Kirish Roʻyxatdan oʻtish

Docx

  • Referatlar
  • Diplom ishlar
  • Boshqa
    • Slaydlar
    • Referatlar
    • Kurs ishlari
    • Diplom ishlar
    • Dissertatsiyalar
    • Dars ishlanmalar
    • Infografika
    • Kitoblar
    • Testlar

Dokument ma'lumotlari

Narxi 2000UZS
Hajmi 37.9KB
Xaridlar 0
Yuklab olingan sana 07 Noyabr 2026
Kengaytma docx
Bo'lim Referatlar
Fan Pedagogika

Sotuvchi

Bohodir Jalolov

Lalmikor yyerlarda shudgor va uning turlari

Sotib olish
   LALMIKOR YYERLARDA SHUDGOR VA UNING TURLARI
1. Lalmi yerlarining yalpi maydoni.
2. Tuproq tiplari.
3. Lalmikor yerlarning iqlimi
4. Lalmi yyerlarda tuproqqa ishlov byerish. 
5. Lalmi yyerlarda shudgorni turlari
.
  1. Lalmi yerlarining yalpi maydoni.
Lalmikor   yyerlarda   dehqonchilik   yuritish   sug‘orish   o‘tkazmasdan   yog‘in
suvlari hisobiga qishloq xo‘jaligi bilan shug‘ullanish hisoblanadi.  Yog‘ingarchilik
miqdoriga   ko‘ra   lalmikor   dehqonchilikning   o‘zi   uchta   turga   bo‘linadi:
1.   Qurg‘oqchil   qishloq   xo‘jaligi,   2.   Qurg‘oqchil   xo‘jalik   yuritish   va   3.   Lalmikor
dehqonchilik. 
Yillik   yog‘in   miqdori   750   mm   bo‘lgan   tumanlarda   quruq   qishloq   xo‘jaligi
bilan   shug‘ullanilib,   bu   yerda   asosan   donli   ekinlar   etishtiriladi.   Bunday   yerlarda
quruq   (yog‘insiz)   davrning   nisbatan   cho‘zilishi   evaziga   hosilsiz   yillar   ko‘p
kuzatiladi.   Ushbu   mintaqada   yog‘inli   davr   75   kundan   kamni   tashkil   etadi.
Dehqonchilikda ekinlardan etarli darajada hosil olish uchun asosiy e’tibor tuproqda
tabiiy   nam   zaxirasini   saqlab   qolishga   va   tuproq   namligiga   mutanosib   ravishda
minyeral   o‘g‘itlardan   va   suv   resurslaridan   cheklangan   holda   foydalanishga
qaratiladi. 
Yillik   yog‘in   miqdori   750   mm   dan   ortiq   bo‘lgan   mintaqalarda   qurg‘oqchil
xo‘jalik   bilan   shug‘ullaniladi,   ya’ni   g‘alla   ekinlari   etishtiriladi.     Bunday
tumanlarda   qurg‘oqchil   davrning   davomiyligiga   qaramasdan   hosilsiz   yillar
nisbatan  juda  kam  kuzatiladi.   Bunday  yarim  quruq  davrli   mintaqada  o‘suv  davri
75   dan   120   kungacha   bo‘lib,   amaliyotda   ekish   davriga   tuproqda   etarlicha   nam
to‘plash   masalasiga   e’tibor   qaratiladi.   Alohida   diqqat-e’tibor   tuproq   va   unda
etarlicha   suv   zaxirasini   saqlash,   ekinlardan   barqaror   hosil   olish   va   tuproq
namligiga   ko‘ra   minyeral   o‘g‘itlardan   cheklangan   holda   foydalanishga
yo‘naltiriladi.
1.36- jadval. 
Quruq va lalmi dehqonchilik tumanlarining tabiiy sharoitlari
Ko‘rsatkichlar Qurg‘oqchil 
dehqonchilik Lalmi dehqonchilik Y o g‘in miqdori (mm) <800 >800
O‘simliklarning suv bilan
ta’minlanganlik holati Ye tishmaydi Etarli
O‘cuv davri (kun) <200 >200
Iqlim mintaqasi Quruq va yarim quruq,
shuningdek tog‘li gumid va subgumid
Dehqonchilik tizimi Monokulьtura yoki
qatorlab
To‘siqlar SHamol va suv
yeroziyasi Suv yeroziyasi
Lalmi qishloq xo‘jaligi yillik yog‘in miqdori 1150 mm va undan ortiq bo‘lgan
