchiruvchi davlatning mutlaq javobgarligini
belgiladi.   Yuridik   me’yorga   asosan,   biror   suveren   davlat   tomonidan   uchirilgan
kosmik apparat yer yuzida tinch fuqarolarga yoki infratuzilmaga ziyon yetkazsa,
uchirgan   davlat   barcha   moliyaviy   zararni   to‘liq   hajmda   qoplab   berish
majburiyatini bo‘yniga oladi. Bu normalarning amaliyotdagi eng mashhur misoli
1978-yil   24-yanvarda   SSSRning   “Kosmos-954”   razvedka   yo‘ldoshi   halokati
bilan   bog‘liq.   Yadroviy   reaktor   bilan   jihozlangan   mazkur   apparat   boshqaruvni
yo‘qotib,   Kanada   davlatining   shimoliy   hududlariga   yuzlab   bo‘laklarga   bo‘linib
qulab   tushdi   va   qariyb   124   ming   kvadrat   kilometr   maydonni   xavfli   radioaktiv
moddalar   bilan   ifloslantirdi.   Kanada   AQSh   mutaxassislari   ko‘magida   “Tonggi
yorug‘lik”   nomli   tozalash   operatsiyasini   o‘tkazdi   va   unga   qariyb   14   million
Kanada dollari sarfladi. “Kanada hukumati 1979-yilda Javobgarlik konvensiyasi
hamda   xalqaro   huquqning   umumiy   prinsiplariga   tayanib,   SSSRdan   qariyb   6
million   Kanada   dollari   miqdorida   kompensatsiya   talab   qildi.   Muzokaralardan
so‘ng   1981-yil   2-aprelda   tomonlar   protokol   imzoladi   va   SSSR   Kanadaga   3
million Kanada dollari to‘lashga rozi bo‘ldi” 9
.
Yer   yuzasida   yuz   bergan   hodisalar   uchun   mutlaq   javobgarlik   prinsipi
so‘zsiz   amal   qilgani   holda,   ochiq   koinotda   obyektlarning   o‘zaro   to‘qnashishi
masalasida konvensiya faqat aybga asoslangan javobgarlikni nazarda tutadi. Yer
orbitasida   harakatlanayotgan   ikkita   qimmatbaho   sun’iy   yo‘ldosh   tasodifan
9
 Protocol between Canada and the Union of Soviet Socialist Republics on the Settlement of Canada’s Claim for
Damages Caused by “Cosmos 954”. – Moscow, 2 April 1981 // International Legal Materials. – 1981. – Vol. 20. –
P. 689. 21to‘qnashib ketsa, qaysi davlat ushbu texnogen halokatda texnik jihatdan ko‘proq
aybdor   ekanligi   faktlar   asosida   isbotlanishi   talab   etiladi.   Bu   borada   eng   ko‘p
muhokama   qilingan   holat   2009-yil   10-fevralda   Sibir   ustida   yuz   bergan
to‘qnashuvdir.   Qariyb   790   kilometr   balandlikda   Amerikaning   tijoriy   “Iridium-
33”   sun’iy   yo‘ldoshi   hamda   Rossiyaning   boshqaruvsiz   qolgan   “Kosmos-2251”
harbiy apparati soniyasiga qariyb 11,7 kilometr tezlikda o‘zaro qattiq to‘qnashib
ketdi.   Falokat   natijasida   har   ikkala   ulkan   apparat   butunlay   parchalanib   ketib,
Yerning quyi orbitasiga ikki mingdan ortiq xavfli metall vayronalar sochilib ketdi
va   boshqa   obyektlar   uchun   to‘qnashuv   xavfini   oshirdi.   Hodisa   yuzasidan   hech
qaysi   davlat   Javobgarlik   konvensiyasi   asosida   da’vo   qo‘zg‘atmadi;   buning
sabablaridan   biri   koinotda   aybni   isbotlashning   murakkabligidir.   Bu   hodisa
xususiy  kompaniyalar  faoliyati  oqibatida yuzaga  keladigan zararlar  uchun  qaysi
davlat   yakuniy   javobgar   bo‘lishi   kerakligi   muammosini   muhokama   maydoniga
olib   chiqdi.   1967-yilgi   Kosmik   shartnomaning   oltinchi   moddasida   davlatlar   o‘z
yurisdiksiyasiga   kiruvchi   mustaqil   xususiy   tuzilmalarning   koinotdagi   barcha
faoliyati uchun boshqa mamlakatlar oldida to‘g‘ridan-to‘g‘ri mas’ul ekanligi aniq
belgilab qo‘yilgan. Yirik korporatsiyalarning minglab sun’iy yo‘ldoshdan iborat
turkumlarni   uchirayotgani   davlatlardan   ichki   huquqiy   mexanizmlarni
keskinlashtirishni va qat’iy litsenziyalash tizimini zudlik bilan joriy etishni talab
qilmoqda.   Xalqaro   huquq   ekspertlari   yangi   sharoitda   xususiy   kompaniyalarning
o‘zlari   uchinchi   shaxslar   oldida   butun   moliyaviy   javobgarlikni   yelkasiga   olish
mexanizmlarini yaratish zarurligini uqtirmoqdalar.
