Kuntug`mish dostonidagi yetakchi obrazlarning qiyosiy tahlili - Adabiyot - Diplom ishlar

Dokument ma'lumotlari

Narxi	60000UZS
Hajmi	548.0KB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	28 Mart 2026
Kengaytma	doc
Bo'lim	Diplom ishlar
Fan	Adabiyot

Sotuvchi

Rajabov Yorbek

Ro'yxatga olish sanasi 19 Mart 2026

0 Sotish

Kuntug`mish dostonidagi yetakchi obrazlarning qiyosiy tahlili

Sotib olish

“Kuntug`mish dostonidagi yetakchi obrazlarning
qiyosiy tahlili ”

QARSHI 2012
–

Reja:
KIRISH .. ..3-7…………………………………………………………… ………
I BOB. «KUNTUG`MISH» DOSTONINING O`RGANILISHI VA
VARIANTLARI … ..8-10
……………… ……………………………………

I.1. Doston sujeti, asosiy qahramonlari, motivlari va tarixiy ildizlari .. 11-14
…… …
I.2. «Kuntug`mish» dostoni va uning variantlari badiiyati
………………………………
.. 15-35
…………… …………………………
II BOB. DOSTON VARIANTLARIDAGI YETAKCHI OBRAZLARNING
QIYOSIY TAHLILI . .. ..36
………………………………………………… … ……
II.1. Kuntug`mish va Xolbeka obrazlarining qiyosiy tahlili ..36-45
…………………
II.2. Buvraxon, Go`rkiboy va Mohiboy obrazlarining o`ziga xos qirralari
……………
.... ...46-56
………………………………………………… ……
XULOSA . .57-60
………………………………………………………………… …
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO`YXATI .. . 60-61
……… ………… …2

K I R I SH
Mavzuning dolzarbligi . O`zbek xalqining boy epik merosi nafaqat miqdor
jihatidan, balki mavzu qamrovining kengligi bilan ham alohida ajralib turadi.
Alpomish, Go`ro`g`li kabi epik qahramonlar xalq idealining timsollariga aylanib,
bu qahramonlarni kuylovchi dostonlar esa xalq ma`naviy hayotining tarkibiy
qismiga singishib ketgan. Bugungi kunga kelib, asrlar davomida kuylab kelingan
xalq dostonlari turli nashrlarda chop qilinib, kitob shaklida o`qilmoqda. Ommaviy
dostonxonlik xalq o`rtasida allaqachon urf bo`lganligini ham alohida qayd etish
lozim. «Alpomish» va «Go`ro`g`li» dostonlari qatorida sevib tinglanib, ommaviy
ravishda o`qilib kelinayotgan asarlardan biri «Kuntug`mish» dostoni hisoblanadi.
«Kuntug`mish»ning qayta-qayta nashr etilayotganligi, turli jurnal va gazetalarda
dostondan olingan parchalarning chop qilinayotganligi, ijod ahlining doston
qo`shiqlariga naziralar bog`lab, diqqat qaratayotganliklari ham fikrimizni
tasdiqlaydi. «Kuntug`mish» bugungi ma`naviy hayotimiz va adabiy jarayonlarda
faol harakatda bo`lgan asarlardan hisoblanadi. Ayni holat bu asarni alohida, har
jihatdan o`rganish masalasini talab etadi. Qolaversa, «Kuntug`mish» dostoni,
ayniqsa, uning Ergash Jumanbulbul o`g`li varianti yuksak badiiy asar sifatida ham
alohida e`tiborga loyiq. Dostondagi go`zal obrazlar, serjilo tashbehu timsollar,
jozibali ohangga ega bo`lgan qo`shiqlarni yosh avlodlarga yaqindan tanitish,
ularning badiiy qimmatini tushuntirish umumbadiiy saviyaning yanada
ko`tarilishiga, kelajak avlod tarbiyasining kamolot sari yo`nalishiga olib keladiki,
uning bitiruv malakaviy ish obyekti sifatida olinishining ma`rifiy, tarbiyaviy,
badiiy-estetik ahamiyati, bir tomondan, ana shu jihatlar bilan ham belgilanadi.
«Kuntug`mish» kabi umuminsoniy qadr-qimmatlarni ulug`lovchi dostonlar targ`ib-
tashviq etilishi har jihatdan foydali. Zero, o`zbek xalqining dunyoqarashi, ezgulik
va yovuzlik bilan bog`liq xalqona falsafiy talqinlari, tabiat, jamiyat haqidagi
tushunchalari, bir so`z bilan aytganda, milliy g`oyalari epos voqealari mag`zida,
xalq ideallarining poetik ifodasi shaklida namoyon bo`lgan. Milliy g`oya jamiyat 3

taraqqiyotini olg`a yetaklovchi, doimiy harakatdagi kuchdir. Shu sababli ham
milliy g`oya zimmasida hamisha ulkan vazifalar turadi.
«Milliy g`oya, - deydi Prezidentimiz, - birinchi navbatda yosh avlodimizni
vatanparvarlik, el-yurtga sadoqat ruhida tarbiyalash, ularning insonparvarlik va
odamiylik fazilatlarini payvand qilishdek oliyjanob ishlarimizda madadkor bo`lishi
zarur» 1
.
Shunday ekan, xalq dostonlarini har tomonlama tadqiq etish birgina
folklorshunoslik fani uchungina foydali bo`lmay, umum ma`naviy taraqqiyot
uchun ham ahamiyatlidir.
Ma`lumki, folklorshunoslikda ham birlamchi manbalarni o`rganish shu fan
sohasidagi nazariy muammolarning to`g`ri yechilishida muhim rol o`ynaydi.
Folklor asarlari tabiatiga xos variantlilik hodisasi shunday muammolardan biridir.
Bu hodisa har bir janrda o`ziga xos ravishda namoyon bo`lib, alohida, keng
ko`lamli bitiruv malakaviy ishlarni talab etadi. Aksariyat dostonlar qatorida
«Kuntug`mish» dostoni ham bizgacha bir qancha variantlarda yetib kelgan hamda
eng iqtidorli baxshilardan yozib olingan. Shunday bo`lishiga qaramay, shu vaqtga
qadar ushbu variantlar monografik planda tadqiq etilgan emas. Bu masalaning
ilmiy asoslarda yoritilishi dostonning g`oyaviy-badiiy qimmatini ko`rsatishda,
uning genezisi, tadrijiy rivojlanish bosqichlari, tarqalish chegaralarini o`rganishda
katta ahamiyatga ega bo`lib, mazkur bitiruv malakaviy ishning dolzarbligini ham
belgilab beradi.
Mavzuning o`rganilish darajasi va ilmiy yangiligi . Folklor asarlarining
jonli ijro jarayonida voqea bo`luvchi variantlilik hodisasi hamisha
folklorshunoslarning diqqat markazida bo`lib kelgan. Aslida, folklor
namunalarining har bir ijrosi o`ziga xos bir variantni paydo qiladi. Lekin
folklorshunoslik o`z imkonida mavjud manbalar asosidagina variantlar haqida fikr
yurita oladi. o`zbek folklorshunosligida variantlilik masalasi nazariy va amaliy
1
Karimov I. A. Barkamol avlod orzusi. - T.: Sharq, 1999. 38– b .4

jihatdan tadqiq etilgan. Bu borada folklorshunoslar H.T.Zarifov, T.Mirzayev,
M.Saidov, M.Murodov, K.Imomov, B.Sarimsoqov, M.Qo`shmoqov va
boshqalarning turli yo`nalishdagi fikrlari va mulohazalarni keltirib o`tish mumkin.
Lekin bevosita bizning obyektimiz bo`lmish «Kuntug`mish» dostoni ayni
yo`nalishda deyarli tadqiq qilinmagan. Biz bitiruv malakaviy ishimizning
dastlabki bobini «Kuntug`mish» dostonining o`rganilishi va variantlari tadqiqiga
bag`ishlaganligimiz sababli bu xususda ortiqcha to`xtalmaymiz. Mazkur bitiruv
malakaviy ishimizning ilmiy yangiligi esa quyidagilarda ko`zga tashlanadi:
- «Kuntug`mish» dostonining mavjud variantlari aniqlanib, ular ilmiy
tavsiflandi. Barcha variantlar orasidan mukammal, badiiy jihatdan yuqori bo`lgan
Ergash Jumanbulbul o`g`li, Bekmurod Jo`raboy o`g`li va Islom Nazar o`g`li
variantlari atroflicha tahlil qilindi;
- dostonning Ergash shoir, Bekmurod baxshi va Islom shoir variantlarining
sujetidagi mushtarak tomonlar va mavjud farqlar aniqlanib, qiyosiy o`rganildi.
Sujet yo`nalishi bo`yicha yuz bergan o`zgarishlar, ularning badiiy jihatdan
asoslanishi yoritildi;
- dostonning yetakchi obrazlari alohida-alohida, har bir variant misolida,
qiyosiy tahlil orqali o`rganib chiqildi;
- ilmiy va adabiy jamoatchilik tomonidan tan olinib, e`tirof qilingan Ergash
shoir variantidagi badiiy jihatdan yuksak darajada kuylangan asosiy o`rinlarni
Bekmurod baxshi variantiga solishtirish orqali har ikki ijodkor baxshining epik
an`ana doirasidagi individual mahoratlari faktlar misolida ko`rsatildi.
Bitiruv malakaviy ishning maqsad va vazifalari . Bitiruv malakaviy
ishning asosiy maqsadi «Kuntug`mish» dostonining mavjud variantlari orasidan
g`oyaviy-badiiy jihatdan yuksak namunalarini aniqlash, saralangan variantlarni
o`zaro qiyosiy o`rganish barobarida doston sujeti, asosiy obrazlari va yetakchi
motivlar talqinida yuz bergan o`zgarishlar sabablarini ko`rsatish, har bir variant
badiiyatidagi o`ziga xosliklarni ochib berishdan iborat. 5

Ana shu maqsadni amalga oshirish uchun bitiruv malakaviy ishimizning
oldida quyidagi vazifalar turadi:
- «Kuntug`mish» dostonining tarqalish hududlari, bu tarqalishning obyektiv
va subyektiv sabablarini ko`rsatish;
- dostonning mavjud variantlarini o`rganib, qiyosiy tavsif etish asosida
mukammal namunalarni aniqlash;
- mukammal variantlardagi sujet, yetakchi motivlar va asosiy obrazlarni
qiyosiy tadqiq qilish va ularga xos jihatlarni yoritish;
- Ergash shoir va Bekmurod baxshi variantlarining badiiy-estetik
ahamiyatini tadqiq etish barobarida baxshilar ijrosi va ijodidagi an`ana va
individuallik hodisasini o`rganish;
- baxshilarning an`anaviy uslubiy formulalar, barqaror she`riy takrorlardan
foydalanishdagi mahoratlarini ochib berish;
- variantlardagi she`r tuzilishi, qofiya tizimidagi umumiyliklar va o`ziga xos
jihatlarni tadqiq etish.
Bitiruv malakaviy ishning metodologiyasi va metodikasi . O`zbekiston
Respublikasi Prezidenti I.A.Karimovning ma`naviy qadriyatlardan estetik,
tarbiyaviy maqsadlarda foydalanish haqidagi nazariy qarashlari, mustaqillik
yillarida tarixiy-adabiy hodisalarni o`rganishda ijtimoiy-gumanitar fanlarda qaror
topgan sivilizatsion yondashuv mezonlari bitiruv malakaviy ishimizning
metodologik asosini tashkil etadi.
Bitiruv malakaviy ish obyekti . Bitiruv malakaviy ishda Ergash
Jumanbulbul o`g`lining «Kuntug`mish» va Bekmurod Jo`raboy o`g`lining
«Xolbeka» dostonlarining kitob nusxalari hamda Islom Nazar o`g`lining
«Kuntug`mish va Xolbeka» dostonlaridan foydalanildi.
Bitiruv malakaviy ishning ilmiy-nazariy va amaliy ahamiyati . Bitiruv
malakaviy ishda bayon etilgan ilmiy nazariy xulosalardan bevosita og`zaki ijodda–
variantlilik hodisasini va bunda xalq baxshilarining epik an`ana doirasidagi
individual mahoratlarining ahamiyatini yoritish masalalarida keng foydalanish 6

mumkin. «Kuntug`mish» dostonining variantlari, genezisi va badiiyatini
o`rganish misolida aytilgan mulohazalar epik ijod tabiati, o`zbek folklori tarixini
yanada chuqurroq tushunishga yordam beradiki, bu bitiruv malakaviy ishimizning
ilmiy-nazariy ahamiyatini belgilaydi, deb o`ylaymiz.
Ishimizdagi qiyosiy tahlillardan «Kuntug`mish» dostonning akademik va
ommaviy nashrlarini amalga oshirishda foydalanish mumkinligi uning amaliy
ahamiyatga ham molikligini ko`rsatadi. Shuningdek, uning natijalaridan oliy o`quv
yurtlari filologiya fakultetlarida maxsus kurs va tanlama fanlar o`qitishda,
maktablar, kollejlar, akademik litseylar uchun darslik hamda qo`llanmalar
yaratishda, malakali bitiruv ishlari, magistrlik ishlarini yozishda ham foydalanish
mumkin. Bundan tashqari mazkur mavzuda maktabning 8- sinf va litsey,
kollejlarning I kurslarida o`tiladi.
Bitiruv malakaviy ishning tuzilishi va hajmi. Bitiruv malakaviy ish kirish,
ikki bob, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro`yxatidan iborat bo`lib, 61 sahifani
tashkil etadi. 7

I B O B
«KUNTUG`MISH» DOSTONINING O`RGANILISHI VA
VARIANTLARI
O`zbek xalq dostonlari orasida «Kuntug`mish» eposi alohida o`rin tutadi.
Ushbu asar, avvalo, o`zining qiziqarli voqealarga boyligi, inson ruhiyati, ichki
kechinmalarini o`ta nozik ifodalaganligi, badiiy go`zalligi bilan qimmatlidir. Ayni
jihatlar dostonning Ergash shoir variantida mukammal ko`rinishda
mujassamlashgan. Qo`rg`on dostonchilik maktabi namoyandalarining necha-necha
avlod vakillari, qolaversa, Ergash Jumanbulbul o`g`li kabi baxshi-shoirlar talanti
«Kuntug`mish»ni eng go`zal dostonlardan biri sifatida bizgacha yetkazib kelgan.
«Kuntug`mish» o`z vaqtida turli davralarda uzluksiz kuylanib, omma
tomonidan tinglanib kelingan bo`lsa, keyinchalik kitob holida nashr etilgach,
qo`ldan tushmay o`qildi. Hozirgi kunda ham «Kuntug`mish»ning sevimli dostonlar
qatorida turganligini undagi she`riy parchalarga zamonamiz shoirlarining
bog`lagan tatabbulari yorqin misol bo`la oladi. Ushbu o`rinda «Assalom alaykum,
dorning og`ochi», «Men seni shahzoda dedim, mard dedim» deb boshlanuvchi
doston qo`shiqlari vaznida R.Parfi, Y.Eshbek, U.Azim kabi shoirlarning
ilhomlanib yozgan she`rlarini keltirib o`tish mumkin. Bu esa «Kuntug`mish»
dostonining badiiy-estetik, ilmiy-amaliy jihatdan hamisha folklor, adabiyot, san`at
ixlosmandlari, mutaxassislar nazarida turgan epik asarlardan biri ekanligini
ko`rsatadi.
Aksariyat xalq dostonlari qatori «Kuntug`mish» dostoni ham o`tgan XX
asrning birinchi choragida mutaxassislar diqqat- e`tiboriga tushdi. Bu o`rinda
O`zbekiston Xalq Maorifi komissariati Ilmiy markazining o`zbeklarni o`rganish
komiteti tashabbuskor bo`ldi. «Kuntug`mish» dostonining dastlabki varianti ham
ana shu komitet topshirig`i bilan yozib olindi. Keyinchalik boshqa variantlar
aniqlanib, diqqatga sazovor namunalar yig`ildi. Ushbu variantlar qo`lyozmalari
O`z R FA Alisher Navoiy nomidagi Til va adabiyot institutining folklor arxivida 8

saqlanmoqda. Biz quyida ana shu variantlarning yozib olingan vaqtini asos qilgan
holda batartib keltirib o`tamiz.
1.Ergash Jumanbulbul o`g`li varianti .
Nomlanishi - Kuntug`mish.
Aytuvchi - Ergash Jumanbulbul o`g`li.
2. Nurmon Abduvoy o`g`li varianti
Nomlanishi - Kuntug`mish.
Aytuvchi - Nurmon Abduvoy o`g`li.
3. Bekmurod Jo`raboy o`g`li varianti .
Nomlanishi - Kuntug`mish.
Aytuvchi - Bekmurod Jo`raboy o`g`li.
4. Islom shoir Nazar o`g`li varianti.
Nomlanishi - Kuntug`mish va Xolbeka.
Aytuvchi - Islom shoir Nazar o`g`li.
5. Zohir Qo`chqorov varianti .
Nomlanishi - Kuntug`mish.
Aytuvchi - Zohir Qo`chqorov.
Ma`lum bo`lmoqdaki, «Kuntug`mish»ning to`qqizta to`liq, bitta
ixchamlashtirilgan varianti, ikkita parchasi Ergash Jumanbulbul o`g`li, Bekmurod
Jo`raboy o`g`li, Islom Nazar o`g`li, Nurmon Abduvoy o`g`li, Qodir Rahimov kabi
atoqli xalq baxshi - shoirlari hamda Zohir Qo`chqorov, Alim Haqqulov,
Ro`zimbek Murodov kabi elga ma`lum baxshilardan o`tgan asrning yigirmanchi
yillaridan boshlab to saksoninchi yillarigacha yozib olingan. Folklorshunoslik
dostonning Ergash Jumanbulbul o`g`li, Bekmurod Jo`raboy o`g`li, Nurmon
Abduvoy o`g`li, Alim Haqqulov, Ro`zimbek Murodovlar ijrosidagi bittadan
variantga, Islom Nazar o`g`lining bir to`liq va ikki betlik parcha nusxasiga hamda
Zohir Qo`chqorovning uchta to`liq variantlari hamda Qodir baxshi Rahimovning
ijrosidagi bir parchaga ega. Ushbu materiallar «Kuntug`mish» dostonini har
jihatdan tadqiq etishga keng imkoniyat beradi. 9

