Ma’naviy zararni qoplashning fuqarolik-huquqiy xususiyatlari va muammolari 26 - Huquqshunoslik - Kurs ishlari

Dokument ma'lumotlari

Narxi	35000UZS
Hajmi	68.5KB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	13 Iyun 2026
Kengaytma	docx
Bo'lim	Kurs ishlari
Fan	Huquqshunoslik

Sotuvchi

G'ayrat Ziyayev

Ro'yxatga olish sanasi 14 Fevral 2025

203 Sotish

Ma’naviy zararni qoplashning fuqarolik-huquqiy xususiyatlari va muammolari 26

Sotib olish

Mavzu: Ma’naviy zararni qoplashning fuqarolik-huquqiy xususiyatlari va
muammolari
MUNDARIJA
Kirish ........................................................................................................................2
I BOB. Ma’naviy zararni qoplashning fuqarolik-huquqiy asoslari
1.1. Ma’naviy zarar tushunchasi va uning O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik
kodeksidagi huquqiy mustahkamlanishi…….……………………………………...4
1.2. Ma’naviy zararni qoplash institutining fuqarolik-huquqiy tabiat va
prinsiplari...................................................................................................................9
1.3. Ma’naviy zararni qoplash majburiyatining vujudga kelish asoslari
(huquqbuzarlik tarkibi) …………………………...………………………………15
II BOB. Ma’naviy zararni qoplashning amaliy va protsessual muammolari
2.1. Ma’naviy zararni isbotlash va baholash tartibi (sud amaliyoti nuqtayi
nazaridan)…...………………………………………………………………….…20
2.2. Ma’naviy zarar miqdorini belgilash mezonlari va sud diskretsiyasi ……….24
2.3. Ma’naviy zararni qoplash bilan bog‘liq muammolar va qonunchilikni
takomillashtirish masalalari……………………………………………………….28
Xulosa …………………………………………………………….…………….33
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati .....................................................................35
1

“Adolat – davlat va jamiyat taraqqiyotining eng muhim mezonidir’’
— Shavkat Mirziyoyev
KIRISH
Mavzuning dolzarbligi
Hozirgi kunda fuqarolik-huquqiy munosabatlar tizimida shaxsning nomulkiy
huquqlarini himoya qilish masalasi alohida ahamiyat kasb etmoqda. Jamiyatda
insonning sha’ni, qadr-qimmati, ishchanlik obro‘si, shaxsiy hayoti daxlsizligi kabi
nomoddiy ne’matlarning buzilishi holatlari ko‘payib borayotganligi ma’naviy
zararni qoplash institutining dolzarbligini yanada oshirmoqda. Shu nuqtai
nazardan, ma’naviy zararni qoplash fuqarolik huquqining muhim yo‘nalishlaridan
biri sifatida e’tirof etiladi.
Ma’naviy zarar tushunchasi va uni qoplash masalalari O‘zbekiston
Respublikasi Fuqarolik kodeksi normalarida mustahkamlangan bo‘lib, mazkur
institut orqali shaxsning buzilgan huquqlari tiklanishi va unga yetkazilgan ruhiy
azob-uqubatlar qisman bo‘lsa-da kompensatsiya qilinishi ko‘zda tutiladi. Biroq
amaliyot shuni ko‘rsatadiki, ma’naviy zararni aniqlash, isbotlash va ayniqsa uning
miqdorini belgilash masalalari hanuzgacha murakkab va bahsli bo‘lib qolmoqda.
Kurs ishining dolzarbligi shundan iboratki, ma’naviy zararni qoplash
jarayonida yuzaga kelayotgan muammolarni tahlil qilish, ularning huquqiy
yechimlarini ishlab chiqish va amaldagi qonunchilikni takomillashtirish zarurati
mavjud. Ayniqsa, sud amaliyotida yagona yondashuvning yetarli darajada
shakllanmaganligi mazkur masalaning ilmiy va amaliy jihatdan chuqur
o‘rganilishini talab etadi.
Kurs ishining maqsadi
Mazkur kurs ishining maqsadi — ma’naviy zararni qoplashning fuqarolik-
huquqiy xususiyatlarini kompleks tahlil qilish, uning huquqiy asoslarini o‘rganish
2

hamda mavjud muammolarni aniqlab, ularni bartaraf etish bo‘yicha takliflar ishlab
chiqishdan iborat.
Kurs ishining vazifalari
Ma’naviy zarar tushunchasi va uning huquqiy mohiyatini yoritish;
Ma’naviy zararni qoplash asoslari va shartlarini tahlil qilish;
Ma’naviy zararni aniqlash va baholash mezonlarini o‘rganish;
Sud amaliyotida uchrayotgan muammolarni aniqlash va tahlil qilish;
Qonunchilikni takomillashtirish yuzasidan takliflar ishlab chiqish.
Kurs ishining predmeti
Kurs ishining obyekti sifatida ma’naviy zararni qoplash bilan bog‘liq
fuqarolik-huquqiy munosabatlar tizimi olinadi. Predmeti esa ma’naviy zararni
qoplashni tartibga soluvchi huquqiy normalar va ularni qo‘llash amaliyotidan
iborat.
Tadqiqot metodlari sifatida tahlil, taqqoslash, tizimli yondashuv, shuningdek,
normativ-huquqiy hujjatlarni o‘rganish usullaridan foydalanildi.
Kurs ishining tuzilishi va hajmi
Mazkur kurs ishi kirish, ikki bob, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar
ro‘yxatidan iborat.
3

