Kirish Roʻyxatdan oʻtish

Docx

  • Referatlar
  • Diplom ishlar
  • Boshqa
    • Slaydlar
    • Referatlar
    • Kurs ishlari
    • Diplom ishlar
    • Dissertatsiyalar
    • Dars ishlanmalar
    • Infografika
    • Kitoblar
    • Testlar

Dokument ma'lumotlari

Narxi 2000UZS
Hajmi 44.0KB
Xaridlar 0
Yuklab olingan sana 07 Noyabr 2026
Kengaytma docx
Bo'lim Referatlar
Fan Pedagogika

Sotuvchi

Bohodir Jalolov

Латифаҳои халқӣ

Sotib olish
ЛА ТИФ А Ҳ ОИ   Х АЛ ҚӢ
На қ ш а:
1. Маф ҳ уми истило ҳ	
ӣ  ва жанрии латифа ва на қ лу   ривоят ҳ ои
хал қ	
ӣ .
2. Латифа жанри   ҳ а ҷ вии фолклор, сайри таърих ӣ , мавзўъ ва
образ ҳ ои латифа.
3. Таъсири жанри латифа ба адабиёти китоб ӣ
4. Мавзўъот ва  ғ ояи и ҷ тимоии латифа ҳ ои хал қ	
ӣ
5. Латифа – та ҷ ассуми а қ лу хирад ва донишу фазилати хал қ .
6. Образ   ва   қ а ҳ рамон ҳ ои   латифа ҳ ои   хал қ	
ӣ   ( Ҷ у ҳ о,   Талхак,
Хо ҷ а Насриддин, Афанд ӣ , Мушфи қ	
ӣ  ва дигарон). Латифа яке аз маъмултарин ва   қ адимтарин   намуд ҳ ои   васеъ
па ҳ ншудаи  фолклори то ҷ ик  мебошад. Таърихи пайдоиши латифа
бо   таърих,   этнография   ва   ҳ а ҷ ву   ҳ азли   хал қ   робитаи   узв ӣ   дорад .
Вай   дар   адабиёти   ҳ амаи   хал қҳ ои   ҷ а ҳ он   дучор   меояд .   Истило ҳ и
л атиф а   аз   забони   араб ӣ   гирифта   шуда ,   маънояш   сухани   нозук
гуфтан   аст .   Ҳ икоят ҳ ои   хурдеро ,   ки   мазмуни   ҳ азломез ,   лутф   ва
ҳ а ҷ в ӣ   доранд ,  латифа   меноманд .
Фолклоршинос   С.Ма ҳ диев   бори   аввал   дар   китоби
“Проблемаи   жанри   латифа”-и   худ   оиди   хусусияти   жанр ӣ ,
мундари ҷ аи   ғ ояв ӣ   ва   ҷ анбаи   психологии   тасв ири   қ а ҳ рамон ҳ ои
латифа ҳ ои   то ҷ ик ӣ   ба   таври   монограф ӣ   мукаммал   маълумот
додааст 1
. 
Латифа хурдтарин жанри эпик ӣ  мебошад. Мухтасарбаён ӣ  яке
аз шарт ҳ ои асосии латифа буда, вай тавсифу шар ҳ и муфассалро
намепардозад.   Зеро   латифа   тан ҳ о   як   ла ҳ заи   хурди   зиндагиро
ифода   менамояд.   Асоси   онро   ҳ одиса   ва   во қ еаи   муайяни   ҳ аёт ӣ
ташкил   меди ҳ ад   ва   он   ба   воситаи   образ ҳ ои   конкрет   (масалан,
Афанд ӣ ,   Мушфи қӣ ,   Мулло   Насриддин   ва   ғ айра)   го ҳ   бо   лутфу
зарофат ҳ ои нарм, го ҳ  бо сухан ҳ ои аксу духўра, хилофи манти қ  ва
го ҳ о   ба   хатту   ҳ аракат ҳ ои   нозебу   ночаспони   қ асдан   кардашудаи
қ а ҳ рамон   поён   меёбад.   Сужет   дар   латифа   ба   ғ оят   содда
мебошад.   Муколама   дар   латифа ҳ о   серистеъмол   аст.   Зиддияти