O`zbek folklorshunosligida «Kuntug`mish» dostoni yuzasidan aytilgan fikr-
mulohazalarni jamlab, o`zaro muqoyasa qilib, ma`lum mezonlar asosida tasnif
etilsa, ularni quyidagi uch guruhga ajratish mumkin:
1. Doston sujeti, asosiy qahramonlari, motivlari va tarixiy ildizlari haqidagi
fikr-mulohazalar.
2. Doston badiiyati va g`oyaviy yo`nalishi bo`yicha aytilgan fikrlar.
3. Variantlar yuzasidan bildirilgan mulohazalar.
Birinchi galda shuni qayd etish lozimki, «Kuntug`mish» dostoni bu
paytgacha monografik qamrovda tadqiq etilgan emas. Bevosita dostonning o`ziga
bag`ishlangan maxsus maqolalar ham barmoq bilan sanarli darajada. Ko`pchilik
fikr-mulohazalarni olimlar folklorshunoslikning u yoki bu muammosi bilan bog`liq
ravishda bayon etishgan. 10

I.1. Doston sujeti, asosiy qahramonlari, motivlari va
tarixiy ildizlari haqidagi fikr-mulohazalar
«Kuntug`mish» sujeti romanik dostonlar janri uchun tipikdir. Voqealar
tuguni ikki sevishganning sirli tush ta`sirida g`oyibona paydo bo`lgan ehtirosli
muhabbati bilan boshlanadi. Bu tugun pahlavonning olis yurtlarga safari va undan
keyingi faoliyati qanchalik qahramonlik, jangovor bo`lsa, shunchalik romanik
xarakterdagi sarguzashtlarga boy ekanligini asoslab beradi». Shundan so`ng
asarda dostondagi asosiy motivlarning badiiy yechimi qahramonlik eposlaridan
farqli romanik doston namunalariga uyg`un talqin etilganligi «Alpomish» va
«Kuntug`mish»dagi o`xshash motivlarni o`zaro qiyoslash orqali ko`rsatib berilgan.
Shu bilan birga doston sujeti xalqaro epik sujet tiplariga muqoyasa qilingan.
«Kuntug`mish» dostonining kompozitsion qurilishi, motivlar talqinidagi
o`ziga xoslikni boshqa romanik tipdagi dostonlarga qiyosan tahlil etar ekan,
T.Mirzayev shunday yozadi: «... «Kuntug`mish» dostonida qahramonning o`zga
mamlakat go`zaliga g`oyibona oshiq bo`lish motivi saqlangan holda uning forma
va mazmunida, badiiy talqinida jiddiy originallikka erishilgan. Zero, motiv badiiy
sujetining qandaydir sxematik bo`laklari, traditsion halqalarigina emas, balki har
bir konkret ko`rinishda harakat va holat manzarasi, xarakterlarning o`zaro
munosabatlari tasvirining muayyan qirrasi, real turmushdagi kurashlar,
bog`lanishlar, aloqalarning o`ziga xos va qaytarilmas tasviri hamdir» 2
.
Muallif Kuntug`mish, Xolbeka, Buvraxon, Gurkiboy va Mohiboy,
Azbarxo`ja obrazlari, ularning xarakterli jihatlari haqida mulohaza yuritar ekan,
folklorshunoslikning nazariy masalalaridan biri folklor qahramonlarida
individuallik bor-yo`qligiga to`xtaladi. «Kuntug`mish» dostonidagi egizaklar
obrazi misolida folklor qahramonlari asosan bir xil bo`lib, ular
individuallashtirilmaydi, yanada aniqroq aytilsa, qahramonlar asardan asarga
ko`chib yuradi, degan mulohazalarni mavjud manbalar bilan yaqindan tanish
2
?
Mirzayev T. Xalq baxshilarining epik repertuari. T.: Fan, 1979. 123– – b .11

bo`lmay, shunchaki yuzaki tarzda aytilganligini ta`kidlab, bu fikrlarning bir
yoqlama ekanligini va folklorning o`ziga xos xususiyatlarini, undagi
individuallashtirish darajasini hisobga olmaslik natijasida qilingan xulosalar
ekanligini yozadi 3
. Ko`rinib turibdiki, «Kuntug`mish» dostoni, undagi obrazlar,
sujet va yetakchi motivlar tahlili nafaqat ushbu doston, balki butun eposimizning
dolzarb muammolari, nazariy masalalarini yechishga imkon berarli manbalardan
biri sifatida yuzaga chiqmoqda.
T.Mirzayev dostondagi barcha motivlar va epizodlarning yaxlit
kompozitsion birlikka egaligi va undagi har bir detal muhim badiiy vazifa
o`tashiga ham alohida e`tibor qaratgan. Bu o`rinda Kuntug`mish, Xolbeka va
bolalarning to`rt tomonga tarqab ketganiga guvoh bo`lib ishtirok etuvchi cho`pon
obrazi misol tariqasida keltirilgan.
Dostonning Bekmurod Jo`raboy o`g`li variantiga yozgan so`zboshida 4
M.Saidov ham ushbu variant mazmunini qisqacha bayon etib, asosiy qahramonlar
va bir qator motivlar haqida o`z fikrlarini yozgan. Xususan, M.Saidov Buvraxon
obraziga nisbatan kengroq to`xtalib, bu obraz mohiyatini o`z davri mezonlari
qamrovida talqin etishga intiladi. Olim baxshining doston kompozitsiyasini yanada
tugal bo`lishiga alohida e`tibor qaratishini ta`kidlar ekan, «Sujetga kiritilgan
Gurkiboy bilan Mohiboyning jang qilishi o`zlarining kelajak hayotlari uchun
kurash boshlashlarini Kuntug`mish bilan Xolbeka olib borgan kurashning uzviy
davomi sifatida qaralishi kerak», deb yozadi. Yosh N.Sobirova «Oshiq»
turkumiga mansub dostonlar sujetini tahlil etar ekan, ularni shartli ravishda ikki
guruhga ajratadi. Yani u birinchi tipga «Oshiq G`arib va Shohsanam» dostoni
sujetini, ikkinchi tipga «Oshiq Alband» va «Oshiq Mahmud» dostonlari sujetini
kiritadi. Ushbu ikkinchi tip sujet tahlilida N.Sobirova «Kuntug`mish» dostoni
sujetining ham ayni tip sujetga mansubligini aytib, «Oshiq Mahmud» dostonidagi
ayni motivni ushbu tip sujetga asoslangan ikkinchi bir romanik doston
3
?
O sha asar. 127’ – b .
4
?
Saidov M. Ishq va vafo dostoni / Xolbeka. T.: Fan, 1967. 3-9
– – b .12

«Kuntug`mish»da ham ko`ramiz» (dis. 37-bet) deb yozadi. Bu o`rinda sujetning
quyidagi halqalari asos sifatida olingan.
Mualliflar ushbu masalaga ilk bor folklorshunos Buyuk Karimov diqqat
qilganligini yozishgan. Buyuk Karimov Kuntug`mish, Bug`raxon ismlari va
Avliyoota toponimiga e`tibor qaratib, doston boshlamasidagi «No`g`oy
podsholaridan Avliyoyi Qoraxon degan bor ekan, laqablari Qilichxon ekan, shu
vaqtning odamlari Avliyo ota deydi» 5
degan ma`lumotga tayanib, doston
qahramonlari shajarasini qoraxoniylar sulolasiga bog`lab talqin etgan.
V.M.Jirmunskiy va H.T.Zarifovlar, so`ngra H. Zarifov o`zi Kuntug`mish dostoniga
bag`ishlangan maqolasida 6
asosiy qahramonlar va bir qancha motivlar qoraxoniylar
davrida Talas va Turkiston atrofida tarqalgan turli naql va afsonalar asosida
keyinchalik yaratilgan degan farazni ilgari suradi. Olim bu o`rinda akademik
V.V.Bartoldning qadimiy Talas yaqinidagi xarobalardan biri Kuntug`mish atalishi,
Chimkent viloyatining Tulkibosh tumanida joylashgan g`orda odamni yutib turgan
ilon surati borligi haqidagi ma`lumotlariga tayanadi.
Folklorshunos T.Mirzayev esa H.T.Zarifovning «Ba`zi tarixiy va jug`rofiy
faktlar, qadim naqllar bilan «Kuntug`mish» dostoni ma`lum darajada yaqinlashadi
va ayrim detallarda birlashadi. Lekin bu hol dostonning qoraxoniylar davrida
yaratilganligiga dalil bo`la olmasa ham, dastlab qadim Talas tevaragida mahalliy
naqllar, afsonalar yaratilgani, ajdar bilan kurashuvchi qahramon (Kuntug`mish)
obrazi ishlangani, keyinchalik tarixiy faktlardan material olib, «Kuntug`mish»
dostoniga asos solinganidan darak beradi» 7
degan fikrlarini ushbu hududdan o`zi
yozib olgan yangi ma`lumotlar asosida yanada rivojlantirib, «Kuntug`mish»
dostoni yaratilgan davr va epos asosida turuvchi bir qator motivlar hamda uning
tarqalish hududi, asosiy kuylovchilari xususida quyidagi xulosalarga keladi:
5
Bulbul taronalari. T.: Fan, 1971. 1-jild. 178– – b .
6
Zarif X. «Kuntug mish» dostoni haqida / Ergash shoir va uning dostonchilikdagi
’
o rni. T.: Fan, 1971.
’ –
7
?
Zarif X. «Kuntug mish» dostoni haqida / Ergash shoir va uning
’
dostonchilikdagi o rni. T.: Fan, 1971. 45
’ – – b .13

1. «Kuntug`mish» dostonida qoraxoniylar davridagi tarixiy voqealar aynan
tasvirlangan emas.
2. Doston asosidagina muayyan tarixiy voqealar mavjud va ular doimiy
ravishda og`zaki ijro va ijod davomida o`zgarib borgan hamda XVI asrdan keyin
doston jiddiy ravishda qayta ishlangan.
3. Dostonning mukammal shaklga kelishida Qo`rg`on dostonchilarining
xizmati, iqtidori muhim rol o`ynagan.
4. Dostonning tarqalish doirasi Qo`rg`on baxshilari yashagan hududlar va
unga tutash joylar bilan cheklanadi 8
.
Folklorshunos SH.Turdimov «Kuntug`mish» dostonining yaratilishiga doir»
maqolasida professor T.Mirzayevning ushbu xulosalariga tayanib, dostonning
mukammal varianti o`zi yaratilgan joydan ancha uzoqda - Samarqand viloyatidagi
Qo`rg`on dostonchilik maktabi vakillari yashovchi joylar va unga tutash
hududlarga tarqalish sabablarini Qo`rg`on dostonchilari mansub bo`lgan urug`
tarixi bilan izohlab, dostondagi bir qator obraz va motivlar tarixiga yanada aniqlik
kiritadi 9
.
Shoir va folklorshunos M.Qo`shmoqov ham «Baxshilar xazinasi» kitobida
Ergash Jumanbulbul o`g`li ijodidagi an`anaviylik va individuallik masalasini
tadqiq etar ekan, baxshining «Kuntug`mish» dostoniga ham alohida
to`xtaladi«Kuntug`mish» dostonining tub ildizlari, tarixiy asoslari va rivojlanish
bosqichlari haqidagi folklorshunoslarning ushbu fikr-mulohazalari shuni ko`rsatib
turibdiki, ayni masalalar yanada jiddiy kuzatish talab etadi.
8
?
Mirzayev T. Xalq baxshilarining epik repertuari. T.: Fan, 1979. 122– – b .
9
?
Turdimov SH. «Kuntug mish» dostonining yaratilishiga doir
’ // Adabiy meros.
1983.
– B. 79-83. 14

I.2. «Kuntug`mish» dostoni va uning variantlari
badiiyati.
O`zbek folklori, xususan, xalq dostonlari badiiyati yuzasidan so`z
ketganda, ko`pchilik Kuntug`mish dostonini yodga oladi va misol tariqasida“ ”
dostonning u yoki bu qo`shig`i keltiriladi. Bu holat bejiz emas, chindan ham
Kuntug`mish dostoni, ayniqsa, uning Ergash shoir varianti eposimizning
“ ”
mumtoz namunasi hisoblanadi.
Kuntug`mish dostonini tinglovchilar ko`ngliga yaqin qilgan jihat uning
“ ”
qiziqarli mazmunigina emas, balki Ergash shoir ijrosida an`ana va
individuallikning o`ziga xos ravishda uyg`unlashib, takrorlanmas ko`rinish
olganligida, har bir obraz ichki olami izchil yoritib berilishining
ta`minlanganligida, deb ayta olamiz.
U yoki bu asar variantlari o`zaro qiyoslanganda birinchi galda sujetdagi
umumiylik va tafovutlar, so`ngra motivlar, obrazlar va nihoyat, uslubiy, badiiy
jihatlari solishtirilib, tegishli xulosalar chiqariladi.
Kuntug`mish dostonining nisbatan mukammal variantlari tadqiqi ular
“ ”
o`rtasida sujet nuqtai nazaridan keskin tafovutlar yo`qligini ko`rsatdi. Bu holat,
avvalo, ushbu dostonning, asosan, bir-biriga deyarli qo`shni hududlarda joylashgan
dostonchilik maktablari vakillari tomonidan ijro etilib kelinganligi bilan ham
izohlanadi. Yanada aniqroq aytilsa, Kuntug`mish Qo`rg`on dostonchilik maktabi
“ ”
vakillarining tug`ma merosi bo`lib, keyinchalik qo`shni dostonchilik maktabi
vakillari repertuaridan ham o`rin olgan, ayni maktab ijro yo`llariga moslangan.
Doston bir necha, hatto bir-biridan jiddiy farq qiladigan dostonchilik maktablari
vakillari tomonidan ijro etilishiga qaramay, uning asosiy motivlari tahlili bir
asarning turli variantlari sifatida olib o`rganish lozimligini ko`rsatadi. Shunday
bo`lsa-da, har bir variant o`ziga xos bayon uslubiga ega. Albatta, folklordagi,
xususan, xalq dostonlariga xos uslubni yozma adabiyot bayon uslubi bilan teng 15

qo`yish mumkin emas. Bu o`rinda folklor va yozma adabiyotning o`z qonuniyatlari
amal qiladi.
Uslub nuqtai nazaridan olib qaralsa, tipiklik xalq og`zaki ijodida
individuallikdan ustun turadi va tipiklikni qat`iy an`analar ta`minlaydi.
Kuntug`mish dostoni ham ushbu umumqonuniyatlar doirasida ijro etilgan.“ ”
E`tiborli jihati shundaki, Kuntug`mish dostonining biz tahlil qilayotgan
“ ”
variantlarining bayon uslubi o`zaro solishtirilganda, ular o`rtasida aynan mos
keluvchi parchalar biz kutgan darajada ko`p emasligining guvohi bo`ldik. U ham
bo`lsa, Kuntug`mishning Zangar shahriga borgan vaqti bozorchilardan Xolbekani
so`rashi, kalavachi momo qizi bilan bog`liq o`rinlarda va har uchala variantda ham
uyg`un tushgan sayyor parcha, Xolbekaning karvonlar olib ketayotganida
bolalariga kilgan murojaatida keladi.
Har uchala variantning ushbu o`rinlarini keltirib tahlil etamiz.
Ergash shoir variantida:
...Bolalarim, eminglar-da, to`yinglar,
Bu kundan kay ena derni qo`yinglar,
Bu kundan kay ena senga qaydadir,
Oxirat libosin endi kiyinglar.
Bir vaqtida zarrin ro`mol o`radim,
Oyna olib oq yuzimga qaradim,
Go`daklarim, ena bo`lmay ketayin,
Ena bo`lib ne kuningga yaradim?!
Oyim qizman, ishim haqdan ko`raman,
Suvsiz cho`lda bolam, deb chinqiraman,
Ena bo`lib ne kuningga yaradim,
Ko`zim bilan tirik tashlab boraman! 16

Enang ketdi karvonlarning qo`lida,
Qolding endi Zarchamanning cho`liga,
Shu ko`rganim endi qaytib ko`rmayman,
Sensiz qaytib yurar Zargar eliga...
Bekmurod baxshi variantida:
Otang qoldi Zarchamanning cho`lida,
Onang ketdi zolim karvon qo`lida,
Rozi bo`ling endi mendan, ikki qo`zim,
Ko`rarmiz-da qiyomatning yo`lida!
Bu savdoni soldi boshga, ko`narman,
Hasratingdan kuya-kuya o`larman.
Armon bilan ikkovingdan ayrildim,
Endi, bolam, qiyomatda ko`rarman.
Sadag`a bo`lmadim sening bo`yingdan,
Ikki bolam, to`yib-to`yib eminglar!
Onang ketdi zolim karvon qo`linda,
Bugundan so`ng ona demay qo`yinglar!..
Islom shoir variantida:
Bo`yla savdo ayrilishdir, bilinglar,
Tuyg`unning bolasi fikr qilinglar,
Go`daklarim, eminglar-da, to`yinglar,
Ertadan so`ng ena deyishni qo`yinglar.
Ayriliq savdosi tushdi boshimga,
Hech kim rahm aylamas ko`zda yoshimga,
Mehribonlar, bosdim ikki to`shimga,
Eminglar-da, go`daklarim, to`yinglar, 17