Statistik   ma’lumotlar   koinotning   yirik   iqtisodiy   va   texnologik   maydonga
aylanganini  ko‘rsatadi. Yevropa kosmik agentligi  ma’lumotlariga ko‘ra, hozirda
Yer   orbitasida   o‘n   mingdan   ortiq   faol   sun’iy   yo‘ldosh   mavjud.   Ularning
yarmidan   ko‘pi   so‘nggi   besh   yil   ichida   xususiy   aerokosmik   korporatsiyalar
tomonidan   koinotga   olib   chiqilgan   bo‘lib,   asosan   global   internet   tarmog‘ini
yaratish, Yerni masofadan zondlash va aniq navigatsiya xizmatlarini ko‘rsatishga
yo‘naltirilgan.   Jahon   kosmik   iqtisodiyotining   umumiy   hajmi   yil   sayin   shiddat
bilan  o‘sib,   Space   Foundation   tahliliy  markazi   ma’lumotlariga  ko‘ra   2024-yilda
613   milliard   dollarga   yetdi   va   yaqin   o‘n   yillikda   bir   trillion   dollarlik   marrani 22bosib   o‘tishi   kutilmoqda.   Shu   bilan   birga,   kosmik   fazodan   intensiv   foydalanish
o‘z   ortidan   juda   jiddiy   ekologik   va   huquqiy   muammolarni   ham   keltirib
chiqarmoqda.   “Yevropa   kosmik   agentligining   2023-yilgi   baholashiga   ko‘ra,
orbitada   hajmi   o‘n   santimetrdan   yirik   bo‘lgan   o‘ttiz   olti   mingdan   ziyod   xavfli
kosmik chiqindilar soatiga yigirma sakkiz ming kilometr tezlikda aylanib yuribdi.
1 millimetrdan 1 santimetrgacha bo‘lgan zarrachalar soni esa 130 millionga yaqin
baholanadi” 10
. Bu chiqindilar  ishlayotgan sun’iy yo‘ldoshlar  va Xalqaro kosmik
stansiya   uchun   doimiy   xavf   tug‘diradi.   Shu   sababli   to‘qnashuv   xavfini   bartaraf
etish   uchun   orbital   manevrlar   muntazam   amalga   oshiriladi.   Fazoviy   hududni
bunday   texnogen   axlatlardan   tozalash   bo‘yicha   aniq   xalqaro-huquqiy
majburiyatlarning   mavjud   emasligi   inqirozni   yanada   chuqurlashtirmoqda.
Mutaxassislar kosmik muhitni himoya qilishga qaratilgan qat’iy normalar ishlab
chiqilmasa,   quyi   orbitadan   foydalanish   imkoniyati   butunlay   yo‘qotilishidan
ogohlantirmoqdalar.