тезу   тунд   хоси   латифа   мебошад.   Дар   латифа   характери
мукаммал   офарида   намешавад,   тан ҳ о   як   па ҳ лўи   характер
1
  Маҳдиев С. Проблемаи жанри латифа. –Душанбе: Дониш, 1977 намоиш   меёбад.   Таърифу   тавсиф   ва   панду   наси ҳ ат   хоси   латифа
намебошад.
Персонажи   латифа   го ҳ о   зирак   ва   баъзан   гўлу   гумро ҳ
мешавад. Образ ҳ ояш асосан аз ду кас ва баъзан аз се кас иборат
аст.   Дар   латифа   восита ҳ ои   баён   –   саволу   ҷ авоб,   кинояву
муболи ғ а, ма ҷ озу ташбе ҳ от васеъ истифода мешавад. 
Лутфу   суханбоз ӣ   дар   латифа ҳ о   аз   му ҳ имтарин   восита ҳ ои
тасвири баде ӣ   ба шумор меравад. Зотан, латифа калимаи араб ӣ
буда, маънояш лутф мебошад. Асоси як гурў ҳ  латифа ҳ о ма ҳ з дар
ҳ амин   санъат   аст.   Ин   санъат   ба   калимаву   ҷ умла ҳ о   маън ӣ   ва
тобиш ҳ ои нав дода, ди ққ ати шунаванда ва гўяндаро ба мазмуни
ма ҷ озии   ин   ё   он   калимаю   таъбир   ҷ алб   месозад.   Яъне   калима   ё
иборае,   ки   гўянда   ба   маънои   аслии   он ҳ о   кор   фармудааст,
ҷ авобди ҳ анда   онро   ба   маънии   дигар   таъбир   мекунад.   Чунин
ҷ авоб   хусусияти   ҳ а ҷ ву   зарофатро   касб   намуда,   пурсанда   ва   ё
хонандаро   ба   ҳ айрат   меорад.   Зеро   он ҳ о   ин   гуна   ҷ авобро
чашмдор набуданд. 
“Рўзе   амир   ва   вазираш   Мушфи қ иро   ҳ амро ҳ   гирифта   бо   як
хизматгор   ба   са ҳ ро   баромаданд .  Азбаски   ҳ аво   гарм  шуд, амир ва
вазир   қ ома ҳ ои   калони   вазнинашро   кашида   ба   кифти   хизматгор
бор   карданд .  Амир   бо   шўх ӣ  ба мушфи қӣ  ниго ҳ   карда   гуфт :
- Хизматгори мо ба қ увват   будааст .  Якхара   борро   бардошт . 
  Мушфи қ ӣ   хандида   гуфт :
- Не, та қ сир ,  духара   борро  бардошт” 2
.
2
  Асрор  В. Жанрҳои хурди фолклори то ик. –Душанбе: Маориф, 1990. –С. 210	
ӣ ҷ Дар   латифа ҳ о   од атан   бо   лутфе,   яъне   гуфтори   нозуки
ҳ озир ҷ авобона   фикри   асос ӣ   ҷ амъбаст   карда   мешавад.
Э ҷ одкунандагони   латифа   бештар   муаллифони   номаълуманд,   ки
аз   байни   хал қ   баромадаанд .   Асосан   қ а ҳ рамонони   асосии
латифа ҳ ои   хал қ ии   то ҷ ик   Насриддин   Афанд ӣ   ва   Мулло   Мушфи қӣ
мебошанд.   Инчунин   латифа ҳ ое   ҳ астанд ,   ки   ба   номи   ма ҳ ал ҳ ои
ҷ удогона вобастаанд. Аз   ҷ умла дар Самар қ анд   ма ҳ аллати ҳ о ,   дар
Бухоро   ширини ҳ о ,   дар   Ху ҷ анд   румони ҳ о ,   дар   Ургут
камонгарони ҳ о   бо   хусусият ҳ ои   соддалав ҳ	
ӣ ,   ҳ озир ҷ авоб ӣ ,
поктинатии   худ   ҳ амчун   қ а ҳ рамони   латифа ҳ о и   хал қ	
