L.V. Zankov rivojlantiruvchi ta’lim konsepsiyasi 26 - Социология - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	35000UZS
Размер	72.3KB
Покупки	0
Дата загрузки	13 Июнь 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Социология

Продавец

G'ayrat Ziyayev

Дата регистрации 14 Февраль 2025

201 Продаж

L.V. Zankov rivojlantiruvchi ta’lim konsepsiyasi 26

Купить

L.V. Zankov rivojlantiruvchi ta’lim konsepsiyasi
MUNDARIJA
KIRISH…………………………………………………………………………… 2
I BOB. L.V. ZANKOV KONSEPSIYASINING NAZARIY ASOSLARI
1.1. Zankov konsepsiyasining paydo bo‘lish tarixi va ilmiy asoslari…….....4
1.2. Zankov tizimining beshta asosiy didaktik tamoyili……….…………..10
1.3. Zankov konsepsiyasida o‘qituvchi va o‘quvchi rolining o‘ziga
xosligi……………………………………………………………………...20
II BOB. ZANKOV TIZIMINING AMALIY TAHLILI VA BOSHQA
KONSEPSIYALAR BILAN QIYOSI
2.1. Zankov tizimining amaliy tadqiqot metodologiyasi………………......25
2.2. Zankov tamoyillarining zamonaviy darslarda namoyon bo‘lishi…..…30
2.3. Zankov, Davydov va Elkonin konsepsiyalarining qiyosiy tahlili…….. 35
XULOSA …………………………………………………………………………39
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI …………………………. 40
1

Kirish
Mavzuning dolzarbligi. XX asrning ikkinchi yarmi pedagogika fanida tub
burilish davri bo‘ldi: ta’limning asosiy vazifasi bilim berish bilangina
cheklanmasligi, balki o‘quvchi shaxsini har tomonlama rivojlantirish ekanligi ilmiy
jihatdan isbotlandi. 1
Shu g’oyalar zaminida sovet pedagogi va psixologi Leonid
Vladimirovich Zankov (1901–1977) o‘zining noyob rivojlantiruvchi ta’lim tizimini
yaratdi.
Bugungi kunda O‘zbekiston Respublikasida boshlang’ich ta’limni
takomillashtirish, shaxsga yo‘naltirilgan va rivojlantiruvchi ta’lim tamoyillarini
joriy etish davlat ta’lim siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biri bo‘lib qolmoqda.
Zankov konsepsiyasining nazariy asoslarini o‘rganish va uni milliy ta’lim tizimiga
moslashtirish imkoniyatlarini aniqlash shu nuqtai nazardan amaliy ahamiyat kasb
etadi.
Tadqiqotning ilmiy muammosi: Zankov rivojlantiruvchi ta’lim
konsepsiyasining didaktik tamoyillari zamonaviy boshlang’ich ta’lim amaliyotida
qay darajada qo‘llanilmoqda va ularni O‘zbekiston ta’lim tizimiga
moslashtirishning qanday imkoniyatlari mavjud?
Tadqiqotning maqsadi: L.V. Zankov rivojlantiruvchi ta’lim
konsepsiyasining nazariy asoslarini va didaktik tamoyillarini ilmiy tahlil qilish
hamda O‘zbekiston boshlang’ich ta’limida qo‘llanilishi imkoniyatlarini aniqlash.
Tadqiqotning vazifalari:
1. Zankov konsepsiyasining vujudga kelish tarixi, ilmiy-nazariy asoslari va
L.S. Vigotskiy nazariyasi bilan aloqasini o‘rganish.
2. Zankov tizimining beshta asosiy didaktik tamoyilini chuqur tahlil qilish.
3. Zankov konsepsiyasini Davydov-Elkonin tizimi bilan qiyosiy tahlil qilish.
4. Zankov tamoyillarining zamonaviy boshlang’ich ta’lim darslarida namoyon
bo‘lishini pedagogik kuzatish orqali o‘rganish.
5. O‘zbekiston ta’lim tizimida Zankov tamoyillaridan foydalanish bo‘yicha
amaliy tavsiyalar ishlab chiqish.
1
Zankov L.V. Obucheniye i razvitiye. — Moskva: Pedagogika, 1975. — S. 5–12.
2

Tadqiqotning ob’ekti: boshlang’ich ta’lim jarayoni va uning rivojlantiruvchi
xususiyatlari.
Tadqiqotning predmeti: L.V. Zankov rivojlantiruvchi ta’lim
konsepsiyasining didaktik tamoyillari va ularning O‘zbekiston boshlang’ich ta’lim
amaliyotida qo‘llanilish imkoniyatlari.
Tadqiqot faraziyasi: Agar boshlang’ich sinf o‘qituvchilari Zankov
konsepsiyasining asosiy didaktik tamoyillarini — yuqori qiyinlik darajasi, tezlik,
nazariy bilimlarning yetakchi roli, o‘quvchilar tomonidan o‘quv jarayonini ongli
idrok etish va barcha o‘quvchilarning umumiy rivojlanishi — izchil qo‘llasalar, u
holda o‘quvchilarning nafaqat akademik ko‘rsatkichlari, balki mantiqiy tafakkur,
mustaqillik va ijodiy qobiliyatlari ham sezilarli darajada yuksaladi.
Tadqiqot metodlari: Nazariy — L.V. Zankovning birlamchi asarlarini tahlil
qilish, qiyosiy-tarixiy tahlil, umumlashtirish. Empirik — pedagogik kuzatish (3 ta
boshlang’ich sinf darslarini kuzatish), o‘qituvchilar bilan suhbat, so‘rovnoma.
Matematik — olingan ma’lumotlarni foizviy tahlil qilish.
Tadqiqotning ilmiy yangiligi: O‘zbekiston pedagogika fanida Zankov
konsepsiyasining beshta tamoyilini zamonaviy milliy ta’lim standarti talablari
bilan qiyoslab, moslashtirilgan tavsiyalar ishlab chiqish.
Kurs ishining tuzilishi: Annotatsiya, kirish, uch bob, xulosa, 28 ta manbadan
iborat adabiyotlar ro‘yxati va uch ilovadan tashkil topgan bo‘lib, jami 40–45
sahifani tashkil etadi.
3

I BOB. L.V. ZANKOV KONSEPSIYASINING NAZARIY ASOSLARI
1.1. Zankov konsepsiyasining paydo bo‘lish tarixi va ilmiy asoslari
Leonid Vladimirovich Zankov 1901-yilda tug’ilib, 1977-yilda vafot etgan
rus pedagogi va psixologi bo‘lib, u XX asr pedagogika faniga munosib hissa
qo‘shgan olimlardan biridir. 2
Uning pedagogik merosining markazida bola shaxsini
rivojlantiruvchi ta’lim tizimi turadi.
Zankov konsepsiyasining nazariy poydevori L.S. Vigotskiyning «yaqin
rivojlanish zonasi» (YaRZ) nazariyasiga asoslanadi. 3
Vigotskiy (1896–1934) ta’lim
rivojlanishni yetaklab borishi, ya’ni bola hozirgi emas, kelajakdagi imkoniyatlariga
qaratilgan bo‘lishi kerak deb ta’lim etdi. Zankov bu g’oyani amaliy pedagogik
tizimga aylantirishga umrini bag’ishladi.
1957-yildan 1977-yilgacha Zankov va uning hamkasblari 1400 dan ortiq
o‘quvchini o‘z ichiga olgan uzluksiz pedagogik eksperiment o‘tkazdilar.
Eksperiment natijalari shuni ko‘rsatdiki, rivojlantiruvchi yondashuv bilan ta’lim
olgan bolalar an’anaviy dastur bo‘yicha ta’lim olgan tengdoshlaridan nafaqat bilim
sifati, balki umumiy ruhiy rivojlanish, mustaqil fikrlash va ijodiy qobiliyat
jihatidan ham yuqori ko‘rsatkichlarni namoyish etdilar.
Zankov o‘z tizimini yaratishda uchta muhim savolga javob izladi: 4
birinchi
— rivojlanish nima va uni qanday o‘lchash mumkin; ikkinchi — ta’lim va
rivojlanish o‘rtasidagi munosabat qanday; uchinchi — qanday o‘qitish usuliyati
eng yaxshi rivojlanishni ta’minlaydi.
Zankov rivojlanishni faqat bilim hajmi bilan emas, balki fikrlash qobiliyati,
kuzatuvchanlik, tushunish chuqurligi, his-tuyg’ular boyligi va axloqiy-irodaviy
fazilatlari rivoji orqali o‘lchadi. Shu sababli uning tizimi bir xil vaqtda kognitiv,
emotsional va shaxsiy rivojlanishni maqsad qilib olgan.
Leonid Vladimirovich Zankov XX asr sovet psixologiyasi va
pedagogikasining eng yorqin namoyandalaridan biri sifatida tarixga kirgan.
2
Zankov L.V. Didaktika i jizn’. — Moskva: Prosveshheniye, 1968. — S. 23–31.
3
Vigotskiy L.S. Pedagogicheskaya psixologiya. — Moskva: AST, 2008. — S. 447–449.
4
Zankov L.V. Izbrannie pedagogicheskiye trudi. — Moskva: Pedagogika, 1990. — S. 101.
4

U 1901 yilda tug’ilgan va dastlab oddiy qishloq maktabida o‘qituvchi bo‘lib
ishlagan. Keyinchalik uning qiziqishlari psixologiya va defektologiya sohasiga
yo‘nalgan. Zankov Lev Semyonovich Vigotskiyning eng yaqin va sadoqatli
shogirdlaridan biri bo‘lgan. Vigotskiy Zankovning ilmiy salohiyatini yuqori
baholagan va unga o‘zining asosiy g’oyalarini ishonib topshirgan. Zankov 1930-
yillarda Vigotskiy rahbarligida defektologiya sohasida, xususan, nogiron
bolalarning rivojlanishida to‘g’ri tashkil etilgan o‘qitishning ahamiyatini
o‘rgangan. Bu davrda u bolalar xotirasi bo‘yicha ham muhim tadqiqotlar olib
borgan. Vigotskiyning 1934 yilda vafotidan keyin ham Zankov uning g’oyalarini
rivojlantirishda davom etgan. 1950-yillarning o‘rtalariga kelib esa u mustaqil
ravishda yangi didaktik tizimni yaratishga kirishgan.
Zankov konsepsiyasining paydo bo‘lishi 1957 yil bilan bog’liq. Aynan shu
yili Moskvadagi 172-maktabda birinchi eksperimental sinf ochilgan. Bu sinfda
oddiy birinchi sinf o‘quvchilari yangi tizim bo‘yicha o‘qitila boshlangan.
Keyinchalik eksperiment butun Sovet Ittifoqi hududidagi minglab maktablarni
qamrab olgan va yigirma yil davom etgan. Zankov va uning hamkasblari –
psixologlar, pedagoglar va fiziologlar – o‘quv jarayonining bolalar psixikasiga
ta’sirini o‘rganish uchun keng ko‘lamli, solishtirma tadqiqotlar o‘tkazishgan.
An’anaviy metodika bo‘yicha o‘qitilayotgan sinflar bilan eksperimental sinflar
doimiy ravishda taqqoslangan. Bu tadqiqotlar Zankovga o‘z konsepsiyasini nafaqat
nazariy, balki amaliy jihatdan ham mustahkamlash imkonini bergan. Natijada u
“O‘qitish va rivojlanish” muammosini hal etishning yangi yo‘lini taklif etgan.
Zankov konsepsiyasining ilmiy asoslari bir nechta mustahkam poydevorga
tayanadi. Birinchidan, bu Lev Semyonovich Vigotskiyning madaniy-tarixiy
psixologiya nazariyasi hisoblanadi. Vigotskiy oliy psixik funksiyalar – ixtiyoriy
diqqat, mantiqiy xotira, abstrakt fikrlash va boshqalar – ijtimoiy-madaniy vositalar
orqali, birinchi navbatda til va faoliyat orqali shakllanishini isbotlagan. Zankov bu
g’oyani chuqurlashtirib, ta’lim jarayonida bolaning yaqin rivojlanish zonasidan
ongli ravishda foydalanishni asosiy pedagogik vazifa sifatida qo‘ygan.
Ikkinchidan, faoliyat nazariyasi – Sergey Leonidovich Rubinstein va Aleksey
5

Nikolaevich Leontyev tomonidan ishlab chiqilgan – ta’limni passiv bilim
o‘zlashtirish emas, balki bolaning faol, ongli faoliyati sifatida qarashni talab
qilgan. Uchinchidan, dialektik materializm falsafasi, xususan, qarama-qarshiliklar
orqali rivojlanish g’oyasi Zankovning yuqori qiyinlik darajasi tamoyilida o‘z
ifodasini topgan. To‘rtinchidan, fiziologik tadqiqotlar optimal psixik yuklamaning
nerv tizimi va miya rivojlanishiga ijobiy ta’sirini ko‘rsatgan. Bu asoslar Zankovga
an’anaviy ta’lim tizimini tanqidiy tahlil qilish va uning o‘rniga yangi,
rivojlantiruvchi tizimni taklif etish imkonini bergan.
An’anaviy ta’lim tizimi XX asr o‘rtalarida asosan bolaning mavjud
rivojlanish darajasiga moslashtirilgan bilim va ko‘nikmalarni berishga qaratilgan
edi. Bu yondashuvda o‘qituvchi bilimlarni tayyor holda berar, o‘quvchi esa ularni
takrorlash va yod olish orqali o‘zlashtirardi. Natijada bolaning mustaqil fikrlash
qobiliyati, ijodiy yondashuvi va o‘z-o‘zini rivojlantirish ko‘nikmalari yetarli
darajada shakllanmas edi. Zankov esa ta’limni bolaning rivojlanishini oldindan
belgilovchi kuchli omil sifatida ko‘rgan. Uning fikricha, to‘g’ri tashkil etilgan
o‘qitish bolaning psixikasini tubdan o‘zgartirishi, yangi aqliy tuzilmalarni
shakllantirishi mumkin. Bu g’oya Vigotskiyning “o‘qitish rivojlanishni olib
boradi” degan asosiy prinsipidan kelib chiqqan bo‘lib, Zankov uni pedagogik tizim
darajasiga ko‘targan.
Zankov rivojlantiruvchi ta’lim konsepsiyasi besh asosiy didaktik tamoyilga
asoslanadi. Bu tamoyillar bir-biridan ajralmas holda yaxlit tizimni tashkil etadi.
Ularning har biri umumiy maqsad – bolaning aqliy, irodaviy, emotsional va
shaxsiy rivojlanishiga xizmat qiladi.
Birinchi tamoyil – o‘qitishni yuqori, ammo o‘lchovli qiyinlik darajasida olib
borish. Bu tamoyilga ko‘ra, o‘quv materiallari bolaning hozirgi rivojlanish
darajasidan biroz yuqoriroq bo‘lishi kerak. Shunda bola yaqin rivojlanish zonasida
ishlaydi va yangi aqliy operatsiyalarni o‘zlashtirishga majbur bo‘ladi. Masalan,
boshlang’ich sinf matematika darslarida oddiy arifmetik amallarni o‘rganish bilan
birga ularning xususiyatlari, bog’lanishlari va umumiy qonuniyatlari haqida
nazariy bilimlar beriladi.
6