mintaqalarda   yuritiladi.   Bunday   yerlarda   ekinlar   suv   tanqisligi   stressiga
uchramaydi.     O‘suv   davri   120   kun.     Bu   yyerda   asosiy   e’tibor   ortiqcha   suvlarni
yo‘qotish,   maksimal   hosil   olish,   to‘liq   ko‘chatlar   olish   va   tuproqning   suv
yeroziyasiga qarshi kurashga qaratiladi. 
YUNESKO klassifikatsiyasi  bo‘yicha Osiyo va tinch okeani qishloq xo‘jalik
yyerlari   asosan   quyidagi   ikki   kategoriyaga   bo‘linadi:   quruqlik   va   lalmi   qishloq
xo‘jaligi.   Ushbu   qishloq   xo‘jaligi   turlarining   o‘ziga   xos   xususiyatlari   quyidagi
1.36–jadvalda keltirilgan. 
“Arid”   va   “Semirid”   dehqonchilik   quruq   qishloq   xo‘jaligidan
tabaqalashtirlgan   holda   farqlanadi.   Qishloq   xo‘jaligi   bilan   shug‘ullaniladigan
barcha tumanlar faqat quruq va qurg‘oqchil mintaqalarda tarqalgan. Ammo, ba’zi
tumanlar  qurg‘oqchil   qishloq  xo‘jalik  mintaqalaridan  tashqarida   tarqalgan.   Quruq
va   qurg‘oqchil   tumanlarda   tegishli   irrigatsiya   tizimlarini   qo‘llash   sharoitida
sug‘oriladigan dehqonchilik amaliyoti qo‘llanilmoqda. SHu   o‘rinda   qurg‘oqchil,   yarim   qurg‘oqchil   va   tropik-semirid   so‘zlarini
to‘g‘ri tushunmoq lozim. Arid yoki semirid nam rejimlari mintaqaning tropik yoki
o‘rtacha harorat rejimlariga to‘g‘ri keladi.  1
O‘zbekistondagi   lalmikor   dexqonchilik,   Markaziy   Osiyoning   boshqa
respublikalaridagiga   nisbatan,   salmog‘i   jihatdan   birinchi   o‘rinda   turadi.   Buni
ravshanroq kilib ko‘rsatish uchun Genusov va boshqa avtorlarning ma’lumotlarini
keltiramiz.   Lalmikor   dehqonchilik   tumanlaridagi   yyerlarning   umumiy   maydoni
6222,5   ming   gektarni   yoki   O‘zbekistondagi   xamma   yyerlarning   17,7%   ni   tashkil
etadi. Qizilqum va Farg‘ona viloyatlaridagi lalmi yyerlar nam etishmasligi sababli
deyarli   foydalanilmaydi.   Qashqadaryo   va   Surxondaryo   viloyatlarida   ham   suv
tanqisligi  sababli   lalmi   yyerlarning  ancha  qismi   qishloq,  xo‘jalik  tizimiga  kirmay
yotibdi.   Qizilqum   va   Farg‘ona   viloyatlarida   yog‘ingarchilik   kam   bo‘lishi   sababli
bu mintaqadagi yerlardandan foydalanilmaydi yoki kam foydalaniladi.
SHundan respublika bo‘yicha lalmi ekinlari bilan band bo‘lgan yer maydoni -
743,0   ming   gektarni   tashkil   qiladi.   Lalmi   ekin   yyer   maydonlarining   kichik
bo‘lishiga  qaramasdan  ba’zi   xo‘jaliklarda  ularni   ishlab  chiqarish  quvvati   kattadir.
Lalmi   yyerlarida   qishloq   xo‘jalik   ekin   turlarini   yetishtirish   tuproq   qatlamida
yog‘ingarchilik davrida yig‘ilgan namlik hisobiga bo‘lganligi sababli respublikada
lalmi ekinlar o‘rtacha yillik yog‘ingarchilik 200 mmdan yuqori bo‘lgan hududlarda
joylashgan. 
Gumus   (chirindi),   azot   va   fosfor   mikdori   och   tusli   bo‘z   tuproqlardan   oddiy
bo‘z   tuproqlarga   o‘tgan   sari   orta   boradi   va   to‘q,   tusli   bo‘z   tuproklarda   eng   ko‘p
bo‘ladi. Lalmi dehqonchilik asosan mana shu yyerlarda qilinadi. Har qaysi mintaqa