I BOB. MA’NAVIY ZARARNI QOPLASHNING FUQAROLIK-HUQUQIY
ASOSLARI
1.1. Ma’naviy zarar tushunchasi va uning O‘zbekiston Respublikasi
Fuqarolik kodeksidagi huquqiy mustahkamlanishi
Ma’naviy zarar fuqarolik huquqida shaxsning nomulkiy huquqlari buzilishi
natijasida yuzaga keladigan ruhiy, jismoniy yoki axloqiy azob-uqubatlar majmui
sifatida talqin etiladi. Ushbu zarar turi moddiy zarar bilan solishtirganda o‘ziga xos
xususiyatga ega bo‘lib, u bevosita shaxsning ichki kechinmalari, ruhiy holati va
psixologik ahvoliga ta’sir ko‘rsatadi. Shu sababli ma’naviy zarar iqtisodiy jihatdan
aniq o‘lchovga ega emas va uni baholash murakkab hisoblanadi. Ma’naviy
zararning huquqiy asoslari O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi da
mustahkamlangan bo‘lib, unga ko‘ra, fuqaroning shaxsiy nomulkiy huquqlari
buzilgan hollarda, shuningdek qonunda nazarda tutilgan boshqa vaziyatlarda
ma’naviy zarar pul shaklida qoplanishi mumkin. Mazkur kodeks normalari
shaxsning sha’ni, qadr-qimmati, ishchanlik obro‘si, shaxsiy hayoti daxlsizligi va
boshqa nomoddiy ne’matlarini himoya qilishni kafolatlaydi. Fuqarolik
qonunchiligida ma’naviy zarar, odatda, noqonuniy xatti-harakat (yoki
harakatsizlik) natijasida yuzaga keladi. Bunda zarar yetkazuvchining xatti-harakati
huquqqa zid bo‘lishi, zarar mavjudligi, ular o‘rtasida sababiy bog‘liqlik hamda ayb
elementining mavjudligi talab etiladi. Aynan ushbu shartlarning yig‘indisi
ma’naviy zararni qoplash majburiyatining vujudga kelishiga asos bo‘ladi.
Ma’naviy zarar quyidagi ko‘rinishlarda namoyon bo‘lishi mumkin: shaxsning
sha’ni va qadr-qimmatiga putur yetkazilishi, yolg‘on yoki haqoratli ma’lumotlar
tarqatilishi, sog‘lig‘iga zarar yetkazilishi, noqonuniy javobgarlikka tortilishi,
shaxsiy va oilaviy hayotiga aralashish va boshqa shunga o‘xshash holatlar. Bunday
vaziyatlarda jabrlanuvchi shaxs o‘zining buzilgan huquqlarini tiklash va
yetkazilgan ma’naviy zararni qoplashni sud orqali talab qilish huquqiga ega. Shuni
alohida ta’kidlash lozimki, ma’naviy zararni qoplashning asosiy maqsadi
4

jabrlanuvchining buzilgan nomulkiy huquqlarini tiklash, uning ruhiy holatini
muayyan darajada kompensatsiya qilish hamda huquqbuzarlik sodir etgan shaxsga
nisbatan ta’sir chorasi qo‘llashdan iborat. 1
Shu jihatdan, mazkur institut fuqarolik
huquqida nafaqat kompensatsion, balki profilaktik funksiyani ham bajaradi.
Ma’naviy zarar fuqarolik qonunchiligida shaxsning nomulkiy manfaatlarini
himoya qilishga qaratilgan muhim huquqiy kategoriya bo‘lib, uning normativ
jihatdan mustahkamlanishi fuqarolarning huquq va erkinliklarini ta’minlashda
muhim ahamiyatga ega.
Ma’naviy zarar instituti fuqarolik huquqida inson manfaatlarini kompleks himoya
qilishga qaratilgan bo‘lib, u nafaqat moddiy yo‘qotishlarni, balki shaxsning ruhiy
va axloqiy holatiga yetkazilgan salbiy ta’sirlarni ham qamrab oladi. Shu jihatdan,
mazkur institutning huquqiy tartibga solinishi zamonaviy huquq tizimining muhim
belgilaridan biri hisoblanadi. Chunki inson huquqlari ustuvor bo‘lgan jamiyatda
faqat moddiy manfaatlarni emas, balki shaxsning sha’ni, qadr-qimmati va ichki
dunyosini himoya qilish ham zarurdir.
O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi ga ko‘ra, ma’naviy zarar deganda
fuqaroning shaxsiy nomulkiy huquqlari buzilishi oqibatida yuzaga kelgan ruhiy
iztiroblar, jismoniy azob-uqubatlar, shuningdek boshqa salbiy kechinmalar
tushuniladi. Mazkur kodeksda ma’naviy zararni qoplash umumiy fuqarolik-
huquqiy javobgarlik choralaridan biri sifatida belgilangan bo‘lib, u kompensatsion
xarakterga ega. Ya’ni, ma’naviy zararni qoplash orqali jabrlanuvchining buzilgan
huquqlari tiklanadi va unga yetkazilgan zarar ma’lum darajada qoplanadi.
Ma’naviy zarar kategoriyasining huquqiy mazmunini to‘liq anglash uchun
uning asosiy belgilarini ko‘rib chiqish muhimdir. Birinchidan, ma’naviy zarar
nomoddiy xarakterga ega bo‘lib, u pul shaklida bevosita ifodalanmaydi.
Ikkinchidan, u shaxsning subyektiv holati bilan bog‘liq bo‘lib, har bir insonda
turlicha namoyon bo‘ladi. Uchinchidan, ma’naviy zarar ko‘pincha shaxsiy
nomulkiy huquqlarning buzilishi bilan uzviy bog‘liq bo‘ladi. To‘rtinchidan, uni
1
O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi – rasmiy nashr, 2024-yil. https://lex.uz/docs/-180552
5

aniqlash va baholashda sudning ichki ishonchi va ishning aniq holatlari hal
qiluvchi ahamiyat kasb etadi.
Fuqarolik qonunchiligida shaxsiy nomulkiy huquqlar keng doirada himoya
qilinadi. Bular qatoriga insonning hayoti va sog‘ligi, sha’ni va qadr-qimmati,
ishchanlik obro‘si, shaxsiy va oilaviy hayoti daxlsizligi, erkin harakatlanish
huquqi, ism-sharifi va boshqa nomoddiy ne’matlar kiradi. Ushbu huquqlarning
buzilishi ma’naviy zarar yuzaga kelishiga sabab bo‘ladi va bunday hollarda
jabrlanuvchi shaxs qonun asosida o‘z huquqlarini himoya qilishga haqli
hisoblanadi.
Amaliyotda ma’naviy zarar ko‘pincha quyidagi vaziyatlarda uchraydi:
ommaviy axborot vositalari yoki internet tarmoqlari orqali haqoratli yoki yolg‘on
ma’lumotlar tarqatilganda; shaxs noqonuniy ravishda javobgarlikka tortilganda
yoki ushlab turilganda; tibbiy xatoliklar natijasida fuqaroning sog‘lig‘iga zarar
yetkazilganda; ish beruvchi tomonidan xodimning sha’ni va qadr-qimmati
kamsitilganda; shuningdek boshqa noqonuniy harakatlar oqibatida shaxsning ruhiy
holatiga salbiy ta’sir ko‘rsatilganda. Ma’naviy zararni qoplash institutining yana
bir muhim jihati — uning huquqiy kafolatlar tizimi bilan bog‘liqligidir. Ya’ni,
davlat fuqarolarning nomulkiy huquqlarini himoya qilishni ta’minlash orqali
jamiyatda adolat va qonun ustuvorligini mustahkamlaydi. Shu ma’noda, ma’naviy
zararni qoplash nafaqat alohida shaxs manfaatlariga xizmat qiladi, balki umumiy
huquqiy tartibni saqlashga ham yordam beradi. Bundan tashqari, ma’naviy zararni
qoplash institutining rivojlanishi xalqaro huquqiy standartlar bilan ham bog‘liqdir.
Xususan, inson huquqlarini himoya qilishga qaratilgan xalqaro hujjatlarda ham
shaxsning sha’ni va qadr-qimmatini himoya qilish zarurligi alohida ta’kidlangan.
Bu esa milliy qonunchilikda mazkur institutni yanada takomillashtirish zaruratini
yuzaga keltiradi.
Ma’naviy zararni qoplash masalasida sudlarning roli alohida ahamiyatga ega. Sud
organlari har bir ishni individual tarzda ko‘rib chiqib, zarar darajasi, taraflarning
xatti-harakati, ayb darajasi, jabrlanuvchining ruhiy holati va boshqa muhim
6