Bola nafaqat hisoblashni, balki nima uchun shunday hisoblanishini
tushunishni o‘rganadi. Bu yondashuv bolada mantiqiy fikrlashni, tahlil qilish va
umumlashtirish qobiliyatlarini rivojlantiradi. Psixologik jihatdan yuqori qiyinlik
darajasi bolada qiyinchiliklarni yengishga bo‘lgan irodaviy sifatlarni, o‘ziga
bo‘lgan ishonchni va mustaqillikni shakllantiradi. An’anaviy ta’limda esa material
bolaning tayyorgarligiga moslashtiriladi va bu ko‘pincha rivojlanishni
sekinlashtiradi. Zankov tajribalarida yuqori qiyinlik darajasini qo‘llagan sinflarda
o‘quvchilarning fikrlash darajasi an’anaviy sinflarga nisbatan sezilarli darajada
yuqori bo‘lgan.
Ikkinchi tamoyil – nazariy bilimlarning yetakchi o‘rni. Zankov nazariy
tushunchalarni empirik faktlardan oldinroq va asosiy o‘rinni egallashini talab
qilgan. Masalan, ona tili darslarida grammatik qoidalar oddiy misollar yig’indisi
sifatida emas, balki tilning umumiy tizimi, so‘zlarning o‘zaro munosabatlari va
ma’no munosabatlari orqali o‘rganiladi. Bu yondashuv bolada ilmiy tushunchalarni
shakllantiradi. Ilmiy tushunchalar esa keyinchalik barcha bilimlarni tizimlashtirish
va yangi vaziyatlarga o‘tkazish imkonini beradi. An’anaviy ta’limda esa ko‘pincha
amaliy ko‘nikmalarga e’tibor qaratiladi va nazariy asoslar keyinroq, qo‘shimcha
tarzda beriladi. Zankovning bu tamoyili bolaning fikrlashini sifat jihatidan
o‘zgartiradi – u konkret-operatsion darajadan formal-operatsion darajaga o‘tishni
tezlashtiradi. Chuqur psixologik tahlil shuni ko‘rsatadiki, nazariy bilimlar bolada
tahlil, sintez, abstraktlashtirish va umumlashtirish kabi oliy aqliy harakatlarni
faollashtiradi. Bu esa bolaning umumiy intellektual rivojlanishiga kuchli ta’sir
ko‘rsatadi.
Uchunchi tamoyil – o‘qitishning tezkor sur’ati. Bu tamoyil yangi materialni
tez kiritishni, monoton va zerikarli takrorlashdan voz kechishni nazarda tutadi.
Zankovning fikricha, tez sur’at bolada diqqatni uzoq muddat saqlashga, yangi
bilimlarni oldingi bilimlar bilan faol bog’lashga va o‘zaro munosabatlarni topishga
undaydi. Masalan, bir darsda bir nechta mavzu elementlari o‘zaro bog’liq holda
o‘rganilishi mumkin. Bu yondashuv bolaning xotirasini, intellektual faolligini va
o‘qish motivatsiyasini rivojlantiradi.
7

An’anaviy tizimda esa ko‘p vaqt oldingi materialni takrorlashga sarflanadi,
bu esa bolani zeriktiradi va rivojlanish dinamikasini pasaytiradi. Psixologik
mexanizm sifatida tez sur’at yangi assotsiatsiyalarni shakllantirishga, diqqatning
barqarorligini oshirishga va o‘quv jarayoniga qiziqishni saqlashga yordam beradi.
Zankovning eksperimental sinflarida bu tamoyilni qo‘llash natijasida
o‘quvchilarning bilimlarni uzoq muddat saqlash va yangi vaziyatlarda qo‘llash
darajasi an’anaviy sinflarga nisbatan yuqoriroq bo‘lgan.
To‘rtinchi tamoyil – o‘quvchilarning o‘qitish jarayonini ongli ravishda
tushunishi va tahlil qilishi. Bu tamoyil bolani o‘z o‘qish faoliyatini kuzatishga,
tahlil qilishga va baholashga o‘rgatadi. O‘qituvchi o‘quvchilarni “Nima uchun
shunday qildingiz?”, “Qanday fikr yuritdingiz?”, “Qaysi usuldan foydalandingiz va
nima uchun?” kabi savollar bilan doimiy ravishda rag’batlantiradi. Natijada bolada
metakognitiv ko‘nikmalar – o‘z fikrlashini boshqarish, xatolarni tahlil qilish va
o‘zini o‘zi tuzatish qobiliyatlari shakllanadi. An’anaviy ta’limda o‘quvchi
ko‘pincha passiv ob’ekt sifatida qaraladi va o‘qituvchi barcha javoblarni beradi.
Zankov esa o‘quvchini faol sub’ektga aylantiradi. Bu tamoyil bolada mustaqil
o‘qish qobiliyatini, tanqidiy fikrlashni va o‘z-o‘zini rivojlantirishga intilishni
shakllantiradi. Zamonaviy pedagogika nuqtai nazaridan bu tamoyil ayniqsa
dolzarbdir, chunki bugungi kunda o‘quvchidan nafaqat bilim, balki o‘z bilimini
boshqarish va rivojlantirish talab etiladi.
Beshinchi tamoyil – har bir o‘quvchining maqsadli va tizimli rivojlanishi.
Bu tamoyil zaif o‘quvchilarga ham, kuchli o‘quvchilarga ham teng darajada e’tibor
qaratishni talab qiladi. Zankov tizimida sinf ichidagi differentsiatsiya emas, balki
umumiy rivojlanish darajasini oshirish orqali barcha o‘quvchilarni yuqoriga
ko‘tarish maqsad qilinadi. O‘qituvchi har bir bolaning individual xususiyatlarini
hisobga oladi, lekin sinf bilan birgalikda ishlaydi va zaif o‘quvchilarga qo‘shimcha
yordam beradi. Bu yondashuv ijtimoiy tenglikni ta’minlaydi va har bir bolaning
yashirin salohiyatini ochib beradi. Zankov tajribalarida zaif o‘quvchilarning
rivojlanish dinamikasi ko‘pincha kuchli o‘quvchilarnikidan ham yuqori bo‘lgan,
8

chunki tizim ularning yashirin imkoniyatlarini faollashtirgan va o‘qitish jarayonini
individual ehtiyojlarga moslashtirgan.
Zankov konsepsiyasining ilmiy asoslanganligi uning keng ko‘lamli va uzoq
muddatli eksperimental tekshiruvlari bilan tasdiqlangan. Yigirma yillik tadqiqotlar
davomida psixologik testlar – fikrlash darajasini aniqlash, xotira hajmi va sifatini
o‘lchash, diqqat barqarorligi, ijodiy qobiliyatlar, emotsional-irodaviy soha
ko‘rsatkichlari – muntazam ravishda o‘tkazilgan. Shuningdek, akademik natijalar
va o‘quvchilarning o‘qish motivatsiyasi kuzatilgan. Natijalar aniq ko‘rsatdiki,
Zankov tizimi bo‘yicha o‘qitilgan o‘quvchilar an’anaviy tizimdagi tengdoshlariga
nisbatan yuqoriroq umumiy psixik rivojlanish ko‘rsatkichlariga ega bo‘lishgan.
Ular murakkab masalalarni yechishda mustaqilroq bo‘lgan, bilimlarni chuqurroq
va tizimli tushunishgan, o‘qishga bo‘lgan qiziqishlari yuqori bo‘lgan va hatto zaif
o‘quvchilar ham sezilarli yutuqlarga erishgan. Bu natijalar konsepsiyaning nafaqat
nazariy, balki amaliy jihatdan ham asoslanganligini isbotlagan.
Zankov konsepsiyasining zamonaviy pedagogikadagi ahamiyati uning
asoslarida yotadi. Bugungi kunda axborot jamiyati sharoitida ta’lim tizimi nafaqat
bilim va ko‘nikmalarni berishni, balki o‘quvchilarning mustaqil o‘qish, tanqidiy
tahlil qilish, ijodiy yondashuv, o‘zini o‘zi boshqarish va doimiy rivojlanish
qobiliyatlarini shakllantirishni talab qilmoqda. Zankovning besh tamoyili – yuqori
qiyinlik darajasi, nazariy bilimlarning yetakchi o‘rni, tezkor sur’at, o‘quv
jarayonini onglilik va har bir o‘quvchining maqsadli rivojlanishi – aynan shu
zamonaviy talablarga to‘liq javob beradi. Kompetensiyaviy yondashuv, o‘quvchiga
yo‘naltirilgan ta’lim, metakognitsiya rivojlantirish, inklyuziv ta’lim kabi hozirgi
pedagogik g’oyalar Zankov konsepsiyasida o‘z ildizlariga ega. Shuning uchun
Rossiya va boshqa mamlakatlarda Zankov tizimi hali ham faol qo‘llanilmoqda va
uning asosida yangi o‘quv dasturlari, metodikalar ishlab chiqilmoqda. Bu
konsepsiya an’anaviy ta’limning cheklovlarini bartaraf etish va bolalarning to‘liq
intellektual va shaxsiy salohiyatini ochib berish uchun kuchli nazariy va amaliy
vosita hisoblanadi.
9

1.2. Zankov tizimining beshta asosiy didaktik tamoyili
L.V. Zankov rivojlantiruvchi ta’lim konsepsiyasi zamonaviy pedagogika
nazariyasi va amaliyotida alohida o‘rin egallaydi. Bu konsepsiya o‘tgan asrning
o‘rtalarida sovet olimi Leonid Vladimirovich Zankov tomonidan ishlab chiqilgan
bo‘lib, u bolaning shaxsiy rivojlanishini ta’lim jarayonining markaziga qo‘yishni
maqsad qilgan. Zankovning nazariy qarashlari L.S. Vigotskiyning madaniy-tarixiy
psixologiya nazariyasiga, A.N. Leontyevning faoliyat nazariyasiga va boshqa
psixologik maktablarning g’oyalariga asoslanadi. Bu konsepsiyada ta’lim nafaqat
bilim va ko‘nikmalarni berish, balki bolaning aqliy jarayonlarini, shaxsiy
xususiyatlarini va ijtimoiy munosabatlarini rivojlantirish vositasi sifatida qaraladi.
Zankov o‘z tadqiqotlarida an’anaviy ta’lim tizimining kamchiliklarini chuqur tahlil
qilib, unda bolalarning rivojlanishi ko‘pincha e’tibordan chetda qolishini
ta’kidlagan. Natijada, u o‘qitish jarayonini tubdan o‘zgartiruvchi yangi tizimni
taklif etgan. Bu tizimning asosini didaktik tamoyillar tashkil etadi, ularning har biri
o‘ziga xos va o‘zaro bog’liqdir.
Zankov tizimining beshta asosiy didaktik tamoyili butun konsepsiyaning
poydevori hisoblanadi. Bu tamoyillar o‘qitish jarayonini tashkil etishda asosiy
yo‘nalishlarni belgilaydi va ularning amaliy qo‘llanilishi bolalarning umumiy
rivojlanish darajasini sezilarli darajada oshiradi. Har bir tamoyilni alohida ko‘rib
chiqish va ularning o‘zaro munosabatlarini tahlil qilish Zankov konsepsiyasini
to‘liq tushunish uchun zarurdir.
Birinchi asosiy didaktik tamoyil – yuqori darajadagi qiyinchilikda o‘qitish
tamoyilidir. Bu tamoyil Zankov tizimining eng muhim va ajralib turuvchi
xususiyatlaridan biri hisoblanadi. Uning mohiyati shundan iboratki, o‘quv
materiallari bolalar uchun ularning hozirgi rivojlanish darajasidan biroz yuqoriroq
qiyinchilikda tanlanadi. Bu yondashuv Vigotskiyning yaqin rivojlanish zonasi
g’oyasiga asoslanadi, unga ko‘ra bola mustaqil ravishda hal qila olmaydigan, lekin
kattalar yoki tengdoshlari yordami bilan muvaffaqiyatli bajara oladigan vazifalar
orqali rivojlanadi. Yuqori darajadagi qiyinchilik bolaning aqliy faolligini, diqqatini
va xotirasini faollashtiradi.
10

Bola yangi materialni o‘zlashtirish jarayonida o‘zining fikrlash
qobiliyatlarini sinaydi va takomillashtiradi. Masalan, boshlang’ich sinf
o‘quvchilari uchun matematikada oddiy qo‘shish va ayirish amallarini o‘rganish
o‘rniga, ular murakkabroq masalalar, jumladan, bir nechta amallarni birlashtirgan
topshiriqlar yoki geometrik shakllar haqidagi nazariy savollar bilan tanishadilar.
Bu esa bolalarda mantiqiy fikrlash, tahlil qilish va xulosa chiqarish ko‘nikmalarini
shakllantiradi. An’anaviy ta’lim tizimida materiallar ko‘pincha bolalarning
o‘rtacha darajasiga moslashtiriladi, bu esa kuchli o‘quvchilar uchun zerikarli va
zaiflar uchun qiyin bo‘lishi mumkin.
Zankov tizimida esa qiyinchilik darajasi ataylab oshiriladi, chunki faqat shu
yo‘l bilan bola o‘z imkoniyatlarini to‘liq ro‘yobga chiqara oladi. Bu tamoyilning
amaliy jihatlari o‘qituvchidan yuqori malaka talab qiladi. O‘qituvchi materialni
shunday taqdim etishi kerakki, bola uni tushunish uchun intilish ko‘rsatsin, lekin
umidsizlikka tushmasin. Zamonaviy pedagogikada bu tamoyil kompetensiyaviy
yondashuv bilan chambarchas bog’liq. Bugungi kunda ish beruvchilar nafaqat
bilim, balki murakkab muammolarni hal qilish qobiliyatini qadrlaydilar. Yuqori
qiyinchilikdagi o‘qitish aynan shu qobiliyatni rivojlantiradi. Bundan tashqari, bu
tamoyil bolalarda o‘ziga bo‘lgan ishonchni mustahkamlaydi. Bola qiyin vazifani
muvaffaqiyatli bajarib, o‘zining qobiliyatlarini ko‘radi va bu uni keyingi
muvaffaqiyatlarga undaydi.
Biroq, bu tamoyilni noto‘g’ri qo‘llash salbiy oqibatlarga olib kelishi
mumkin. Agar qiyinchilik haddan tashqari yuqori bo‘lsa, bola stressga duch kelishi
va motivatsiyasini yo‘qotishi mumkin. Shuning uchun Zankov tizimida o‘qituvchi
doimiy diagnostika o‘tkazadi va materialni individual tarzda moslashtiradi. Bu
tamoyilning zamonaviy ta’limdagi ahamiyati shundaki, u bolalarni real hayotdagi
qiyinchiliklarga tayyorlaydi. Hayotda ko‘p hollarda odamlar murakkab
vaziyatlarga duch keladi va ularni hal qilish uchun yuqori darajadagi aqliy kuch
talab etiladi. Zankov tamoyili shu jihatdan bolalarni hayotga tayyorlashning
samarali vositasi hisoblanadi. Chuqur tahlil qiladigan bo‘lsak, yuqori qiyinchilik
tamoyili bolaning kognitiv rivojlanishida muhim rol o‘ynaydi.
11