iqlim   sharoitlari   va   yon   bag‘irlarni   ishlatish   sharoitlari   jihatidan   o‘ziga   xos
xususiyatlar   bilan   farqlanadi.   SHu   sababli   lalmi   yyerlarni   ayrim   mintaqalarga
bo‘lishda   ularning   vyertikal   mintaqalligi,   iqlim   sharoitlari,   ulardagi   o‘simlik   va
tuproq  turlari nazarda tutiladi. 
1
 Chandrasekaran B., Annadurai K., Samasundaram E. A textbook of agronomy. New Delhi. 2010. 239-
245  бетлар . Dehqonchilik amaliyotida lalmi yyerlar yog‘ingarchilik bilan ta’minlanganlik
darajasiga qarab 4 gr. ga bo‘linadi.
Suv bilan ta’minlanmagan -tekislik  mintaqa,
Suv bilan  qisman ta’minlangan -yalang- tepalik  mintaqasi,
Suv bilan ta’minlangan tog‘ etagi  mintaqasi,
Suv bilan yaxshi ta’minlangan  tog‘ va baland tog‘ mintaqasi
1. Tuproq tiplari.
Markaziy   Osiyo   tuproqlarini,   ularning   paydo   b o ’lishiga   q arab,     taqir   tip
cho‘lli tekisliklar hamda tog‘  y etaklari va tog‘ ostidagi nishab tekisliklardan iborat
ikki guruhga bo‘linadi.
Bo‘z   tuproq   tipidagi   y yerlarni,   tuproq   hosil   qiluvchi   jinslarning   yoshiga
qarab,   vyertikal   (tik)   poyas   jihatidan   quyidagi   beshta   asosiy   guruhga   ajratish
mumkin:
sizot suvlar chuqur joylashgan buz tuproqli yyerlar;
sizot suvlar 2-4 metr chuqurlikda joylashgan o‘tloq-bo‘z tuproqli yyerlar;
sizot suvlar 1-2 metr chuqurlikda joylashgan o‘tloq tuproqli yyerlar;
sizot suvlar 0,5-1 metr chuqurlikda joylashgan o‘tloq-botqoq tuproqli yyerlar;
sizot suvlar 0-0,5 metr chuqurlikda joylashgan botqoq tuproqli yyerlar.
Bo‘z   tuproqli   yerlar,   balandlik   darajasiga   qarab,   kimyoviy   tarkibi   va   fizik
xossasi jihatidan to‘q tusli, oddiy va och tusli tuproqlarga bo‘linadi.
Tuq   tusli   va   oddiy   bo‘z   tuproqlar   ancha   unumdor   hisoblanadi;   ularning
tarkibida   gumus   va   azot   ko‘proq   bo‘ladi;   shu   bilan   birga   lalmi   dehqonchilik
mintaqasidagi tuproqlarning asosiy tipi hisoblanadi. Och tusli bo‘z tuproqlar u yoki
bu   darajada   zararli   tuzlar   bilan   sho‘langani   holda,   to‘q   tusli   va   oddiy   bo‘z
tuproqlarda suvda yeriydigan zararli tuzlar hamda gips bo‘lmaydi. To‘q   tusli   bo‘z   tuproqlarda   gumus   3-4   va   azot   0,3-   0,4%;   oddiy   bo‘z
tuproqlarda   gumus   2-3   va   azot   0,2-0,3%;   och   tusli   bo‘z   tuproqlarda   esa   gumus
1-2   va azot   0,1-0,2% bo‘ladi.
Lalmikorlikda   dehqonchilik   qilinadigan   tumanlar   respublikaning   tog‘li,   tog‘
oldi,   yalang-tepalik   va   qisman   tekislik   mintaqalariga   joylashgan;   bu
mintaqalardagi   tuproqlar   vyertikal-poyas   shaklida   joylashgan.   Tuproq   hosil
qiluvchi   jinslarning   kelib   chiqishi   va   tarkibi   turlicha   bo‘lishi   munosabati   bilan,
O‘zbekistonning   lalmi   tumanlaridagi   tuproqlar   mexanik   tarkibi   jihatidan   soz,
qumoq,   toshloq,   engil   qumoq   va   mayda   zarrali   tuproqlarga   bo‘linadi;   lyossli
yerlarda soz va qumoq tuproqlar ko‘proq.  (40% gacha) uchraydi. Bu tumanlardagi