omillarni inobatga olgan holda qaror qabul qiladi. Shu sababli sud amaliyoti
ma’naviy zarar institutining shakllanishida muhim manba sifatida xizmat qiladi.
Shu bilan birga, ma’naviy zararni qoplashning huquqiy tartibga solinishida
ayrim kamchiliklar ham mavjud. Jumladan, ma’naviy zararning aniq mezonlari va
baholash usullarining yetarli darajada belgilab qo‘yilmaganligi, sudlar tomonidan
turlicha yondashuvlarning qo‘llanilishi, kompensatsiya miqdorlarining keskin farq
qilishi amaliy muammolarni keltirib chiqarmoqda. Bu esa mazkur institutni yanada
takomillashtirish zaruratini ko‘rsatadi. Ma’naviy zarar tushunchasi va uning
fuqarolik qonunchiligida mustahkamlanishi shaxsning nomulkiy huquqlarini
samarali himoya qilishga xizmat qiladi. Mazkur institut fuqarolik huquqining
ajralmas qismi bo‘lib, u jamiyatda inson qadr-qimmati va sha’nining ustuvorligini
ta’minlashga qaratilgan muhim huquqiy vosita hisoblanadi. Ma’naviy zararni
qoplash institutini chuqurroq tahlil qilish shuni ko‘rsatadiki, u fuqarolik huquqida
nafaqat alohida normalar yig‘indisi, balki mustaqil huquqiy institut sifatida
shakllangan. Ushbu institut orqali shaxsning buzilgan nomulkiy huquqlarini tiklash
bilan bir qatorda, huquqbuzarlik sodir etgan shaxsga nisbatan muayyan darajada
huquqiy ta’sir ko‘rsatiladi. Shu jihatdan, ma’naviy zararni qoplash ikki yo‘nalishda
— kompensatsion va tarbiyaviy (profilaktik) funksiyalarni bajaradi.
O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi normalariga muvofiq, ma’naviy
zararni qoplash majburiyati, odatda, huquqbuzarlik sodir etilgan taqdirda vujudga
keladi. Bunda huquqbuzarlikning asosiy elementlari — zarar, huquqqa xilof xatti-
harakat, sababiy bog‘liqlik va ayb mavjud bo‘lishi talab etiladi. Shu bilan birga,
ayrim hollarda qonunchilik ayb mavjud bo‘lmagan taqdirda ham ma’naviy zararni
qoplash majburiyatini nazarda tutishi mumkin. Bu esa fuqarolik huquqida
jabrlanuvchi manfaatlarining ustuvorligini ko‘rsatadi. 2
Ma’naviy zararning yana bir muhim jihati uning subyektiv va individual
xususiyatga egaligidir. Har bir inson ruhiy holati, dunyoqarashi, ijtimoiy mavqei va
psixologik chidamliligiga qarab bir xil huquqbuzarlikni turlicha qabul qiladi.
Masalan, ommaviy axborot vositalarida tarqatilgan bir xil ma’lumot bir shaxs
2
O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi – rasmiy nashr, 2024-yil. https :// lex . uz / docs /-180552
7

uchun jiddiy ruhiy iztirob keltirsa, boshqasi uchun nisbatan kamroq ta’sir
ko‘rsatishi mumkin. Shu sababli sudlar ma’naviy zararni baholashda har bir ishni
alohida yondashuv asosida ko‘rib chiqadi. Shuningdek, ma’naviy zarar ko‘pincha
boshqa fuqarolik-huquqiy institutlar bilan chambarchas bog‘liq holda namoyon
bo‘ladi. Jumladan, u zarar yetkazish (delikt) majburiyatlari, shaxsiy nomulkiy
huquqlarni himoya qilish, sha’n va qadr-qimmatni himoya qilish institutlari bilan
uzviy aloqada rivojlanadi. Bu esa mazkur institutning kompleks xarakterga ega
ekanligini ko‘rsatadi. Zamonaviy sharoitda axborot texnologiyalarining
rivojlanishi ma’naviy zarar bilan bog‘liq yangi munosabatlarning paydo bo‘lishiga
sabab bo‘lmoqda. Xususan, internet va ijtimoiy tarmoqlarda shaxsga nisbatan
haqoratli yoki yolg‘on ma’lumotlarning tezkor tarqalishi natijasida yetkazilayotgan
ma’naviy zarar ko‘lami kengayib bormoqda. Bunday holatlarda zarar ko‘lamini
aniqlash va uni qoplash masalalari yanada murakkablashadi, chunki axborot qisqa
vaqt ichida katta auditoriyaga yetib boradi va jabrlanuvchining obro‘siga jiddiy
putur yetkazadi. Ma’naviy zararni qoplashning huquqiy mexanizmlaridan biri
sifatida sud tartibida himoya qilish alohida o‘rin tutadi. Jabrlanuvchi shaxs sudga
murojaat qilib, o‘ziga yetkazilgan ma’naviy zararni qoplashni talab qilishi
mumkin. Sud esa ishning barcha holatlarini har tomonlama o‘rganib, adolatli qaror
qabul qiladi. Bunda sud quyidagi omillarni inobatga oladi: huquqbuzarlikning
xususiyati, zarar yetkazish usuli, taraflarning xatti-harakati, jabrlanuvchining
individual xususiyatlari va boshqa muhim holatlar. Bundan tashqari, ma’naviy
zararni qoplash masalasi fuqarolik huquqining umumiy prinsiplari bilan ham
bevosita bog‘liqdir. Jumladan, adolat, oqilonalik, halollik va tenglik prinsiplari
mazkur institutni qo‘llashda asosiy mezon bo‘lib xizmat qiladi. Ayniqsa, adolat
prinsipi sudlar tomonidan kompensatsiya miqdorini belgilashda muhim ahamiyat
kasb etadi. Ilmiy adabiyotlarda ham ma’naviy zarar tushunchasiga turlicha
yondashuvlar mavjud. Ayrim olimlar uni faqat ruhiy iztiroblar bilan bog‘lasa,
boshqalar esa jismoniy azob-uqubatlarni ham ushbu tushuncha doirasiga kiritadi.
Shu bilan birga, ayrim qarashlarda ma’naviy zarar shaxsning ijtimoiy mavqeiga
yetkazilgan salbiy ta’sir sifatida ham talqin etiladi. Bu xilma-xillik mazkur
8