U bolada yangi neyron bog’lanishlarni hosil qiladi, chunki miya murakkab
vazifalarni bajarishda faol ishlaydi. Bu esa uzoq muddatli xotira va ijodiy
fikrlashni rivojlantiradi. Ko‘pgina tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, yuqori
qiyinchilikdagi o‘qitish bolalarda muammolarni hal qilish tezligini oshiradi va
xatolarni tahlil qilish qobiliyatini mustahkamlaydi. Bu tamoyil shuningdek,
bolalarda ijodiy yondashuvni rivojlantiradi, chunki murakkab vazifalarni bajarish
jarayonida bola yangi yechimlar izlashga majbur bo‘ladi.
Masalan, adabiyot darslarida murakkab badiiy asarlarni tahlil qilish
bolalarda obrazli fikrlash va estetik idrokni shakllantiradi. Zamonaviy ta’limda bu
tamoyil STEM fanlari va loyiha asosidagi o‘qitish orqali keng qo‘llaniladi, bu
yerda bolalar real muammolarni hal qilishda yuqori darajadagi qiyinchiliklarga
duch keladilar.
Ikkinchi asosiy didaktik tamoyil – nazariy bilimlarning yetakchi roli
tamoyilidir. Zankov bu tamoyilni ishlab chiqar ekan, bilimlarni ikki turga bo‘ladi:
nazariy va amaliy. U nazariy bilimlarga ustuvor ahamiyat beradi, chunki ular
bolaga dunyoni tushunishning umumiy usullarini beradi. Nazariy bilimlar faktlarni
yod olish emas, balki ularning mohiyatini tushunish, o‘zaro bog’liqliklarini
aniqlash va yangi holatlarga qo‘llashni o‘z ichiga oladi. Masalan, ona tili darslarida
grammatika qoidalari oddiy yodlash o‘rniga, ularning til tizimidagi o‘rni va
funktsiyasi haqida nazariy tushunchalar shakllantiriladi. Bola so‘zning tuzilishini,
gapning qurilishini tahlil qilish orqali tilning umumiy qonuniyatlarini tushunadi.
Bu esa uning nutq madaniyatini va yozma savodxonligini oshiradi. Tabiat fanlarida
esa o‘simliklar yoki hayvonlar haqidagi alohida ma’lumotlar o‘rniga, ularning
hayotiy jarayonlari, evolyutsiyasi va ekologik ahamiyati haqidagi nazariy bilimlar
beriladi. Bu yondashuv bolalarda ilmiy dunyoqarashni shakllantiradi.
An’anaviy ta’limda ko‘pincha amaliy ko‘nikmalarga, masalan, hisoblash
yoki yozish ko‘nikmalariga ko‘proq vaqt ajratiladi, nazariy jihat esa cheklanadi.
Zankov esa nazariyani amaliyotning asosi sifatida qaraladi. Uning fikricha, nazariy
bilimlarsiz bola faqat tayyor javoblarni takrorlaydi, lekin mustaqil fikrlay olmaydi.
Nazariy bilimlarning yetakchi roli tamoyili bolada tahliliy va sintez qiluvchi
12

fikrlashni rivojlantiradi. Bola o‘qigan materialni umumlashtirish, qiyoslash va
xulosa chiqarishni o‘rganadi. Bu tamoyil zamonaviy pedagogikada ayniqsa
muhim, chunki axborot asrida faktlar tezda eskiradi, lekin nazariy asoslar doimiy
qoladi.
Masalan, sun’iy intellekt va ma’lumotlar tahlili sohasida nazariy
tushunchalar muhim ahamiyatga ega. Zankov tizimida nazariy material bolalar
uchun qiziqarli va tushunarli tarzda taqdim etiladi. O‘qituvchi nazariyani real hayot
misollari bilan bog’laydi, bu esa bolalarning qiziqishini oshiradi. Masalan, tarix
darslarida voqealarning sabab-oqibat munosabatlarini nazariy tahlil qilish orqali
bola jamiyat rivojlanishining umumiy qonuniyatlarini tushunadi. Bu tamoyilning
chuqur psixologik asoslari mavjud.
Nazariy bilanlar bolaning abstrakt fikrlash qobiliyatini rivojlantiradi, bu esa
keyinchalik murakkab fanlarni o‘zlashtirishda yordam beradi. Zankov tajribalarida
nazariy yondashuv qo‘llanilgan sinflarda bolalarning umumiy aqliy rivojlanish
ko‘rsatkichlari yuqori bo‘lgan. Zamonaviy ta’limda bu tamoyil loyiha asosidagi
o‘qitish va tadqiqot faoliyati orqali amalga oshiriladi. Bolalar o‘zlarining kichik
tadqiqotlarini o‘tkazib, nazariy xulosalarga keladilar. Bu esa ularning ilmiy
savodxonligini va mustaqil o‘qish ko‘nikmalarini shakllantiradi. Shuningdek,
nazariy bilimlarning yetakchi roli tamoyili bolalarda ma’naviy-axloqiy sifatlarni
ham tarbiyalaydi, chunki nazariy tushunchalar orqali ular haqiqat, yaxshilik va
go‘zallik haqidagi tushunchalarni shakllantiradilar.
Bu tamoyil shuningdek, bolalarda falsafiy fikrlash asoslarini yaratadi.
Masalan, tabiatshunoslik darslarida modda va energiya tushunchalari nazariy
jihatdan ochib berilganda bola dunyoning umumiy qonuniyatlarini anglaydi. Bu
esa uning dunyoqarashini kengaytiradi va kelajakda murakkab ilmiy masalalarni
tushunishga tayyorlaydi. Zamonaviy ta’limda bu tamoyil fanlararo integratsiya
orqali amalga oshiriladi, bu yerda bolalar bir mavzuni turli fanlar nuqtai nazaridan
nazariy tahlil qiladilar.Uchunchi asosiy didaktik tamoyil – o‘quv materialini tez
sur’atda o‘zlashtirish tamoyilidir. Bu tamoyil oldingi ikkita tamoyil bilan uzviy
bog’liq bo‘lib, ularning samarali amalga oshirilishini ta’minlaydi.
13

Tez sur’atda o‘qitish deganda materialni shoshilinch ravishda o‘tkazish
emas, balki bolaning psixologik xususiyatlariga mos keladigan optimal tezlik
tushuniladi. Zankovning kuzatishlariga ko‘ra, bolalar uzoq vaqt davomida bir xil
material ustida ishlashdan zerikadi va bu ularning diqqat markazini pasaytiradi.
Shuning uchun materialni tez o‘tkazish bolalarning faolligini va qiziqishini saqlab
qolishga yordam beradi. Bu tamoyil an’anaviy ta’lim tizimidan keskin farq qiladi.
An’anaviy tizimda har bir mavzu bir necha dars davomida o‘rganiladi, bu esa
vaqtni samarasiz sarflashga va bolalarning motivatsiyasini yo‘qotishga olib keladi.
Zankov tizimida esa darslar zich va intensiv o‘tkaziladi.
Har bir darsda bolalar yangi materialni o‘zlashtirib, uni oldingi bilimlar bilan
bog’laydi va amaliyotda qo‘llaydi. Masalan, rus tili darslarida imlo qoidalari bir
darsda o‘rganilib, keyingi darsda matn yozishda qo‘llaniladi. Bu yondashuv
bolalarda vaqtni to‘g’ri taqsimlash va ustuvorliklarni belgilash ko‘nikmalarini
shakllantiradi. Tez sur’atda o‘qitish bolaning xotira va diqqat qobiliyatlarini
rivojlantiradi. Bola tez o‘zgaruvchan vaziyatlarga moslashishni o‘rganadi, bu esa
zamonaviy hayotda muhim ahamiyatga ega. Zamonaviy pedagogikada bu tamoyil
adaptiv o‘qitish texnologiyalari va onlayn platformalar orqali amalga oshiriladi.
Har bir bola o‘z tezligida o‘qishi mumkin, lekin umumiy sur’at yuqori bo‘ladi. Bu
tamoyilning ijobiy tomonlari ko‘p.
U bolalarda mustaqillikni, tashabbuskorlikni va mas’uliyatni rivojlantiradi.
Bola o‘z o‘qishini rejalashtirishni o‘rganadi. Biroq, tez sur’at ba’zi bolalar uchun
qiyinchilik tug’dirishi mumkin, ayniqsa zaif o‘quvchilar uchun. Shuning uchun
Zankov tizimida individual yordam va qo‘shimcha resurslar muhim. O‘qituvchi
bolalarning o‘zlashtirish darajasini doimiy ravishda kuzatib boradi va kerak
bo‘lganda qo‘shimcha tushuntirishlar beradi. Bu tamoyilning zamonaviy
ta’limdagi ahamiyati shundaki, u bolalarni axborot oqimida tezkor ishlashga
tayyorlaydi.
Bugungi kunda bilimlar tez yangilanadi va ularni tez o‘zlashtirish zarurati
tug’iladi. Tez sur’atda o‘qitish tamoyili shu jihatdan bolalarni kelajakka
tayyorlashning samarali vositasi hisoblanadi.
14

Chuqur tahlil nuqtai nazaridan, tez sur’at bolaning neyropsixologik
jarayonlarini faollashtiradi. Tez o‘zlashtirish jarayonida bola yangi ma’lumotlarni
oldingi bilimlar bilan tez bog’laydi, bu esa assotsiativ fikrlashni rivojlantiradi.
Zankovning eksperimental tadqiqotlarida tez sur’at qo‘llanilgan sinflarda
bolalarning o‘qish samaradorligi va umumiy rivojlanish darajasi an’anaviy
sinflarga nisbatan yuqori bo‘lgan. Bu tamoyil shuningdek, bolalarda stressga
chidamlilikni ham oshiradi, chunki ular vaqt bosimi ostida ishlashni o‘rganadilar.
Masalan, chet tili darslarida yangi so‘zlar va grammatik konstruktsiyalarni tez
o‘zlashtirish bolalarda eshitish va nutq qobiliyatlarini rivojlantiradi. Zamonaviy
ta’limda bu tamoyil qisqa muddatli intensiv kurslar va blokli o‘qitish orqali amalga
oshiriladi.
To‘rtinchi asosiy didaktik tamoyil – o‘quvchilarning o‘qish jarayonini
anglashi tamoyilidir. Bu tamoyil metakognitsiya sohasiga tegishli bo‘lib, bolaning
o‘z o‘qish faoliyatini tahlil qilish, baholash va takomillashtirish qobiliyatini
rivojlantirishga qaratilgan. Zankovning fikricha, bola nafaqat nima
o‘rganayotganini, balki qanday o‘rganayotganini ham tushunishi kerak. Bu tamoyil
bolada o‘z-o‘zini nazorat qilish, o‘z xatolarini tahlil qilish va ularni tuzatish
ko‘nikmalarini shakllantiradi. Masalan, dars oxirida o‘qituvchi bolalardan quyidagi
savollarga javob berishlarini so‘raydi: “Bugun nima yangi o‘rgandingiz? Qanday
usullar bilan bu materialni o‘zlashtirdingiz? Qiyinchiliklarni qanday yengdingiz?
Keyingi safar nima qilishni rejalashtirasiz?” Bu savollar bolalarni o‘z jarayonlarini
refleksiya qilishga undaydi. An’anaviy ta’limda bola ko‘pincha o‘qituvchining
ko‘rsatmalariga amal qiladi va o‘z faoliyatini tahlil qilmaydi. Natijada, u o‘qish
jarayonini tashqi omil sifatida qabul qiladi.
Zankov tizimida esa bola o‘qish sub’ekti sifatida faollashadi. U o‘z
rivojlanishini boshqarishni o‘rganadi. Bu tamoyilning psixologik asoslari chuqur.
O‘qish jarayonini anglash bolada metakognitiv strategiyalarni shakllantiradi, ya’ni
o‘z fikrlashini boshqarish usullarini. Bu esa o‘qish samaradorligini oshiradi va
uzoq muddatli natijalarni ta’minlaydi. Zamonaviy pedagogikada bu tamoyil
refleksiya usullari, portfoliolar, o‘zini o‘zi baholash jadvallari orqali amalga
15

oshiriladi. Masalan, loyiha asosidagi o‘qitishda bolalar o‘z loyihalarini tahlil qiladi
va nima yaxshi, nima yaxshilanishi kerakligini aniqlaydi. Bu tamoyil inklyuziv
ta’limda ayniqsa muhim. Har bir bola o‘zining o‘qish uslubini (vizual, eshitish,
kinestetik va boshqalar) tushunib, unga mos strategiyalarni tanlay oladi. Bu esa
ta’limning shaxsiy yo‘naltirilganligini ta’minlaydi.
Zankov tizimida bu tamoyil bolalarda mustaqillik va mas’uliyat tuyg’usini
oshiradi. Bola o‘z muvaffaqiyatlari va kamchiliklari uchun javobgarlikni o‘z
zimmasiga oladi. Bu tamoyilning zamonaviy ahamiyati shundaki, u bolalarni
umrbod o‘qishga tayyorlaydi. Bugungi kunda bilimlarni doimiy yangilash zarur va
o‘z o‘qish jarayonini boshqara olish muhim kompetensiya hisoblanadi. Chuqur
tahlil qiladigan bo‘lsak, o‘qish jarayonini anglash tamoyili bolaning shaxsiy
rivojlanishida muhim bosqich hisoblanadi. U bolada o‘z-o‘ziga nisbatan tanqidiy
munosabatni shakllantiradi va uni doimiy takomillashtirishga undaydi. Zankov
eksperimentlarida bu tamoyil qo‘llanilgan guruhlarda bolalarning o‘qish
motivatsiyasi va natijalari sezilarli darajada yaxshilangan.
Bu tamoyil shuningdek, bolalarda ijtimoiy ko‘nikmalarni ham rivojlantiradi,
chunki ular o‘z jarayonlarini boshqalar bilan muhokama qilish orqali hamkorlik
qilishni o‘rganadilar. Masalan, guruhli muhokamalarda bolalar o‘z fikrlash
usullarini taqqoslaydi va yangi strategiyalarni o‘zlashtiradi. Bu tamoyil zamonaviy
ta’limda sun’iy intellekt asosidagi o‘qitish vositalari orqali qo‘llab-quvvatlanadi,
bu yerda har bir bola o‘z jarayonini real vaqtda tahlil qila oladi.
Beshinchi asosiy didaktik tamoyil – barcha o‘quvchilarning, shu jumladan
zaif o‘quvchilarning ham rivojlanishi ustida maqsadli va tizimli ish tamoyilidir. Bu
tamoyil Zankov konsepsiyasining insonparvarlik va demokratik mohiyatini aks
ettiradi. Zankovning ishonchiga ko‘ra, har bir bola, hatto zaif deb hisoblanganlar
ham, to‘g’ri tashkil etilgan o‘qitish jarayonida rivojlanishi mumkin. Bu tamoyil
an’anaviy ta’lim tizimidan tubdan farq qiladi. An’anaviy tizimda ko‘pincha kuchli
o‘quvchilarga e’tibor qaratiladi, zaiflar esa orqada qoladi yoki maxsus sinflarga
ajratiladi. Zankov tizimida esa zaif o‘quvchilar umumiy sinf faoliyatida ishtirok
etadi va ularga individual yordam beriladi.
16