yerlarning   ancha   qismi   (32%   gacha)   tub   jinslarning   elyuviesidagi   mayda   zarrali-
skeletli, hamda skeletli tuproqlardan iborat.
Tuproq   yeroziyasi.   Lalmikor-likning   tog‘li   va   tog‘   etaklari   mintaqasida
tuproqni   suv   yuvib   va   shamol   uchirib   ketish   hodisalari   (suv   va   shamol
yeroziyalari) yuz byerib turadi. Suv yeroziyasi deganda sel yoki qorning tez yerishi
sababli   hosil   bo‘lgan   suv   oqimining   nishabliklardagi   tuproqni   yuvib   ketishi
tushuniladi.   Bu   hodisa   asosan   tog‘   etaklarida   yuz   byeradi.   SHamol   yeroziyasi
kamroq zarar  etkazsa  ham, suv  yeroziyasi  bilan birgalikda lalmikorlikning asosiy
yalang   tepali   mintaqasidagi   ancha   katta   maydonlarga   yoyiladi.   Yeroziya
yaylovlardan   noto‘g‘ri   foydalanish   natijasida   ro‘y   byeradi   va   tuproq   hamda
tekisliklarni ishdan chiqaradi.
To‘q   tusli   bo‘z   tuproqlar   asosan   tog‘li   va   tog‘   etaklari   mintaqasida   bo‘ladi
hamda   oddiy   va   och   tusli   bo‘z   tuproqqa   nisbatan   yeroziyaga   kamroq   uchraydi.
Tuprqning   yeroziyaga   uchrash   darajasi   uning   xossalariga   boliq.   Masalan,
qadimdan   ishlanib   kelingan,   tuprog‘i   changga   aylangan   va   unchalik   qovushib
turmaydigan   yer lar,   yaxshi   chimlangan,   qo‘rik,   yoki   kup   yillar   beda   ustirilgan
yerlarga   nisbatan,   kuproq   buziladi.   Qadimdan   ishlanib   kelingan   yerning   yuqori
qismida tuprog‘i yuvilib ketgan, quyi qismida esa ancha unumdor joylar uchraydi. Yeroziya yanada rivojlanganida tuproq betidagi suv oqimi ariqchaga aylanadi.
Yonbag‘irni bo‘yiga qarab haydash ham ariqchalar hosil bo‘lishiga sabab bo‘ladi.
Ariqchasimon   yeroziya   natijasida   o‘pqonchalar   hosil   bo‘ladi,   tuproq   emiriladi.
Vaqt o‘tishi bilan bunday yyerlar ekin ekish  uchun yaramaydigan holga keladi.
Yeroziya lalmi dehqonchilikning tog‘lardagi va tog‘ etaklaridagi yyerlarining
unumdorligini   pasaytiradi.   Ma’lumotlarga   ko‘ra,   tuprog‘i   turli   darajada   yuvilib
ketgan yyerlarning har gektaridan olingan bug‘doy hosili quyidagicha bo‘lgan:
tuprog‘i qattiq. yuvilgan yyerlarda 3,7ss,
tuprog‘i o‘rtacha yuvilgan yyerlarda 5,7ss,
tuprog‘i kam yuvilgan yyerlarda 8,3ss,
tuprog‘i yuvilmagan yyerlarda 11,0ss.
Tuproq   yeroziyasiga   qarshi   kurash   choralari.   Tuproq   yeroziyasiga   qarsh i
kurash  borasidagi  har  qanday tadbir  tuproqda  mumkin qadar  ko‘proq nam  saqlab
qolishga   qaratilishi   zarur.   Yeroziyaga   qarshi   qo‘llaniladigan   agrotexnika,   ixota
daraxtzorlar barpo qilish, gidrotexnika va tashkiliy-xo‘jalik tadbirlari birinchi galda
yog‘in  suvlarining  yyer  betidan  oqib  ketishiga   y o‘ l   qo‘ymaslikka   va  uning  oldini
olishga imkon byeradigan bo‘lishi kyerak.
Tuproq   yeroziyasiga   qarshi   kurash   va   bu   hodisaning   oldini   olishda   yerni
to‘g‘ri ishlashning ahamiyati katta. Yerni xaydash, ekishdan oldin ishlash va ekin
qator   oralarini   kul ь tivatsiya   qilishda   plug   hamda   boshqa   dehqonchilik   qurollarini