institutning murakkab va ko‘p qirrali ekanligini ko‘rsatadi. Amaliy jihatdan
qaralganda, ma’naviy zararni qoplash fuqarolar uchun muhim himoya vositasi
hisoblanadi. Chunki u orqali shaxs o‘zining buzilgan huquqlarini tiklash, o‘z sha’ni
va qadr-qimmatini himoya qilish imkoniyatiga ega bo‘ladi. Shu bilan birga, bu
institut jamiyatda huquqbuzarliklarning oldini olishga ham xizmat qiladi, chunki
har bir shaxs o‘z harakatlari uchun javobgarlik mavjudligini anglab yetadi.
Ma’naviy zarar tushunchasi va uning fuqarolik qonunchiligida mustahkamlanishi
huquqiy davlat qurish jarayonida muhim ahamiyatga ega. Mazkur institutni yanada
rivojlantirish, uning qo‘llanilish mexanizmlarini takomillashtirish va amaliyotda
yagona yondashuvni shakllantirish bugungi kunning dolzarb vazifalaridan biri
hisoblanadi.
1.2. Ma’naviy zararni qoplash institutining fuqarolik-huquqiy tabiati va
prinsiplari
Ma’naviy zararni qoplash instituti fuqarolik huquqida mustaqil va murakkab
huquqiy institut sifatida shakllangan bo‘lib, u shaxsning nomulkiy huquqlarini
himoya qilishga qaratilgan normalar tizimini o‘z ichiga oladi. Ushbu institutning
fuqarolik-huquqiy tabiati, avvalo, uning umumiy delikt majburiyatlari tizimiga
mansubligi bilan belgilanadi. Ya’ni, ma’naviy zararni qoplash majburiyati, odatda,
huquqqa xilof xatti-harakat natijasida boshqa shaxsga zarar yetkazilganda vujudga
keladigan majburiyat turidir. O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi ga
muvofiq, fuqaroning shaxsiy nomulkiy huquqlari buzilgan yoki unga boshqa
nomoddiy zarar yetkazilgan taqdirda, sud tomonidan ma’naviy zarar pul shaklida
undirilishi mumkin. Mazkur norma ma’naviy zararni qoplash institutining huquqiy
mohiyatini ifodalaydi, ya’ni u kompensatsiya shaklida amalga oshiriladi va
jabrlanuvchining buzilgan huquqlarini tiklashga xizmat qiladi. Fuqarolik-huquqiy
nuqtai nazardan qaralganda, ma’naviy zararni qoplash institutining asosiy
xususiyatlaridan biri — uning nomulkiy xarakterga egaligidir. Biroq, qoplash
shakli moddiy — ya’ni pul orqali amalga oshiriladi. Bu esa mazkur institutning
o‘ziga xos dualistik (ikki tomonlama) tabiatini ko‘rsatadi: bir tomondan zarar
nomoddiy, ikkinchi tomondan esa uning kompensatsiyasi moddiy shaklda
9

ifodalanadi. Mazkur institutning yana bir muhim xususiyati — uning subyektiv
xarakterga egaligidir. Ma’naviy zarar har bir shaxs tomonidan turlicha his etiladi,
chunki u insonning ichki dunyosi, psixologik holati va individual xususiyatlariga
bevosita bog‘liq. Shu sababli fuqarolik huquqida ma’naviy zararni baholash qat’iy
mezonlarga emas, balki sudning ichki ishonchiga va ishning konkret holatlariga
asoslanadi. 3
Ma’naviy zararni qoplash institutining huquqiy tabiati uning
funksiyalarida ham yaqqol namoyon bo‘ladi. Birinchidan, u kompensatsion
funksiyani bajaradi, ya’ni jabrlanuvchiga yetkazilgan zarar ma’lum darajada
qoplanadi. Ikkinchidan, u preventiv (oldini olish) funksiyasiga ega bo‘lib,
huquqbuzarlik sodir etilishining oldini olishga xizmat qiladi. Uchinchidan, u
tarbiyaviy funksiyani bajaradi, chunki zarar yetkazgan shaxs o‘z harakatlari uchun
javobgarlikni his etadi. O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi normalarida
zarar yetkazishdan kelib chiqadigan majburiyatlarning umumiy asoslari ham
belgilangan. Unga ko‘ra, zarar yetkazgan shaxs, agar u o‘z aybining yo‘qligini
isbotlay olmasa, yetkazilgan zararni qoplashga majburdir. Mazkur qoida ma’naviy
zarar uchun ham tatbiq etiladi. Demak, ma’naviy zararni qoplash majburiyati ayb
mavjudligi prinsipiga asoslanadi, biroq ayrim hollarda qonun aybsiz javobgarlikni
ham nazarda tutishi mumkin (masalan, oshirilgan xavf manbalari bilan bog‘liq
holatlarda).
Ma’naviy zararni qoplash institutining muhim jihatlaridan biri — uning
fuqarolik huquqining umumiy prinsiplari bilan uzviy bog‘liqligidir. Quyida ushbu
prinsiplar kengroq yoritiladi:
Adolat prinsipi
Ma’naviy zararni qoplashda adolat prinsipi asosiy o‘rinni egallaydi. Sud
kompensatsiya miqdorini belgilashda ishning barcha holatlarini inobatga olgan
holda, taraflar manfaatlari o‘rtasida muvozanatni ta’minlashi lozim. Bu prinsip
3
Fuqarolik huquqi ( Umumiy qism ). Darslik . – Toshkent : TDYU nashriyoti , 2019 .
10