O‘zbekiston   Respublikasi   o‘zining   yangi   taraqqiyot   bosqichida   global
texnologik   tendensiyalarga   hamohang   ravishda   koinotni   tadqiq   etish   va   xalqaro
kosmik   huquq   subyektiga   aylanish   borasida   izchil   islohotlarni   amalga
oshirmoqda.   Prezidentning   2019-yil   30-avgustdagi   PF-5806-son   Farmoniga
asosan   Kosmik   tadqiqotlar   va   texnologiyalar   agentligining   tashkil   etilishi
mamlakatimiz  tarixida   bu  yo‘nalishdagi   muhim  qadam   bo‘ldi.  “O‘zbekkosmos”
agentligi   zimmasiga   kosmik   tarmog‘ini   rivojlantirishning   yagona   davlat
siyosatini ishlab chiqish, xalqaro kosmik huquq normalarini milliy qonunchilikka
implementatsiya qilish hamda sohaga xorijiy investitsiyalarni jalb etish vazifalari
yuklatildi.   2024-yil   oktabrda   O‘zbekiston   1967-yilgi   Kosmik   shartnomaga
qo‘shilish   to‘g‘risidagi   qonunni   qabul   qildi,   bu   mamlakatning   xalqaro   kosmik
huquq   tizimiga   integratsiyasida   muhim   bosqich   bo‘ldi.   Milliy   iqtisodiyotni
raqamlashtirish   va   innovatsion   boshqaruvni   joriy   etish   maqsadida   kosmik
texnologiyalardan   unumli   foydalanish   bo‘yicha   maxsus   davlat   dasturlari   qabul
qilinib,   hayotga   tatbiq   etilmoqda.   PF-5806-son   Farmonda   “Kosmik   faoliyat
10
  ESA Space  Debris Office.  ESA’s Annual  Space  Environment  Report. – Darmstadt:  European Space  Agency,
2023. – URL:  https://www.esa.int/Space_Safety/Space_Debris   23to‘g‘risida”gi   qonun   loyihasini   ishlab   chiqish   vazifasi   belgilangan   bo‘lib,   bu
milliy   qonunchilikni   xalqaro   standartlarga   moslashtirishga   xizmat   qiladi.
Mamlakatimiz yerdan tashqaridagi  hududlarni o‘zlashtirishda tinch maqsadlarga
tayanish,   atrof-muhitni   muhofaza   qilish   va   davlatlararo   ochiq   ilmiy   hamkorlik
prinsiplarini rasman qo‘llab-quvvatlaydi. Soha uchun yetuk kadrlarni tayyorlash
maqsadida   xalqaro   ta’lim   muassasalari   tajribasidan   kelib   chiqib,   yosh
mutaxassislarni   xalqaro   grantlar   asosida   xorijda   o‘qitish   tizimi   yo‘lga   qo‘yildi.
Xalqaro   kosmik   huquq   doirasida   O‘zbekiston   o‘zining   geostrategik
imkoniyatlaridan   kelib   chiqib,   yerdagi   kosmik   infratuzilmalarni   rivojlantirish
hamda   mintaqaviy   sun’iy   yo‘ldoshlar   tarmog‘iga   qo‘shilish   bo‘yicha   jiddiy
loyihalarni   ko‘rib   chiqmoqda.   Islohotlarning   huquqiy   asosi   sifatida   sohada
nodavlat   sektorning   koinot   dasturlaridagi   ishtirokini   qonuniy   kafolatlash
choralari ko‘rilmoqda.
Kosmik   texnologiyalar   O‘zbekiston   iqtisodiyotining   turli   tarmoqlarida
amaliy   qo‘llanilmoqda.   “O‘zbekkosmos”   agentligi   tomonidan   Yerni   masofadan
zondlash apparatlari yordamida qishloq xo‘jaligi, suv xo‘jaligi, o‘rmon fondi va
geologiya   sohalarida   o‘tkazilayotgan   monitoring   ishlari   olib   borilmoqda.
Monitoring ekinlarni noqonuniy ekish, yerlarni o‘zboshimchalik bilan egallash va
foydali   qazilmalarni   noqonuniy   qazib   olish   holatlarini   aniqlash   imkonini
bermoqda.   Ekologik   monitoring   doirasida   Orol   dengizi   qurigan   tubining
millionlab   gektar   maydonidagi   o‘zgarishlar,   cho‘llanish   jarayonlari   va   yangi
o‘rmonzorlarning   rivojlanish   dinamikasi   to‘g‘ridan-to‘g‘ri   sun’iy   yo‘ldoshlar
orqali   kuzatib   borilmoqda.   Tog‘-kon   sanoatida   karyerlar   chegaralari   kosmik
suratlar   orqali   nazorat   qilinmoqda.   Kosmik   xizmatlarning   iqtisodiyotga   joriy
etilishi   natijasida   davlat   byudjeti   mablag‘larining   maqsadli   ishlatilishi   ustidan
raqamli va shaffof nazorat o‘rnatilmoqda.