ӣ   ном
баровардаанд.
Мазмун   ва   мундари ҷ аи   ғ оявии   латифа ҳ ои   то ҷ ик ӣ   ни ҳ оят
рангоранг   ва   ғ ан ӣ   буда ,   ла ҳ за ҳ ои   гуногуни   ҳ аёти   инсонро   акс
менамоянд .   Қ исми   асосии   латифа ҳ ои   то ҷ ик   ба   давру   замон   ва
шароит ҳ ои   таърихии   мардум   вобаста   аст . 
Латифа ҳ ои   хал қ иро   аз   р ӯ и   мундари ҷ аи   ғ оявиашон   ба   ду
гур ҳ	
ӯ и   асос ӣ   та қ сим   кардан   мумкин   аст .   Якум ,   латифа ҳ ое ,   ки
мавз ӯ и   и ҷ тимо ӣ   доранд  ва  ҳ а ҷ ви   тезу   тунд   дар   он ҳ о   ба   мушо ҳ ида
мерасад .   Гур ҳ	
ӯ и   мазкурро   фолклоршинос   С . Ма ҳ диев   “латифа ҳ ои
ҳ а ҷ в ӣ ” 3
 мешуморад.    
Хал қ   дар   ин   гур ҳ	
ӯ и   ла тифа ҳ о   и   худ   кундзе ҳ н ӣ ,   танпарвар ӣ ,
ва   г ӯ лии     миру   шо ҳ зодагон ,   шайху   эшон,   с ӯ фиву   қ ози ҳ о ,
мулло ҳ о ро ба зери тан қ иди   сахт   гирифта ,  бар   хилофи   кирдор ҳ ои
ношоистаи   он ҳ о   со ҳ иби   а қ лу   фаросат   будани   шахсони   одд ӣ   ва
3
  Маҳдиев С. Проблемаи жанри латифа. – Душанбе: Дониш, 1977, саҳ. 68. сарчашмаи   а қ лу   хирад   будани   он ҳ оро   ба   тавассути   образ ҳ ои
баде ӣ   хеле   хуб   нишон   дода   шудааст .   Қ а ҳ рамони   латифа ҳ о
( Афанд ӣ   ва   Мушфи қӣ )   дар   ҳ ар   кор   чусту   чолок ӣ   зо ҳ ир   намуда ,
масъала ҳ ои   душвори   зиндагиро   бо   лутфу   зарофатг ӯ и ҳ ои   нозук
ба   осон ӣ   ҳ ал   мекунанд   ва   ҳ амеша   ба   ра қ ибони   худ   ғ олиб
меоянд 4
. 
Мавз ӯ и   гур ҳ	
ӯ и   дуюми   латифа ҳ о   мазаммату   сарзаниши
г ӯ лию   нодон ӣ   аст .   Бинобар   он   ин   қ абил   латифа ҳ о   хусусияти
тарбияв ӣ   ва   исло ҳ кунандаг ӣ   дошта ,   аз   ҳ а ҷ ви   ма ҳ кумкунанда   ва
тамасх ӯ ри   нешдор   хол ӣ   мебошад . 
Қ исми   асосии   ин   латифа ҳ о   латифа ҳ оеанд ,   ки   ба   ма ҳ ал ҳ о
нисбат   дода   шуда анд ва С.Ма ҳ диев   он ҳ оро   “латифа ҳ ои   ма ҳ алл ӣ ”
номидааст 5
.   Чунки   қ исми   зиёди   ин   гуна   латифа ҳ о   қ а ҳ рамон ҳ ои
конкрет ӣ  ( Афанд ӣ ,  Мушфи қ	
ӣ )  надоранд   ва   он ҳ о   аз   номи   мардуми
ин   ё   он   ма ҳ ал   ( ма ҳ аллат ӣ ,   ширин ӣ ,   дарвоз ӣ ,   ромит ӣ ,   р ӯ мон ӣ ,
по ҷ индак ӣ ,  қ аротегин ӣ )  ва   ғ айра   на қ л  мешаванд. 
Дар ин гуна латифа ҳ о   бештар   мусо ҳ илакор ӣ ,   камта ҷ рибаг ӣ ,
к ӯ то ҳ андеш ӣ   ва   нодон ӣ   масхара   карда   мешавад ,   ки   ҳ амаи   ин ҳ о
як ҷ оя   мавз ӯ и   г ӯ ливу   нодониро   ташкил   мекунад . 