kompensatsiya haddan tashqari yuqori yoki juda past bo‘lib ketmasligini
ta’minlaydi.
Oqilonalik va halollik prinsipi
Fuqarolik-huquqiy munosabatlarda ishtirok etuvchi taraflar o‘z huquqlarini
amalga oshirishda va majburiyatlarini bajarishda oqilona va halol harakat qilishi
lozim. Ma’naviy zararni qoplashda ham ushbu prinsip muhim ahamiyatga ega,
chunki ayrim hollarda da’vogar tomonidan zarar miqdorini asossiz ravishda oshirib
ko‘rsatish holatlari uchrab turadi.
Zararni to‘liq qoplash prinsipi
Fuqarolik huquqida umumiy qoida sifatida zarar to‘liq qoplanishi lozim. Biroq
ma’naviy zarar holatida “to‘liqlik” nisbiy tushuncha bo‘lib, u jabrlanuvchining
ruhiy holatini to‘liq tiklash emas, balki unga yetkazilgan azob-uqubatlarni ma’lum
darajada kompensatsiya qilishni anglatadi.
Sud diskretsiyasi prinsipi
Ma’naviy zarar miqdorini aniqlashda sudga keng vakolat beriladi. Bu esa
sudning ichki ishonchi asosida qaror qabul qilish imkonini yaratadi. Shu bilan
birga, ushbu prinsip amaliyotda turli yondashuvlarning paydo bo‘lishiga ham
sabab bo‘ladi.
Huquqlarni sud orqali himoya qilish prinsipi
Har bir shaxs o‘zining buzilgan huquqlarini sud orqali himoya qilish huquqiga
ega. Bu prinsip ma’naviy zararni qoplash institutining asosiy kafolatlaridan biri
hisoblanadi.
Yangi O‘zbekiston orzusi, bugungi kunlarimizga nisbatan aytganda,
hozirgi davrning taqozosi, uning asl qiyofasini, harakatlantiruvchi kuchlari va
omillarini belgilaydigan g‘oyaviy-ma’naviy asos, xalqimizga xos buyuk
bunyodkorlik hissi bilan yashash va keng ko‘lamli islohotlarimizning yaqqol
ifodasidir. 4
4
Sh.Mirziyoyev Yangi O’zbekiston Taraqqiyot Strategiyasi. To’ldirilgan ikkinchi nashri . – Toshkent: “O’zbekiston”
nashriyoti, 2022 – 416 bet.
11

O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi da, shuningdek, shaxsiy nomulkiy
huquqlarni himoya qilish usullari ham nazarda tutilgan bo‘lib, ular qatoriga
huquqni tan olish, huquqbuzarlikni to‘xtatish, yetkazilgan zararni qoplash va
ma’naviy zararni undirish kiradi. Bu esa ma’naviy zararni qoplashning boshqa
himoya vositalari bilan kompleks tarzda qo‘llanilishini ko‘rsatadi. Ma’naviy
zararni qoplash institutining fuqarolik-huquqiy tabiati uning boshqa huquq sohalari
bilan o‘zaro aloqasida ham namoyon bo‘ladi. Masalan, mehnat huquqida
xodimning sha’ni va qadr-qimmati buzilganda, oila huquqida shaxsiy nomulkiy
huquqlar poymol etilganda yoki jinoyat huquqida jabrlanuvchiga zarar
yetkazilganda ham ma’naviy zararni qoplash masalasi yuzaga kelishi mumkin.
Biroq barcha holatlarda uning asosiy tartibga solinishi fuqarolik huquqi normalari
orqali amalga oshiriladi. Shuningdek, ma’naviy zararni qoplash institutining
rivojlanishi sud amaliyoti bilan chambarchas bog‘liqdir. Sudlar tomonidan qabul
qilinayotgan qarorlar ushbu institutning mazmunini boyitadi va uni qo‘llashda
muhim yo‘riqnoma vazifasini bajaradi. Shu sababli sud amaliyoti mazkur
institutning muhim manbalaridan biri sifatida qaraladi. Mazkur institutning yana
bir muhim jihati — uning ijtimoiy ahamiyatidir. Ma’naviy zararni qoplash orqali
jamiyatda inson huquqlariga hurmat kuchayadi, shaxsning sha’ni va qadr-qimmati
oliy qadriyat sifatida e’tirof etiladi. Bu esa huquqiy davlat va fuqarolik jamiyatini
shakllantirishda muhim omil hisoblanadi. Ma’naviy zararni qoplash institutining
fuqarolik-huquqiy tabiati uning delikt majburiyatlari tizimiga mansubligi,
nomulkiy xarakterga egaligi, kompensatsion yo‘nalishga ega ekanligi hamda
fuqarolik huquqining umumiy prinsiplari bilan uzviy bog‘liqligi orqali namoyon
bo‘ladi. Mazkur institutni yanada rivojlantirish va takomillashtirish esa amaliyotda
uchrayotgan muammolarni bartaraf etish va fuqarolarning huquqlarini yanada
samarali himoya qilishga xizmat qiladi. 5
Ma’naviy zararni qoplash institutining fuqarolik-huquqiy tabiatini yanada
chuqurroq anglash uchun uning tarkibiy elementlari va amal qilish mexanizmlarini
tizimli ravishda tahlil qilish zarur. Ushbu institut, avvalo, delikt majburiyatlarining
5
Fuqarolik huquqi (Maxsus qism). Darslik. – Toshkent: Adolat nashriyoti, 2020
12

tarkibiy qismi sifatida namoyon bo‘ladi. Ya’ni, shaxsning noqonuniy xatti-harakati
(yoki harakatsizligi) natijasida boshqa shaxsga zarar yetkazilganda, zarar
yetkazuvchi shaxsda uni qoplash majburiyati vujudga keladi. Bu qoida umumiy
tarzda O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi da mustahkamlangan bo‘lib, u
ma’naviy zarar holatlariga ham to‘liq tatbiq etiladi.
Fuqarolik qonunchiligida zarar yetkazishdan kelib chiqadigan majburiyatlar uchun
umumiy asos sifatida quyidagi elementlar ajratib ko‘rsatiladi:
1. Zarar mavjudligi;
2. Huquqqa xilof xatti-harakat;
3. Sa babiy bog‘liqlik;
4. A yb
Mazkur elementlar mavjud bo‘lgan taqdirdagina ma’naviy zararni qoplash
majburiyati yuzaga keladi. Shu bilan birga, ayrim maxsus hollarda (masalan,
oshirilgan xavf manbai bilan bog‘liq vaziyatlarda) ayb elementisiz ham javobgarlik
yuzaga kelishi mumkin. Bu esa fuqarolik huquqida jabrlanuvchi manfaatlarining
ustuvorligini ko‘rsatadi. Ma’naviy zararni qoplash institutining muhim
xususiyatlaridan biri — uning huquqni tiklovchi (restorativ) xarakterga ega
ekanligidir. Ya’ni, ushbu institut orqali buzilgan huquqni iloji boricha tiklashga
intilinadi. Biroq, ma’naviy zarar holatida huquqni to‘liq tiklash amalda deyarli
imkonsizdir, chunki insonning ruhiy holatini avvalgi darajaga qaytarish mumkin
emas. Shu sababli qonunchilik kompensatsiya mexanizmini qo‘llaydi, ya’ni pul
to‘lovi orqali yetkazilgan zarar qisman qoplanadi. O‘zbekiston Respublikasi
Fuqarolik kodeksi da belgilanganidek, ma’naviy zarar miqdori sud tomonidan
belgilanadi va bunda zarar yetkazilgan shaxsning ruhiy iztiroblari darajasi,
huquqbuzarlikning xususiyati, zarar yetkazuvchining aybi darajasi hamda boshqa
muhim holatlar inobatga olinadi. Ushbu norma sudlarga keng diskretsion vakolat
beradi, bu esa bir tomondan adolatli qaror qabul qilish imkonini yaratsa, ikkinchi
tomondan turli sudlar tomonidan turlicha yondashuvlarning qo‘llanilishiga olib
kelishi mumkin. Mazkur institutning yana bir o‘ziga xos jihati — uning shaxsiy
13