Bu   jarayonlar   mamlakatning   global   aerokosmik   xizmatlar   bozoriga   kirib
borishiga   zamin   yaratmoqda.   Hukumat   tomonidan   tasdiqlangan   maxsus
dasturlarga asosan yaqin kelajakda respublikaning o‘ziga tegishli bo‘lgan sun’iy
yo‘ldoshlarini   orbitaga   chiqarish   va   koinotda   o‘zining   mustaqil   kosmik
infratuzilmasiga   ega   bo‘lish   bo‘yicha   strategik   rejalar   ishlab   chiqilmoqda. 24Bunday   yirik   texnologik   loyihalarni   muvaffaqiyatli   amalga   oshirish   uchun   eng
avvalo kuchli huquqiy baza, xorijiy davlatlar bilan ratifikatsiya qilingan ishonchli
shartnomalar tizimi zarur hisoblanadi. Kosmik shartnomaga qo‘shilgandan so‘ng
navbatdagi   qadam   sifatida   Javobgarlik   konvensiyasi   va   Ro‘yxatga   olish
konvensiyasiga   qo‘shilish   masalasi   dolzarb   bo‘lib   qolmoqda.   Milliy   manfaatlar
nuqtai   nazaridan   xalqaro   kelishuvlarga   qo‘shilish   mamlakatimizga   o‘z   fazoviy
apparatlarini   xavfsiz   uchirish,   ularning   xalqaro   reyestrdan   o‘tkazilishini
ta’minlash   va   koinotdagi   kutilmagan   hodisalardan   huquqiy   himoyalanish
imkonini   beradi.   O‘zbekiston   tashqi   siyosatida   kosmik   fazodan   faqat   tinch
maqsadlarda foydalanish tamoyilini qo‘llab-quvvatlaydi.
2.3. Kosmik fazodan foydalanish sohasidagi zamonaviy xalqaro-
huquqiy muammolar va ularni hal etish yo‘llari
Insoniyat   tomonidan   kosmik   fazodan   shiddat   bilan   foydalanish   jarayonida
eng   jiddiy   muammolardan   biri   Yer   orbitasining   kosmik   chiqindilar   bilan
ifloslanishidir.   Oltmish   yildan   ortiq   davom   etgan   kosmik   faoliyat   natijasida
koinot   bag‘rida   faoliyat   muddatini   yakunlagan   minglab   raketalar   qismlari,   yuz
bergan   portlashlar   oqibatidagi   o‘n   minglab   metall   parchalar   doimiy   ravishda
aylanib   yuribdi.   “NASA   mutaxassisi   Donald   Kessler   tomonidan   1978-yilda   B.
Kur-Pale bilan birga ilgari surilgan va keyinchalik “Kessler  sindromi” deb nom
olgan nazariyaga ko‘ra, chiqindilar massasining ma’lum bir kritik nuqtadan ortib
ketishi   obyektlarning   o‘z-o‘zidan   zanjirli   to‘qnashuvlarini   yuzaga   keltiradi” 11
.
Olimlar   bashorat   qilayotgan   halokatli   ssenariy   ro‘y   bersa,   yerga   eng   yaqin
bo‘lgan muhim quyi orbita uzoq yillar davomida insoniyatning yangi parvozlari
uchun   o‘tib   bo‘lmas   va   yaroqsiz   holatga   kelishi   mumkin.   Amaldagi   mumtoz
xalqaro   shartnomalar   va   konvensiyalarning   birortasida   ham   “kosmik   axlat”
tushunchasiga   aniq   yuridik   ta’rif   berilmaganligi   inqirozni   yanada
chuqurlashtiruvchi   asosiy   omil   bo‘lib   xizmat   qilmoqda.   Kosmik   shartnomaning
8-moddasiga   ko‘ra   ro‘yxatga   olgan   davlat   obyekt   ustidan   yurisdiksiya   va
nazoratni saqlab qolgani sababli, uchinchi davlatning ruxsatsiz begona chiqindini
11
 Kessler D.J., Cour-Palais B.G. Collision frequency of artificial satellites: the creation of a debris belt // Journal
of Geophysical Research. – 1978. – Vol. 83, № A6. – P. 2637–2646.   25tozalashi  uning huquqlarini  buzish   sifatida baholanishi  mumkin.  Yuqorida  qayd
etilgan   2007-yilgi   yo‘riqnomalar   bu   muammoni   qisman   hal   etishga   qaratilgan.