Фолклоршинос   С.Ма ҳ диев   иброз   медорад ,   ки   “Хал қ   г ӯ ливу
нодониро   яке   аз   ну қ сон ҳ ои   о дам ӣ   мешуморад   ва   а қ лу   хирадро
ба   он   му қ обил   мегузорад .   Ба   фа ҳ миши   хал қ   а қ лу   хирад   дар
нати ҷ аи   та ҷ риба   ва   мушо ҳ ида ҳ ои   ҳ аёт   ҳ осил   мешавад   ва
4
  Ҳамон асар, саҳ. 72
5
  Ҳамон асар, саҳ. 98 соддалав ҳ ию   нодон ӣ ,   аз   бепарво ӣ ,   ме ҳ натгурез ӣ   ва   фори ғ бол ӣ
сар   меанад .   Бинобар   ин   хал қ   дар   як   қ атор   латифа ҳ о   ну қ сон   ва
иллат ҳ ои   шахсони   ма ҳ алли   худро   бо   зарофат   ба   ҳ адафи   тан қ ид
мегирад 6
. 
Х О Ҷ А   НА СРИДДИН ,     Мулло   Насриддин,     Насриддин
Афанд ӣ ,   қ а ҳ рамони   латифа ҳ ои   то ҷ икист .   Ў   шахси   таърих ӣ   буда ,
дар   Туркия   зистааст .   Соли   таваллудашро   1209   тахмин   кардаанд .
Та қ рибан .   сол ҳ ои   1284—85   вафот   ёфтааст.   Қ абраш   дар   О қ ша ҳ р
ном   музофоти   Туркия .   Бино   ба   маълумоти   му ҳ а ққ и қ он   шоир   ё
мударрис   будааст .   Латифа ҳ ои   ӯ   аввалин   бор   дар   асри   XVI   дар
Туркия   навишта   шудаанд.   Xо ҷ а   Насриддин   тадри ҷ ан   аз
прототипи   худ   дур   гардида ,   ба   образи   хаёлию   афсо нав ӣ
мубаддал   гаштааст .   Образи  X о ҷ а   Насриддин   махсусан   дар   охири
аср ҳ ои   XVII ва ибтидои  асри XVIII  мав қ еи   калон   пайдо   кардааст .
Дар   ин   давра   латифа ҳ ое ,   ки   дар   гузашта   бо   унвони   Ба ҳ лул ,
Туфайл ӣ ,   Абўнувос ,   Ҷ ў ҳӣ   ва   Тал ҳ а қ   марбут   буданд ,   аз   номи   ў
ҳ икоят   мешуд анд.   Xо ҷ а   Насриддин     образи   бофтаи   омма   буда ,
дар   латифа ҳ ои   хал қ	
ӣ   ҳ амчун   шахси   нотарсу   далер ,   хирадманду
ботадбир   ва   ҳ амдаму   ҳ амнафаси   хал қ   амал   мекунад .   Ба   воситаи
ин   образ   эътирози   хал қ   бар   зидди   носозию   беадолати ҳ ои   замон ,
золимон ,   ру ҳ ониёни   риёкор ,   шах сони  бадтинату  нобакор   ифода
ёфтааст. Образи Xо ҷ а   Насриддин   дар   инкишофи   ҳ а ҷ ву   мутоибаи
хал қ	
ӣ   мав қ еи   калон   доштааст .   Номи   ў   дар   латифа ҳ ои   хал қҳ ои
6
  Ҳамон асар, саҳ. 100 то ҷ ик ,   турк,   озарбой ҷ он ,   узбек ,   арман ,   форс ,   мардуми   Кавкази
Шимол ӣ ,  серб   ва   ғ .  ҳ ам   дучор   меояд .
Му ш ф и қӣ .   Образи   Мушфи қ	ӣ   дар   латифа ҳ ои   хал қ	ӣ   ҳ амчун
шахси   ҳ а қ и қ ат ҷӯ ю   адолатпеша   ва   заковатманду   ботадбир
намудор   мегардад .   Хал қ   образи   д ӯ стдоштаи   худ   –   Мушфи қ иро