xarakterga egaligidir. Ma’naviy zarar, odatda, bevosita jabrlanuvchining shaxsiga
bog‘liq bo‘ladi va u boshqa shaxslarga o‘tkazilmaydi. Masalan, moddiy zarar
bo‘yicha talab huquqi ayrim hollarda meros qilib o‘tishi mumkin bo‘lsa, ma’naviy
zarar bilan bog‘liq talablar ko‘pincha shaxsiy xarakterga ega bo‘lib, ularning
huquqiy rejimi alohida tartibda belgilanadi. Shuningdek, ma’naviy zararni qoplash
institutida muhim o‘rin tutuvchi jihatlardan biri — zarar miqdorini belgilash
mezonlarining aniq normativ chegaralarga ega emasligidir. Bu esa sud amaliyotida
quyidagi muammolarni yuzaga keltiradi:
O‘xshash holatlar bo‘yicha turli miqdorda kompensatsiya belgilanishi;
Sud qarorlarida asoslantirish darajasining turlicha bo‘lishi;
Da’vogar va javobgar manfaatlari o‘rtasida muvozanatni topishdagi
qiyinchiliklar.
Bunday muammolarni bartaraf etish uchun ilmiy adabiyotlarda va amaliyotda
turli takliflar ilgari surilmoqda. Jumladan, ma’naviy zarar miqdorini belgilashda
yagona metodik ko‘rsatmalar ishlab chiqish, sud amaliyotini umumlashtirish va
oliy sud instansiyalari tomonidan tushuntirishlar berish zarurligi ta’kidlanadi.
Ma’naviy zararni qoplash institutining fuqarolik-huquqiy tabiati uning boshqa
huquqiy institutlar bilan o‘zaro aloqasida ham namoyon bo‘ladi. Xususan, u
quyidagi institutlar bilan uzviy bog‘liq:
Sha’n, qadr-qimmat va ishchanlik obro‘sini himoya qilish;
Shaxsiy hayot daxlsizligini ta’minlash;
Zarar yetkazishdan kelib chiqadigan majburiyatlar;
Majburiyatlarni buzganlik uchun javobgarlik.
14

Bu bog‘liqlik mazkur institutning kompleks xarakterga ega ekanligini yana bir
bor tasdiqlaydi. Zamonaviy rivojlanish sharoitida ma’naviy zararni qoplash
institutining qo‘llanish sohasi kengayib bormoqda. Ayniqsa, axborot-
kommunikatsiya texnologiyalarining rivojlanishi bilan bog‘liq ravishda yangi
turdagi huquqbuzarliklar yuzaga kelmoqda. Internet tarmoqlarida shaxsga nisbatan
haqoratli yoki yolg‘on ma’lumotlarning tarqatilishi, shaxsiy ma’lumotlarning
oshkor etilishi, kiberbulling holatlari ma’naviy zarar keltirib chiqaruvchi asosiy
omillardan biriga aylanmoqda. Bunday holatlarda zarar miqdorini aniqlash va uni
qoplash masalalari yanada murakkablashadi. O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik
kodeksi normalariga muvofiq, fuqarolik huquqlarini himoya qilish usullari qatorida
ma’naviy zararni qoplash alohida o‘rin tutadi. Bu esa uning mustaqil huquqiy
himoya vositasi sifatida e’tirof etilganligini anglatadi. Shu bilan birga, u boshqa
himoya vositalari bilan birgalikda qo‘llanilishi mumkin, masalan, noto‘g‘ri
ma’lumotni rad etish, huquqbuzarlikni to‘xtatish yoki yetkazilgan moddiy zararni
qoplash bilan bir qatorda. Ilmiy-nazariy jihatdan qaralganda, ma’naviy zararni
qoplash instituti fuqarolik huquqining insonparvarlik tamoyillariga
asoslanganligini ko‘rsatadi. Chunki u shaxsning nafaqat iqtisodiy, balki ruhiy
manfaatlarini ham himoya qilishga qaratilgan. Bu esa zamonaviy huquq tizimining
rivojlanganlik darajasini ifodalovchi muhim mezonlardan biri hisoblanadi.
1.3. Ma’naviy zararni qoplash majburiyatining vujudga kelish asoslari
(huquqbuzarlik tarkibi)
Ma’naviy zararni qoplash majburiyatining vujudga kelishi fuqarolik huquqida
alohida huquqiy mexanizm sifatida qaraladi va u bevosita huquqbuzarlik (delikt)
tarkibining mavjudligi bilan bog‘liq. Ushbu institutning huquqiy asoslari
O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi da mustahkamlangan bo‘lib, unga
ko‘ra, fuqaroning shaxsiy nomulkiy huquqlari buzilgan taqdirda, qonunda
belgilangan hollarda ma’naviy zarar qoplanishi lozim.
1021-modda. Umumiy qoidalar (Fuqarolik kodeksi)
15