Masalan, murakkab vazifalarda zaif bolalarga qo‘shimcha ko‘rsatmalar yoki
soddalashtirilgan bosqichlar taklif etiladi, lekin ular sinf muhokamalarida faol
qatnashadi. Bu yondashuv bolalarda o‘zaro yordam, hamdardlik va hamkorlik
ruhini tarbiyalaydi. Zaif bolalar o‘zlarining imkoniyatlarini ko‘rib, o‘ziga
ishonchni oshiradi. Kuchli bolalar esa boshqalarga yordam berish orqali o‘z
bilimlarini mustahkamlaydi va liderlik ko‘nikmalarini rivojlantiradi. Bu tamoyil
zamonaviy pedagogikada inklyuziv ta’lim konsepsiyasi bilan to‘liq mos keladi.
Bugungi kunda ta’lim har bir bola uchun, shu jumladan nogironligi bo‘lgan yoki
o‘qishda qiyinchiliklarga duch keladigan bolalar uchun ochiq bo‘lishi kerak.
Zankov tamoyili shu jihatdan ta’limning tenglik tamoyilini amalga oshiradi. Bu
tamoyilning amaliy jihatlari o‘qituvchidan yuqori professionallikni talab qiladi.
O‘qituvchi har bir bolaning individual xususiyatlarini o‘rganishi, rivojlanish
dinamikasini kuzatishi va mos yordam berishi kerak.
Zamonaviy sharoitlarda bu tamoyil differensiallangan topshiriqlar, guruhli
ish va texnologik vositalar orqali amalga oshiriladi. Masalan, kompyuter dasturlari
har bir bolaga mos darajadagi materiallarni taklif etadi. Bu tamoyilning chuqur
tahlili shuni ko‘rsatadiki, barcha bolalarning rivojlanishini ta’minlash nafaqat
ta’lim sifatini oshiradi, balki jamiyatda ijtimoiy adolatni mustahkamlaydi. Zaif
bolalarning rivojlanishi butun sinfning umumiy darajasini oshiradi, chunki ularning
muvaffaqiyatlari boshqalarga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Zankovning tadqiqotlarida bu
tamoyil qo‘llanilgan sinflarda zaif o‘quvchilarning rivojlanish ko‘rsatkichlari
an’anaviy sinflarga nisbatan ikki baravar yuqori bo‘lgan. Bu tamoyil shuningdek,
bolalarda ijtimoiy mas’uliyat tuyg’usini shakllantiradi. Ular jamiyatning har bir
a’zosi qimmatli ekanligini tushunadilar. Zamonaviy ta’limda bu tamoyil
globallashuv sharoitida ayniqsa dolzarb, chunki turli madaniyat va qobiliyatdagi
bolalar bir sinfda o‘qiydi va ularning barchasining rivojlanishini ta’minlash muhim
vazifa hisoblanadi. Masalan, inklyuziv sinflarda zaif bolalarga maxsus texnik
vositalar va moslashtirilgan materiallar yordamida yordam beriladi, bu esa ularning
to‘liq ishtirokini ta’minlaydi.Zankov tizimining beshta asosiy didaktik tamoyili
o‘zaro uzviy bog’liq bo‘lib, ular birgalikda yagona tizimni tashkil etadi. Yuqori
17

darajadagi qiyinchilik nazariy bilimlarning yetakchi roli bilan birga bolaning aqliy
faolligini oshiradi. Tez sur’at bu jarayonni intensivlashtiradi va bolaning diqqatini
saqlab qoladi.
O‘qish jarayonini anglash tamoyili bolani o‘z rivojlanishining faol
ishtirokchisiga aylantiradi. Barcha o‘quvchilarning rivojlanishi ustida ishlash esa
tizimning insonparvarlik asosini mustahkamlaydi. Bu tamoyillarning o‘zaro ta’siri
natijasida bola nafaqat bilim va ko‘nikmalarga ega bo‘ladi, balki o‘zini o‘zi
rivojlantirish, mustaqil fikrlash va ijtimoiy munosabatlarni qurish qobiliyatlarini
ham egallaydi. Zankov konsepsiyasi shu jihatdan an’anaviy ta’limdan tubdan farq
qiladi va uni rivojlantiruvchi ta’limning klassik namunasi sifatida qarash mumkin.
Har bir tamoyil o‘ziga xos psixologik mexanizmlarga asoslanadi va ularning
majmuasi bolaning har tomonlama rivojlanishini ta’minlaydi. Masalan, yuqori
qiyinchilik va tez sur’at birgalikda bolaning diqqat va xotira resurslarini samarali
ishlatishga o‘rgatadi, nazariy bilimlar esa bu jarayonni mazmunli qiladi. O‘qish
jarayonini anglash va barcha bolalarning rivojlanishi tamoyillari esa ijtimoiy va
shaxsiy omillarni hisobga oladi.Zankov tizimining nazariy asoslari psixologik,
pedagogik va falsafiy jihatlarni qamrab oladi. Vigotskiyning madaniy-tarixiy
nazariyasi bu tizimda markaziy o‘rin tutadi. Ta’lim rivojlanishni yetaklashi kerak
degan g’oya Zankov tamoyillarida o‘z ifodasini topgan.
Har bir tamoyil bolaning rivojlanish potentsialini hisobga olgan holda ishlab
chiqilgan. Masalan, yuqori qiyinchilik bolani yaqin rivojlanish zonasiga olib
kiradi, nazariy bilimlar esa bu zonani kengaytiradi va chuqurlashtiradi. Tez sur’at
bolaning psixik jarayonlarini faollashtiradi, o‘qish jarayonini anglash
metakognitsiyani rivojlantiradi, barcha bolalarning rivojlanishi esa ijtimoiy
muhitning ta’sirini hisobga oladi. Bu tamoyillarning majmuasi Zankov tizimini
yagona va samarali qiladi. Zankov o‘z tadqiqotlarida bu tamoyillarni eksperimental
sinovdan o‘tkazgan va natijalar ularning samaradorligini tasdiqlagan. Bolalarda
nafaqat bilim darajasi, balki umumiy aqliy rivojlanish, ijodiy qobiliyatlar va
ijtimoiy moslashuvchanlik sezilarli darajada oshgan.Zamonaviy pedagogikada
L.V. Zankov konsepsiyasining ahamiyati tobora ortib bormoqda.
18

Bugungi kunda ta’lim tizimlari bolalarning 21-asr ko‘nikmalarini
shakllantirishga intilmoqda. Bu ko‘nikmalar qatoriga tanqidiy va ijodiy fikrlash,
muammolarni hal qilish, hamkorlik, kommunikatsiya va raqamli savodxonlik
kiradi. Zankov tamoyillari bu maqsadlarga to‘liq mos keladi. Yuqori darajadagi
qiyinchilikdagi o‘qitish tanqidiy fikrlash va muammolarni hal qilish qobiliyatlarini
rivojlantiradi. Nazariy bilimlarning yetakchi roli ilmiy savodxonlik va tahliliy
fikrlashni oshiradi. Tez sur’atda o‘qitish moslashuvchanlik va tezkor qaror qabul
qilish ko‘nikmalarini shakllantiradi. O‘qish jarayonini anglash tamoyili o‘z-o‘zini
boshqarish va metakognitiv strategiyalarni o‘rgatadi. Barcha o‘quvchilarning
rivojlanishi ustida ishlash esa inklyuzivlik va ijtimoiy tenglikni ta’minlaydi.
Ko‘pgina zamonaviy ta’lim dasturlari va metodikalari Zankov g’oyalariga
asoslanadi yoki ularga yaqin. Masalan, kompetensiyaviy yondashuv, loyiha
asosidagi o‘qitish, differensiallangan ta’lim, inklyuziv ta’lim va shaxsiy ta’lim
traektoriyalari Zankov tamoyillari bilan uyg’unlashadi. Xalqaro baholash
tizimlarida, masalan, PISA va TIMSS da yuqori natijalarga erishgan
mamlakatlarning ta’lim tizimlarida Zankovga o‘xshash yondashuvlar qo‘llaniladi.
Bu tamoyillar bolalarni nafaqat maktab dasturlarini o‘zlashtirishga, balki real
hayotda muvaffaqiyatli faoliyat yuritishga tayyorlaydi. Zankov konsepsiyasi
shuningdek, ta’lim sifatini oshirish va o‘qituvchilarning professional rivojlanishida
muhim rol o‘ynaydi.
Zankov konsepsiyasining zamonaviy ta’limdagi tatbiqi turli innovatsion
shakllarda amalga oshirilmoqda. Raqamli texnologiyalar va sun’iy intellekt
yordamida yuqori qiyinchilikdagi vazifalar individual tarzda moslashtiriladi.
Nazariy bilanlar interaktiv simulyatsiyalar, virtual laboratoriyalar va multimedia
resurslari orqali o‘zlashtiriladi. Tez sur’at adaptiv o‘qitish tizimlari orqali
ta’minlanadi, bu yerda har bir bola o‘z tezligida, lekin umumiy yuqori sur’atda
o‘qiydi. O‘qish jarayonini anglash refleksiya platformalari, elektron portfoliolar va
sun’iy intellekt asosidagi fikr-mulohaza tizimlari orqali amalga oshiriladi. Barcha
bolalarning rivojlanishi uchun shaxsiy yordamchi dasturlar va inklyuziv
texnologiyalar qo‘llaniladi.
19

1.3. Zankov konsepsiyasida o‘qituvchi va o‘quvchi rolining o‘ziga xosligi
Zankov tizimida o‘qituvchi roli an’anaviy ta’limga qaraganda tubdan
farqlanadi. 5
An’anaviy tizimda o‘qituvchi «bilim uzatuvchi», o‘quvchi esa «bilim
qabul qiluvchi» — Zankovda esa ikkalasi birgalikda izlanish jarayonining faol
ishtirokchilari.
O‘qituvchi Zankov tizimida muhokama, dialog, munozarani uyushtiruvchi,
yo‘naltiruvchi va qo‘llab-quvvatlovchi sifatida maydonga chiqadi. 6
U o‘quvchiga
tayyor javob berish o‘rniga savollar beradi, muammoli vaziyat yaratadi va
o‘quvchining mustaqil xulosaga kelishiga yo‘l ochadi.
O‘quvchi esa shu tizimda passiv tinglovchi emas — u faol tadqiqotchi. U
savol beradi, taxmin qiladi, sinab ko‘radi, xato qiladi va xatosidan o‘rganadi.
Zankov ta’kidlashicha, xato — rivojlanish jarayonining tabiiy qismi, uni jazolash
o‘rniga tushunish va tahlil qilish kerak.
Sinfda muhit ham o‘zgacha: o‘quvchilar o‘rtasida dialog va hamkorlik
rag’batlantiriladi, to‘g’ri javobdan ko‘ra qiziqarli savol qimmatli hisoblanadi. Bu
emotsional xavfsiz muhit o‘quvchi rivojlanishining zaruriy shartidir.
Birinchi bobda amalga oshirilgan nazariy tahlil asosida quyidagi xulosalarga
kelindi:
Birinchi xulosa. L.V. Zankov konsepsiyasi L.S. Vigotskiyning «yaqin
rivojlanish zonasi» nazariyasiga asoslanib, 1957–1977-yillar davomida keng
eksperimental tadqiqot orqali ishlab chiqilgan. Bu tizim ta’limning asosiy maqsadi
bilim berish emas, shaxsning umumiy rivojlanishi ekanligini ilmiy isbotladi.
Ikkinchi xulosa. Zankov tizimining beshta asosiy didaktik tamoyili —
yuqori qiyinlik, tezlik, nazariy bilimning yetakchi roli, ongli idrok etish va umumiy
rivojlanish — bir-biridan ajralmas yaxlit tizim sifatida ishlaydi.
Uchinchi xulosa. Zankov tizimida o‘qituvchi va o‘quvchi rollarining
o‘zgarishi — o‘qituvchi rahbar-yo‘naltiruvchi, o‘quvchi faol tadqiqotchi —
bugungi shaxsga yo‘naltirilgan ta’lim paradigmasining asosi hisoblanadi.
5
Podlasiy I.P. Pedagogika: Noviy kurs: V 2 kn. — Moskva: VLADOS, 2003. — S. 321.
6
Tolipov O’.Q., Usmonboeva M.H. Pedagogik texnologiyalarning tatbiqiy asoslari. Toshkent: Fan, 2006. — B. 87.
20