yon bag‘irning ko‘ndalang tomoniga qaratib yurgizish lozim.
Yer   yon   bag‘rning   ko‘ndalangiga   qarab   haydalganida,   bo‘yiga   qarab
haydashdagiga   nisbatan,   yog‘in   suvlarining   oqib   ketishi   ikki-uch,   tuproqning
yuvilishi   esa   uch-olti   baravar   kamayadi.   Yer   30-35   sm   chuqurlikda   haydalib,
tuproq   yana   7-10   sm   qo‘shimcha   ravishda   chuqurlashtirilganida   tuproqa   ko‘p
mikdorda   nam   to‘planadi   va   tuproqning   yuvilishi   gektar   boshiga   15   m3   gacha
kamaidi.   SHu   bilan   bnrga,   egatlarni   ham   yon   bag‘irning   ko‘ndalangiga   qarab
ochish va ishlash, jarsoy chetlariga ihota daraxtzorlar barpo kilish kyerak. Suv va shamol yeroziyalari etkazadigan zararnnng oldini olishda dala ishlarini
to‘g‘ri   yulga   qo‘yish   eng   ishonchli   tadbirlardan   biridir.   Ekilgan   o‘simliklarning
rivojlanishi,   o‘simlikning   umumiy   holati   va   joylanish   qalinligi   ham
yeroziyalarnnng oldini olishda muhim rol ь  uynaydi. Ana shuni e’tiborga olib, kam
unumli   yerlarni   o‘zlashtirish,   ularga   chorva   mollarini   vaqti-vaqti   bilan   boqish
uchun ko‘p yillik o‘tlar ekish lozim. Foydalanilgan adabiyotlar
1.   Chandrasekaran   B.,   Annadurai   K.,   Somasundaram   E.   A   textbook   of
Agronomy. New Delhi. 2010. New a ge Intyernational (p) Limited, Publi-shyers.
                        2 .   Crop   Rotation   on   Organic   Farms:   A   Planning   Manual,   NRAES   177
Charles L. Mohlyer and Sue Ellen Johnson, editors Published by NRAES, July 2009.
3.   Azimboev   S.A.   Dehqonchilik,   tuproqshunoslik   va   agrokimyo   asoslari.
(Darslik). T. Iqtisodiyot-moliya 2006. – 180 b.
4. Mo‘minov K., Azimboev A., Sanaqulov A., Byerdiboev E., Kenjaev YU
Dehqonchilik ilmiy izlanish asoslari bilan. (O‘quv qo‘llanma) – T.: “Turon-iqbol”,
2014. – 240 b.
5.   Artukmetov   Z.A.,   SHyeraliev   X.SH.   Ekinlarni   sug‘orish   asoslari.
(Darslik). T.: O‘zbekiston faylasuflari milliy jamiyati. 2007.-312 b. 
6. Norkulov U., SHyeraliev X. Qishloq xo‘jalik melioratsiyasi. (Darslik). T.:
ToshDAU tahr.-nashr. bo‘limi, 2003. – 214 b.
7. To‘xtashev B., Azimboev S., Qarabaeva T., Byerdiboev E., Nurmatov B.
Qishloq   xo‘jalik   melioratsiyasi   va   yer   tuzish   fanidan   amaliy   va   tajribaviy
mashg‘ulotlar.   (O‘quv   qo‘llanma).   -   T.:   “ToshDAU   nashr-tahririyat   bo‘limi”,
2012. – 187 bet.

Lalmikor yyerlarda shudgor va uning turlari

Sotib olish
  • O'xshash dokumentlar

  • Maktabgacha ta‘lim tashkilotida ovqatlanish ratsionini tashkil etish
  • Umumta‘lim maktablarida Imom Buxoriy hadislarini o‘rganishning ahamiyati
  • 2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
  • 1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
  • 1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi

Xaridni tasdiqlang

Ha Yo'q

© Copyright 2019-2026.

  • Balansdan chiqarish bo'yicha ko'rsatmalar
  • Biz bilan aloqa
  • Saytdan foydalanish yuriqnomasi
  • Fayl yuklash yuriqnomasi
  • Русский