Ma naviy zarar uni yetkazuvchining aybi bo lgan taqdirda, zarar yetkazuvchiʼ ʻ
tomonidan qoplanadi, ushbu moddaning ikkinchi qismida nazarda tutilgan hollar
bundan mustasno. Ma naviy zarar uni yetkazuvchining aybidan qat i nazar,
ʼ ʼ
quyidagi hollarda qoplanadi, agar: Zarar fuqaroning hayoti va sog lig iga oshiqcha
ʻ ʻ
xavf manbai tomonidan yetkazilgan bo lsa; Zarar fuqaroga uni qonunga xilof
ʻ
tarzda hukm qilish, qonunga xilof tarzda jinoiy javobgarlikka tortish, ehtiyot
chorasi sifatida qamoqqa olishni yoki munosib xulq-atvorda bo lish haqida tilxat
ʻ
olishni qonunga xilof tarzda qo llanish, qonunga xilof tarzda ma muriy jazo
ʻ ʼ
qo llanish va qonunga xilof tarzda ushlab turish, shuningdek har qanday qiynoqqa
ʻ
solish va boshqa shafqatsiz, g ayriinsoniy yoki qadr-qimmatni kamsituvchi
ʻ
muomala hamda jazo turlarini qo llash natijasida yetkazilgan bo lsa; Zarar or-
ʻ ʻ
nomus, qadr-qimmat va ishchanlik obro -e tiborini haqoratlovchi ma lumotlarni
ʻ ʼ ʼ
tarqatish tufayli yetkazilgan bo lsa; Qonunda nazarda tutilgan boshqa hollarda.
ʻ 6
Fuqarolik-huquqiy javobgarlik, jumladan ma’naviy zararni qoplash
majburiyati, odatda huquqbuzarlik tarkibining to‘rtta asosiy elementiga tayanadi:
zarar, huquqqa xilof xatti-harakat, sababiy bog‘liqlik va ayb. Ushbu elementlarning
har biri mustaqil ahamiyatga ega bo‘lib, ularning yig‘indisi mavjud bo‘lgan
taqdirdagina ma’naviy zararni qoplash majburiyati yuzaga keladi.
1022-modda. Ma naviy zararni qoplash usuli va miqdori
ʼ
Ma naviy zarar pul bilan qoplanadi. Ma naviy zararni qoplash miqdori
ʼ ʼ
jabrlanuvchiga yetkazilgan jismoniy va ma naviy azoblarning xususiyatiga,
ʼ
shuningdek ayb tovon to lashga asos bo lgan hollarda zarar yetkazuvchining aybi
ʻ ʻ
darajasiga qarab sud tomonidan aniqlanadi. Zararni qoplash miqdorini aniqlashda
oqilonalik va adolatlilik talablari e tiborga olinishi lozim. Jismoniy va ma naviy
ʼ ʼ
azoblarning xususiyati ma naviy zarar yetkazilgan haqiqiy holatlar va
ʼ
jabrlanuvchining shaxsiy xususiyatlari hisobga olingan holda sud tomonidan
6
O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi – rasmiy nashr, 2024-yil. https :// lex . uz / docs /-180552
16

baholanadi. Ma naviy zarar to lanishi lozim bo lgan mulkiy zarardan qat i nazarʼ ʻ ʻ ʼ
qoplanadi.
Zarar mavjudligi. Ma’naviy zarar moddiy zarar kabi aniq hisob-kitob
qilinadigan iqtisodiy ko‘rsatkichlarga ega emas. U shaxsning ruhiy holatiga, ichki
kechinmalariga, psixologik iztiroblariga ta’sir ko‘rsatishi bilan ifodalanadi. Ilmiy
adabiyotlarda ma’naviy zarar ko‘pincha “ruhiy azob-uqubatlar” yoki “axloqiy
iztiroblar” sifatida talqin qilinadi. Masalan, sha’n va qadr-qimmatga putur
yetkazilishi, haqorat, tuhmat, shaxsiy hayot daxlsizligining buzilishi kabi holatlar
ma’naviy zarar yuzaga kelishiga sabab bo‘ladi.
Huquqqa xilof xatti-harakat. Ma’naviy zararni keltirib chiqaruvchi harakat
yoki harakatsizlik qonunga zid bo‘lishi kerak. Bu qoida fuqarolik huquqining
umumiy prinsiplaridan kelib chiqadi. O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi
normalariga muvofiq, har bir shaxs boshqalarning huquq va qonuniy manfaatlarini
hurmat qilishi shart. Agar shaxsning xatti-harakati boshqa shaxsning nomulkiy
huquqlarini buzsa, u huquqqa xilof deb topiladi.
Sababiy bog‘liqlik. Ma’naviy zarar faqat huquqqa xilof xatti-harakat
natijasida yuzaga kelgan bo‘lishi lozim. Ya’ni, zarar va huquqbuzarlik o‘rtasida
bevosita yoki bilvosita sababiy aloqadorlik mavjud bo‘lishi kerak. Sud amaliyotida
aynan sababiy bog‘liqlikni aniqlash eng murakkab masalalardan biri hisoblanadi,
chunki ba’zi hollarda zarar bir nechta omillar ta’sirida yuzaga kelishi mumkin.
Ayb. Fuqarolik huquqida ayb deganda shaxsning o‘z xatti-harakatining
huquqqa zid ekanligini anglagan yoki anglamagan holda, uni amalga oshirishi
tushuniladi. Umumiy qoida sifatida, zarar yetkazgan shaxs o‘z aybining yo‘qligini
isbotlamasa, u javobgar bo‘ladi. Bu qoida ma’naviy zarar holatlariga ham tatbiq
etiladi. Shu bilan birga, ayrim maxsus holatlarda (masalan, oshirilgan xavf
manbalari bilan bog‘liq munosabatlarda) aybsiz javobgarlik ham qo‘llanilishi
mumkin.
17

Ma’naviy zararni qoplash majburiyatining vujudga kelish asoslarini tahlil
qilganda, shaxsiy nomulkiy huquqlarning buzilishi alohida o‘rin tutadi. Fuqarolik
huquqi nazariyasida nomulkiy huquqlar insonning shaxsiy daxlsizligi, sha’ni, qadr-
qimmati, ishchanlik obro‘si, shaxsiy va oilaviy hayoti kabi ne’matlarni o‘z ichiga
oladi. Ushbu huquqlarning buzilishi bevosita ma’naviy zarar yuzaga kelishiga olib
keladi.
Ilmiy manbalarda qayd etilishicha, ma’naviy zarar ko‘pincha quyidagi
huquqbuzarliklar natijasida yuzaga keladi:
Haqorat va tuhmat tarqatish;
Ommaviy axborot vositalari orqali yolg‘on ma’lumot berish;
Shaxsning shaxsiy hayotiga noqonuniy aralashish;
Tibbiy xizmat ko‘rsatishda yo‘l qo‘yilgan xatoliklar;
Noqonuniy ushlab turish yoki javobgarlikka tortish;
Mehnat munosabatlarida sha’n va qadr-qimmatni kamsitish .
O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi da shaxsiy nomulkiy huquqlarni
himoya qilishning bir necha usullari belgilangan bo‘lib, ulardan biri aynan
ma’naviy zararni qoplash hisoblanadi. Bu norma ma’naviy zararni qoplashni
mustaqil fuqarolik-huquqiy himoya vositasi sifatida mustahkamlaydi. Ma’naviy
zararni qoplash majburiyatining vujudga kelishida sud amaliyoti ham muhim rol
o‘ynaydi. Sudlar har bir ishni individual tarzda ko‘rib chiqadi va yuqoridagi
elementlarning mavjudligini har tomonlama tekshiradi. Bunda sud da’vogarning
ruhiy holati, zarar yetkazuvchi harakatning og‘irlik darajasi, jamiyatdagi oqibatlari
va boshqa muhim holatlarni inobatga oladi. Shuningdek, ma’naviy zararni qoplash
masalasida isbotlash yuki ham muhim ahamiyatga ega. Odatda, jabrlanuvchi shaxs
zarar yetkazilganini, uning huquqqa xilof ekanligini va sababiy bog‘liqlik
18