Zankov konsepsiyasida o‘qituvchining roli birinchi navbatda tashkilotchilik,
yo‘naltiruvchilik va rivojlantiruvchilik xarakteriga ega. O‘qituvchi endi tayyor
bilimlarni o‘quvchilarga mexanik ravishda uzatuvchi shaxs emas. Uning asosiy
vazifasi o‘quvchilar oldiga yuqori darajadagi qiyinchilikdagi vazifalarni qo‘yish,
ularning mustaqil aqliy faoliyatini tashkil etish va bu faoliyat orqali bolaning
umumiy rivojlanishiga sharoit yaratishdan iborat. O‘qituvchi dars jarayonini
shunday quradiki, o‘quvchilar yangi bilimlarni o‘zlarining fikrlash, solishtirish,
tahlil qilish va umumlashtirish jarayonida kashf etadilar. Bu yondashuv
o‘qituvchidan chuqur fan bilimlarini, bolalar psixologiyasini tushunishni,
pedagogik sezgirlikni va yuqori darajadagi professional mahoratni talab qiladi.
O‘qituvchining muhim vazifalaridan biri — o‘quvchilarning yaqin
rivojlanish zonasini aniqlash va shu zona ichida ta’lim vazifalarini tanlashdir.
Yaqin rivojlanish zonasi deganda bola mustaqil bajara olmaydigan, lekin
o‘qituvchi yoki sinfdoshlari yordami bilan muvaffaqiyatli bajara oladigan vazifalar
tushuniladi. O‘qituvchi bu zonani doimiy ravishda kuzatib boradi va vazifalarni
shunga mos ravishda murakkablashtiradi yoki soddalashtiradi. Bu yondashuv har
bir bolaga individual yondashuvni ta’minlaydi, chunki rivojlanish darajasi har xil
bo‘lishi mumkin. O‘qituvchi bolaning zaif tomonlarini emas, balki kuchli
tomonlarini va rivojlanish imkoniyatlarini ko‘radi hamda ulardan foydalanadi.
O‘qituvchi sinfda ijobiy psixologik muhit yaratishga alohida e’tibor qaratadi.
O‘quvchilar o‘z fikrlarini erkin bildirishi, xato qilishdan qo‘rqmasligi, bir-
birlarining fikrlarini hurmat qilishi va birgalikda haqiqatni izlashi kerak.
O‘qituvchi o‘zining shaxsiy namunasi bilan ham ta’sir ko‘rsatadi: u o‘zi doimiy
ravishda izlanadi, yangi narsalarni o‘rganadi va o‘quvchilar oldida o‘zining
qiyinchiliklarni yengish jarayonini ochiq namoyish etadi. Bu o‘quvchilarda ham
shunday sifatlarni shakllantiradi. O‘qituvchi hech qachon o‘quvchining xatosini
darhol tuzatmaydi. U avval o‘quvchiga xatosini mustaqil ravishda aniqlash va
tuzatish imkoniyatini beradi. Bu yondashuv tanqidiy fikrlashni, o‘z-o‘zini nazorat
qilishni va mas’uliyatni rivojlantiradi.
21

Zankov tizimida o‘qituvchining yana bir muhim vazifasi — o‘qish
jarayonini anglash printsipini amalga oshirishdir. O‘qituvchi dars oxirida yoki
jarayonida o‘quvchilarni «Biz qanday ish qildik? Qanday usuldan foydalandik?
Nima uchun bu usul samarali bo‘ldi? Boshqa usul bilan solishtirganda qanday farq
bor?» kabi savollar orqali o‘z faoliyatlarini tahlil qilishga undaydi. Bu
metakognitiv qobiliyatlarni — o‘z fikrlash jarayonini tushunish va boshqarish
qobiliyatini shakllantiradi. O‘qituvchi shuningdek, nazariy bilimlarning yetakchi
rolini ta’minlaydi. U o‘quvchilarni faktlarni yig’ishdan ular orasidagi
qonuniyatlarni aniqlashga, umumiy tushunchalarni shakllantirishga yo‘naltiradi.
Masalan, matematika darsida o‘qituvchi ko‘paytirish jadvalini yodlatmaydi, balki
o‘quvchilarga turli misollar beradi va ularni solishtirish orqali umumiy qonuniyatni
mustaqil ravishda chiqarishga undaydi.
O‘quvchining roli Zankov konsepsiyasida an’anaviy passiv pozitsiyadan
faol, ijodiy va mustaqil pozitsiyaga o‘tadi. O‘quvchi endi faqat tinglovchi va
yozuvchi emas, balki bilish jarayonining to‘liq huquqli sub’ekti hisoblanadi. U
darsda faol ishtirok etadi, savollar beradi, o‘z taxminlarini bildiradi, boshqalarning
fikrlarini tahlil qiladi va umumiy xulosaga kelishda ishtirok etadi. Bu faollik
nafaqat intellektual sohani, balki emotsional va iroda sohasini ham qamrab oladi.
O‘quvchi qiyinchiliklarni yengish jarayonida matonat, sabr-toqat, maqsadga
intilish va o‘ziga ishonch kabi sifatlarni egallaydi.
O‘quvchining mustaqilligi Zankov tizimida alohida ahamiyatga ega.
O‘qituvchi bolaga tayyor javobni bermaydi, balki uni izlanishga, tajriba
o‘tkazishga va xulosalar chiqarishga undaydi. Bu yondashuv bolaning ijodiy
qobiliyatlarini rivojlantiradi. O‘quvchi o‘zining o‘qish jarayonini anglab yetadi:
nima uchun u bu mavzuni o‘rganayotganini, qanday usullar bilan ishlayotganini va
qanday natijalarga erishayotganini tushunadi. Bu anglash o‘quvchining o‘z
rivojlanishini boshqarish qobiliyatini oshiradi. O‘quvchi o‘z xatolarini tahlil
qilishni, muvaffaqiyatlarini baholashni va kelajakdagi faoliyatini rejalashtirishni
o‘rganadi.
22

Jamoaviy ish shakllari Zankov konsepsiyasida keng qo‘llaniladi.
O‘quvchilar guruhlarda muhokama qiladi, birgalikda loyihalar tayyorlaydi, bir-
birlariga o‘qitadi va o‘zaro baholashadi. Bu orqali ular nafaqat bilimlarni
o‘zlashtiradi, balki muloqot qobiliyatlarini, hamkorlik qilishni, boshqalarning
fikrlarini hurmat qilishni va konstruktiv tanqidni qabul qilishni o‘rganadilar.
Zamonaviy jamiyatda bu sifatlar muvaffaqiyatli hayot va kasbiy faoliyat uchun
zarur hisoblanadi.
O‘qituvchi va o‘quvchi o‘rtasidagi munosabatlar Zankov konsepsiyasida
dialog va hamkorlik asosida quriladi. Bu munosabatlar avtoritar yoki haddan
tashqari liberal emas, balki demokratik va o‘zaro hurmatga asoslangan. O‘qituvchi
o‘quvchining shaxsiyatini hurmat qiladi, uning fikrlarini qadrlaydi, lekin shu bilan
birga yuqori talablar qo‘yadi va rivojlanish uchun sharoit yaratadi. O‘quvchi esa
o‘qituvchini o‘zining yordamchisi, maslahatchisi va katta do‘sti sifatida qabul
qiladi. Bu munosabatlar bolaning o‘ziga bo‘lgan ishonchini oshiradi, uni faol,
mas’uliyatli va mustaqil qiladi.
Chuqur tahlil shuni ko‘rsatadiki, Zankov konsepsiyasidagi rollarning o‘ziga
xosligi ta’lim jarayonining samaradorligini keskin oshiradi. An’anaviy tizimda
o‘quvchilar ko‘pincha bilimlarni yuzaki o‘zlashtiradilar, ularni tez unutadilar va
amaliyotda qo‘llay olmaydilar. Zankov tizimida esa bilimlar o‘quvchining o‘z
aqliy faoliyati natijasida hosil bo‘lganligi sababli chuqur o‘zlashtiriladi, uzoq vaqt
saqlanadi va ijodiy qo‘llaniladi. Bola nafaqat bilim, balki rivojlanishning yangi
sifat darajasiga chiqadi — uning fikrlash uslubi o‘zgaradi, u yanada mustaqil,
ijodiy va tanqidiy bo‘ladi. Bu o‘z navbatida bolaning motivatsiyasini oshiradi,
chunki u o‘z rivojlanishini his qiladi va undan zavq oladi.
Zamonaviy pedagogikada Zankov konsepsiyasining ahamiyati juda katta.
Bugungi kunda ta’lim tizimi oldida turgan asosiy vazifa — o‘quvchilarda XXI asr
ko‘nikmalarini shakllantirish: tanqidiy va ijodiy fikrlash, muammo yechish,
hamkorlik, kommunikatsiya, o‘z-o‘zini boshqarish va doimiy o‘zgaruvchan
sharoitlarda moslashish qobiliyati. Zankovning rivojlantiruvchi ta’limi aynan shu
ko‘nikmalarni shakllantirishga qaratilgan bo‘lib, u o‘zining nazariy va amaliy
23

asoslari bilan zamonaviy ta’lim texnologiyalari uchun mustahkam poydevor
yaratadi. Muammoli o‘qitish, loyiha usuli, kooperativ o‘qitish, differentsiyalangan
yondashuv va shaxsga yo‘naltirilgan ta’lim kabi zamonaviy yondashuvlar Zankov
g’oyalari bilan uyg’unlashgan holda qo‘llanilmoqda.
Zankov konsepsiyasi inklyuziv ta’lim g’oyalari bilan hamohangdir. U har bir
bolaning individual rivojlanish yo‘lini hisobga oladi va unga mos ta’lim
sharoitlarini yaratadi. Bu ayniqsa turli qobiliyat va ehtiyojlarga ega bolalar uchun
muhimdir. Shuningdek, konsepsiya o‘qituvchining professional rivojlanishiga
alohida e’tibor qaratadi. Faqat yuqori malakali, o‘z kasbiga sadoqatli va doimiy
ravishda o‘z ustida ishlaydigan o‘qituvchi Zankov tizimini samarali amalga
oshirishi mumkin. Zamonaviy sharoitda bu o‘qituvchilarning malakasini oshirish
tizimini takomillashtirishni talab qiladi.
Zankov konsepsiyasining zamonaviy pedagogikadagi ahamiyati shundan
ham iboratki, u ta’limni insonparvarlashtirish, demokratlashtirish va rivojlantirish
g’oyalarini amaliyotda ro‘yobga chiqarishga xizmat qiladi. U bolani faqat bilim
olish ob’ekti sifatida emas, balki o‘z hayotini ongli ravishda quruvchi, jamiyatda
faol ishtirok etuvchi va o‘zgarishlarga moslashuvchan shaxs sifatida qaraydi. Bu
g’oyalar bugungi globallashuv, raqamli transformatsiya va ijtimoiy o‘zgarishlar
sharoitida ayniqsa dolzarbdir. Zankov tizimi bolalarda nafaqat bilim, balki hayotiy
kompetensiyalarni shakllantirish orqali ularning kelajakdagi muvaffaqiyatlariga
poydevor yaratadi.
24

II BOB. ZANKOV TIZIMINING AMALIY TAHLILI VA BOSHQA
KONSEPSIYALAR BILAN QIYOSI
2.1. Zankov tizimining amaliy tadqiqot metodologiyasi
Zankov tizimining amaliy tadqiqot metodologiyasi o‘zining murakkab
tuzilishi, uzoq muddatliligi va ilmiy qat’iyligi bilan pedagogika tarixida alohida
o‘rin egallaydi. Bu metodologiya oddiy kuzatish yoki nazariy farazlarni sinash
bilan cheklanib qolmay, balki boshlang’ich sinf o‘quvchilarining aqliy, irodaviy va
hissiy rivojlanishiga o‘qitish jarayonining ta’sirini to‘liq o‘lchash va boshqarishga
qaratilgan kompleks yondashuvni ifodalaydi. Tadqiqotlarning asosiy g’oyasi
shundan iboratki, to‘g’ri tashkil etilgan o‘qitish bolaning rivojlanishini nafaqat
kuzatib boradi, balki uni faol ravishda oldinga siljitadi. Bu yondashuv an’anaviy
pedagogikada hukmron bo‘lgan “bolaning tayyorgarlik darajasiga moslashtirish”
tamoyilini tubdan o‘zgartiradi va o‘rniga “yuqori qiyinlik darajasida, lekin qo‘llab-
quvvatlash bilan” ishlash printsiplarini qo‘yadi.
Tadqiqotlarning tashkiliy asoslari 1957-yilda Moskva shahridagi oddiy
umumta’lim maktablaridan birida bitta birinchi sinf bilan boshlangan pilot
loyihadan kelib chiqadi. Bu dastlabki bosqichda atigi bir nechta o‘qituvchi va
tadqiqotchi ishtirok etgan bo‘lsa-da, ular yangi tizimning barcha asosiy
elementlarini – darsliklar, metodik qo‘llanmalar, topshiriqlar tizimi va baholash
mezonlarini sinab ko‘rishgan. Keyingi uch yil davomida shu sinf to‘liq
boshlang’ich ta’lim bosqichini o‘tkazib, tizimning birinchi natijalari olingan.
Natijalar shu qadar istiqbolli bo‘lganki, tajriba bosqichma-bosqich kengaytirilgan:
1960-yillarning o‘rtalarida allaqachon o‘nlab sinflar, 1970-yillarning boshlarida
esa minglab sinflar qamrab olingan. Har bir yangi bosqichda geografik va ijtimoiy
sharoitlarning xilma-xilligi hisobga olingan – shahar va qishloq maktablari, turli
millat vakillari bo‘lgan sinflar, turli darajadagi tayyorgarlikka ega o‘quvchilar
guruhlari. Bu yondashuv tizimning universal xususiyatlarini aniqlash va uni har
qanday sharoitda qo‘llash imkoniyatlarini baholash uchun muhim ahamiyat kasb
etgan.
25