Tavsiyaviy   xarakterdagi   bu   yo‘riqnomalar   chiqindilar   hosil   bo‘lishini
kamaytirishga,   Kosmik   chiqindilar   bo‘yicha   agentliklararo   muvofiqlashtiruvchi
qo‘mita   tavsiyalari   esa   ishdan   chiqqan   apparatlarni   25   yil   ichida   orbitadan   olib
chiqishga   chaqiradi.   Finlyandiyalik   huquqshunos   Lotta   Viikari   kabi
mutaxassislar   majburiy   kuchga   ega   bo‘lmagan   hujjatlar   yetarli   emasligini
ta’kidlab, kosmik muhitni asrab qoluvchi qat’iy majburiy konvensiya zudlik bilan
qabul   qilinishi   shartligini   ilgari   surmoqdalar.   Orbitani   jismoniy   tozalash   bilan
shug‘ullanuvchi   xususiy   kompaniyalarga   xalqaro   litsenziyalar   berish   tizimini
joriy   qilish   va   aybdor   davlatlardan   ekologik   bojlar   undirish   kabi   innovatsion
takliflar   yuridik   jamoatchilik   muhokamasi   markazida   turibdi.   Sun’iy
yo‘ldoshlarning  zirhli   himoyasini  standartlashtirish   hamda  barcha  obyektlarning
harakatini   muvofiqlashtiruvchi   global   axborot   markazini   tashkil   etish   ehtiyoji
kundan   kunga   ortib   bormoqda.   Kosmik   ekologiya   sohasidagi   huquqiy
islohotlarning kechikishi kelajakda bashariyatni internet aloqasi, aniq navigatsiya
va global ob-havo bashorati kabi muhim xizmatlardan mahrum qilishi mumkin.
Koinot   sarhadlarini   o‘zlashtirish   jarayonida   kelajakning   ulkan   iqtisodiy
manfaatlari   bilan   to‘qnashadigan   yana   bir   murakkab   huquqiy   muammo   osmon
jismlaridagi   qimmatbaho   qazilma   boyliklarni   tijorat   maqsadida   qazib   olish
faoliyatining   yuridik   maqomi   hisoblanadi.   Texnologik   imkoniyatlarning   shiddat
bilan o‘sishi  yerda kamyob bo‘lgan platina guruhi metallari va geliy-3 izotopini
o‘zga   sayyoralardan   olib   kelish   g‘oyasini   ulkan   biznes   loyihalarga   aylantirib
yubordi.   Amerika   Qo‘shma   Shtatlari   hukumati   2015-yilda   xususiy   tijorat
kompaniyalariga   asteroidlardan   qazib   olingan   resurslarga   egalik   qilish,   ularni
erkin sotish  kafolatini beruvchi Kosmik raqobatbardoshlik to‘g‘risidagi  qonunni
qabul   qilib,   munozarali   jarayonni   boshlab   berdi.   Bir   qator   xalqaro
huquqshunoslar   va   davlatlar   ushbu   milliy   qonunni   1967-yildagi   Kosmik
shartnomaning  osmon   jismlarini   milliy   o‘zlashtirmaslik   haqidagi   tamoyiliga  zid
ekanligini   ta’kidlab,   uni   keskin   tanqid   qildilar.   Xususiy   investorlarning
qiziqishlarini   inobatga   olgan   Lyuksemburg   2017-yilda,   Birlashgan   Arab 26Amirliklari   esa   2019-yilda  xuddi  shunday   mazmundagi   ichki   yuridik  hujjatlarni
tasdiqlab,   koinot   sarmoyalarini   o‘zlashtirishga   kirishdi.   2020-yil   13-oktabrda
AQSh   tashabbusi   bilan   “Artemis”   kelishuvlari   imzolandi.   Majburiy   kuchga   ega
bo‘lmagan  bu siyosiy kelishuvlar  “xavfsizlik  zonalari” tushunchasini  kiritadi  va
kosmik   resurslarni   qazib   olish   Kosmik   shartnomaning   2-moddasiga   zid
emasligini   qayd   etadi;   hozirga   qadar   ularga   ellikdan   ortiq   davlat   qo‘shilgan. 12
Rossiya   va   Xitoy   esa   bu   kelishuvlarni   tanqid   qilib,   muqobil   Xalqaro   ilmiy   Oy
stansiyasi  loyihasini ilgari surdi. Natijada osmon jismlari resurslarining huquqiy
maqomi   borasida   qarashlar   qutblashdi   va   BMT   doirasida   konsensusga   erishish
qiyinlashdi;   shu   sababli   2021-yilda   Huquqiy   quyi   qo‘mita   qoshida   kosmik
resurslar  bo‘yicha  ishchi   guruh  tuzildi. Ayrim  mutaxassislar   mulkiy muammoni
adolatli   hal   etishning   yagona   yo‘li   sifatida   barcha   davlatlar   nomidan   kosmik
resurslarni boshqaruvchi va litsenziya beruvchi mustaqil xalqaro tashkilotni ta’sis
etish   g‘oyasini   ilgari   surmoqdalar.   Kosmik   resurslardan   hammabop   foydalanish
bo‘yicha   ochiq   va   majburiy   xalqaro   yuridik   rejim   ishlab   chiqilmasa,   davlatlar
o‘rtasida koinot boyliklari ustida harbiy ziddiyatlar kelib chiqishi ehtimoli ortadi.