Ertadan so`ng ena deyishni qo`yinglar.
Termulib yig`laysiz mani yuzima,
Omon bo`lsang qolar eding izimga,
Rahm etib yig`layman ikki qo`zima
Yig`lamanglar, go`daklar, to`y so`zima... .
Keltirilgan parchalar dostonning barcha variantlarida asarning kulminatsion
nuqtasida aytilmoqda. Bu o`rinda nafaqat tasvir yoki so`zlar, balki ohang va
ohangning bir nafasligi ham muhim rol o`ynaydi.
Uchala variantda ham qo`shiq o`n bir bo`g`inli, demak, baxshilar qahramon
ruhiy holatini berishda bir xil ohang yo`lini tanlashgan. Yanada aniqroq aytilsa,
baxshilar yagona an`anaga sodiq qolishgan. Endi bevosita qo`shiqlardagi sayyor
misralarga e`tibor qarataylik.
Ergash shoir variantida dastlabki sayyor misralar quyidagi shaklda kelgan:
...Bolalarim, eminglar-da, to`yinglar,
Bu kundan kay ena derni qo`yinglar...”
Bekmurod baxshi variantida:
...Ikki bolam, to`yib-to`yib eminglar!
Onang ketdi zolim karvon qo`linda,
Bugundan so`ng ona demay qo`yinglar!..
Islom shoirda:
...Go`daklarim eminglar-da, to`yinglar,
Ertadan so`ng, ena deyishni qo`yinglar...
Ayni murojaat navbatdagi to`rtlikda:
...Eminglar-da, go`daklarim, to`yinglar,
Ertadan so`ng ena deyishni qo`yinglar...
tarzida qaytariladi. 18

Barcha variantlarda mazmun deyarli bir xil bo`lsa-da, sayyor misralarning
navbatdagi bandga bog`lanib, yagona to`rtlikni tashkil etishidagi ohang birligiga
qarab baholansa, Ergash shoir variantidagi to`rtlik ravonligi bilan ajralib turadi.
Navbatdagi sayyor misra Ergash shoir variantida shunday kuylangan:
...Enang ketdi karvonlarning qo`liga,
Qolding endi Zarchamanning cho`liga...
Bekmurod baxshi variantida esa bu misralar quyidagi ko`rinishda kelgan:
Otang qoldi Zarchamanning cho`lida,
Onang ketdi zolim karvon qo`lida...
Dostonning Islom shoir variantida ayni misralar aytilmagan.
Mazmunan olib qaralsa, Ergash shoirda Xolbeka bolalariga o`zining karvon
qo`lida ketib, ularning Zarchaman cho`lida qolayotganini aytib kuyinayotgani
anglanadi. Bekmurod baxshida esa Xolbeka o`zining ketib, Kuntug`mishning
Zarchaman cho`lida qolganligini bildirayotgani ma`lum bo`ladi. Bizning
nazarimizda, Bekmurod baxshi variantidagi Otang qoldi degan xabar mazmunan“ ”
va ohang jihatidan afzalroq. Fikrimizni Ergash shoir variantidagi sayyor
banddagi Qolding endi murojaati o`rniga Bekmurod baxshi variantidagi Otang
“ ” “
qoldi jumlasini qo`yib, tasdiqlashimiz mumkin. E`tibor qilaylik:
”
Enang ketdi karvonlarning qo`liga,
Otang qoldi Zarchamanning cho`liga,
Shu ko`rganim endi qaytib ko`rmayman,
Sensiz qaytib yurar Zangar eliga.
Kuntug`mish dostonidagi sayyor she`riy misralarning har bir variantda
“ ”
o`ziga xos ravishda kuylanishi, biz murojaat qilayotgan bu uchta atoqli ijodkor
baxshining ayni dostonni, avvalo, o`z dostonchilik maktablari an`analari doirasida,
qolaversa, o`z indvidual mahoratlari imkoni qamrovida kuylashganliklaridan
dalolat beradi.
Ushbu o`rinda yana shuni qayd etish kerakki, boshqa bir qator mumtoz
eposlarimiz, masalan, Alpomish , Go`ro`g`li dostonlarining turli yo`llarga ega,
“ ” “ ” 19

bir-biridan geografik joylashuvi jihatidan uzoq hududlardagi dostonchilik
maktablarining vakillari tomonidan ijro etilgan variantlaridagi sayyor to`rtlik va
qo`shiqlarni Kuntug`mish dostonidagi sayyor qo`shiqlarga nisbatan ko`proq“ ”
uchratamiz (Biz bu o`rinda barcha dostonlarda keng qo`llanuvchi epik klishe va
doimiy uslubiy formulalarni e`tiborda tutmayapmiz). Jumladan, Alpomish dagi
“ ”
alplar ta`rifi, o`lan aytimlari, Go`ro`g`li dagi G`irko`k va Chambil ta`riflarini
“ ”
keltirib o`tish mumkin.
Ayni holat birinchi galda Kuntug`mish ning biz tadqiq etayotgan
“ ”
variantlarini ijro etgan baxshi-shoirlar mahorati va ijro uslubi bilan bog`liq. Chunki
Ergash Jumanbulbul o`g`li, Islom Nazar o`g`li va Bekmurod Jo`raboy o`g`li ham
so`zga chechan, ijodkor baxshilar hisoblanadi. Ular bilganlarini quruq
takrorlashmaydi. Balki har bir ijroda nimalarnidir yangilab, asarning yanada sayqal
topishiga xizmat qilishadi. Fikrimizni dostonning Ergash shoir va Bekmurod
baxshi ijrosidagi variantlarda yetakchi motivlarning qanday badiiy yechim
topganligini solishtirib, tahlil qilish orqali kuzatishimiz mumkin. Doston sujeti va
voqealar mazmunining mavjud variantlar o`rtasida umumiyligi bizga ayni
imkoniyatni tug`diradi.
Kuntug`mish da oshiqning ma`shuqani izlab yo`lga otlanishiga asos
“ ”
yaratuvchi motiv ma`shuqaning daryo orqali maktub jo`natishi va maktubning
egasiga aniq yetishidir.
Ergash shoir variantida bu holat shunday tasvirlangan:
...Xolbeka oyim o`zining suratini qog`ozga naqqoshga soldirib, bir
“
sandiqcha tayyor qilib, ichini mumlab, sirtini tillo bilan berkitib, o`zining sochidan
bir tola soch olib, to`raning uzugini o`zining suratiga o`rab, necha arzi hollarini
ham arz qilib, sandiqni qulflab, kalitini sandiqqa bog`lab (bir katta daryo
shaharning ichidan o`tar edi), Xolbeka shahardan chiqib, shu sandig`ini suvga
solib: Shu ko`rgan tushim rahmoniy bo`lsa, oshiq-ma`shuqlik avvaldan pok
“
bo`lsa, xudoyo xudovando, shu sandig`im senga omonat, to`radan boshqaga
tegmasin , - deb daryoga ravona qildi. Falakning sinoati bilan necha kun, necha
” 20

vaqtlar oqib, hech kimning qo`liga tushmay, No`g`oyga doxil bo`ldi. Endi to`radan
so`z eshiting.
To`ra qirq yigiti bilan daryoning yoqasida shikor qilib yurib edi. To`raning
ko`ziga bir sandiq ko`rindi. Yigitlariga aytdi:- Ot solib olib chiqinglar.
Yigitlar Kuntug`mishga arz qildiki: - Daladan har narsa qo`limizga tushsa,
siz podsholik deb olib qo`yasiz, biz xizmatkorlaringiz quruq qolamiz. Bu molni bir
shart bilan olib chiqamiz, taqsir, shu sandiqni bo`lamiz, ichini olasizmi, yo tashini?
To`ra aytdi: - Sizlar saylab olinglar.
Yigitlar bir-biriga qarab, ittifoq qilib: - Tashi tilla ekan, bizlar tashini olamiz,
- dedi.
To`ra aytdi: - Biz ichini olamiz.
Bir yigit ot solib olib chiqdi. Kaliti ham og`zida ekan, ochib ko`rdilar.
Ichidan bir qog`oz chiqdi, qog`ozni yozib ko`rsa, Xolbeka oyimning to`lgan
kamoli, oyday jamoli munavvar bo`lib turibdi. Shahzoda ko`rgan hamono tushida
ko`rgan mahbubini tanib, ichki dardini hech kimga aytolmay yurgan edi, suratini
ko`rgandan kay, osang, ustiga posang, hazor ustiga ponsad bo`lib, bir ishqi yuz
bo`lib, toqat keltirolmay, behush bo`lib yiqildi. Qirq yigit shoshib, dami ichiga
tushib, aqlidan adashib, barisi chuvlashib, to`rani o`rtaga olib, hay-hayni solib:-
Ko`zingni och!-dedi. To`rani aslo o`ziga keltirolmadi. Oxir ikki otga sarja qilib,
manzilga olib keldilar . ”
Bekmurod baxshi variantida:
Xolbeka kanizlari bilan sayrga chiqdi, bir ulug` daryoning yaqiniga bordi.
“
Bir sandiq topib kelinglar! - deb kanizaklariga buyurdi. Shu on sandiqni topib
“ ”
keldilar. Qo`liga qog`oz, qalam olib, Xolbekaning yozgan xati:
Qo`limga men olib xatti-qalamni,
Yurakdan tarqatay dog`u alamni
Yozsam umid bilan sizga salomni,
Xiyonat bo`lmay tekkaymu qo`linga!
Ko`rsataman o`zimning ham otimni, 21

O`qib ko`rar bo`lsa yozgan xatimni,
Ko`z solib ko`rarsiz, andog` bilarsiz,
Zangar der turish-mamlakatimni.
Bobomning otini der Buvraxon,
Anga tobe erur ko`p bir jahon.
So`rgan joyidir Zangarning taxti
Ko`p shaharlardan bo`lar ulug` bu taxti.
Nazar solmay yana sog`i-so`limga,
Salomnomam soldim sandiq ichiga.
Ikki ko`zim kecha-kunduz yo`lingda... ”
...Xatni sandiqqa solib, sandiqning og`zini qulflab (suvga tashladi). Sandiq
“
uch oy kechayu kunduz barobar oqdi. Bu so`z bu yerda tursin, endigi so`zni
Kuntug`mishdan eshiting.
Otasining ismi Qoraxon edi. Davlati farovon, hech kamchiligi yo`q, hamma
ishi saranjom edi. Kuntug`mish Qoraxon podshoning yolg`iz o`g`li, balki jonu dili,
bog`da ochilgan guli, qafasda bulbuli edi. Kuntug`mish hech narsadan kam emas,
har ishga qo`yardi havas. Bir kun navkarlar bilan daryo labiga chiqib dobil cholib,
qush solib, o`rdak-so`nalar olib, yuragi toshib, bexos daryoning labiga borib qoldi.
Daryoning yuziga oqib kelayotgan sandiqni ko`rib, daryoning bo`yida turgan
odamlariga: Oling sandiqni! - deb buyurdi. Navkarlar sandiqni daryodan oldi.
“ ”
Shunda Kuntug`mish navkarlariga qarab bir so`z deb turgani:
Yig`ilib keling barcha xaloyiq,
Na savdolar bo`lar bizlarga loyiq!?
Shikor aylab kelib daryo bo`yiga,
Keling, bahodirlar kengash qilayiq!
Bexosdan daryoga nazar solibman, 22

Ushbu sandiq ko`rib hayron qolibman.
Maslahat sizlarga shuldir, yoronlar,
Bir sandiq daryodan topib olibman.
Botir topganini barcha yer ekan,
Nokas topganini bosib yer ekan.
Bu sandiqni topib oldim bu suvdan,
Sandiq ichra, qani, nima bor ekan?
Bir-biringga o`zing kengash solinglar,
Xohlagan tomonni sizlar olinglar.
Yoki ichin, yoki sirtin tanlangiz,
Nima bordir naq oldiga boringlar...
... Bir kishi turib:
- Ey to`ram, agar ruxsat etsangiz, sandiqni bir ko`tarib ko`rsak, - dedi.
Kuntug`mish ruxsat etdi. Otdan tushib, ko`tarib qarasa, quruq sandiq. Yonidagi
turgan kishilar astagina sandiqning ichini har kim olsa kuyadi deyishdi.“ ”
- To`ram, bizlar sirtini olsak, - dedilar.
- Xo`p, ochinglar! - dedi. Sandiqni ochsa, bir xatdan boshqa narsa yo`q.
Ichida bori shu ekan - deb qog`ozni olib ko`rsatdi.
“ ”
- Har nimaiki bo`lsa bizniki-da, - deb Kuntug`mish qo`liga olib, qog`ozni
ochib, yozilgan xatni ko`rdi. Ustiga yozilgan salom xati bor, qancha qilgan arzi-
dodi bor, olamga sig`mas ta`rifoti bor, Zangar degan mamlakati bor. Xatni o`qib
ko`rib, qaytadan buklab yoqasiga soldi, hamma ish joyida qoldi. Boqmadi sog`u
so`liga, Xolbekaning xati tegib shohzoda qo`liga, hech kimdan hech so`z so`ramay
urdi qamchi otiga, hech kimga qaramay, ishq o`ti tushib yurakka, kuyib dog`i
firoqqa, bu xat kelgan tarafga chiqar bo`ldi so`roqqa. Belini mahkam boyladi, qora
otni haydadi, to yetguncha shaharga yuraklari toshdi, qaynadi. Darvozadan
Kuntug`mish yakka o`zi kelib, Qoraxon podsho otasiga salom berib to`xtadi .
” 23

Doston voqealigi nuqtai nazaridan kelib chiqadigan bo`lsak, tush bu ichki
sezish edi. Yanada aniqroq aytilsa, taqdir hukmining belgisi edi. Odatda, inson
taqdirida ne kechishini oldindan bilishi o`ta mushkul. U sezishi, nimalarnidir
ilg`ashi mumkin. Lekin taqdiri azaldagi bo`ladi, deb ishonadi. Shu sababli tush
ko`rsa, nima bo`lar ekan deb o`ylaydi. o`zini ruhan anglagan holatiga tayyorlashga
harakat qiladi. Epik voqealikda bu holat shartli, badiiy ko`rinishda aytiladi.
Kuntug`mish va Xolbekaning tushdan keyingi xatti-harakatlari ham ayni shu bilan
izohlanadi. Xolbekaning: Shu ko`rgan tushim rahmoniy bo`lsa, oshiq-ma`shuqlik“
avvaldan pok bo`lsa, xudoyo xudovando, shu sandig`im senga omonat, to`radan
boshqaga tegmasin (Ergash shoir variantida), Yozsam umid bilan sizga salomni,
” “
Xiyonat bo`lmay tekkaymu qo`linga! (Bekmurod baxshida), deb daryoga
” –
ravona qilishi taqdir ishoratiga javob edi.
Dostonning Ergash shoir variantida qahramonlar harakati nasrda berilgan.
Bekmurod baxshida esa, nasr va nazm aralash keladi. Ushbu variantdagi Xolbeka
xatining boshlamasi bo`lgan:
Qo`limga men olib xatti-qalamni,
Yurakdan tarqatay dog`u-alamni
Yozsam umid bilan sizga salomni
Xiyonat bo`lmay tekkaymu qo`linga! -
satrlari dostonning eng go`zal she`riy namunalaridan biri ekanligini alohida
ta`kidlash kerak.
Har ikki variantda ham xatning Kuntug`mish qo`liga tegishi taqdir ishi
ekanligi aytmay aytilgan. Kuntug`mishning o`z yigitlari bilan suvdagi sandiqni
savdolashishi bunga dalolatdir. Har ikki variantda ham yigitlar sandiqning o`zini,
“ ”
Kuntug`mish tavvakkaliga sandiq ichidagi narsa ni olishga rozi bo`ladi.
“ ”
Sandiqdagi xatning Kuntug`mish qo`liga tekkandan keyingi holat ikkala
variantda ikki xil tasvirlangan. Ergash shoir variantida Kuntug`mish hushidan
ketadi. Bekmurod baxshida esa qahramon otasidan Zangarga ketishga ruxsat
so`raydi. 24

Ruhiy jihatdan olib qaralganda g`ayritabiiy ishoratdan keyingi real belgi
kishiga qattiq ta`sir etib, uni muvozanatdan chiqarishi ishonarliroq. Ushbu badiiy
sathda olib qaralsa, Ergash shoir variantidagi talqin asosli. Bekmurod baxshi
variantidagi qahramonning dab-durustdan kelib Zangarga talab aylash tasviriga
nisbatan Ergash shoirdagi ota-onaning yolg`iz o`g`il dardi nimada ekanligini
o`ylab, butun arkoni davlatning ushbu muammoga safarbar qilish tasviri doston
dramatizmini yanada kuchaytirish bilan birga Qoraxon va Kuntug`mish ruhiy
holatini mukammal ifodalash uchun badiiy imkon yaratgan.
Qoraxon o`g`lining dardi ishq ekanligidan xabar topgach, uni yupatishga
intiladi:
Falak peshtoqidan uchgan yulduzim,
Ulug` daryolardan chiqqan qunduzim,
Har so`zingdan tandagi jon aylansin,
Ne tilovman tilab olgan yolg`izim.
Ot chopmoqqa qoyim Xizirning dashi,
Xizir Ilyos doim mardning yo`ldoshi,
Och ko`zing, boshingni ko`tar, yolg`izim,
Bir yor uchun yotarmikan mard kishi?
Dam shu damdir, o`zga damni dam dema,
Shukur qilgin, davlatingni kam dema,
Bir yor uchun yotarmikan mard kishi,
Bir yor bo`lsa, bolam, yordan g`am yema .
Bekmurod baxshi variantida ham ota Zangarga talab aylagan o`g`lini ayni
mazmunda yo`ldan qaytarmoqchi bo`ladi:
Bir yor uchun o`zingni ovora qilma,
Oson deb bu ishni ko`nglinga olma!
Taxti-baxtdan kechib bir yor yo`lida, 25