дар   ро ҳ и   мубориза ҳ ои   худ   то   ба   дара ҷ аи   образи   муборизи   хал қ	
ӣ
баланд   бардоштааст .   Мулло   Мушфи қ	
ӣ   қ а ҳ рамони   мил лии
латифа ҳ ои   то ҷ ик ӣ   аст   ва   дар   симои   ӯ   хислат ҳ ои   г ӯ ливу   девонаг ӣ ,
лавандию   коргурезаг ӣ   мушо ҳ ида   намегардад .  Аз   ин   ҷ и ҳ ат   образи
Мушфи қ	
ӣ   аз   образи   Афанд ӣ  фар қ   мекунад . 
Баъзе   нависандагон   латифа ҳ ои   хал қ иро   ҷ амъ   ва   та ҳ рир
намуда ,   ма ҷ мўа ҳ о   тартиб   додаанд .   Кит об ҳ ои     Му ҳ аммад   Авфии
Бухорой   « Ҷ авомеъ-ул- ҳ икоёт» ,     Убайди   Зокон ӣ   «Рисолаи
дилкушо»   аз   ҳ амин   қ абиланд .   Баъзе   адибон   баробари   ҷ амъ
овардани   латифа ҳ ои   хал қ	
ӣ   худашон   низ   латифа ҳ о   офаридаанд .
Дар   адбиёти   то ҷ ики асри бистум Абдусалом Де ҳ от ӣ , Самад   Ғ ан ӣ ,
аз   адибони   муосири   мо   Бахтиёр   Ҷ умъа   аз   ҳ амин   қ абил   адибон
мебошанд .
Дар   асар ҳ ои   адибони   мумтоз ,   аз   ҷ умла,   дар   «Маснав ӣ »-и
Ҷ алолиддини   Рум ӣ   (Балх ӣ ),   «Гулистон»-и   Саъд ӣ ,   «Ба ҳ ористон» - и
Абдура ҳ мони   Ҷ ом ӣ ,   «Бадоеъ-ул-ва қ оеъ» - и   Зайниддин   Ма ҳ муди
Восиф ӣ ,   «Ёддошт ҳ о» - и   Са дриддин   Айн ӣ   низ   истифода   бурдан   аз
латифа ҳ ои   хал қ	
ӣ  ба назар мерасад. Латифа ҳ о   дар   мавзўъ ҳ ои   гуногуни   и ҷ тимо ӣ ,   сиёс ӣ ,   маиш ӣ
гуфта мешаванд.
Дар   латифа ҳ ои   дорои   мазмуни   и ҷ тимо ӣ   ғ ояи   ғ алабаи
ҳ а қ и қ ат ,   адолат ,   тантанаи   а қ лу   ҳ унару   ме ҳ нат ,   ҷ асорату   ви ҷ дони
пок ва  ғ айра   ифода гардидаааст.
Ин сал л аю   ҷ ом аи м ан набудааст...
  Мушфи қӣ   шабе аз як пасткўчаи  Бухоро  гузашта истода  дид,
ки   дар   сари   ро ҳ   як   маст   чурт   парида   хобидааст .   Мушфи қ	
ӣ   он
мастро   ин   тараф   ва   он   тараф   ғ елонда   диду   шинохт ,   ки   раиси
ша ҳ р   будааст .   Ба   да ҳ он у   биниаш   боб   карда   се-чор   ла ғ ад
фуровард .   Аммо   маст   ҳ ушёр   нашуд .   Баъд   Мушфи қ	
ӣ   саллаю
ҷ омаи вайро кашида гирифту ба ро ҳ аш   рафт .
  Са ҳ ар ӣ   раис   ҳ ушёр   шуда ,   ба   раисхона   рафту   ба
мулозимонаш   гуфт :
  —   Имшаб   аз   хона   саллаю   ҷ омаи   маро   дуздида   рафтаанд.
Шумо ҳ о   дар   к ўчаю бозор ҳ о   ди ққ ат   карда   гардетон ,  ҳ амин   чиз ҳ ои
маро   дар   даст   ё   дар   сару   тани   ягон   кас   дида   шиносетон ,   ҳ амон
одамро   ба   пеши   ман   гирифта   биёретон !
  Мулозимони   раис   дар   кўча ҳ о   гашта   истода   буданд ,   ки
баного ҳ   чашмашон   ба   Мушфи қ	