Psixologik-pedagogik usullar majmuasi tadqiqotning eng kuchli tomoni
hisoblanadi. Oddiy kuzatish bilan birga maxsus tuzilgan kuzatish kartochkalari
qo‘llanilgan bo‘lib, ularda o‘quvchining har bir darsdagi faolligi, mustaqil fikrlash
darajasi, guruhdagi o‘rni, hissiy holati va muammolarni hal qilish strategiyasi
batafsil qayd etilgan. Psixologik diagnostika vositalari orqali xotira hajmi va sifati,
diqqat barqarorligi, mantiqiy va obrazli fikrlash darajasi, tasavvur kengligi
muntazam ravishda o‘lchangan. Laboratoriya sharoitlarida esa reaksiya tezligi,
shartli reflekslar va fiziologik ko‘rsatkichlar ham qayd etilgan. Bu esa
rivojlanishning nafaqat tashqi, balki ichki, neyrofiziologik mexanizmlarini ham
tushunish imkonini bergan. O‘quvchilarning yozma ishlari, loyiha va guruh
muhokamalaridagi ishtiroki, og’zaki javoblari alohida tahlil qilingan. Har chorakda
va o‘quv yili oxirida maxsus nazorat topshiriqlari o‘tkazilib, ularning natijalari
an’anaviy tizimdagi parallel sinflar ko‘rsatkichlari bilan solishtirilgan.
Ma’lumotlarni yig’ish va qayta ishlash jarayoni uzoq muddatli va ko‘p
bosqichli bo‘lgan. Har bir o‘quvchi uchun individual rivojlanish dinamikasi kartasi
tuzilgan bo‘lib, unda to‘rt yillik kuzatuv davomida olingan barcha ko‘rsatkichlar
jamlangan. Statistik qayta ishlashda o‘rtacha arifmetik qiymatlar, standart og’ish,
korrelyatsiya koeffitsientlari va dispersiya tahlili qo‘llanilgan. Eng muhimi – sifat
tahlili: har bir o‘quvchining rivojlanish yo‘li alohida o‘rganilib, nima uchun aynan
shu natijaga erishilgani chuqur tahlil qilingan. Bu yondashuv tizimning faqat
o‘rtacha ko‘rsatkichlarni yaxshilash emas, balki har bir bolaning individual
salohiyatini ochish qobiliyatini isbotlashga imkon bergan.
Eksperimental va an’anaviy tizimlar o‘rtasidagi farqlar amaliy jihatdan juda
sezilarli bo‘lgan. An’anaviy tizimda o‘qitish sur’ati o‘rtacha o‘quvchiga
moslashtirilgan, topshiriqlar ko‘pincha takroriy va oddiy bo‘lgan. Natijada kuchli
o‘quvchilar zerikib qolgan, zaiflar esa doimiy ravishda orqada qolgan. Zankov
tizimida esa har bir darsda ataylab yuqori qiyinlik darajasi yaratilgan: masalan,
matematikada oddiy misollarni yechish o‘rniga murakkab muammoli vaziyatlar
qo‘yilgan, o‘quvchilar ularni mustaqil yoki guruhda hal qilishga undalgan. O‘qish
darslarida matn nafaqat o‘qilgan, balki uning tuzilishi, muallif niyati, badiiy
26

vositalari chuqur tahlil qilingan. Tabiatshunoslikda esa nazariy tushunchalar real
tajribalar va kuzatishlar orqali shakllantirilgan. Natijada eksperimental sinflardagi
o‘quvchilar an’anaviy sinflardagilarga nisbatan yuqoriroq akademik
ko‘rsatkichlarga ega bo‘lishib, eng muhimi – ularning umumiy rivojlanish darajasi
sezilarli darajada o‘sgan: mustaqillik, tanqidiy fikrlash, ijodiy yondashuv, hissiy
barqarorlik va ijtimoiy moslashuvchanlik ko‘rsatkichlari 20–35 foizga yuqori
bo‘lgan.
Zankov metodologiyasining boshqa rivojlantiruvchi tizimlar, xususan
Elkonin-Davydov tizimi bilan qiyosiy tahlili ham chuqur o‘tkazilgan. Ikkala tizim
ham Vygotskiy g’oyalariga asoslangan bo‘lsa-da, ularning markaziy tushunchalari
farq qiladi. Elkonin-Davydov tizimi o‘quv faoliyati va nazariy fikrlashni
shakllantirishni asosiy maqsad qilib qo‘ygan bo‘lsa, Zankov tizimi umumiy
rivojlanishni – aqliy, irodaviy va hissiy sohalarni birgalikda qamrab oladi.
Amaliyotda bu farq quyidagicha namoyon bo‘ladi: Elkonin-Davydov tizimida
muammo-vaziyatlar va o‘quv vazifalari orqali nazariy tushunchalarga o‘tish
ustunlik qilsa, Zankov tizimida didaktik printsiplar orqali har bir darsda rivojlanish
zonasi yaratiladi va bu zona nafaqat aqliy, balki hissiy-irodaviy jihatlarni ham
qamrab oladi. Shunga qaramay, ikkala tizim ham an’anaviy ta’limga nisbatan
sezilarli afzalliklarga ega va zamonaviy sharoitlarda bir-birini to‘ldiruvchi sifatida
qaralishi mumkin.
Zamonaviy pedagogikada Zankov metodologiyasining ahamiyati tobora
ortib bormoqda. Bugungi kunda ta’lim tizimlari kompetensiyaviy yondashuv,
inklyuziv ta’lim, raqamli transformatsiya va ijtimoiy-emotsional o‘qitishni
birlashtirishga intilmoqda. Zankov printsiplari – yuqori qiyinlik darajasi, nazariy
bilimlarning yetakchi roli, tez sur’at va o‘quv jarayonini anglash – bu
yo‘nalishlarga to‘liq mos keladi. Yuqori qiyinlik darajasi o‘quvchilarni tanqidiy va
ijodiy fikrlashga, tez sur’at esa vaqtni samarali boshqarish va diqqatni jamlashga
o‘rgatadi. Nazariy bilimlarning yetakchi roli esa fanlararo bog’lanishlarni
mustahkamlaydi va zamonaviy STEM-yondashuvlarni qo‘llab-quvvatlaydi.
Amaliy tadqiqot metodologiyasi esa o‘qituvchilarga o‘z faoliyatini doimiy
27

ravishda tahlil qilish va takomillashtirish imkonini beradi – bu esa professional
rivojlanishning eng samarali shakli hisoblanadi.
Tizimni amaliyotga joriy etishda o‘qituvchining roli tubdan o‘zgaradi. U
endi faqat bilim beruvchi emas, balki rivojlanishni rag’batlantiruvchi, muammoli
vaziyatlarni yaratuvchi va o‘quvchilarning mustaqil izlanishlarini qo‘llab-
quvvatlovchi murabbiy sifatida faoliyat yuritadi. Bu esa o‘qituvchilardan yuqori
darajadagi psixologik-pedagogik tayyorgarlikni, moslashuvchanlikni va
ijodkorlikni talab qiladi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatdiki, maxsus tayyorgarlikdan
o‘tgan o‘qituvchilar sinflarida natijalar ancha yuqori va barqaror bo‘lgan. Shu bilan
birga, o‘quvchilar o‘rtasida hamkorlik va o‘zaro yordam madaniyati shakllanadi,
bu esa XXI asrning eng muhim ko‘nikmalaridan biri – ijtimoiy kompetensiyalarni
rivojlantirishga xizmat qiladi.
Zankov metodologiyasining cheklovlari ham mavjud. Birinchidan, tizim
o‘qituvchidan katta mehnat, doimiy o‘zini o‘zi takomillashtirish va ijodkorlikni
talab qiladi. Ikkinchidan, katta sinflarda har bir o‘quvchiga individual yondashuvni
ta’minlash qiyinlashishi mumkin. Uchinchidan, ota-onalar va ta’lim muassasasi
rahbariyati tomonidan tizimning falsafasini to‘g’ri tushunish uchun qo‘shimcha
tushuntirish ishlari zarur. Biroq bu cheklovlar to‘g’ri tashkil etilgan o‘qituvchilar
tayyorlash tizimi, doimiy metodik qo‘llab-quvvatlash va monitoring orqali
muvaffaqiyatli bartaraf etiladi. Xalqaro tajribalar shuni tasdiqlaydiki, Zankov
printsiplari turli madaniyatlar va iqtisodiy sharoitlarga moslashtirilganda ham
yuqori samaradorlikni namoyon etadi.
Zamonaviy sharoitlarda Zankov tizimini qo‘llashda raqamli texnologiyalar
yangi imkoniyatlar ochadi. Interaktiv platformalar yordamida murakkab
topshiriqlar individual darajada taklif etilishi, guruh muhokamalari onlayn
o‘tkazilishi, real vaqt rejimida o‘quvchilar rivojlanish dinamikasi kuzatilishi
mumkin. Sun’iy intellekt asosidagi vositalar har bir bolaning yaqin rivojlanish
zonasini aniqlab, shaxsiy o‘quv yo‘nalishlarini taklif etishi mumkin. Bu esa
tizimning qamrovini kengaytiradi va uning samaradorligini yanada oshiradi.
28

Tadqiqot metodologiyasining yana bir muhim jihati – uning fanlararo xususiyati.
Zankov jamoasi psixologiya, fiziologiya, pedagogika va hatto kibernetika
elementlarini birlashtirgan holda ish olib borgan. Bu esa tizimning ilmiy
asoslanganligini ta’minlagan va bugungi kunda ham fanlararo yondashuv ta’lim
sifatini oshirishning asosiy omillaridan biri hisoblanadi.
Zankov tizimining amaliy tadqiqot metodologiyasi o‘qitish va rivojlanish
o‘rtasidagi munosabatni ilmiy jihatdan asoslab bergan, uzoq muddatli va ko‘lamli
eksperimentlar orqali sinab ko‘rilgan noyob yondashuvdir. Uzoq yillar davomida
to‘plangan boy empirik material tizimning samaradorligini isbotlagan va uning
printsiplarini zamonaviy pedagogikaning ajralmas qismiga aylantirgan. Bu
metodologiya nafaqat o‘tmishdagi muvaffaqiyatlarni, balki kelajakdagi ta’lim
islohotlari uchun mustahkam poydevor yaratadi. Zankov g’oyalari bugungi kunda
ham dolzarb bo‘lib qolmoqda: ular bolaning ichki salohiyatini ochish, uni faol,
mustaqil, ijodiy va mas’uliyatli shaxs sifatida shakllantirish imkonini beradi.
O‘zbekiston ta’lim tizimida bu printsiplarni chuqur o‘rganish va milliy
xususiyatlarga moslashtirish orqali boshlang’ich ta’lim sifatini yangi bosqichga
ko‘tarish, yosh avlodning har tomonlama rivojlanishini ta’minlash mumkin.
Zankov metodologiyasining asosiy kuchi shundaki, u bolani rivojlanish ob’ekti
emas, balki o‘z rivojlanishining faol sub’ekti sifatida qaraydi – bu esa har qanday
zamonaviy ta’lim konsepsiyasining eng oliy maqsadi bilan to‘liq mos keladi.
29

2.2. Zankov tamoyillarining zamonaviy darslarda namoyon bo‘lishi
L.V. Zankovning rivojlantiruvchi ta’lim konsepsiyasi bolaning shaxs
sifatidagi umumiy rivojlanishini ta’minlashga qaratilgan yaxlit tizim sifatida
shakllangan bo‘lib, u an’anaviy reproduktiv ta’limdan tubdan farq qiladi. Bu
konsepsiya o‘quvchilarning nafaqat bilimlarni egallashini, balki ularning fikrlash
qobiliyatlarini, mustaqil faoliyatini, ijodiy yondashuvini va shaxsiy sifatlarini
rivojlantirishni asosiy maqsad qilib qo‘yadi. Zamonaviy pedagogika sharoitida
Zankov tamoyillari interaktiv o‘qitish usullari, loyiha asosidagi faoliyat,
muammoli o‘qitish texnologiyalari, raqamli vositalar va differensiyalashgan
yondashuvlar orqali keng qo‘llanilmoqda. Bu tamoyillar bugungi kunda o‘quv
jarayonini tashkil etishda o‘quvchilarning faol subyekt sifatida ishtirok etishini
ta’minlaydi, ularning mustaqil fikrlashini va hayotiy ko‘nikmalarini shakllantiradi.
Zamonaviy darslarda Zankov g’oyalari an’anaviy o‘qitish usullarini almashtirib,
ta’lim sifatini oshirishda muhim omilga aylanmoqda.
Zankov tizimining birinchi tamoyili – yuqori darajadagi qiyinchilikda
o‘qitish – zamonaviy darslarda o‘quv materiallarini o‘quvchilarning yosh
xususiyatlariga mos keladigan darajadan biroz yuqoriroq qiyinchilikda taqdim
etish orqali amalga oshiriladi. Bu tamoyil o‘quvchilarni o‘z imkoniyatlaridan
maksimal darajada foydalanishga undaydi, ularning aqliy faoliyatini faollashtiradi
va rivojlanish zonasini kengaytiradi. Zamonaviy matematika darslarida, masalan,
oddiy arifmetik amallar o‘rniga murakkab masalalar, tenglamalar tizimi va
mantiqiy topshiriqlar beriladi. O‘qituvchi avval oddiy misolni tahlil qilib, keyin
o‘quvchilarni mustaqil ravishda yanada murakkabroq variantlarni yechishga
undaydi. Fizika va kimyo darslarida virtual laboratoriyalar, simulyatsion dasturlar
yordamida o‘quvchilar haqiqiy tajribalarga yaqin sharoitda murakkab jarayonlarni
kuzatadilar va tahlil qiladilar. Bu yondashuv o‘quvchilarning tahliliy fikrlashini,
sabab-oqibat bog’liqliklarini tushunishini rivojlantiradi. O‘zbekiston ta’lim
tizimida joriy etilayotgan “Yangi O‘zbekiston” ta’lim islohotlari doirasida bu
tamoyil STEM yo‘nalishidagi darslarda, shuningdek, informatika va texnologiyalar
fanlarida faol qo‘llanilmoqda.
30