Do`st-dushmanga otangni ta`na qilma!
Sen mening ko`kdagi cho`lpon yulduzim,
Quloq solib eshit mening bu so`zim,
So`rog`larga og`a-ining yo`q senda,
Ko`zimning oqi-qorasi - bir qo`zim.
Ko`zimning ravshani, sensan obodim,
Sensiz bo`lmas menda zarra toqatim.
Bir yor uchun kechib eli-yurtingdan,
Oxir choqda sindirmagil qanotim! .
Xatarli yo`lga otlanmoqchi bo`lgan yolg`iz farzandini har qanday ota ona–
qaytarishga urinadi. Turli vaj, sabablarni ko`rsatadi. Unga va`dalar beradi. Mavjud
vaziyatni tushuntirishga harakat qiladi. Qoraxon ham Kuntug`mishga shunday
demoqda. Lekin aytilayotgan fikr bir xil bo`lsa-da, uning ifoda shakllari har bir
variantda o`zgacha ko`rinishda namoyon bo`lmoqda.
Ergash shoir variantidagi parchani tahlil qilib chiqaylik:
Qoraxonning Kuntug`mishga Falak peshtoqidan uchgan yulduzim, ulug`
“
daryolardan chiqqan qunduzim , - deb qilgan murojaatini, ohang va qofiyani
”
ta`minlovchi an`anaviy formula sifatidagina baholash matnni o`ta jo`n talqin
etishga olib keladi. Aksincha, ushbu an`anaviy takror zamirida Kuntug`mishning
dunyoga kelishi bilan bog`liq hodisalarga ishorat mavjud. Yani uzoq vaqtlar
farzandsizlik alamini tortgan Qoraxonning aziz avliyolarni vosita qilib (Ulug`
daryolardan chiqqan qunduzim), Yaratgan dargohidan (Falak peshtoqidan uchgan
yulduzim) Kuntug`mishni so`rab olganligi (Ne tilovman tilab olgan yolg`izim)
aytilmoqda. Lekin dostonning barcha variantlarida Qoraxon bilan bog`liq
farzandsizlik motivi mavjud emas. Ayni paytda Kuntug`mishning yolg`iz farzand
ekanligi va boshqa bir qator o`rinlar dostonning qadimiy asoslarida ushbu motiv
bo`lgan bo`lishi kerak, degan xulosaga olib keladi. Biz yuqorida tahlil etgan 26

qo`shiq ham buni ochiq tasdiq etmoqda. Demak, Kuntug`mish ning birlamchi“ ”
manbasida sujetning Qoraxon bilan bog`liq yo`nalishida farzandsizlik motivi
bo`lgan. Shu sababli ham ota tilab olingan yolg`iz o`g`lining ko`nglini
og`ritmoqchi emas (Har so`zingdan tandagi jon aylansin), ayni paytda aytganiga
yurgizmoqchi (Och ko`zing, boshingni ko`tar, yolg`izim, Bir yor uchun
yotarmikan mard kishi?).
Ushbu parchada umumo`zbek eposi, xususan, Qo`rg`on dostonchilik
maktabi vakillari ijro etgan dostonlarda keng qo`llaniluvchi so`fiyona Dam shu
“
damdir, o`zga damni dam dema an`anaviy takrori bilan boshlanuvchi navbatdagi
”
to`rtlikda poetik takrorga qiyosan kelayotgan misraga diqqatimizni qarataylik. U
quyidagi ko`rinishda:
Shukur qilgin, davlatingni kam dema.
Misradagi ma`no urg`usi tushayotgan so`z davlatingni hisoblanadi. Aslida,
“ ”
bor mol-mulk, mamlakatu toj-taxt egasi Qoraxon, lekin u barcha-barchasini
o`zidan soqit qilib, Kuntug`mishga o`tkazmoqda. Shu bilan ham Kuntug`mishni
fikridan qaytarmoqchi bo`lmoqda.
Bir yor uchun yotarmikan mard kishi,
Bir yor bo`lsa, bolam, yordan g`am yema, -
deb dilidagini aytmoqda.
Bekmurod Jo`raboy o`g`li variantidagi parchada bu qadar serqatlam ma`no
qamrovini ko`rmaymiz. Dostonning Ergash shoir variantidagi aksariyat qo`shiqlar
ham ana shu jihati bilan boshqa variantlardan ajralib turadi. Misol tariqasida
Kuntug`mishning Zangarga tunda yetib borib darvozabon bilan uchrashuvi
sahnasini olib ko`raylik.
To`ra qirq yigitini birga olib, xachirlarini yo`lga solib, necha vaqt, necha
“
soatlar yo`l yurib, Zangarga doxil bo`ldi. Kelsa darvoza berkilgan ekan. To`ra
darvozani och, - deb darvozabon bobo qo`rboshiga qarab bir so`z dedi:
Tog`laringni boshin chalgan tuman-a,
Tiriklik barchaga besh kun gumon-a, 27

Ot horitib uzoq yo`ldan kelaman,
Och darvozangni, darvozabon-a.
Falakning dastidan keldim omon-a,
Bu dunyoda tirik ayrilgan yomon-a,
Ot horitib uzoq yo`ldan kelaman,
Och darvozangni, darvozabon-a.
Beklar minar bedov oting tolmasin,
Bemahalda mol dalada qolmasin,
Ochgin darvozangni, bobo qo`rboshi,
Molim qolib, o`g`ri zolim olmasin .”
Bekmurod baxshi variantida esa Kuntug`mish ayni vaziyatda qo`rboshiga
shunday murojaat qiladi:
Otga yo`l bermaydi tog`larning toshi,
Har savdoga tushar bandaning boshi.
Darvozaga karvon kelibdi,
Kel, darvozang ochgin, bobo qo`rboshi!
Har kishining qabul bo`lsa ko`z yoshi,
Yolg`iz karvon, yonida yo`q yo`ldoshi.
Tong otguncha turmoqqa yo`q bardoshi,
Kelgin, darozangni ochgin, qo`rboshi!
Yolg`iz karvon tashqarida qolmasin,
o`g`rilar qo`limdan molim olmasin,
Yomon kunni bir boshima solmasin,
Kelib darvozangni ochgin, qo`rboshi!.. 28

Ergash shoir variantida keltirilgan har bir to`rtlikda an`anaviy she`riy
takrorlarni qo`llaganining guvohi bo`lamiz. Bular: Tog`laringni boshin chalgan“
tuman-a, Tiriklik barchaga besh kun gumon-a , Falakning dastidan keldim omon-
” “
a, Bu dunyoda tirik ayrilgan yomon-a , Beklar minar bedov oting tolmasin .
” “ ”
Umuman olganda, Ergash shoir an`anaviy she`riy takrorlar, uslubiy formulalarni
ko`plab qo`llashini kuzatishimiz mumkin. Qo`llanilgan uslubiy formulalar hech
qachon ohang va qofiya uchun mexanik ravishda keltirilmaydi. Bu o`rinda ma`no
uyg`unligi ham hamisha nazardan qochirilmaydi. Aksariyat o`rinlarda an`anaviy
she`riy takrorning yangi-yangi qirralari ochilib, botiniy ma`no qamrovi kengayib
boradi.
Kuntug`mish darvozabonga: Tog`laringni boshin chalgan tuman-a ,-deb
“ ”
murojaat qilar ekan, bu o`rinda baxshi asosiy urg`u tushayotgan tog`lar so`zining
“ ”
birgina egalik qo`shimchasini o`zgartirish orqali ma`no o`zanini qarama-qarshi
obyektga buradi. Natijada tuman li tog` darvozabonga tegishli mazmun kasb
“ ”
etadi. Yani, tog`ning ramziy ma`nosi suyanchiq qudrat, himoyachi kuch,
“
madadkor ajdodlar ruhi sifatida kelishini inobatga olsak, keltirilgan an`anaviy
”
takror navbatdagi Tiriklik barchaga besh kun gumon-a misrasi bilan qo`shilib,
“ ”
Bu o`tadigan dunyoda nimalar bo`lishini bilmaysan, sen ishonib xizmat
“
qilayotgan kuchlardan ham endi quvvat ketdi. Qo`rqmay darvozangni ochaver
”
deyilayotganini anglaymiz. Keyingi to`rtlikdagi she`riy takror ushbu tezisni
yanada rivojlantiradi: Falakning dastidan keldim omon-a, Bu dunyoda tirik
“
ayrilgan yomon-a . Kuntug`mish aytmoqdaki, meni bu yerlarga taqdirning hukmi
”
boshlab keldi, yaratganning o`zi omon saqlamoqda, shunday ekan, maqsadimga
yetaman! Ey, qo`rboshi sen ham murodu maqsadingga yet (Beklar minar bedov
oting tolmasin), darvozangni och.
Bekmurod baxshi variantida ham dastlabki to`rtlik: Otga yo`l bermaydi
“
tog`larning toshi, Har savdoga tushar bandaning boshi an`anaviy she`riy takrori
”
bilan boshlangan. Keyingi qo`rboshiga qarata: Darvozaga karvon kelibdi, Kel,
“ 29

darvozang ochgin, bobo qo`rboshi! - deb aytilgan murojaat yuqoridagi she`riy”
takrordagi tog`larning toshi ramziy birikma ma`nosini o`ziga qaratadi.
“ ”
Tog`ning ramziy suyanchiq qudrat, himoyachi kuch, madadkor ajdodlar
“
ruhi ma`nolarini she`riy takrordagi tosh yanada aniqlashtiradi. Bu o`rinda
” “ ”
tog`ning toshi - Zangar uchun qudratli kuch Buvraxonga tegishli tosh , yani
“ ” “ ”
uning qo`riqchisi - qo`rboshi obrazini ifodalayotgani ma`lum bo`ladi. Demak,
Kuntug`mish qo`rboshiga qarata: Bandaning boshiga har xil savdolar tushishi
“
mumkin. Bugun mening ishim senga tushdi, bobo, darvozangni och , - demoqda.
”
Bekmurod baxshi variantidagi navbatdagi to`rtliklarda ma`no ochiq matn bilan
hech bir timsollarsiz aytilgan.
Kuntug`mish dostonining har ikki varianti ayni nuqtalarining qiyosiy tahlili
“ ”
ham qaysi bir variant badiiy jihatdan ustunroq ekanligini aniq ko`rsatadi.
Aksariyat Kuntug`mish dostoni badiiyati haqida fikr bildirganlarida,
“ ”
asosan, ikki epizod - Kuntug`mishning cho`pon bilan uchrashuvi va dor
epizodlarini misol tariqasida keltirishadi(Ergash shoir varianti tahlilida). Chindan
ham, ayni epizodlar dostonning badiiy jihatdan eng mukammal o`rinlaridan
hisoblanadi. Biz quyida Ergash shoir variantidagi ana shu epizodlarni Bekmurod
baxshi variantiga qiyosan tahlil qilishga harakat qilamiz.
Ergash shoir variantida Kuntug`mishning Xolbeka va bolalaridan ajralib
qolgandan keyingi ruhiy holati shunday tasvirlanadi:
Anda shahzoda ikki bolasidan umid uzib, bolalaridan ayrilib, qanotidan
“
qayrilib, ikki bolasining firoqidan Xolbekani ham esidan chiqarib: Ey zamona,
“
qish-yozingni, ko`p-ozingni, o`rdak-g`ozingni, kecha-kunduzingni, oy, oftob,
yulduzingni, osmon, yeringni, harna boringni bor enangni... , - deb shahzoda
”
dilovarning qaddi bukilib, har bir ko`zidan oltmish qatra yoshi(to`kilib), bir dardi
ming bo`lib, falak kajraftordan shikoyat-shikvalar qilib, o`z holi-ahvoliga na`ra
tortib aytgan so`zi: 30

Xoni monim bo`ldi chun barbod dastingdan, falak,
Bo`lmadi g`amgin bu ko`nglim shod dastingdan, falak,
Qilmading aslo dilim obod dastingdan, falak,
To qiyomat dod etarman, dod dastingdan, falak,
Dod dastingdan, falak, bedod dastingdan, falak!
..
.Otimni Kuntug`mish deydi, men No`g`oyning xoniman,
Dilbaridan ayrilib, men bir ajab sarsoniman,
Oldirib ikki qo`zimni diydayi giryoniman,
Onadan baxti qaro tug`dim, shuning hayroniman,
Dod dastingdan, falak, bedod dastingdan, falak! ”
Bekmurod baxshi variantida:
Ikki boladan ayrilib, o`zi bo`sh daryodan o`tdi. Daryoning yoqasida bir
“
g`orga kirib yig`lab yotib, bir so`z degani:
Tor qilding ko`zima mening olamni,
Kundan-kunga bo`ldi kunim qorong`u.
Yig`lov bilan o`tar bo`ldim jahondan,
Ham oldirib ikki birday bolamni.
...Uchdi baxtim, qayta boshdan qo`nmadi,
Dunyodan mening ko`nglim to`lmadi.
Kundan-kunga badtar bo`lib ahvolim,
Hech ko`nglimda bir maqsadim bo`lmadi .
”
Ergash shoir variantida she`r avvalida berilgan qahramon ruhiy holatining
nasriy bayoni Kuntug`mish ko`nglida junbushga kelgan tug`yonni, uning qaysar 31

isyonini tinglovchiga juda ta`sirli tushuntirib beradi. Yanada aniqroq aytilsa,
tinglovchi qahramonni o`z girdobiga olgan alamning portlashini ichki hayajon
bilan tuyadi. Portlash esa Xoni monim bo`ldi chun barbod dastingdan, falak ,“ ”
degan shoir Mashrab she`rlaridan ilhomlanib aytilgan muxammas qo`shiq so`zlari
bo`lib yuzaga chiqadi. Muxammas bandlarining oxiridagi Dod dastingdan, falak,
“
bedod dastingdan, falak! deb takrorlanuvchi misra esa Kuntug`mish sho`ng`igan
”
o`zga bir ta`rifsiz olam girdobiga boshqalarni ham olib kirib ketadi. Bu chinakam
san`atning, san`atkorning mo`jizasidir. Bekmurod baxshi variantini hech bir
kamsitmagan holda aytishimiz mumkinki, Ergash shoir variantidagi bu xil badiiy
yuksaklik kamdan kam san`atkorga nasib etadigan ilhom mevasidir.
E`tiborli jihati shundaki, Ergash shoirning ilhom nafasi ayni nuqtada
to`xtamaydi. Aksincha, pog`onama-pog`ona yuksalib boradi. Avj nuqtadan keyingi
dastlabki ko`tarilishni Kuntug`mish holatini ko`rgan cho`ponning u bilan
uchrashuvi va savol-javobida kuzatamiz.
Shahzoda farzand dog`iga toqat keltirolmay, nolishiga osmon-yer tebranib,
“
yig`lab turib edi. Shu vaqtda to`raning nolasini eshitib, bir cho`pon kelib qoldi.
Qarasa, bir odam, sher haybatli, yo`lbars sifatli bir kishi, falakdan shikoyat qilib
yig`laganiga tog`u toshlar suv bo`lib turibdi. CHo`pon bechora qo`yni qo`yib,
to`raning oldiga kelib: - Nega muncha yig`laysan? - deb bir so`z dedi:
E, yor, alam ko`rgan, qaydin kelasan, ayg`il,
Ko`p ranju sitam ko`rgan, qaydin kelasan, ayg`il
Kim erding guli so`lgan, shum paymonasi to`lgan,
Yoki bolasi o`lgan, qaydin kelasan, ayg`il.
Diyoridan ayrilgan, qanotidan qayrilgan,
Yo yoridan ayrilgan, qaydin kelasan, ayg`il.
Sen muncha bo`lib shaydo, muncha qilib vovaylo, 32

Yusufmisan, Zulayho, qaydin kelasan, ayg`il.
Sen muncha bo`lib purxun, ko`z yoshing oqar Jayhun,
Yo Laylimisan, Majnun, qaydin kelasan, ayg`il.
Yig`laysan bozi-bozi, ko`kka chiqar ovozi,
Yo Zebomisan, Yozi, qaydin kelasan, ayg`il.
Mazmun va ohang jihatidan dostonning ushbu o`rniga juda mos tushgan
ayni g`azal Ergash shoir tomonidan folklorga yozma adabiyotni payvand etishning
o`ziga xos mevasi hisoblanadi. Aslida bu yo`l nafaqat Ergash shoir, balki Qo`rg`on
dostonchilik maktabiga xos xodisa ekanligini T.Mirzayevning quyidagi fikrlari
yana bir bor tasdiqlaydi: ...o`zbek folkloridagi ishqiy-romanik dostonlar janrining“
yuzaga kelishi va taraqqiyotini yozma adabiyot ta`sirisiz tasavvur qilish mumkin
emas... Shunday romantik dostonlarning klassik namunalarini bergan baxshilar
asosan Qo`rg`on qishloq dostonchilik maktabining vakillaridir. o`ziga xos chuqur
lirizm, chiroyli tasvirlar, she`riy bezaklar, tafsilotlarni keng va atroflicha ishlash,
noziklik va yoqimlilik bu maktab uslubining asosiy belgilari sifatida ko`ringan
ekan, bu bevosita yozma adabiyotning ta`siridir. Shu dostonchilik maktabining
so`nggi talantli vakili Ergash Jumanbulbul o`g`li bo`lib, undan yozib olingan
yoxud o`zi yozib topshirgan doston va termalar dostonchilikka yozma adabiyot
ta`sirini yoritish uchun ancha qiziqarli materiallar beradi.
”
Folklor va yozma adabiyotning o`zaro ta`siri, u yoki bu asardagi ta`sir
manbalarini aniqlash, ta`sir manbasi va hosilani solishtirib, bu jarayonda
baxshining ijodiy yondashuvini aniqlash nafaqat folklorshunoslik, balki
adabiyotshunoslik uchun ham muhimdir. Shu nuqtai nazardan olib baholaganda,
T.Mirzayevning biz yuqorida keltirgan g`azal manbalarini aniqlash borasidagi
kuzatish va xulosalari o`ta muhimdir. 33