12
 U.S. Commercial Space Launch Competitiveness Act. – Public Law 114-90. – 25 November 2015. – Title IV;
The Artemis Accords:  Principles for Cooperation in the Civil Exploration and Use of the Moon, Mars, Comets,
and Asteroids for Peaceful Purposes. – 13 October 2020. – Section 10–11. – URL: https://www.nasa.gov/artemis-
accords 27 XULOSA VA TAKLIFLAR
Insoniyatning   kosmik   fazoni   o‘zlashtirishi   quruq   ilmiy   qiziqishdan   chiqib,
bugungi kunda davlatlarning iqtisodiy qudrati va xavfsizligini belgilovchi muhim
omilga   aylandi.   Kosmik   fazoning   xalqaro-huquqiy   maqomi   barcha   xalqlarning
mushtarak   manfaati   atrofida   shakllangan   bo‘lib,   u   hech   bir   davlat   yoki
korporatsiyaning   mulkiga   aylanmasligi   shart.   Ushbu   makonning   huquqiy
arxitekturasi Birlashgan Millatlar Tashkilotining asosiy shartnomalariga tayansa-
da,   innovatsion   texnologiyalar   rivoji   an’anaviy   qonun   ijodkorligidan   o‘zib
ketmoqda.
Bugungi   kunda   xalqaro   kosmik   huquq   fani   va   amaliyoti   oldida   jiddiy
muammolar   turibdi.   Yer   orbitasining   texnogen   chiqindilar   bilan   keskin
ifloslanishi,   o‘zga   sayyoralardagi   qimmatbaho   qazilma   boyliklarni   qazib   olish
atrofida   yuzaga   kelayotgan   tijoriy   raqobat   hamda   koinotning   asta-sekin
harbiylashib   borish   xavfi   zudlik   bilan   yangi,   qat’iy   va   barcha   uchun   majburiy
bo‘lgan huquqiy me’yorlarni qabul qilishni talab etmoqda. Ayrim yirik davlatlar
o‘rtasida   o‘zaro   ishonchning   yo‘qolishi   va   koinot   sarhadlarini   bo‘lib   olishga
qaratilgan   harakatlar  xalqaro  xavfsizlik  tizimiga  to‘g‘ridan-to‘g‘ri  tahdid  soladi.
Koinotda xuddi yerdagi kabi ochiq to‘qnashuvlar  kelib chiqishining oldini olish
uchun   xalqaro   hamjamiyat   zudlik   bilan   yagona   murosa   yo‘lini   topishi,   kosmik
faoliyatni adolatli muvofiqlashtiruvchi va nazorat qiluvchi kuchli xalqaro yuridik
mexanizmlarni ishga tushirishi muhimdir.
O‘zbekiston   Respublikasi   ham   bu   shiddatli   global   jarayonlardan   chetda
qolmasdan, o‘zining mustaqil, tinchliksevar va pragmatik kosmik siyosatini dadil
olib   bormoqda.   Mamlakatimizda   Kosmik   tadqiqotlar   va   texnologiyalar
agentligining   faoliyati,   2024-yilda   1967-yilgi   Kosmik   shartnomaga   qo‘shilish
hamda   milliy   kosmik   huquq   poydevorining   muttasil   mustahkamlanayotgani   bu
yo‘nalishdagi   izchil   siyosatdan   dalolat   beradi.   Qishloq   xo‘jaligi,   geologiya,
ekologiya   va   milliy   iqtisodiyotni   raqamlashtirishda   kosmik   ma’lumotlardan
unumli foydalanish amaliyoti sezilarli samara bermoqda. 28Takliflar .