ӣ   афтоду   дар   сару   тани   вай
саллаю   ҷ омаи   раисро   шинохтанд   ва   ўро   кашола   карда   ба
раисхона бурданд. Раис Мушфи қ иро   дида   дар ғ азаб   шуду   дў ғ   зад :
 — Саллаю  ҷ омаи ман аз ку ҷ о ба дасти ту расид?
 Мушфи қ	
ӣ  бо ором ӣ   ҷ авоб дод:   —   Та қ сир ,   аввал   пурсиш ,   баъд   кушиш   гуфтаанд .   Ман   дина
шаб   аз   фалон   па сткўча  гузашта истода,  ба як маст вохўрдам, ки
дар сари ро ҳ   ба   хоку   лой   ҷ ўлида хобидааст, се-чор ла ғ ад   кўфтам ,
ҳ ушёр   нашуд .   Охир   саллаю   ҷ омаашро   кашида   гирифтам.   Агар
ҳ амон   маст   шумо   бошед ,  ин   саллаю   ҷ ома  ҳ ам   аз   они   шумо   буда -
гист ,  мар ҳ амат   карда   гиред !
  Раис дид, ки аз ин гап шарманда мешавад, гуфт:
  — Не, не, ин саллаю ўомаи ман набудааст,  ба корат  рафтан
гир!
Луч гўроне д  ҳ ам   м айл аш
Мушфи қ й   аз   хў ҷ аинаш пурсид:
  — Агар ман мурам, чй навъ мегўронед?
 Чй навъ мегўронам. Чор газ карбос мегираму кафан дўзонда
мурдаатонро   ба   вай   печонда,   ба   мазор   мефиристонам,   ба   гўре
мети қ онанду   мемонанд - дия ,  —   гуфт   хў ҷ аин дар  ҷ авоб.
  —   Ин   тавр   бошад,   —   гуфт   Мушфи қ й ,   —   биёед   дар   ва қ ти
зиндагиам   ба   ман   як   курта - эзори   карбос   дўзонда   ди ҳ ед .   Баъд   аз
мурданам   луч   гўронед   ҳ ам   майлаш . .
А даби ёт:
1. Асрор ӣ   В.,   Амонов   Р.   Э ҷ одиёти   да ҳ анакии   хал қ и   то ҷ ик.   –
Душанбе: Маориф,  1980.
2. Асрор ӣ  В. Жанр ҳ ои   хурди   фолклор ӣ . –Душанбе, 1990.
3. Куллиёти   фолклори   то ҷ ик.   Ҷ илди   2.   Тартибди ҳ андагон :
И . Левин ,  Ҷ . Рабиев ,  Д . Обидов .  –Душанбе :  Дониш , 2007.
4. Латифа ҳ о . –Душанбе, 1994.
5. Ма ҳ диев   С .  Проблемаи   жанри   латифа . –Душанбе, 1977.
6. Мусулмониён   Р.   Назарияи   адабиёт.   –   Душанбе:   Маориф,
1990
7. Ра ҳ мон ӣ   Р.     Афсона   ва   жанр ҳ ои   дигари   насри   шифо ҳӣ .   –
Душанбе, 1999.

Латифаҳои халқӣ

Sotib olish
  • O'xshash dokumentlar

  • Maktabgacha ta‘lim tashkilotida ovqatlanish ratsionini tashkil etish
  • Umumta‘lim maktablarida Imom Buxoriy hadislarini o‘rganishning ahamiyati
  • 2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
  • 1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
  • 1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi

Xaridni tasdiqlang

Ha Yo'q

© Copyright 2019-2026.

  • Balansdan chiqarish bo'yicha ko'rsatmalar
  • Biz bilan aloqa
  • Saytdan foydalanish yuriqnomasi
  • Fayl yuklash yuriqnomasi
  • Русский