T.Mirzayev g`azal matnini to`liq keltirib, Ergash shoir kimdan ilhomlangan,
degan savolga javob izlaydi va yozadi: Ma`lumki, Sobir Sayqaliyning Bahrom va“ “
Gulandom dostonidagi Bahromning gado qiyofasida Gulandom qasri oldida
”
turganda, uning kimligini bilish uchun Gulandom noma yozib, kanizi Davlat bilan
berib yuboradi. Shu nomada yuqoridagi g`azal keltirilgan. Bizning nazarimizda,
Ergash shoir uchun ana shu g`azal asosiy manba bo`lgan. Bu fikrni har ikki
g`azalni oddiy qiyoslash ham tasdiqlaydi . Muallif har ikki g`azal o`rtasidagi
”
o`xshash va farqli baytlarni aniqlab, ushbu g`azalning boshqa manbalarda ham
farqli variantlari mavjudligini qayd etar ekan, sayramlik Nasriddin qoridan yozib
olingan og`zaki variantni keltiradi. Ushbu variantni yuqoridagi namunalarga
solishtirib, quyidagi mulohazani bildiradi: Bundan chiqadigan xulosa shuki,
“
yuqoridagiga o`xshash g`azal boshqa manbalarda ham bo`lishi kerak. Ularni izlab
topish Ergash shoir g`azaliga asos bo`lgan manbalarni yanada oydinlashtiradi.
Lekin shuni aytish kerakki, Ergash ota mavjud manbalardan ilhomlanib, shular
asosida yuqoridagi g`azalni yaratgan bo`lsa-da, mazmun va uslub jihatidan jiddiy
originallikka erishgan .
”
Xalq og`zaki ijodida, xususan, dostonlar ijrosida umumiylik individuallikka
nisbatan ustun tursa-da, an`anaviy yo`lni meyoriga yetkazib ijro etishda baxshining
individiual mahorati va iqtidori o`ta muhim rol o`ynaydi. Bunga yorqin misol
tariqasida Kuntug`mish ning Ergash shoir va Bekmurod baxshi variantlarini
“ ”
keltirish mumkin.
Ergash shoir an`ana doirasidagi individual mahoratini Kuntug`mish
“ ”
dostonida yanada yorqin namoyon etgan. Baxshi bu o`rinda qahramonlar ichki
dunyosini ochishda, ularning ruhiy holatlarini tasvirlashda yangi yo`llar
qidirishdan cho`chimaydi. Hatto folklorga yozma adabiyotga xos shakl va uslubiy
vositalarni dadillik bilan olib kiradi va ularni og`zaki an`analar bilan mutanosib
ravishda payvand eta oladi. Natijada o`ziga xos badiiy uyg`unlik paydo bo`lgan.
Bekmurod baxshi esa, bir tekisda an`anaviy yo`ldan boradi. Uning
dostonchilikdagi izlanishlari ko`zga tashlanmaydi. 34

Ergash shoir varianti she`r tuzilishi, qofiya tizimi va takrorlanib keluvchi
so`z hamda misralari bilan ham boshqa variantlardan farqlanadi. Bu o`rinda she`riy
qurilma, qofiyalanuvchi so`z va takrorlar har bir o`ringa xos alohida poetik vazifa
bajarishi o`ta muhimdir. Bir so`z bilan aytganda, Ergash shoir varianti har jihatdan
mukammal namuna ekanligi bilan qimmatga ega.
35

II BOB
DOSTON VARIANTLARIDAGI YETAKCHI OBRAZLARNING
QIYOSIY TAHLILI
Romanik dostonlar orasida Kuntug`mish ning Ergash shoir varianti“ ”
...tasviriy vositalarga boyligi, tilining jozibadorligi, lirik yo`nalishning ustunligi
“
bilan ajralib turadi... va unda ...bir tomondan, achchiq qismat, iztirob, ruhiy
” “
dramalar yorqin gavdalantirilsa, ikkinchidan, shu achchiq qismat tasvirida adolatli
turmushga intilish, yorqin kelajakka ishonch yog`du sochib turadi . Inson hayoti,
”
taqdiri, ruhiy olamlariga xos tabiiy kechinmalarni o`zida mujassam etgan
dostonning biz bitiruv malakaviy ishimizga obyekt qilib olgan namunalar
orasidagi asosiy ikki variantida ham yuqorida sanalgan jihatlar ancha topiladi.
Doston variantlarini yetakchi obrazlar talqini nuqtai nazaridan olib tadqiq
etilsa, ana shu o`ziga xos xususiyatlar va ularni yuzaga chiqargan asosiy motivlar
yanada aniqroq ko`zga tashlanadi.
II.1. KUNTUG`MISH VA XOLBEKA OBRAZINING QIYOSIY
TAHLILI .
Folklorshunosligimizda Kuntug`mish ishqiy romanik turdagi doston
“ ”
sifatida qaraladi. Odatda, romanik epos bosh qahramoni oshiq hisoblanadi.
Kuntug`mish obrazi ham ushbu an`anadan chetga chiqmaydi. Kuntug`mish ning
“ ”
barcha variantlarida ayni talqin ustuvorlik qiladi. Kuntug`mish Alpomish va
Go`ro`g`li singari yor yo`lida raqiblar bilan jangu jadal, kurashlar qilmaydi.
Yanada aniqroq aytilsa, Kuntug`mish yorga yetishish uchun yorning o`zi bilan
bellashadi.
Kuntug`mish da qahramonning yor bilan bellashuvi yangicha ko`rinish,
“ ”
yani nard (kishti mot) o`yini shaklini olgan bo`lsa-da, shart qadimiy motiv
mohiyatini saqlab qolgan. Dostonning Ergash shoir variantida bu jihat juda aniq 36

tasvirlangan. Xolbeka nardda yengilgan talabgorlarni o`lim bilan jazolaydi.
Aslida, qiz va yigitning bellashuvi qadimda turkiylar o`rtasida nikoh shartlaridan
biri bo`lganligini turli tarixiy manbalar va folklor materiallari isbot etadi. Bu
o`rinda, asosan, qiz va yigitning kurash tushishi, yoy otishuvi, otda poyga
qo`yishlari shart etib belgilangan. Jumladan, Alpomish dostonining o`g`iz“ ”
versiyasi sifatida qaraluvchi Kitobi Dadam Qo`rqut ning Bomsi Bayrak
“ ” “ ”
haqidagi qo`shig`ida qiz va yigit uchrashib, ana shu shartlar bajarilganligi badiiy
tasvirlangan. Alpomish dostonida esa shartlar qahramonlik eposi mohiyatidan
“ ”
kelib chiqqan holda yoy tortish, ming qadamdan tanga-pulni urish, poyga va
kurash shaklida kelgan.
Kuntug`mish dostonidagi nikoh bellashuvining romanik dostonlarga xos
“ ”
yangicha ko`rinish olganligini o`z vaqtida folklorshunosligimiz darg`alari
H.T.Zarifov va V.M.Jirmunskiylar ham qayd etishgan: Bu yerda ham mashaqqatli
“
nikoh motivi xuddi «Alpomish»dagidek qahramonlik variantida emas, balki ertak-
romanik shaklda namoyon bo`ladi: bunday ertak tip sujetlarda kuyovni sinash
qahramonlik kurashi sifatida emas, balki qiyin vazifani, bosh qotiradigan
jumboqni, va nihoyat, nisbatan keyingi shakl sifatida qayliq bilan o`yin (shaxmat,
nard va h.k.) san`atida musobaqalashish sifatida ko`rinadi». Professor T.Mirzayev
dostondagi shart qo`yishning o`ta xarakterli motiv ekanligini ta`kidlab, shunday
yozadi: Nikoh shartlari va bahodirlik musobaqalari qahramonlik eposi uchun
“
xarakterli bo`lib, romanik doston Kuntug`mish da nard o`yini tarzida namoyon
“ ”
bo`lgan bu motiv qahramonning fahm-farosatini, aql-zakovatini sinash vositasi
bo`lishligi bilan birga muhim ijtimoiy funksiyani ham o`taydi. Gap shundaki,
Xolbekaga mamlakat podshosi Buvraxon ham oshiq. Ust-ustiga sovchi qo`yadi.
Lekin qizning sharti hammaga barobar .
”
Kuntug`mish ning Islom shoir variantida shart motivi yo`q. Xolbeka
“ ”
kanizlari vositasida Kuntug`mish bilan topishib, qo`shilishadi. Kuntug`mish to`ra
Xolbekaning ko`shkiga yashirincha tunda yetti oy davomida kelib-ketib yuradi.
Islom shoirdagi ushbu talqin baxshining an`anaga individual yondashuvining 37

mahsuli bo`lishi kerak. Chunki individual talqinga moyillik Islom shoir variantida
an`anaviy formulalarni qo`llashi va bayon usulida ham aniq ko`zga tashlanadi.
Kuntug`mishning avliyolar shajarasiga yoki favqulodda g`ayritabiiy kuchga
egaligi dostonda aniq aytilgan emas. Qahramon otasining Avliyoyi Qoraxon deb
atalishidagi avliyo sifatini inobatga olmasa, boshqa favqulodda fazilat deyarli“ ”
tilga olinmaydi. Lekin qahramon shajarasi va doston voqealari davomida uning
xatti-harakatlari bilan bog`liq bir qator qirralar mavjudki, ayni faktlar doston
sujetining ibtidosida, mifologik kuchlar bilan bog`liq motivlar Kuntug`mish obrazi
yo`nalishida mavjud bo`lganligini ko`rsatadi. Bu o`rinda Bekmurod baxshi
variantidagi qahramonning tug`ilishi tasviridagi ushbu: Kuntug`mishning onasi
“
tuqqan vaqtida ikki yuzi uyga shu`la berib ketgan edi. Shu sababdan ismini
Kuntug`mish qo`ygan edi degan ta`rifni hamda barcha variantlarda mavjud
”
bo`lgan qahramonning ajdar bilan jangini eslash kifoya. Qolaversa, dostonning
Ergash shoir varianti asosida ilmiy ish olib borgan T.Mirzayev baxshining
Kuntug`mish sifatlari va portreti ta`riflanishiga alohida e`tibor qaratib quyidagi
xulosani chiqaradi: Qahramonning darvozabon, bozorda kalava sotuvchi kampir,
“
Xolbekaning kanizi Zamongul bilan uchrashuvi epizodlarida uning mardligi,
ahdiga vafodorligi ta`kidlanadi. Kanizlar bazzoz qiyofasidagi noma`lum kishi -
Kuntug`mishdan xabar berganlarida, avvalo, uning bahodirlik sifatlarini
so`zlaydilar:
O`zi sardor ekan, sardor saboqli,
Ot ustiga mingan kuni o`moqli,
Xaloyiqqa yomon kuni kerakli,
Qarchig`ay kelbatli, burgut qoboqli,
Yigitning lochinin ko`rdim, buvishim .
Bu satrlar Kuntug`mish portretini chiroyli chizish bilan birga uning kuch-
quvvatini ham yorqin ifodalaydi. Chindan ham mushkul ishlarni xuddi shunday
bilagi temirdan, tirnog`i po`latdan bo`lgan bahodirlargina bajara oladi.
“ ”
Kuntug`mish shunday mard yigitlardan. U o`zining aql-farosati bilan nard o`yinida 38

ko`plab talabgorlarni yenggan mag`rur Xolbekani mot qiladi va shu mardligi
tufayli ham u bilan qovusha oladi . Epik qahramonning bahodirlik yoki alplik”
sifatlariga ega bo`lishi uning mifologik shajaraga egaligidan dalolat beradi.
Odatda ko`pchilik romanik dostonlarda qahramon yorini izlab yolg`iz
safarga otlanadi. Kamdan-kam o`rinlarda qahramonga qirq yigit yoki biror bir
sherik hamrohlik qiladi. Kuntug`mish dostonining har uchala variantida ham
“ ”
qahramon bilan uning qirq yigiti birgalikda Zangar yurtiga borishadi. Lekin
ularning missiyasi deyarli shahar darvozaboni bilan uchrashish pallasida tugaydi.
To`g`ri, Islom shoir va Bekmurod baxshi variantlarida ular keyinchalik eslanib,
sujetning bu halqasi yopiladi. Aslida esa ularning bor-yo`qligi doston voqealari
tizimida deyarli sezilmaydi. Ma`shuqaga yetishish tadbir va yo`llarini bevosita
oshiqning o`zi amalga oshiradi.
Kuntug`mish va Xolbekaning sirlari fosh bo`lgach, ular tomonidan
amalga oshirilgan xatti-harakatlar bir qarashda ojiz kishilarning holatini yodga
soladi. Aslida esa dostonlardagi bunday holatlar asarning hayotiyligini
ta`minlashga xizmat qiladi.
Dostonning Ergash shoir va Bekmurod baxshi variantlarida Kuntug`mish
Xolbeka bilan birga kampir ko`magida somonxonaga bekinadi. Islom shoir
variantida esa to`g`ridan-to`g`ri asirga olinadi.
Qahramonning somonxonaga yashirinish motivi Kuntug`mishning
keyinchalik ajdar bilan olishib, g`olib kelishidagi jasoratiga qiyoslaganda
birmuncha jo`n badiiy yechim ekanligi izohlarsiz ham oydin haqiqat. Ehtimol,
yashirinuv motivi doston tarkibiga keyinchalik kiritilgan bo`lishi mumkin. Ushbu
“ ”
motivning Islom shoir variantida yo`qligi ham fikrimizni tasdiqlaydi.
Folklorshunos M. Qo`shmoqov dostondagi bu xil o`rinlarga to`xtalar ekan,
shunday yozadi. ...ba`zi dostonchilar ijodida epik xarakterlarga nisbatan
“
o`zboshimcha munosabatda bo`lish, qahramonlarga o`z xarakteri mantiqiga zid
ishlarni bajartirish, voqealar rivojini boshqa o`zanga burib yuborish hollari ham 39

uchraydi. Bu kamchiliklar baxshining dostonchilik an`analarini yetarli darajada
o`zlashtirib olmagani bilan izohlanadi.
Ammo Ergash Jumanbulbul o`g`li o`tni chaqmoqtoshida saqlaydi , yani“ ”
uning g`oyaviy maqsadi va badiiy mahorati uyg`un. Lekin u ba`zan soddalik qilib,
o`tni ma`lum muddat paxta ichida saqlashga urinadi... . Muallif dostondagi
”
qahramonning yashirinish motivini misol tariqasida keltirib, fikrini quyidagicha
“ ”
davom ettiradi: Shundan keyin Kuntug`mish bilan Xolbekani somonxonadan
“
topib olgunlaricha, ular haqida biron og`iz gapirilmaydi. Bosh qahramonlarni eng
kolliziyali daqiqalarda doston voqealaridan ajratib qo`yish joiz emas edi, albatta.
”
Lekin bu o`rinda bizga nuqsondek ko`rinayotgan tasvirning yozma adabiyot
mezonlari nuqtai nazaridan kelib chiqib baholanayotganligini ham e`tibordan
qochirmasligimiz kerak. Mohiyatan ayni holatga uyg`un tasvirni Alpomish
“ ”
dostonining yetakchi variantlari tarkibida ham uchratamiz. Masalan:
Alpomish ning mumtoz namunasi bo`lgan Fozil shoir variantida bolalarning
“ ”
maktabni yakunlaganlaridan keyin otalarining tadbirlari haqida shunday izoh
beriladi: ...Boybo`ribiy: Endi o`g`lim savodi chiqib, mullo bo`ldi, o`g`limga endi
“ “
shohlik, sipohilik ilmini o`rgatayin , - deb mulladan chiqarib oldi. Boysari ham
”
Boybo`riga taassub (qildi). Bul ham oy Barchin qizini maktabdan chiqarib oldi.
Chiqarib olib, ... qizimga Ko`kqamish ko`lida qo`y sog`dirib, charvadorlik ilmini
“
o`rgatayin, qo`y sog`moqqa usta bo`lsin , - dedi . Bugungi kun kishisining
” ”
dunyoqarashlari va umuman shohlik saltanati etiketlari nuqtai nazaridan qaralsa,
baxshining Boysariga ayttirayotgan so`zlari g`ayritabiiy tuyuladi. Chunki qirqin
kanizlari bo`lgan Barchin uchun chorvachilik ilmini bilish lozimdir, ammo mohir
sog`uvchi bo`lish shart emas. Deyarli barcha dostonlar tarkibida uchrovchi bu xil
izohlarni o`z davri va shu davr vakili bo`lmish baxshi dunyoqarashi bilan izohlash
kerak.
Doston avvalida Xolbeka romanik doston qahramonlaridan ko`ra
qahramonlik eposidagi obrazlarga xos xususiyatlarda namoyon bo`ladi. U
qat`iyatli, bir so`zida turuvchi, o`ta qattiqqo`l qiz sifatida tasvirlanadi. 40