1.   Fazoviy   ekologiyani   asrash   va   chiqindilarni   tozalash   bo‘yicha   majburiy
konvensiya   qabul   qilish.   Yer   orbitasidagi   halokatli   to‘qnashuvlarning   oldini
olish   maqsadida   barcha   kosmik   davlatlar   hamda   xususiy   korporatsiyalar
uchun   aniq   yuridik   va   moliyaviy   javobgarlikni   belgilovchi   “Kosmik
chiqindilarni   boshqarish   va   tozalash   to‘g‘risida”gi   xalqaro   konvensiyani
zudlik bilan  ishlab  chiqish  hamda  Birlashgan   Millatlar  Tashkiloti   darajasida
qat’iy amaliyotga joriy etish.
2.   Koinot   resurslarini   adolatli   taqsimlovchi   yagona   xalqaro   organ   ta’sis   etish.
Osmon   jismlaridan,   xususan   Oy   va   asteroidlardan   qimmatbaho   qazilma
boyliklarni   tijorat   maqsadida   qazib   olish   jarayonida   ayrim   davlatlarning
monopoliyasiga   hamda   harbiy   ziddiyatlarga   yo‘l   qo‘ymaslik   uchun   koinot
resurslarini   boshqaruvchi,   qat’iy   litsenziya   beruvchi   mustaqil   xalqaro
tashkilotni yaratish.
3.     Milliy   kosmik   qonunchilikni   xalqaro   standartlarga   to‘liq   moslashtirish.
O‘zbekiston Respublikasining kosmik sohadagi milliy manfaatlarini huquqiy
jihatdan   mustahkam   kafolatlash,   aerokosmik   xizmatlar   bozoriga   xorijiy
investitsiyalarni   jalb   etish   hamda   nodavlat   sektorning   xavfsiz   ishtirokini
ta’minlash   maqsadida   amaldagi   islohotlarning   mantiqiy   davomi   sifatida
“Kosmik faoliyat to‘g‘risida”gi qonunni qabul qilishni tezlashtirish. 29FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
I. NORMATIV-HUQUQIY HUJJATLAR
1.   O‘zbekiston   Respublikasi   Prezidentining   «O‘zbekiston   Respublikasida
kosmik   faoliyatni   rivojlantirish   to‘g‘risida»gi   PF-5806-son   Farmoni   [Elektron
resurs]:   2019-yil   30-avgust.   –   URL:   https://lex.uz/docs/4494500   (murojaat
sanasi: 01.11.2026).
2.   O‘zbekiston   Respublikasining   1967-yilgi   Kosmik   shartnomaga
qo‘shilishi to‘g‘risidagi Qonuni: 2024-yil 10-oktabr.
3.   O‘zbekiston   Respublikasi   Vazirlar   Mahkamasining   «Vazirlar
Mahkamasi huzuridagi Kosmik tadqiqotlar va texnologiyalar agentligi faoliyatini
tashkil etish chora-tadbirlari to‘g‘risida»gi 781-son qarori: 2019-yil 17-sentabr.
II. XALQARO HUJJATLAR
4. Kosmik fazoni, jumladan Oy va boshqa osmon jismlarini tadqiq etish va
undan foydalanish bo‘yicha davlatlar faoliyati prinsiplari to‘g‘risidagi shartnoma:
London, Moskva, Vashington, 1967-yil 27-yanvar.
5.   Kosmonavtlarni   qutqarish,   kosmonavtlarni   qaytarish   va   kosmik   fazoga
uchirilgan obyektlarni qaytarish to‘g‘risidagi bitim: 1968-yil 22-aprel.
6. Kosmik obyektlar keltirgan zarar uchun xalqaro javobgarlik to‘g‘risidagi
konvensiya: 1972-yil 29-mart.
7.   Kosmik   fazoga   uchirilgan   obyektlarni   ro‘yxatga   olish   to‘g‘risidagi
konvensiya: Nyu-York, 1975-yil 14-yanvar.