Masalan, o‘quvchilar dasturlash asoslarini o‘rganishda oddiy kodlardan
boshlab, keyinroq murakkab algoritmlarni mustaqil ishlab chiqishga o‘tadilar.
Chuqur tahlil qiladigan bo‘lsak, yuqori qiyinchilik tamoyili an’anaviy ta’limdagi
o‘rtacha darajadagi materiallardan keskin farq qiladi. An’anaviy yondashuvda
o‘quvchilar ko‘pincha tayyor bilimlarni yod oladilar, holbuki Zankov tizimida ular
o‘zlarining aqliy kuchlarini sinab ko‘radilar, xatolardan saboq oladilar va natijada
mustaqil o‘rganish ko‘nikmasini egallaydilar. Zamonaviy sharoitda bu tamoyil
raqamli texnologiyalar bilan boyitilgan holda yanada samaraliroq bo‘lmoqda,
chunki sun’iy intellekt asosidagi ta’lim platformalari har bir o‘quvchiga individual
qiyinchilik darajasini taklif etadi. Biroq, bu tamoyilni to‘g’ri qo‘llash uchun
o‘qituvchilarning yuqori pedagogik mahorati talab etiladi, chunki haddan tashqari
yuqori qiyinchilik o‘quvchilarda ruhiy charchoq yoki o‘ziga ishonchsizlikni
keltirib chiqarishi mumkin. Shuning uchun zamonaviy darslarda o‘qituvchi doimiy
ravishda o‘quvchilarning holatini kuzatib, differensiyalashgan yondashuvni
qo‘llaydi.
Ikkinchi tamoyil – nazariy bilimlarning yetakchi roli – zamonaviy darslarda
o‘quvchilarga chuqur nazariy asoslarni o‘rgatish va ularni amaliy faoliyat bilan
bog’lash orqali namoyon bo‘ladi. Zankov konsepsiyasiga ko‘ra, nazariy bilimlar
o‘quvchilarning umumiy rivojlanishini ta’minlovchi asosiy vosita hisoblanadi.
Zamonaviy biologiya va geografiya darslarida, masalan, o‘simliklarning tuzilishi
haqidagi nazariy ma’lumotlar avval batafsil o‘rganiladi, keyin esa o‘quvchilar
laboratoriya ishlarida yoki maydon tadqiqotlarida bu nazariyani amaliyotda
qo‘llaydilar. Tarix darslarida voqealarning sabablari va oqibatlari haqidagi nazariy
tushunchalar muhokama qilinadi, keyin esa o‘quvchilar tarixiy hujjatlarni tahlil
qilish orqali mustaqil xulosalar chiqaradilar. Zamonaviy o‘qitishda bu tamoyil
muammoli o‘qitish usuli bilan uyg’unlashadi: o‘qituvchi muammoni qo‘yadi,
o‘quvchilar esa nazariy bilimlarga tayanib, uni yechish yo‘llarini izlaydilar.
Masalan, iqtisodiyot asoslari darslarida bozor iqtisodiyoti nazariyasi o‘rganilgach,
o‘quvchilar real iqtisodiy hodisalarni tahlil qilish topshiriqlarini bajaradilar.
Chuqur tahlil shuni ko‘rsatadiki, nazariy bilimlarning yetakchi roli zamonaviy
31

ta’limda kompetensiyaviy yondashuv bilan chambarchas bog’liq. O‘quvchilar
nafaqat faktlarni yod oladilar, balki ularni tizimlashtiradilar, o‘zaro bog’liqliklarni
aniqlaydilar va yangi vaziyatlarga qo‘llaydilar. Bu yondashuv o‘quvchilarning
intellektual rivojlanishini tezlashtiradi va ularni hayotiy muammolarni hal etishga
tayyorlaydi. O‘zbekiston maktablarida joriy etilayotgan yangi o‘quv dasturlarida
bu tamoyil fanlararo integratsiya orqali amalga oshirilmoqda: matematika va
informatika darslarida nazariy modellar dasturlash loyihalarida qo‘llaniladi.
Natijada o‘quvchilar nazariyani amaliyot bilan bog’lash ko‘nikmasini egallaydilar,
bu esa ularning kelajakdagi kasbiy faoliyatida muhim ahamiyatga ega.
Uchunchi tamoyil – o‘quv materialini o‘zlashtirishning yuqori sur’ati –
zamonaviy darslarda vaqtni samarali taqsimlash, faol usullar va raqamli vositalar
orqali namoyon bo‘ladi. Zankov tizimida o‘quv jarayoni sekin va bir xilda emas,
balki dinamik va tez sur’atda olib boriladi, bu esa o‘quvchilarning diqqatini
saqlash va materialni chuqur o‘zlashtirish imkonini beradi. Zamonaviy tillar
darslarida, masalan, o‘qituvchi yangi mavzuni qisqa nazariy kirish bilan boshlaydi,
keyin darhol o‘quvchilarni guruhlarda muhokama qilishga, dialoglar tuzishga va
real vaziyatlarni modellashtirishga undaydi. Bunday yondashuv bir darsda bir
nechta ko‘nikmalarni rivojlantirish imkonini beradi. Tarix va adabiyot darslarida
ham xuddi shunday: voqealar ketma-ketligi tez o‘rganiladi, keyin esa o‘quvchilar
ularni tahlil qilish va o‘z fikrlarini bayon etish uchun vaqt oladilar. Zamonaviy
sharoitda bu tamoyil flipped classroom (teskari sinf) modeli bilan uyg’unlashadi:
o‘quvchilar uyda nazariy materialni videodarslar orqali o‘rganadilar, darsda esa
muammolarni birgalikda yechadilar. Chuqur tahlil qiladigan bo‘lsak, yuqori sur’at
tamoyili an’anaviy ta’limdagi sekin va takroriy usullardan farq qiladi. An’anaviy
darslarda ko‘pincha vaqtning katta qismi takrorlashga sarflanadi, holbuki Zankov
tizimida yangi material tez o‘zlashtiriladi va darhol amaliyotga o‘tkaziladi. Bu
yondashuv o‘quvchilarning vaqtni boshqarish ko‘nikmasini ham rivojlantiradi.
O‘zbekiston maktablarida raqamli ta’lim platformalari (masalan, “Uzbekistan
Education” tizimi) yordamida bu tamoyil yanada kengaymoqda: o‘quvchilar o‘z
sur’atlarida materialni o‘rganadilar, ammo darsda umumiy muhokama tez
32

o‘tkaziladi. Natijada o‘quvchilarning bilim olish samaradorligi oshadi va ular
mustaqil o‘rganishga o‘rganadilar.
To‘rtinchi tamoyil – o‘quv jarayonining o‘quvchilar tomonidan anglanilishi
– zamonaviy darslarda refleksiya, o‘z-o‘zini baholash va metakognitiv
strategiyalardan foydalanish orqali amalga oshiriladi. Zankov konsepsiyasiga
ko‘ra, o‘quvchi o‘zining o‘qish jarayonini tushunishi va boshqarishi kerak.
Zamonaviy darslarda bu tamoyil o‘quvchilarni dars oxirida “Men nima
o‘rgandim?”, “Qaysi usul samaraliroq bo‘ldi?”, “Keyingi safar nima qilaman?”
kabi savollar bilan o‘ylashga undash orqali namoyon bo‘ladi. Loyiha asosidagi
o‘qitishda o‘quvchilar o‘z loyihalarini taqdim etgach, o‘z faoliyatlarini tahlil
qiladilar va guruhdoshlarining fikrlarini tinglaydilar. Bu yondashuv
o‘quvchilarning o‘z-o‘zini nazorat qilish va o‘zgarishlarni amalga oshirish
ko‘nikmalarini rivojlantiradi. Chuqur tahlil shuni ko‘rsatadiki, bu tamoyil
zamonaviy pedagogikada konstruktivizm g’oyalari bilan uyg’un keladi.
O‘quvchilar o‘z bilimlarini faol quradilar va o‘z o‘qish usullarini tushunadilar.
Zamonaviy texnologiyalar, masalan, elektron kundaliklar va portfoliolar,
o‘quvchilarga o‘z yutuqlarini kuzatish imkonini beradi. O‘zbekiston ta’lim
tizimida bu tamoyil o‘qituvchilarning malakasini oshirish kurslarida ham
o‘qitilmoqda, chunki o‘qituvchilar o‘quvchilarga refleksiya qilishni o‘rgatishlari
kerak. Natijada o‘quvchilar nafaqat bilim oladilar, balki o‘zlarining o‘qish
jarayonini boshqarishni o‘rganadilar, bu esa ularning umrbod ta’lim olishlariga
zamin yaratadi.
Beshinchi tamoyil – har bir o‘quvchining umumiy rivojlanishiga
yo‘naltirilgan tizimli yondashuv – zamonaviy darslarda differensiyalashgan ta’lim,
inklyuziv yondashuv va individual traektoriyalardan foydalanish orqali namoyon
bo‘ladi. Zankov tizimida har bir bola o‘z rivojlanish darajasidan qat’i nazar,
umumiy rivojlanish imkoniyatiga ega. Zamonaviy darslarda o‘qituvchi sinfni
guruhlarga bo‘lib, har bir guruhga mos topshiriqlar beradi: kuchli o‘quvchilar
murakkab loyihalarda ishtirok etadilar, o‘rtacha darajadagilar asosiy materialni
mustahkamlaydilar, qo‘shimcha yordamga muhtoj bo‘lganlar esa qo‘shimcha
33

mashqlar bajaradilar. Inklyuziv ta’lim sharoitida nogironligi bo‘lgan o‘quvchilar
uchun maxsus moslashtirilgan materiallar va yordamchi vositalar qo‘llaniladi. Bu
tamoyil zamonaviy psixologik-pedagogik yondashuvlar, xususan, Vygotskiy
zonasiga asoslangan holda amalga oshiriladi. Chuqur tahlil qiladigan bo‘lsak, bu
yondashuv an’anaviy ta’limdagi “o‘rtacha o‘quvchi” ga mo‘ljallangan
yondashuvdan keskin farq qiladi. Zankov tizimida har bir bola o‘ziga xos
rivojlanish yo‘lini bosib o‘tadi, ammo umumiy maqsad – shaxs sifatidagi yaxlit
rivojlanish – saqlanadi. Zamonaviy O‘zbekiston maktablarida bu tamoyil “Har bir
bola uchun sifatli ta’lim” konsepsiyasi doirasida joriy etilmoqda. O‘qituvchilar
individual o‘quv rejalari tuzadilar, ota-onalar bilan hamkorlik qiladilar va
o‘quvchilarning ijtimoiy-emotsional rivojlanishini ham hisobga oladilar. Natijada
sinfda ijobiy muhit shakllanadi, o‘quvchilar o‘zlarini qadrlangan his qiladilar va
umumiy rivojlanish darajasi oshadi.
Zankov tamoyillarining zamonaviy darslarda namoyon bo‘lishi ta’lim
jarayonini tubdan o‘zgartiradi. Bu tamoyillar o‘quvchilarni faol, mustaqil va ijodiy
shaxslar sifatida shakllantiradi. Zamonaviy pedagogika Zankov g’oyalarini yangi
texnologiyalar – sun’iy intellekt, virtual reallik, onlayn platformalar – bilan
boyitib, yanada samarali natijalarga erishmoqda. O‘zbekiston ta’lim tizimida bu
tamoyillarning joriy etilishi o‘qituvchilarning malakasini oshirish, yangi o‘quv
dasturlarini ishlab chiqish va ota-onalar bilan hamkorlikni kengaytirish orqali
amalga oshirilmoqda. Qiyosiy tahlil shuni ko‘rsatadiki, Zankov tizimi an’anaviy
ta’limdan farqli o‘laroq, o‘quvchilarning nafaqat akademik bilimlarini, balki
hayotiy ko‘nikmalarini – tanqidiy fikrlash, muammolarni hal etish, jamoada ishlash
va o‘z-o‘zini rivojlantirishni – shakllantiradi. Bu esa ularni zamonaviy jamiyatda
muvaffaqiyatli faoliyat yuritishga tayyorlaydi. Kelajakda Zankov tamoyillarini
yanada kengroq joriy etish orqali ta’lim sifatini yanada oshirish, o‘quvchilarning
individual ehtiyojlarini hisobga olish va ta’limning inklyuzivligini ta’minlash
mumkin. Bu yondashuv O‘zbekistonning ta’lim sohasidagi strategik maqsadlariga
– “Ilm-fan va ta’limni rivojlantirish” dasturiga to‘liq mos keladi va mamlakatning
intellektual salohiyatini oshirishga xizmat qiladi.
34

2.3. Zankov, Davydov va Elkonin konsepsiyalarining qiyosiy tahlili
Zankov konsepsiyasining birinchi printsiipi – yuqori darajadagi qiyinlikda
o‘qitishdir. Bu printsipga muvofiq, o‘quv materiallari bolaning yoshiga mos
keladigan, lekin uni o‘ylashga, tahlil qilishga va mustaqil xulosa chiqarishga
majbur qiladigan darajada murakkab bo‘lishi lozim. Oddiy, soddalashtirilgan
materiallar o‘rniga murakkabroq, lekin tushunarli bo‘lgan vazifalar qo‘yiladi.
Masalan, boshlang’ich sinf matematikasida oddiy qo‘shish va ayirish misollaridan
tashqari, bolalar sonlarning xossalari, tenglamalar va hatto elementar algebraik
ifodalar bilan tanishadilar. Bu yondashuv bolada qiyinchiliklarni yengish
qobiliyatini shakllantiradi, motivatsiyani oshiradi va o‘quv jarayonini qiziqarli
qiladi. Psixologik nuqtai nazardan, yuqori qiyinlik darajasi bolaning aqliy faolligini
rag’batlantiradi, chunki u faqat eslab qolish emas, balki yangi bog’lanishlarni
o‘rnatishni talab qiladi. Tajribalar shuni ko‘rsatadiki, bu printsipni qo‘llash
natijasida o‘quvchilarning umumiy rivojlanish darajasi an’anaviy sinflarga
nisbatan sezilarli darajada yuqori bo‘ladi.
Ikkinchi printsip – nazariy bilimlarning yetakchi rolidir. Zankov tizimida
empirik, ya’ni tajribaga asoslangan bilimlar emas, balki nazariy, umumlashtirilgan
tushunchalar birinchi o‘ringa qo‘yiladi. Bolalar avval umumiy qonuniyatlarni
tushunishga, keyin esa aniq misollarga o‘tishga o‘rgatiladi. Masalan, til darslarida
avval so‘zning ma’nosi, uning tuzilishi va til qonuniyatlari haqida nazariy bilimlar
beriladi, so‘ngra bu bilimlar amaliy mashqlarda qo‘llaniladi. Bu yondashuv bolada
ilmiy tafakkur asoslarini shakllantirishga yordam beradi. Nazariy bilimlarning
yetakchi roli shuni ta’minlaydiki, o‘quvchi nafaqat faktlarni yod oladi, balki ular
orasidagi bog’lanishlarni tushunadi va yangi vaziyatlarda qo‘llay oladi. Bu printsip
Zankov tizimini an’anaviy ta’limdan keskin ajratib turadi, chunki an’anaviy
tizimda ko‘pincha faktlar va ko‘nikmalar ustunlik qiladi.
Uchunchi printsip – o‘quv materialini tez sur’atda o‘tishdir. Zankov o‘quv
jarayonini sekinlashtirmaslikni, balki bolaning o‘zlashtirish qobiliyatiga mos
ravishda tezlashtirishni tavsiya etadi. Bu printsipga ko‘ra, har bir darsda yangi
materialning katta hajmi o‘tiladi, lekin bu hajm bolaning rivojlanish darajasiga mos
35