Birinchidan: Xolbeka o`z hohish-istagini aniq bayon etib, barchaga barobar
shart qo`yishda Buvraxondan hayiqmaydi.
Ikkinchidan: Xolbeka nardda yutqazgan da`vogarlarni tap tortmay o`lim
jazosiga mahkum etadi. Ushbu sathda bazzoz suratida ko`shk oldiga kelib turgan
Kuntug`mishning kimligini aniqlashga jo`natilgan kanizlar to`rani maqtab:
Kokilingning bandin tuygin, buvishim,
Yarashiqqa turli kiygin, buvishim,
Bir ta`rif aylayin, kuygin, buvishim,
Meni desang, shuni suygin, buvishim,
Dunyodan bearmon o`tayin desang,
Olmaday iskalab yotayin desang,
Erga tegsang, shunga teygin, buvishim .-
deb ta`rif etishganlarida, Xolbekaning birdan qahri kelib, qilgan harakatini oqlaydi.
Xolbeka: Men senga mato olib kel desam, sen menga er topib kelar“
ekansan. Mencha bo`ldi-yu, bo ziyoda ham qoldimi? - deb qahr bilan Chaqqonga
bir changal solib, qirq zinalik ko`shkidan siltab otib yubordi. Bechora Chaqqon
yerga tushgancha bo`lak-bo`lak bo`lib ketdi .
”
Uchinchidan: Xuddi oy Barchin Alpomish kelganida - Alpomish kelsa,
“
kepti-da, Alpomish keldi, deb men Alpomishning etagidan ushlab keta berayinmi?
Bul alplar ham umid bilan olti oyga muhlat bergan. Har kim maydonga ot soladi.
Otini o`zdirgan odam oladi. Har kimning o`z ko`ngli o`zidan qoladi. Mening to`rt
shartim bor, shul to`rt shartimni qilgan kishiga tegaman , - deganidek, Xolbeka
”
ham Kuntug`mish bilan tushida ilohiy nikohdan o`tib, uzuklarini almashtirib,
uning o`zi Kuntug`mishga maktub jo`natib, kutayotgan bo`lsa-da, Kuntug`mish
kelganida to`raning etagidan tutib ergashib ketavermaydi. Aksincha, hamma
qatorida nard o`ynaydi. Ushbu o`rinda shuni ta`kidlash kerakki, Islom shoir
variantida epik shart motivi o`rin olmaganligi sababli, Xolbekaning o`zi
Kuntug`mishning oldiga izlab kelishi va kanizlari orqali to`rani chaqirtirib, inon- 41

ixtiyorini unga topshirishi tarzida tasvirlanadi. Bu hol ushbu obrazning to`laqonli
chiqishiga putur yetkazgandek tasavvur uyg`otadi.
Ergash shoir va Bekmurod baxshi variantlaridagi Xolbeka narddan yengilib,
o`z taqdirini to`ra ixtiyoriga topshirgach, Islom shoir variantidagi talqinga yaqin,
avvalgi Xolbekaning aksi, shartli ravishda aytganda, oddiy qizga aylanadi.“ ”
Qahramon qizning bahodirlik shartlarini bajarishda yengilgach yoki qizlik
holatidan ayollik olamiga o`tgach, avvalgi jangovarlik xususiyatlarini, alplik
salohiyatini «yo`qotishi» tasvirlari jahon xalqlari epik ijodiyoti uchun tipologik
hodisadir. To`qson alpga mardona javob bera olgan «alp qiz» - Barchinning
Ultontozning oddiy asirasiga aylanib qolishi sabablari ham eposga xos ana shu
qonuniyat bilan izohlanadi. Shunga ko`ra, Xolbeka ham endi osongina
Shohdorxonning hukmiga bo`ysunadi, Azbarxo`ja zug`umiga qarshi hech bir
harakat qilmaydi. ...falakdan shikoyat, zulm va zo`rlikka qarshi alamli nidolar...
“ ”
aks etgan Ona qalbi va muhabbati butun to`laligi bilan namoyon... bo`lgan
“ ”
monologlar aytadi. Ushbu monolog yoki qo`shiqlarni ayni qahramon holatiga
tushgan inson tuyg`u va kechinmalarining eng go`zal in`ikosi deyish mumkin:
...Qizil gulim so`lganiga yig`layman,
Paymonamning to`lganiga yig`layman,
Baxtim qaro bo`lganiga yig`layman,
Mard to`ramning o`lganiga yig`layma n.
Bolam yetim qolganiga yig`layman.
Qodir mavlon, dargohingga ne yozdim,
Muncha alam solganiga yig`layman,
Bu dunyoning yolg`oniga yig`layman...
Yoki:
...Bolalarim, eminglar-da, to`yinglar,
Bukundan kay ena derni qo`yinglar,
Bukundan kay ena senga qaydadir. 42

Oxirat libosin endi kiyinglar.
Keltirilgan misollar dostonning Ergash Jumanbulbul o`g`li varianti badiiy
jihatdan yetuk namuna ekanligiga yana bir bor guvohlik beradi.
Xolbeka bolalari bilan topishib, ularning qo`lga tushganini bilgandan
keyingina chinakamiga isyon qiladi. Endi bu isyon ma`shuqa isyoni emas, balki“ ”
jafokash onaning bolalariga bo`lgan muhabbati mevasining isyoni, faryodi bo`lib
maydonga chiqadi. Shu ma`noda T.Mirzayev to`g`ri qayd etganidek:
Kuntug`mish dostonini ona muhabbatini ko`klarga ko`tarib maqtovchi, ona
“ ”
qalbini yuksak darajada ulug`lovchi yangroq qasida desa bo`ladi . Xolbeka
”
obrazidagi tadrijiy rivojni M.Qo`shmoqov quyidagicha ifodalagan: Xolbeka
“
obrazi qalban ma`shuqalikdan onalikkacha bo`lgan mashaqqatli ma`naviy yo`lni
bosib o`tgan ayol bo`lib gavdalanadi . Chindan ham, Xolbeka obrazining asl
”
mohiyati uning onalik kechinmalari tasvirlangan o`rinlarda yanada teranroq aks
etadi.
Xolbeka bolalarini ilk bor ko`rgan vaqtidayoq, uning ichki onalik tuyg`usi
shu yetimlar o`zining bolalari ekanligini bildirgani Ergash shoir variantida yanada
ta`sirchan tasvirlangan:
Xolbeka oyim chechasiga aytdi: - O` yanga, akam sira yetimni yetim demas
“
edi, ikki yetimim bor, deb og`zidan tushirmaydi. Shu yetimlarni bir ko`rsak,
qaytadi?
Xolmo`minning xotini aytdi: - Akangiz bo`lsa chiqib ketdi, ko`rsang, yur
esa, ko`rsatib kelayin, - deb bitta non, bir kosa suv olib mehmonxonaning
eshigidan uzatib edi, Mohiboy kelib qo`lidan olib ketdi. Anda o`tirib nonni o`rtaga
qo`yib yemoqchi bo`lib turib edi. Xolbeka oyim mehmonxonaning takcha
teshigining ichidan qarab, ikki go`dakni ko`rdi. Ikkovini ko`rgan hamono, uvuz eti
uv bo`lib, to`la badani suv bo`lib, jamiy a`zosiga larza paydo bo`lib, emchagiga sut
kelganday bo`ldi. Qaddi bukilib, ko`zidan yoshi to`kilib, dovushining boricha
chinqirib yig`lab qo`ya berdi . Xolbekaning ko`nglida shular mening bolalarim
” 43

emasmi, degan gumon tug`ildi. Ayni shu ta`sirchan sahnaning Bekmurod baxshi
variantida qanday aytilganligini ham kuzataylik.
Xolbeka bilan bolalarining ilk uchrashuviga ushbu variantda sharob kosasi
sabab bo`ladi. Mohiboy:
...Xizmatingga kelib yuragim jo`shdi,
Boshqa yerda alamim haddan oshdi,
Bir kosa deb keldim sizga, bibijon,
Bir sharobxo`rlikka xayolim qochdi, -
deb Xolbekadan kosa so`raganida Xolbeka shunday javob qaytaradi:
Ey badbaxt, o`zing ovqating bilan kiyimingga yursang, yana ham bu yerda“
sharobxo`rlik qilasan. Bilasanmi, axir bu joy qanday joy? Xolmo`min bilsa,
ikkoving ham bekorga o`lasan. Bunday buzuqlik ishni qilmay,yo`lingda bo`lib
yurgin! o`zingning joningga jabr qilma! Kosa berib senga, zomin bo`lmayman
qonima. Qo`y, bunday ishni havas qilma, -deb urishib yubordi . Mohiboy yig`lab
”
ketdi. Ana shundan keyin Xolbeka: ... mening bolalarim ham bir joyda tirik
“
yurgan bo`lsa, shularning ham bir kishi rayini qaytarmasin, podsholikdan kim
yemagan, kim ichmagan , - deb bir kosani bolalarga uzatadi.
”
Ergash shoir variantidagi tasvir Xolbeka obrazi mohiyatiga uyg`un,
Bekmurod baxshi talqinidagidek kundalik kechinmaga urg`u berilmagan. Chunki
Xolbeka uchun bolalari va ularning taqdiri hayot-mamot masalasi edi. Shunday
ekan, uning o`z bolalarini ko`rib tanimagan holatida ham ichki onalik tuyg`usi
o`zini ko`rsatishi tabiiy edi. Ko`pchilik qatori yetimlarga rahm-shafqat qilib,
so`ngra bolalarini yodga olish obraz botinidagi kolliziyani nisbatan sustlashtiradi.
Xolbekaning chinakam onalik tug`yonlari bolalari dor tagiga borganda
namoyon bo`ladi va dostonning Ergash shoir variantida o`zining mumtoz badiiy
ifodasini topganligi bilan nafaqat ushbu doston variantlari orasida, balki butun
o`zbek eposi namunalari ichida alohida ajralib turadi: 44

Alqissa, Xolbekaning aqli shoshib qolgan edi. Jallodlardan ko`p tayoq yeb,“
nima derini bilmay, dorni ko`rgandan, ayol emasmi, joni chiqib qo`rqib, ha derga
holi, yurarga majoli bo`lmay, dorga qarab bir so`z dedi:
Qaladan qalampir yuklar qalachi,
Durdonadan anbar tog`ning og`ochi,
Analhaq deb Mansur senga osildi,
Assalom alaykum, dorning og`ochi...
Shonaman taralar qizlarning sochi,
Madad qiling, Bobo Zangi podachi,
Analhaq deb Mansur senga osildi,
Assalom alaykum, dorning og`ochi...
Uzoqda bollarning manzil-diyori,
Zor yig`laydi enasi, ichkuyari,
Analhaq deb Mansur senga osildi,
Assalom alaykum, Mansurning dori.
No`g`oyda bularning manzili-joyi,
Bu savdoni solgan qodir xudoyi,
Birdan yiqila ko`r, dorning og`ochi,
Qancha edi bollarimning gunoyi?!
Inson qalbining tub-tubidan chiqayotgan bu iltijo, bu na`ra har qanday
ko`ngilni larzaga solib, muvozanatdan chiqaradi. Kundalik ikir-chikirlar tubanda
qolib, ruh yuksaklikka parvoz etadi, Mansur maqomidagi haqiqatlarga oshno
bo`ladi. Bu chinakam san`atning, chinakam san`atkorning mo``jizasidir.
Xolbeka onalik mehri, muhabbatidan kuch olgan jasorati bilan bolalarini
o`limdan qutqarib oladi va yori bilan topishadi. 45

II.2. BUVRAXON, GO`RKIBOY VA MOHIBOY OBRAZLARINING
O`ZIGA XOS QIRRALARI .
Ergash shoir variantidagi talqinga ko`ra, Buvraxon Zangar shahrining
podshosi, Xolbekaning ko`p sonli oshiqlaridan biri(bu xususda yuqorida ham
qisman to`xtalingan edi). Lekin boshqa oshiqlardan farqli o`laroq Buvraxon
imkonida Xolbekaga bevosita ta`sir eta oladigan kuch bor. Buvraxon Xolbekani
ko`shkida ko`rib, ishqi tushib, ...bostirib sovchi qo`yganida Xolbeka: Podsho“ ” “
nomardlik qilmasin, o`ziday podsholarga ta`na-malomat bo`lmasin. Mening shu
shartim, eshitmagan, bilmagan odam yo`q. Ayol bo`lsam ham qavlimdan
qaytmayman. Shohingdan qo`rqmayman. Bizga oshiq bo`lgan bo`lsa, kelsin, nard
o`ynasin, utsa, tegaman; utdirsa, podsho deb siylamayman, so`yaman, jonidan
kechsa bizga kelsin , - deb sovchilarni qaytaradi . Ana shunda Buvraxon arkonu
” ”
davlatining: « -... buning iloji shulki, baxtini bog`lang, hech kim Xolbeka deb otini
aytolmasin, balki bu shaharga kelolmasin, o`zi ham to`rt-besh yil o`tgandan kay, er
talab bo`lib, sizga tegmay kimga tegadi , - degan maslahatiga quloq osib, shaharda
”
Xolbeka otini tutishni ta`qiqlab, Xolbekaga har kun kechki choshgohga dovur qirq
zinalik nog`oraxonaga chiqib, bir ko`rinish berishni shart qilib qo`ydi.
Buvraxonning ayni tadbiri Kuntug`mishning Xolbekani oson topish yo`lini
chigallashtiradi. Uning bozorchilarga murojaat qilishiga, va nihoyat, kalavachi
kampir bilan duch bo`lishiga badiiy zamin hozirlab, doston dramatizmini
kuchaytiradi. Kuntug`mish va Xolbeka o`zaro topishgach esa, Xolbekaning
nog`oraxonaga uch kun davomida chiqmasligi Buvraxonda shubha uyg`otib,
oshiq-ma`shuqlar sirining ochilishiga sabab bo`ladi.
Bekmurod baxshi variantida Buvraxon Xolbekaning ona tomondan bobo
(yoki katta ota)si hisoblanadi. O`z-o`zidan bu holat Buvraxonning Kuntug`mishga
raqib sifatida harakat qilishiga imkon qoldirmaydi. Buvraxonning o`z mamlaktida
Xolbeka nomini aytishni ta`qiqlab qo`yishiga Bu qiz saltanatida bo`lmadi.
“
Ko`rgan bilan kishtimot o`ynab, bu qimorboz bo`ldi. Har kim Xolbeka deb otini 46

aytsa, tanasini dorga osaman. Xolbekani hech kimga bermasdan o`tkazib
yuboraman degan qarori sabab qilib ko`rsatiladi. Folklorshunos M.Saidov”
Xolbeka dostoniga yozgan so`zboshisida Buvraxon obraziga to`xtalar ekan,
“ ”
Buvraxonning ushbu qarorini quyidagicha baholaydi: Buvraxon o`z davrining
“
farzandi va o`z davrining etika hamda huquq normalaridan chetga chiqishi mumkin
emas. Jamoatchilik fikri esa o`sha davr etika normalaridan kelib chiqadi yoki o`sha
etika normalarini o`zida aks ettiradi. Buvraxon Xolbekaga kishtimot o`yini
“ ”
o`ynashni man etarkan, bu bilan ma`lum maqsadni nazarda tutadi... ko`ringan
“
kishi bilan kishtimot o`ynab, bu ham qimorboz bo`ldi , - dedi. Bundan ko`rinadiki,
”
Buvraxonning Xolbekaga bergan jazosi asossiz emas. Shuningdek, buni
adolatsizlik deyish ham to`g`ri bo`lmas edi . Bekmurod baxshi varianti voqealari
”
qamrovida olib qaralsa, ushbu talqin o`zini to`liq oqlaydi. Lekin bizni masalaning
boshqa jihati, yani doston variantlarining qaysi biridagi badiiy yechim asosliroq va
doston dramatizmiga ko`proq xizmat qilishini aniqlashdir.
Bu o`rinda Xolbeka bilan Kuntug`mishning o`zaro topishuvi ruhiy
tomonlardan kimga ko`proq ta`sir etib, uning sha`nu shavkatini tahqir qiladi va
g`azab otiga mindiradi? degan savolga javob berish masalani birmuncha
oydinlashtiradi.
Xolbekaga da`vogar va Kuntug`mishga asosiy raqib Buvraxongami yoki
–
qaysar nevarasini axloq mezonlarini buzishda ayblab jazolagan qattiqqo`l bobo -
Buvraxongami? Albatta, bunga Kuntug`mishga raqib Buvraxonga, deb javob
berishga to`g`ri keladi. Chunki Ergash shoir variantidagi Buvraxon obrazi
Bekmurod baxshi variantidagi Buvraxonga nisbatan voqealar keskinligining
yanada shiddatli kechishini ta`minlay olgan. o`z navbatida dostonning Islom shoir
variantidagi Bo`ronxon obrazi nafaqat podsho, balki hokimiyatni noqonuniy
egallab olganligi sababli ham uning zimmasidagi badiiy yuk birmuncha yengil
ekanligi aniq sezilib qoladi.
E`tiborli jihati shundaki, Ergash shoir ham, Bekmurod baxshi ham butun
doston davomida har bir obrazga uning xarakteri, tabiati va zimmasidagi badiiy 47