8.   Oy   va   boshqa   osmon   jismlarida   davlatlar   faoliyati   to‘g‘risidagi   bitim:
BMT Bosh Assambleyasining 1979-yil 5-dekabrdagi 34/68-son rezolyutsiyasi.
9. Declaration of Legal Principles Governing the Activities of States in the
Exploration   and   Use   of   Outer   Space:   UN   General   Assembly   Resolution   1962
(XVIII). – 13 December 1963.
10. Space Debris Mitigation Guidelines of the Committee on the Peaceful
Uses of Outer Space. – Vienna: United Nations, 2010.
11. The Artemis Accords [Electronic resource]. – Washington, 13 October
2020.   –   URL:   https://www.nasa.gov/artemis-accords   (murojaat   sanasi:
01.11.2026). 30III. ILMIY ADABIYOTLAR
12.   Cheng   B.   Studies   in   International   Space   Law.   –   Oxford:   Clarendon
Press, 1997.
13. Hobe S., Schmidt-Tedd B., Schrogl K.-U. (eds.). Cologne Commentary
on Space Law. Vol. I: Outer Space Treaty. – Köln: Carl Heymanns Verlag, 2009.
14.   Lachs   M.   The   Law   of   Outer   Space:   An   Experience   in   Contemporary
Law-Making   /   reissued   by   T.   Masson-Zwaan,   S.   Hobe.   –   Leiden;   Boston:
Martinus Nijhoff, 2010.
15. Lyall F., Larsen P.B. Space Law: A Treatise. – 2nd ed. – London; New
York: Routledge, 2018.
16.   Viikari   L.   The   Environmental   Element   in   Space   Law:   Assessing   the
Present and Charting the Future. – Leiden; Boston: Martinus Nijhoff, 2008.
IV. INTERNET MANBALARI
17. https://www.unoosa.org – BMTning Kosmik fazo masalalari  bo‘yicha
boshqarmasi rasmiy sayti.
18.   https://www.esa.int/Space_Safety/Space_Debris   –   Yevropa   kosmik
agentligining kosmik chiqindilar bo‘yicha sahifasi.

Kosmik fazoning xalqaro-huquqiy maqomi mavzusida tayyor kurs ishi (Word, .docx – tahrirlash mumkin). Ish “xalqaro huquq” yo‘nalishidagi fanlar bo‘yicha yozilgan, hajmi taxminan 6 912 so‘z (29+ bet).

Ish tarkibi:

  • Kirish (mavzuning dolzarbligi, maqsad va vazifalar, tadqiqot obyekti va predmeti)
  • I bob. Kosmik fazoning xalqaro-huquqiy maqomi va uni tartibga solishning nazariy-huquqiy asoslari
    • 1.1. Kosmik fazo tushunchasi, uning o‘ziga xos xususiyatlari va xalqaro-huquqiy maqomi
    • 1.2. Kosmik fazodan foydalanishning asosiy xalqaro-huquqiy prinsiplari
    • 1.3. Kosmik fazoning huquqiy maqomini belgilovchi xalqaro shartnomalar va xalqaro tashkilotlarning o‘rni
  • II bob. Kosmik fazodan foydalanishni xalqaro-huquqiy tartibga solishning amaliy masalalari va rivojlanish istiqbollari
    • 2.1. Kosmik fazoni tadqiq etish va undan tinch maqsadlarda foydalanishning xalqaro-huquqiy tartibi
    • 2.2. Kosmik faoliyat natijasida yuzaga keladigan javobgarlik, zararlarni qoplash va davlatlarning majburiyatlari
    • 2.3. Kosmik fazodan foydalanish sohasidagi zamonaviy xalqaro-huquqiy muammolar va ularni hal etish yo‘llari
  • Xulosa va takliflar
  • Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati

Nima uchun foydali:

  • Muqova, mundarija va bob tuzilmasi tayyor – kurs ishi talablariga mos
  • Muqovadagi talaba, ilmiy rahbar va guruh maydonlari bo‘sh – o‘zingiznikini kiritasiz
  • Word formatida, matnni erkin tahrirlash va o‘z ma’lumotlaringiz bilan to‘ldirish mumkin
  • Kurs ishi, referat, taqdimot va mustaqil ish uchun tayyor asos

Fayl formati: Word (.docx). Til: o‘zbek (lotin yozuvi).