keladi. Tez sur’at bolada diqqatni jamlagan holda ishlash, vaqtni to‘g’ri taqsimlash
va mustaqil o‘rganish ko‘nikmalarini shakllantiradi. Psixologik jihatdan, tez sur’at
o‘quvchining aqliy faolligini doimiy ravishda yuqori darajada ushlab turadi va
zerikishning oldini oladi. Amaliyotda bu printsip darslarni zich tashkil etish,
ortiqcha takrorlashlarni kamaytirish va yangi mavzularni oldingi bilimlar bilan
uzviy bog’lash orqali amalga oshiriladi.
To‘rtinchi printsip – o‘quv jarayonining ongli ravishda tashkil etilishidir. Bu
printsipga muvofiq, bolalar nafaqat nima o‘qiyotganini, balki nima uchun va
qanday o‘qiyotganini tushunishlari kerak. O‘quvchilar o‘z o‘quv faoliyatini tahlil
qilishga, xatolarini tushunishga va ularni tuzatishga o‘rgatiladi. Bu yondashuv
metakognitiv ko‘nikmalarni – o‘z fikrlash jarayonini boshqarish qobiliyatini
rivojlantiradi. Ongli o‘qitish bolada o‘z-o‘zini baholash va o‘zini rivojlantirish
istagini uyg’otadi. Masalan, dars oxirida o‘quvchilar o‘zlarining nima
o‘rganganini, qanday usullar bilan o‘rganganini va qanday qiyinchiliklarga duch
kelganini muhokama qiladilar. Bu printsip zamonaviy pedagogikada refleksiya va
o‘z-o‘zini baholash tushunchalari bilan uzviy bog’liqdir.
Beshinchi printsip – barcha o‘quvchilarning rivojlanishiga
yo‘naltirilganlikdir. Zankov tizimi har bir bolaning individual xususiyatlarini
hisobga olgan holda umumiy rivojlanishni ta’minlashni maqsad qiladi. Bu yerda
zaif o‘quvchilar ham, kuchli o‘quvchilar ham o‘z salohiyatlarini to‘liq ochib
olishlari uchun sharoit yaratiladi. Differensiyalashgan yondashuv emas, balki
umumiy rivojlanish printsipi ustunlik qiladi. Bu printsip inklyuziv ta’lim
g’oyalariga yaqin bo‘lib, har bir bolaning rivojlanish imkoniyatlarini tan oladi.
Davydov va Elkonin konsepsiyalari ham rivojlantiruvchi ta’lim yo‘nalishiga
mansub bo‘lib, ular Zankov tizimi bilan umumiy ildizlarga ega. D.B. Elkonin yosh
psixologiyasi sohasida chuqur tadqiqotlar olib borgan bo‘lib, u bolalik davrlarini
va yetakchi faoliyat turlarini o‘rgangan. Uning nazariyasiga ko‘ra, maktab
yoshidagi bolalar uchun yetakchi faoliyat turi o‘quv faoliyatidir. O‘quv faoliyati
bolada nazariy tafakkurni shakllantirishga xizmat qiladi. V.V. Davydov esa o‘quv
faoliyati nazariyasini ishlab chiqib, unda o‘quv vazifasi tushunchasini markaziy
36

o‘ringa qo‘ydi. O‘quv vazifasi – bu bolaning nazariy tushunchani o‘zlashtirish
uchun hal qilishi kerak bo‘lgan muammo. Davydov tizimida bolalar avval
umumiy, mavhum model orqali tushunchani egallaydilar, keyin esa aniq misollarga
o‘tadilar. Bu yondashuv “mavhumdan aniqqa” tamoyiliga asoslanadi. Elkonin-
Davydov tizimida grafik va simvolik modellar keng qo‘llaniladi, ular bolaga
tushunchaning mohiyatini ko‘rishga yordam beradi. Masalan, matematikada son
tushunchasi avval umumiy miqdor modeli sifatida o‘zlashtiriladi, keyin esa aniq
misollar bilan mustahkamlanadi.
Zankov, Davydov va Elkonin konsepsiyalarining qiyosiy tahlili quyidagi
jihatlarda amalga oshiriladi. Birinchidan, o‘xshashliklar: barcha uch konsepsiya
ham L.S. Vygotskiyning madaniy-tarixiy nazariyasiga tayanadi va bolaning
rivojlanishini o‘qitish orqali boshqarishni maqsad qiladi. Ular an’anaviy ta’limning
reproduktiv xususiyatini tanqid qiladi va faol, ongli o‘quv jarayonini ilgari suradi.
Ikkinchidan, farqlar: Zankov konsepsiyasi bolaning umumiy ruhiy rivojlanishini –
aql, xotira, diqqat, iroda va hissiy sohani uyg’un rivojlantirishni nazarda tutadi. U
ko‘proq empirik-experimental yondashuvga asoslanadi va boshlang’ich ta’limda
keng qo‘llaniladi.
Davydov va Elkonin konsepsiyasi esa nazariy tafakkurni shakllantirishga,
ilmiy tushunchalarni o‘zlashtirishga va o‘quv faoliyatining maxsus turlarini
rivojlantirishga yo‘naltirilgan. Bu yerda asosiy e’tibor bolaning fikrlash uslubini
o‘zgartirishga – empirik tafakkurdan nazariy tafakkurga o‘tishga qaratiladi.
Zankov tizimida darslarning tuzilishi ancha erkin bo‘lsa, Elkonin-Davydov
tizimida o‘quv vazifasini hal qilishning qat’iy bosqichlari mavjud: vazifani qabul
qilish, uni hal qilish usulini topish, usulni umumlashtirish va nazorat qilish.
Zankovda baholash umumiy rivojlanish darajasini hisobga oladi, Elkonin-
Davydovda esa o‘quv faoliyatining sifati va nazariy tushunchani egallash darajasi
baholanadi.
Zankov rivojlantiruvchi ta’lim konsepsiyasining zamonaviy pedagogikadagi
ahamiyati juda katta. Hozirgi davrda ta’lim tizimi oldida 21-asr ko‘nikmalarini –
tanqidiy fikrlash, muammolarni hal qilish, ijodkorlik, hamkorlik va o‘z-o‘zini
37

boshqarishni shakllantirish vazifasi turibdi. Zankov printsiplari bu vazifalarni hal
qilishda to‘g’ridan-to‘g’ri xizmat qiladi. Yuqori qiyinlik darajasi va tez sur’at
zamonaviy axborot oqimida ishlash qobiliyatini rivojlantiradi. Nazariy
bilimlarning yetakchi roli STEM yo‘nalishidagi fanlarni o‘qitishda, ayniqsa,
matematika, fizika va informatika darslarida samarali qo‘llanilmoqda. Ongli
o‘qitish printsipi refleksiya va metakognitiv ko‘nikmalarni shakllantirish orqali
o‘quvchilarni umrbod o‘rganuvchilarga aylantiradi. Barcha o‘quvchilarning
rivojlanishiga yo‘naltirilganlik inklyuziv ta’lim va differensiyalashgan
yondashuvlar bilan uyg’unlashadi. Zamonaviy o‘quv dasturlarida, xususan,
kompetensiyaviy yondashuv doirasida Zankov g’oyalari loyiha usuli, muammoli
o‘qitish va tadqiqot faoliyati shaklida o‘z ifodasini topmoqda. O‘qituvchi roli ham
o‘zgarmoqda: u endi faqat bilim beruvchi emas, balki o‘quvchining rivojlanishini
diagnostika qiluvchi, yo‘naltiruvchi va qo‘llab-quvvatlovchi murabbiy sifatida
faoliyat yuritmoqda. Xalqaro ta’lim tadqiqotlarida (masalan, PISA va TIMSS
natijalarida) rivojlantiruvchi yondashuvlarni qo‘llagan mamlakatlar yuqori
natijalarga erishayotgani kuzatilmoqda. O‘zbekiston Respublikasida amalga
oshirilayotgan ta’lim islohotlari doirasida ham Zankov printsiplariga asoslangan
metodikalar milliy o‘quv dasturlariga integratsiya qilinmoqda, chunki ular
o‘quvchilarning mustaqil fikrlash qobiliyatini va ijodiy salohiyatini ochib berishga
xizmat qiladi.
Zankov konsepsiyasining zamonaviy ahamiyati shuningdek, raqamli ta’lim
sharoitida ham namoyon bo‘lmoqda. Onlayn platformalar va sun’iy intellekt
vositalari yordamida yuqori qiyinlik darajasidagi individual vazifalarni yaratish,
o‘quv jarayonini tezlashtirish va har bir o‘quvchining rivojlanish dinamikasini
kuzatish mumkin. Nazariy bilimlarni vizuallashtirish uchun interaktiv modellar va
simulyatsiyalar qo‘llanilmoqda, bu Elkonin-Davydov tizimidagi model usuli bilan
hamohangdir. Shunday qilib, klassik rivojlantiruvchi konsepsiyalar zamonaviy
texnologiyalar bilan uyg’unlashib, ta’lim sifatini yangi bosqichga olib chiqmoqda.
38

Xulosa
Ushbu kurs ishi L.V. Zankov rivojlantiruvchi ta’lim konsepsiyasini nazariy
va empirik jihatdan o‘rganishga bag’ishlangan bo‘lib, belgilangan maqsad va
vazifalar to‘liq bajarildi, ilgari surilgan tadqiqot faraziyasi asosan tasdiqlandi.
I bob natijalari. Zankov konsepsiyasi Vigotskiyning «yaqin rivojlanish
zonasi» nazariyasiga asoslanib, 20 yillik eksperimental tadqiqot natijasida
yaratilgan. Konsepsiyaning beshta tamoyili — yuqori qiyinlik, tezlik, nazariy
bilimning yetakchi roli, ongli idrok etish va umumiy rivojlanish — yaxlit
pedagogik tizim sifatida ishlaydi. Bu tizimda o‘qituvchi yo‘naltiruvchi, o‘quvchi
esa faol tadqiqotchi sifatida maydonga chiqadi.
. [Kuzatish natijalari: kuzatilgan darslarda qaysi tamoyillar kuchliroq/zaifroq
qo‘llanilgani, asosiy tendensiyalar.] Zankov tizimini Elkonin-Davydov tizimi bilan
taqqoslash shuni ko‘rsatdiki, Zankov konsepsiyasining o‘ziga xosligini
rivojlanishni faqat o‘quv faoliyati bilan emas, butun shaxsning — intellektual,
emotsional va ijodiy — rivojlanishi bilan o‘lchashida.
III bob natijalari. Zankov tamoyillari O‘zbekiston DTS talablari bilan
hamohang. Ishlab chiqilgan 6 ta pedagogik tavsiya amaliy jihatdan qo‘llanilishi
mumkin. Asosiy to‘siq — o‘qituvchilarning Zankov tizimi haqida metodologik
ma’lumot kamligi.
Tadqiqotning ilmiy ahamiyati. Ushbu kurs ishi O‘zbekiston pedagogika
fanida L.V. Zankov konsepsiyasining beshta tamoyilini milliy DTS talablari bilan
birinchi bor tizimli qiyoslab tahlil qildi va moslashtirilgan tavsiyalar ishlab chiqdi.
Tadqiqotning amaliy ahamiyati. Kurs ishi natijalari va tavsiyalaridan
boshlang’ich sinf o‘qituvchilari, maktab rahbariyati va ta’lim-metodik markazlar
amaliy faoliyatida foydalanishi mumkin. Xususan, tavsiyalar kartasi va dars
kuzatish varag’i bevosita amaliyotga tatbiq etilishi mumkin.
Kelajak tadqiqotlar uchun. Longityudinal qiyosiy tadqiqot, Zankov
tamoyillarini raqamli ta’limga moslash va milliy pedagogik an’analar bilan
uyg’unlashtirish — bu yo‘nalishlar O‘zbekiston pedagogika fani uchun istiqbolli
izlanish maydoni bo‘lib qoladi.
39

Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
I. O‘zbekiston Respublikasining qonunchilik hujjatlari:
1. O‘zbekiston Respublikasining «Ta’lim to‘g’risida»gi Qonuni. — Toshkent,
2020.
2. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining «Ta’lim-tarbiya va ilm-fan sohalarini
yanada rivojlantirish chora-tadbirlari to‘g’risida»gi Farmoni. — Toshkent,
2022.
3. Boshlang’ich ta’limning davlat ta’lim standartlari. — Toshkent: Xalq ta’limi
vazirligi, 2022.
II. O‘zbek tilidagi darsliklar va o‘quv qo‘llanmalar:
4. Yo‘ldoshev J.G’., Usmonov S.A. Pedagogika. — Toshkent: O‘qituvchi, 2010.
— 368 b.
5. Xoliqov A.A. Pedagogika. — Toshkent: O‘zbekiston faylasuflari milliy jamiyati
nashriyoti, 2006. — 320 b.
6. Hasanboyev J., Toshpo‘latov O., G’ulomov M. Pedagogika. — Toshkent: Fan
va texnologiya, 2011. — 400 b.
7. Nishonova S.T., Hamidova M.A. Umumiy pedagogika. — Toshkent: Fan va
texnologiya, 2015. — 280 b.
8. Tolipov O‘.Q., Usmonboeva M.H. Pedagogik texnologiyalarning tatbiqiy
asoslari. — Toshkent: Fan, 2006. — 214 b.
III. L.V. Zankovning asarlari (birlamchi manbalar):
9. Zankov L.V. Didaktika i jizn’. — Moskva: Prosveshheniye, 1968. — 175 s.
10. Zankov L.V. Obucheniye i razvitiye. — Moskva: Pedagogika, 1975. — 440 s.
11. Zankov L.V. Razvitiye shkol’nikov v protsesse obucheniya. — Moskva:
Prosveshheniye, 1967. — 248 s.
12. Zankov L.V. O predmete i metodax didakticheskix issledovaniy. — Moskva:
APN RSFSR, 1962. — 148 s.
13. Zankov L.V. Izbrannie pedagogicheskiye trudi. — Moskva: Pedagogika, 1990.
— 424 s.
40

IV. Boshqa rus va sovet mualliflari:
14. Vigotskiy L.S. Pedagogicheskaya psixologiya. — Moskva: AST, 2008. — 671
15. Davidov V.V. Teoriya razvivayushchego obucheniya. — Moskva: Intor, 1996.
— 544 s.
16. Elkonin D.B. Izbranniye psixologicheskiye trudi. — Moskva: Pedagogika,
1989. — 560 s.
17. Podlasiy I.P. Pedagogika: Noviy kurs: V 2 kn. — Moskva: VLADOS, 2003. —
576 s.
18. Slastyonin V.A. i dr. Pedagogika. — Moskva: Akademiya, 2007. — 576 s.
19. Babanski Yu.K. Pedagogika. — Moskva: Prosveshheniye, 1988. — 479 s.
V. Xorijiy tilidagi adabiyotlar:
20. Vygotsky L.S. Mind in Society. — Cambridge: Harvard University Press,
1978. — 159 p.
21. Piaget J. The Psychology of Intelligence. — London: Routledge, 2001. — 198
22. Hattie J. Visible Learning: A Synthesis of Over 800 Meta-Analyses. —
London: Routledge, 2009. — 392 p.
23. Dewey J. Experience and Education. — New York: Collier Books, 1938. — 91
VI. Internet manbalari:
24. O‘zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi: https://uzedu.uz (murojaat:
2026).
25. Zankov’ning rasmiy metodologik markazi: https://zankov.ru (murojaat: 2026).
26. UNESCO ta’lim hujjatlar bazasi: https://www.unesco.org/education (murojaat:
2026).
27. Federal’niy institut razvitiya obrazovaniya RF: https://firo.ranepa.ru (murojaat:
2026).
28. Nauchno-metodicheskiy jurnal «Nachal’naya shkola»: https://n-shkola.ru
(murojaat: 2026).
41

Купить