missiyani inobatga olgan holda, navbatdagi voqealarni bayon etishgan. Bu holat,
ayniqsa, Buvraxonning Kuntug`mish va Xolbekaga jazo tayinlashi tasvirida
yanada aniq ko`rinadi.
Ergash shoir variantidagi Buvraxon alamzada, u Xolbekadan quruq qolish
barobarida, o`zini podsho sifatida ham tahqirlangan sezadi. Doston voqealari va
ushbu obraz rivojining badiiy mantig`i podsho ko`nglida, zarracha bo`lsa-da,
rahm-shafqat uyg`onishiga imkon qoldirmaydi. Shunday ekan, Buvraxonning jazo
buyurishida podsho ham, tinglovchi ham zarracha shubhaga bormaydigan yo`l-
badiiy yechim topishi kerak edi. Qo`rg`on baxshilari va Ergash shoir ana shunday
yo`lni topa bilganlar. Dostonning ana shu sahnasi tasviriga e`tiborni qarataylik:
Alqissa, podshoning oldidagi umarolari, mahram, yasavul, o`gachi,“
shig`ovul, darbon, bakavul, asabador, tug`dor, qozi, muhrdor - hech qaysisi
shahzodaga sovuq shamolni ravo ko`rmay, nima qilarini bilmay, shahzodani tilab
ololmay, shohiga bir gapni ma`qul qilolmay, lol bo`lib turib edi... , podsho nima
”
qilamiz, deb maslahat so`radi. Umarolar maslahatlashib, begunohlar omon qolishi
mumkin bo`lgan chora sifatida, tadbir bilan: E, taqsir podshohim, osib
“
o`ldirdingiz - ko`rdik, bosib o`ldirdingiz - ko`rdik, minoradan tashladingiz -
ko`rdik, to`pga solib otdingiz - ko`rdik, bu beadablarga shunday jazo buyuramiz:
bir tuv biyani olib kelib so`ysangiz, terisini tulup qilib olsangiz, xom teriga
ikkovini zich qilib tiqsangiz, bir asov baytalning dumiga taqib, cho`l- jaziraga
haydab yuborsangiz, bularning o`ligini g`ajir-quzg`unlar yeb ketsa,-deb arz
qildilar .
”
Taklifning Kuntug`mish va Xolbekaning tirik qolishlariga, ozgina bo`lsa-da,
imkon beruvchi shakli, oshiq-ma`shuqlarga xayrixoh bo`lgan arkoni davlat
tomonidan aytilib, Buvraxonga ma`qullatilishi har jihatdan ishonarli badiiy yechim
hisoblanadi.
Bekmurod baxshi variantida vaziyat birmuncha boshqacharoq. Har qancha
jahl qilmasin, Buvraxon o`z nevarasini dab-durustdan o`limga buyurib yuborishi
qiyin edi. Ehtimol, ko`ngli yumshab afv etishi ham mumkin bo`lardi. Lekin baxshi 48

boshqacha yo`l tutadi. Buvraxonga bandi bo`lgan holatida ham shahzodalik
havosini yo`qotmagan Kuntug`mishning:
...Umidim ko`p, jallod xanjar solguncha,
Yalinib dushmandan obro`y olguncha,
Mardonalik bilan o`lgan yaxshidir,
Bosh urib dushmanga, omon qolguncha.
O`z elima ketdi mening daragim,
Bilmadim men ot-yaroqning keragin,
O`yin solar edim taxtning ustiga,
Yonimda bo`lmadi otman-yarog`im.
Qo`lingda hukming, ostingda taxting,
Nima qilsang kelar qo`lingda shaxting
Har ish bo`lsa taqdirima men berdim,
Qaytgandi bul vaqtda boshingdan baxting.
Foyda yo`qdir yig`lagandan, ko`z yoshdan,
Har maqsadni topar kishi bardoshdan.
Mard ko`rar har ish bo`lsa taqdirdan,
Nomard ko`rar bir ish bo`lsa yo`ldoshdan, -
degan gapu so`zlari og`ir botib: - Qo`limda bandi bo`lib tushsa ham yalinib,“
xushomad qilish o`rniga, mening podsholigimni andisha qilmasdan man-manlik
bilan so`ylaydi, - deb sarkarda, vazirlarini yig`ib, ularga maslahat soldi:
- Bularga shunday bir hukm bo`lsin, mendan boshqa podsho qilmagan
bo`lsin, - dedi .
”
Buvraxonga oshiq-ma`shuqlarni xom teriga tiqib, otga sudratishni Shoir va
Tohir vazirlar maslahat berishadi. 49

Buvraxonning aybdorlarni to`g`ridan-to`g`ri o`limga buyurmay jazo turini
vazirlariga, oxir-oqibat Xolbekaning otasi va pochchasiga havola qilishi bevosita
bobolik tuyg`ulariga aloqadorligi bilan o`z izohini topadi. Shu jihatdan olib
qaralsa, Bekmurod baxshining ayni talqini ushbu variant voqealigi ko`lamida
o`zini to`la oqlaydi.
Ergash shoir variantida Buvraxon Xolbekani, avvalo, bir paytlar ko`ngli
tushgan ayol sifatida qarab baholaydi: Podsho qarasa, Xolbeka oyimning qaddi“
bukilib, ranglari sarg`ayib, qovog`i tortib, tayoqday qotib, qizil ola qoniga botib,
ilgarigi husni jilvalaridan yuzdan biri ham qolmabdi. Shunda Buvraxon podsho:
Hay attang, esiz Xolbeka, sop bo`pti-ya
“ ” 10
, -deb undan hol-ahvol so`radi». Ayni
munosabatni tasvirdagi ruhiy-psixologik holat va badiiy obraz tabiati to`la
ravishda oqlaydi.
Buvraxon va arkoni davlat Xolbekaning arz-dodini tinglaydi. Buvraxon
odilona hukm chiqaradi:
E, yoronlar, shu ikki go`dak o`lmas, qasos qiyomatga qolmas. Shu
“
Xo`jadan shu go`daklar otasining qasosini, o`zlarining qasosini olmay qo`ymas.
Men shu bachchag`ar Xo`jaga Xolbekani olib kelib ber, degan ekanmanmi?
Azbarxo`jani tagizamindagi zindonga olib borib tashlanglar, mollarini pechat qilib
qulflab tashlanglar
” 11
. Buvraxondagi qahr mehrga aylanadi.
Bekmurod baxshi variantida Buvraxon Aldarxo`janing qilgan ishidan
g`azablanib:
Ey, Aldarxo`ja, har kim qilgan ishini o`zi biladi. Karvon karvon yo`lida,
“
cho`pon cho`pon yo`lida... Xon degan bir gunohga bir jazo beradi, ikkinchi bir
gunohga ikkinchi jazo beradi. Xolbeka boshda menga bir odobsizlik qildi, men
unga vaqtida jazo berdim. Shundan xoh o`lsin, xoh qolsin edi. Kuntug`mishni
Zarchamanning cho`liga tashlab, ikki bolasini karvonning yo`liga tashlab,
Xolbekani olib kelish kimga kerak edi. Avval qiyomatlik do`st bo`lib, do`stlikni
10
Bulbul taronalari. 1-jild. T.: Fan, 1971.
– 276 – b .
11
O sha asar. 278
’ – b . 50

qo`yib qasd bo`lib, dunyo olaman, deb shu ishni qilgansan-da, - dedi. Buvraxon
zargarni olib kelishni buyurdi. Zargar ikki chorak tillani eritib, Aldarxo`jaga: - Ol
emasa, sen dunyo degansan. Har kimki do`st bo`lib turib, do`stlikdan qaytsa,
buning jazosi shu bo`lsin,- deb erigan tillani Aldarxo`janing og`ziga quyib yubordi.
Aldarxo`janing og`zi-burni tillaga to`lib, tishlari jiq-jiq bo`lib, ikki qulog`i tip-tik
bo`lib, o`z mollari talon bo`lib, armon bilan qoldi o`lib . ”
Buvraxonning Aldarxo`jaga munosabatida, bir tomondan, adolat tarozusi
asos bo`lsa, ikkinchi tomondan, boboning nevarasiga qayg`urish tuyg`usi va unga
o`tkazilgan noo`rin sitamga javob ham mavjud. Buvraxonning: Xolbeka boshida
“
menga bir odobsizlik qildi, men unga vaqtida jazo berdim... , - deyishi zamirida
”
uning nevarasini jazolagandan so`ng o`tgan qancha vaqtlardan beri o`zini qiynab
kelayotgan o`y-kechinmalari, afsus-armonlari ham mujassam. Shu sababli ham u
Aldarxo`jani o`limga buyurdi.
Ergash shoir va Bekmurod baxshi variantlaridagi ikki xil ko`rinishga ega
Buvraxon obrazining qiyosiy tahlili shuni ko`rsatmoqdaki, Buvraxonning raqib,
da`vogar mavqeida turishi bobo holatidan ko`ra doston dramatizmining keskin
kechuvini ta`min etmoqda. Lekin har ikki variantda ham Buvraxon obrazi bilan
bog`liq motivlar u egallab turgan mavqe mezonlariga mos ravishda, ishonarli
tarzda badiiy asoslab berilgan.
Ergash shoir variantida muddat aniq qilib shunday ko`rsatilgan: To`ra aslo
“
el-yo`l topolmadi. Alhol, bachchalar uchga kirdi .
”
Bekmurod baxshida vaqt aniq aytilmagan bo`lsa-da, taxmin etishga imkon
beruvchi ma`lumot mavjud: Shu chorboqning ichida bir egiz bola tug`di. Ikkovi
“
ham o`g`il edi. Shunda bolalarning ustiga kiyim qilsa, kiyim yo`q. Yoz o`tib kuz
kelayotir. Kunduzi issiq bo`lgan bilan kechasi salqin bo`ladi. To`shamakka to`shak
yo`q, yopinmoqqa ko`rpa yo`q. Bu bolalar yig`lasa, Kuntug`mishning ichi dardga
to`ladi. Kechasi yotdi, kunduzi bo`lsa chorboqning u boshiga borib kelayin deb,
chiqib ketdi . Kuntug`mish shu ketishda borib karvonga yo`liqadi. Demak,
”
matndan ayon bo`lmoqdaki, bu payt bolalar taxminan to`rt-besh oyliklar arafasida 51

bo`lishgan. Islom shoirda bolalar tug`ilgandan keyin Kuntug`mish yo`l axtarib
karvonlarni uchratadi. Bu variantda ham bolalarning necha oylik ekanligi aniq
aytilmagan. Lekin oradan ko`p vaqt o`tmaganligi aniq. Uzog`i bilan bir-ikki oy
o`tgan bo`lishi mumkin.
Bolalarning ota-onasidan ajralgan vaqtida to`rt-besh oylik bo`lgandan ko`ra
uch yashar ekanligi muhimroq, chunki ularning yangi sharoitda yashab ketishlari
uchun suyagi qotgan bo`lishi shart edi. Ergash shoirning bolalar yoshini alohida
uch, deb ta`kidlab ko`rsatishiga ana shu badiiy mantiq asos bo`lmoqda.
Bolalarning yoshi bilan bog`liq yana bir muhim jihat ularning bir-birlari va onasi
bilan topishuvida amalga oshirgan ishlari, xatti-harakatlarini badiiy dalillashda
ham kerak bo`ladi. Har uchala baxshi ham topishuv arafasida bolalarning yoshi
nechada ekanligini u yoki bu tarzda aniq ko`rsatishgan.
Bekmurod baxshi va Islom shoir talqiniga ko`ra, bolalar onalari yoniga
borishganida yetti yoshda bo`lishadi. Bekmurod baxshi variantida bolalarning yetti
yoshga kirganligini Kuntug`mishning olti yil qalandar bo`lib Buvraxon
mamlakatiga aylanib borib, davlat qushi boshiga qo`nib, podsho saylangani
aytilganligidan bilamiz. Islom shoir variantida esa, Xolbeka o`zini olib ketgan
qofilaboshidan yetti yil aza muddati so`raganligidan bilish mumkin. Chunki bolalar
muddat tugashi arafasida Xolbeka yoniga borishadi.
Ergash shoirning bolalar yoshini doston davomida bir necha bor ta`kid bilan
keltirishi bejiz emas. Chunki bolalar onasidan duo olib, ota yurtiga otlanib, yo`lga
chiqib, Mohiboyning qutqusi bilan Zangar yilqilarini No`g`oyga olib ketishmoqchi
bo`lganlarida, avvalo, yilqibonlar bilan, so`ngra podsho askarlari bilan jang
qilishadi. Ergash shoir XX asr kishisi dunyoqarashlarini ham inobatga olgan holda
yetti yashar bolalarning bunday ishlarga qodir bo`lishi mushkul, degan o`yda
bolalarning yoshini o`n ikkida, deb ko`rsatgan.
Bizning nazarimizda Islom shoir va Bekmurod baxshi variantlarida
kelayotgan yetti yosh ko`rsatkichi ko`hna an`analarga mos keladi. Chunki epik
an`anaga ko`ra, epik qahramonning balog`at yoshi hamisha o`n to`rt, deb aytiladi. 52

Gurkiboy bilan Mohiboy hali balog`atga yetmagan. Shu sababli epik an`ana
ularning yoshini yetti deb belgilagan. Lekin davrlarning o`tishi, tinglovchi
dunyoqarashining o`zgarishi ba`zan baxshini an`ana o`lchamlaridan chekinishga
majbur etadi. Ergash shoirning bolalar yoshini o`n ikki deb alohida ta`kidlab
ko`rsatishi ana shu so`nggi davr badiiy mantiqining mahsuli hisoblanadi. Odatda
epik asarlar tarkibidagi g`ayritabiiy asoslanuvchi motivlarning o`rnini real talqinlar
egallashi shu tariqa ro`yobga chiqadi.
Ergash shoir variantida cho`pon nafaqat guvoh, balki boshqa cho`ponlardan
ajratib talqin etilgan to`laqonli obrazga aylangan. Bekmurod baxshi variantida esa,
guvohlik missiyasini hisobga olmasa, u ham boshqa cho`ponlarning biri. Bu holat
nimalarda ko`rinadi?
Ergash shoirda cho`pon voqealikka faol aralashadi. U Kuntug`mish bilan
sirlashib, bolalarning kimligini va qaysi joydan ekanligini bilgach, ularning
hayotiga befarq qarab turmaydi. Boshqa cho`ponlar qo`y boqish navbatini
Gurkiboyga yuklab, o`zlari dam olishsa, bu esa bolaga mehribonlik qilib, qo`ylarni
birgalashib boqadi. Shaharga tushganida Mohiboyning holidan ham xabar olib
turadi. Cho`pon bu ishlarni shunchaki qilayotgani yo`q. Baxshi uning maqsadini
shunday izohlaydi: Shu bachchalar yigirmaga borsa, No`g`oy mamlakatiga olib“
borib, Avliyoyi Qoraxonga bir tanishtirib, nabira ekanligini bildirsam, men-ku
hech nima emasman, shu bachchalar tufayli bir narsa bo`lib qolarman, degich edi .
”
Bekmurod baxshi variantida bu xil tasvirni uchratmaymiz. Unda cho`ponning
Gurkiboyga munosabati boshqalarnikidan farq qilmaydi.
Har ikki variantda ham Gurkiboy oilasiga tegishli sirni boshqa cho`ponlar
Kuntug`mishni ko`rgan cho`ponni majburan so`zlatishi orqali bilib oladi. Lekin
mavzuning qo`zg`alishi va sirdan xabar topgan Gurkiboyning cho`ponlar qo`shini
tashlab ketishi turlicha izohlangan.
Bekmurod baxshi variantida mohiyat Ergash shoir variantiga uyg`un bo`lsa-
da, holatlar bir oz boshqacha tasvir topgan. 53

Bir kuni qo`yga bo`ri tegdi. Besh-olti qo`ra qo`yning qo`zisini bir-biriga“
qo`shib yubordi. Ko`p qo`ylarni o`ldirib ham ketdi. Gurkiboy kechgacha qo`ylarni
haydab keldi. Cho`ponlar ko`rib, Gurkiboyni har urdi, tayoqdan esi ketib yiqildi.
Ne vaqtlardan keyin esiga kelib, yig`lab o`tirib, tamog`ini yeb, qo`yning ichiga
borib yotib qoldi. Gurkiboy qo`y ichida yotib fikr qilib, ko`ziga uyqu kelmay
Hammaning ota-onasi bor, mening ota-onam kim bo`ldi ekan, men osmondan
“
tushdimmi, yo yerdan chiqdimmi? . Gurkiboy o`zicha o`ylab Dunyoni yo ko`rgan
” “
oladi, yo ko`ngan oladi , degan. Meni avvalda bo`rining og`zidan shular olgan,
”
yana shularning o`zidan eshitaman-da deb, bularning so`zini anglay boshladi .
” ”
Kunlarning birida Shu Gurkiboyning ota-onasi chiqmay qoldiyov , deb aytdi
“ ”
boyagi cho`ponlarning birovi. Sen bilasanmi? - deb cho`ponlar bir-biridan so`ray
“ ”
boshladi. Hammasi Bilmayman dedi. Shunda bir cho`pon turib:
“ ”
- Men bilaman, bilsam ham aytmayman, - dedi.
- Nimaga aytmaysan? - deb boshqa cho`pon so`radi.
- Men senga aytsam, sen yana birovga aytasan, so`z ovoza bo`ladi, buni
Gurkiboy biladi, so`g`in boylab tursang ham turmay, bu yerdan ketadi, - dedi.
Cho`ponlar Ayt deb qo`ymadi o`rtaga olib. Axir aytmagandan keyin buni
“ ”
o`ldirmoqchi bo`lishdi. U cho`pon Kuntug`mish ikki bolasini oldirgan vaqtda
to`qayning ichida so`ylashib kelgan cho`pon edi . Cho`pon bor gapni aytdi.
”
Gurkiboy eshitib bildi, sahar turib bu yerdan ketdi. Bozorda qimorga borini
yutqazgan Mohiboyni topib, u bilan do`st kirishib, Zangar shahriga jo`naydi.
Har ikki variantda ham motivni o`ziga xos asoslash bor. Lekin, yuqorida
ham ta`kidlaganimizdek, Ergash shoir variantidagi cho`pon obrazi va qo`ylarga
bo`ri tegishi motivining Gurkiboy ketishiga sabab qilinishi badiiylik nuqtai
nazaridan o`rinli tasvirlanganligini kuzatamiz.
Egizaklarning bir-biriga fe`l-atvorda antipod sifatida tasvirlanishini yuqorida
qayd etgan edik. Lekin Ergash shoir ayni qarama-qarshilikni saqlagan holda
Mohiboyga xos fazilatlarga ham alohida e`tibor qaratadi. Masalan, dostonda
tasvirlanishicha, U ham kashishlik, nuronalik, martabalik bachcha bo`lgan edi.
“ 54

Bekmurod baxshi esa uni birmuncha noshud qilib ko`rsatadi: Gurkiboyning oti“
ilgari qarab semirsa, Mohiboyning oti keyin qarab semiradi. Goh kuni yem bersa,
goh kuni bermay qoladi.Goh sug`orilsa, goh sug`orilmay qoladi. Vaqtida xom ot
deganni chopmasa, joyga kelmaydi, deb suvga chiqqan vaqtida ham ko`chalarda
chopib-chopib keladi .
”
Kuntug`mish dostonidagi Azbarxo`ja (Bekmurod baxshi variantida
“ ”
Aldarxo`ja, Islom shoir variantida qofilaboshi) obrazi doston dramatizmining
yanada kuchayishiga xizmat qilgan. Avvalo shuni ta`kidlash kerakki, Islom shoir
variantida karvonboshi obrazi dostonning Ergash shoir va Bekmurod baxshi
variantlaridagi talqindan xiyla farq qiladiki, bu xususda variantlar sujeti qiyos
etilganda qisman to`xtalgan ham edik.
Islom shoir variantidagi qofilaboshi obrazi Azbarxo`ja (Aldarxo`ja)
obrazidan keskin farq qiluvchi jihatlarga ega.
Ergash shoir va Bekmurod baxshi talqinidagi Azbarxo`ja (Aldarxo`ja)
obrazi, bir so`z bilan aytganda, nafs bandasi sifatidagina namoyon bo`ladi, xolos.
Uni sheriklari qanchalik olamning shaytoni deb ta`riflashmasin, Buvraxonning
“ ”
bir og`iz hukmi oldida ojiz qolaveradi.
Qofilaboshi mustaqil harakat qiladi. U Xolbekani qo`lga kiritgach,
Zangarga Bo`ronxonning oldiga mol-davlat ilinjida borgani yo`q. Aksincha,
Bag`dodga - o`z eliga ketdi. Xolbekaga o`z talabini bayon etdi.
Umuman olganda, Islom shoir variantidagi qofilaboshi obrazi va u bilan
bog`liq yo`nalish dostonning boshqa variantlaridagi ayni yo`nalishlarga qiyos
etilganda, badiiy jihatdan puxta ishlanganligiga yana bir bor amin bo`lamiz.
Kuntug`mish dostonining asosiy variantlaridagi yetakchi obrazlar o`zaro
“ ”
taqqoslab talqin etilganda, har bir variantning ushbu yo`nalishdagi yutuq va
kamchiliklari haqida muayyan tasavvur paydo bo`ladi.
Ushbu bobda aytilgan fikr va mulohazalarni quyidagi tarzda umumlashtirish
mumkin: 55

Barcha variantlarda Kuntug`mish obrazi, hamma ishqiy- romanik
dostonlarda bo`lgani kabi, oshiq sifatida tasvirlangan. Kuntug`mishning yorga
yetishuv yo`lidagi bellashuvi, yani epik shart motivi ham ishqiy-romanik dostonlar
tabiatiga mos nard o`yini shaklida kelgan. Bu o`rinda qahramonning kuch-qudrati
emas, aqlu zakovati sinovdan o`tadi. Ergash shoir va Bekmurod baxshi
variantlarida ayni talqin mavjud. Lekin Islom shoir variantida ushbu motiv tushib
qolgan.
Kuntug`mish ning barcha variantlarida uning tug`ilish motivi va u bilan“ ”
bog`liq ota-onaning farzandsizlik motivi unutilgan bo`lsa-da, (Bekmurod baxshida
bu motivlar Xolbeka yo`nalishiga ko`chgan), Ergash shoir va Bekmurod baxshi
variantining bir qator o`rinlarida bunga ishoralar mavjud. Ayni holat Kuntug`mish
obrazi ibtidosida ushbu motivlarning bo`lganligini bildiradi.
Kuntug`mish Buvraxonga nisbatan passiv holatda bo`lsa-da, u ajdarni
o`ldirib, o`z jasoratini ko`rsatadi. Uning yori va bolalaridan ayrilib qalandar
suvratida darbadar yurishi taqdir sinovidan o`tishi edi. U bu og`ir sinovdan oson
o`tib, yana podsho bo`ladi. Ergash shoir variantida bu voqealar bayoni nihoyatda
badiiy yuksak darajada chiqqan. Ergash shoir ushbu o`rinda folklor an`anasiga
yozma adabiyot usullarini payvand qilib, dostonni mumtoz namuna darajasiga
ko`tara olgan. Bekmurod baxshi esa an`anaviy yo`ldan borgan.
Dostonda Xolbeka obrazi ikki bosqichda namoyon bo`ladi. U, avvalo,
qattiqqo`l ma`shuqa bo`lsa, keyinchalik munis, mehribon, jafokash ona sifatida
namoyon bo`ladi. Barcha variantlarda Xolbeka obrazi mohiyatan umumiy bo`lsa-
da, Ergash shoir variantida badiiy asoslash ancha ustun berilgan.
Buvraxon obrazi doston variantlarida ayricha talqin etilgan yagona obraz
deyish mumkin. U Ergash shoir variantida Kuntug`mishga raqib, Bekmurod
baxshida Xolbekaning bobosi, qattiqqo`l hukmdor. Islom shoirda vazirning o`g`li,
hokimiyatni qonunsiz egallagan va Xolbekaga da`vogar. Epik mantiq va doston
dramatizmi Ergash shoir talqini to`g`ri ekanligini ko`rsatdi. 56

X U L O S A
O`zbek xalq epik ijodi namunalari orasida Kuntug`mish dostoni alohida“ ”
mavqega ega. Bu kunga qadar keng omma orasida dostonning, asosan, Ergash
shoir variantigina mashhur. Kuntug`mish ning Bekmurod baxshi varianti nashr
“ ”
qilingan bo`lsa-da, u ilmiy-adabiy jamoatchilikkagina ma`lum. Ushbu holatning
o`ziga xos sabablari bor. Ayni paytda, dostonning faqat tor doiradagi
mutaxassislargagina ma`lum yana bir qancha variantlari mavjud. Biz o`z ilmiy
ishimizda, avvalo, ana shu variantlar haqida ma`lumotlarni berdik. Ular orasidan
g`oyaviy-badiiy va ilmiy jihatdan e`tiborli deb topilgan uch namunani ajratib olib
tadqiq etdik. Bular: Ergash shoir, Bekmurod baxshi va Islom shoir variantlari.
Ma`lumki, folklorning asosiy xususiyatlaridan biri bo`lgan variantlilik
og`zaki ijodkorlik va ijrochilik jarayonining barcha bosqichlari bilan mahkam
bog`langan bo`lib, uning tabiati, og`zaki an`analarda yashash sharoitlaridan kelib
chiqqandir. Shu sababli bu masalaning o`rganilishi folklorshunoslikning amaliy va
nazariy rivoji uchun o`ta muhimdir. O`zbek folklorshunosligida variantlilik
masalasining amaliy va nazariy jihatdan o`rganilishida muayyan natijalarga
erishilgan bo`lsa-da, folklor namunalarini ilmiy va ommaviy nashr etishda
to`plangan tajribalar asosida bu yo`nalishdagi ilmiy ishlarni izchil davom ettirish
zarur. Shu yo`lda bir doston misolida bizning olib borgan bitiruv malakaviy
ishimiz dastlabki qadamlardan biri bo`lib, quyidagi xulosalarga kelishga imkon
beradi:
Birinchidan, O`tgan asrning oltmishinchi yillaridan boshlab variantlilikni
nazariy jihatdan tadqiq etishga kirishildi. Jumladan, T.Mirzayevning bu sohadagi
maqolasi va Alpomish dostoni versiya va variantlariga bag`ishlangan
“ ”
monografiyasi alohida e`tiborga molik. Ommaviy nashrlar borasidagi amaliy
faoliyatlar va yig`ma matnlar tuzish borasidagi urinishlar ham variantlilik masalasi
bilan chambarchas bog`liq bo`lib, folklorshunosligimizda bu yo`nalishda ham
ma`lum tajribalar to`plandi. Lekin hozirgi vaqtda xalq eposi namunalarini ayrim 57

olingan eng yaxshi variant asosida nashr etish prinsipi birdan-bir to`g`ri yo`l
sifatida qarab kelinmoqda. Biz ham ushbu yo`nalishni ma`qul yo`l deb qaraymiz.
Shu bilan birga har bir variant, har bir ijro mustaqil ijodiy akt hisoblanar ekan,
bizning nazarimizda, badiiy jihatdan «ikkinchi» darajali deya qaralib kelinayotgan
variantlar va baxshilarga, shuningdek, yig`ma variantlar tuzishga ham e`tibor
qaratish zarur. Shu ma`noda «Kuntug`mish» dostonining Islom shoir variantini
nashr etish masalasini o`ylab ko`rish va uni amalga oshirish maqsadga muvofiqdir.
Ikkinchidan, Xalq dostonlarining amaldagi jonli ijro jarayonida
variantlilikni paydo qiluvchi obyektiv va subyektiv sabablar, ko`pchilik epik
namunalar qatori, Kuntug`mish dostoni misolida ham ro`y berganligini ko`ramiz.“ ”
Dostonning Ergash Jumanbulbul o`g`li, Bekmurod Jo`raboy o`g`li, Islom Nazar
o`g`li variantlari obyektiv sabablar natijasida paydo bo`lgan bo`lsa, keyinchalik
o`tgan asrning ikkinchi yarmidan so`ng yozib olingan Qodir Rahim o`g`li va
Ro`zimbek Murodov variantlari subyektiv sabablar mevasi hisoblanadi.
Kuntug`mish dostonining mavjud variantlari orasida Ergash shoir,
“ ”
Bekmurod baxshi va Islom shoir variantlari g`oyaviy-badiiy jihatdan boshqa
namunalarga nisbatan keskin ajralib turadi.
Ergash shoir va Bekmurod baxshi variantlarini sujet, voqealar tafsiloti va
yetakchi motivlar talqiniga ko`ra qiyoslansa, ular o`rtasidagi tafovut u qadar ko`p
emasligi ma`lum bo`ladi. Asosiy farq bayon uslubi va an`anaga yondashuvda
hamda motivlarni badiiy asoslashdagi baxshi mahoratidagina yaqqol ko`zga
tashlanadi. Bu namunalarni sujet yo`nalishi, yetakchi motivlari va asosiy
qahramonlari bo`yicha qiyosan o`rganish ularni bir asar variantlari sifatida qarash
to`g`ri ekanligini to`la tasdiqladi.
Uchinchidan, Biror-bir asarni, xususan, xalq dostonini boshqa-boshqa ijro
usullariga ega dostonchilik maktablarining yetuk vakillaridan yozib olingan
namunalar misolida qiyosan o`rganish folklorshunoslik uchun o`ta muhim faktik
materiallar beradi va zarur nazariy umumlashmalar chiqarish uchun imkon 58

tug`diradi. Ma`lum sabablarga ko`ra, bir variantda unutilgan yoki qisqacha
aytilgan o`rinlarni tiklash, to`ldirish imkonini yaratadi.
Dostonning Islom shoir varianti Ergash shoir va Bekmurod baxshi
variantlariga qiyos etilganida ma`lum farqlarga egaligi ko`rindi. Bu, asosan, Islom
shoir talqinidagi karvonboshi obrazida yaqqol namoyon bo`lgan. Islom shoirda
karvonboshi asar boshidan ishtirok etadi va uning xiyonati Xolbekani sevishi bilan
izohlanadi. Lekin Islom shoirda Bo`ronxon(Buvraxon) obrazi ancha xira chiqqan.
To`rtinchidan, Barcha variantlarda Kuntug`mish obrazi ishqiy- romanik
dostonlarga xos oshiq sifatida tasvirlanganligi ushbu obraz mohiyatini teranroq
idrok etishimizga va talqin qilishimizga imkon berdi.
Kuntug`mishning yorga yetishuv yo`lidagi bellashuvi, yani epik shart motivi
ham ishqiy-romanik dostonlar tabiatiga mos nard o`yini shaklida kelgan. Bu
o`rinda qahramonning kuchi-qudrati emas, aqlu zakovati sinovdan o`tadi. Ergash
shoir va Bekmurod baxshi variantlarida ayni talqin mavjud. Lekin Islom shoir
variantida ushbu motiv tushib qolgan.
Beshinchidan, Dostonda Xolbeka obrazi ikki bosqichda namoyon bo`ladi.
U, avvalo, qattiqqo`l ma`shuqa bo`lsa, keyinchalik munis, mehribon, jafokash ona
sifatida namoyon bo`ladi. Barcha variantlarda Xolbeka obrazi mohiyatan umumiy
bo`lsa-da, Ergash shoir variantida badiiy asoslash bu obrazning to`laqonli
chiqishini ta`minlagan.
Buvraxon obrazi doston variantlarida ayricha talqin etilgan yagona obraz
deyish mumkin. U Ergash shoir variantida - Kuntug`mishga raqib, Bekmurod
baxshida - Xolbekaning bobosi, qattiqqo`l hukmdor, Islom shoirda vazirning
o`g`li, noqonuniy taxtni egallagan va Xolbekaga da`vogar. Epik mantiq va doston
dramatizmi Ergash shoir talqini to`g`ri ekanligini ko`rsatadi.
Oltinchidan, Egizaklar- Gurkiboy bilan Mohiboy obrazlari uchala variantda
ham mohiyatan bir xil, bir-biriga qarama-qarshi xarakterli qilib talqin etiladi.
Lekin Bekmurod baxshiga nisbatan Ergash shoir egizaklarni keng qamrovda olib
tasvirlaydi. 59

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO`YXATI
1. Karimov I.A. Asarlar. T.1. О `zbekiston milliy istiqlol. Iqtisod.
Siyosat. Mafkura. - T.: О `zbekiston, 1996. -364 b.
2. Karimov I.A. Asarlar. Bizdan ozod va obod Vatan qolsin. - T.:
О `zbekiston, 1996. - 382 b.
3. Karimov I.A. Asarlar. T.3. Vatan sajdagoh kabi muqaddastur. -T.:
О `zbekiston, 1996. -366 b.
4. «Alpomish» o`zbek xalq qahramonlik eposi. T.: Fan, 1999. 180– – –
b.
5. Bozorov A. Baxshi ijodining ayrim qirralari. T.: Fan, 1991. 56 b.
– –
6. Go`ro`g`li dostonlari. 4 jildlik. 1-jild. T.: Yozuvchi, 1995. 206 b.
– –
7. Zarifov X.T. «Kuntug`mish» dostoni haqida // Ergash shoir va uning
dostonchilikdagi o`rni. Bitiruv malakaviy ishlar. 2-kitob. T., 1971. B. 43-51.
– –
8. Imomov K. O`zbek xalq prozasi. - T.: Fan, 1981. 103 b.
–
9. Maxmudova R. Xalq kitoblari va ayrim qissalar // Adabiy meros.
–
T.: Fan, 1971. II tom. B. 254-258.
–
10. Mirzayev T. Xalq baxshilarining epik repertuari. T.: Fan, 1979.
– –
11. Mirzayeva S. O`zbek xalq romanik dostonlari poetikasi. T.: Fan, 2004.
–
12. Musaqulov A. O`zbek xalq lirikasi. T.: Fan, 1995. 156 b.
– –
13. Rahmonov T. Xalq dostonlarida epik ot obrazining mifologik
xususiyatlari haqida // O`zbek tili va adabiyoti. – 1983. - №2.
14. Ro`zimboyev S. «Oshiq» turkumi dostonlarining g`oyaviy – badiiy
xususiyatlari. - T.: TDPI, 1987. – 62 b.
15. Ro`zimboyev S. Xorazm dostonlari. – T.: Fan, 1985. – 96 b.
16. Ro`zimboyev X. Xorazm folklorining xorijda o`rganilish tarixidan
( XIX asr va XX asr boshi): Filol. fanlari nomzodi. ... dis. avtoref. - T., 1996.
17. Saidov M. Xalq dostonlarida epik qolip va an`anaviy formulalar // o`zbek
filologiyasi masalalari. - 1980. 60

18. Mirzayev.T. , O.Safarov. O`zbek xalq og`zaki ijodi xristomafiyasi. T.
Aloqachi nashriyoti. 2008
19. R.Orzibekov. O`zbek adabiyoti tarixi. T. Adabiyot va san`at nashriyoti.
2006
20. M.Jumaboyev. Bolalar adabiyoti va folklore. T. Adabiyot va san`at
nashriyoti. 2006 61

Sotib olish