mavjudligini isbotlashi lozim bo‘ladi. Biroq ayrim hollarda qonunchilik isbotlash
yukini yengillashtirishi yoki javobgar zimmasiga yuklashi mumkin. Yuridik
adabiyotlarda ma’naviy zararni qoplash majburiyatining vujudga kelishi
“huquqbuzarlik tarkibi nazariyasi” asosida izohlanadi. Ushbu nazariyaga ko‘ra,
huquqbuzarlik tarkibi to‘liq shakllanmaguncha fuqarolik javobgarligi, jumladan
ma’naviy zarar uchun kompensatsiya majburiyati yuzaga kelmaydi. Bu yondashuv
fuqarolik huquqining tizimli va mantiqiy asoslarini ta’minlaydi. Ma’naviy zararni
qoplash majburiyatining vujudga kelishi huquqbuzarlik tarkibining to‘liq
shakllanishiga bevosita bog‘liq bo‘lib, zarar, huquqqa xilof xatti-harakat, sababiy
bog‘liqlik va ayb elementlarining mavjudligi bilan belgilanadi. Ushbu institut
fuqarolik huquqida shaxsning nomulkiy huquqlarini samarali himoya qilishning
muhim huquqiy mexanizmi sifatida xizmat qiladi. 7
Ma’naviy zararni qoplash institutining vujudga kelish asoslarini chuqur tahlil
qilish shuni ko‘rsatadiki, bu majburiyat faqat formal huquqbuzarlik sodir etilishi
bilan emas, balki uning ijtimoiy-huquqiy oqibatlari bilan ham uzviy bog‘liqdir.
Fuqarolik huquqida har qanday javobgarlik turi, jumladan ma’naviy zararni
qoplash ham, tizimli yondashuvga asoslanadi. Bu yondashuvga ko‘ra, faqat zarar
yetkazilganlikning o‘zi yetarli emas, balki huquqbuzarlikning to‘liq tarkibi
aniqlanishi shart. O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi da belgilangan
umumiy qoidalarga ko‘ra, fuqarolar va yuridik shaxslar boshqa shaxslarning huquq
va qonuniy manfaatlariga zarar yetkazmasliklari shart. Agar ushbu majburiyat
buzilsa, zarar yetkazgan shaxs yetkazilgan zararni qoplashga majbur bo‘ladi.
Mazkur norma ma’naviy zarar institutining huquqiy asosini tashkil etadi. Huquqqa
xiloflik faqat qonunni buzish emas, balki umumiy axloqiy va huquqiy normalarga
zid harakatlarni ham o‘z ichiga oladi. Masalan, shaxsni omma oldida kamsitish,
uning sha’nini haqorat qilish, ijtimoiy tarmoqlarda yolg‘on ma’lumot tarqatish —
bularning barchasi huquqqa xilof xatti-harakat sifatida baholanadi. Fuqarolik
huquqida huquqqa xiloflik prinsipi keng talqin qilinadi, chunki u nafaqat yozma
7
Fuqarolik huquqi bo ‘ yicha o ‘ quv qo ‘ llanma . – Toshkent : TDYU nashriyoti , 2021
19

qonun normalariga, balki jamiyatda shakllangan umumiy qoidalarga ham tayanadi.
Shu jihatdan ma’naviy zarar instituti huquq va axloq o‘rtasidagi bog‘lovchi bo‘g‘in
hisoblanadi. Sud amaliyotida eng murakkab masalalardan biri sababiy bog‘liqlikni
aniqlashdir. Chunki ba’zi hollarda jabrlanuvchining ruhiy holatiga bir nechta
omillar ta’sir qiladi. Masalan, shaxsga nisbatan haqoratli ma’lumot tarqatilishi
bilan birga, uning shaxsiy hayotida ham stressli holatlar mavjud bo‘lishi mumkin.
Bunday vaziyatlarda sud ekspertiza xulosalari, psixologik baholashlar va
guvohlarning ko‘rsatmalariga tayanadi. Sababiy bog‘liqlik uzviy bo‘lmasa,
ma’naviy zararni undirish rad etilishi mumkin.
Fuqarolik huquqida ayb odatda ehtiyotsizlik yoki qasddan sodir etilgan harakat
sifatida baholanadi. Qasd bo‘lsa, shaxs zarar yetkazishni ongli ravishda amalga
oshiradi. Ehtiyotsizlikda esa shaxs o‘z harakatining oqibatlarini yetarlicha
baholamaydi. O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi ga muvofiq, umumiy
qoida sifatida zarar yetkazgan shaxs o‘z aybining yo‘qligini isbotlamaguncha
javobgar hisoblanadi. Bu fuqarolik huquqida “ayb prezumpsiyasi” deb ataladi.
Mazkur qoida jabrlanuvchining huquqlarini himoya qilishni yengillashtiradi. Biroq
ayrim holatlarda aybsiz javobgarlik qo‘llanadi. Masalan, xavfli manbalar (transport
vositalari, ishlab chiqarish uskunalari va boshqalar) orqali zarar yetkazilganda,
shaxs aybsiz bo‘lsa ham javobgar bo‘lishi mumkin.
Huquqshunos olimlar ma’naviy zarar institutini turlicha talqin qiladi. Bir guruh
olimlar uni sof kompensatsion institut deb hisoblaydi, ya’ni faqat zarar o‘rnini
qoplashga xizmat qiladi. Boshqa yondashuvga ko‘ra esa u tarbiyaviy va profilaktik
funksiyaga ham ega bo‘lib, jamiyatda huquqiy madaniyatni oshirishga xizmat
qiladi. Ba’zi ilmiy ishlarda ma’naviy zarar “huquqiy himoyaning eng nozik shakli”
sifatida ta’riflanadi, chunki u bevosita insonning ichki dunyosiga ta’sir qiladi. Shu
sababli uning baholanishi qat’iy matematik usullar bilan emas, balki huquqiy ong
va sudning ichki ishonchi asosida amalga oshiriladi.
20

II BOB. MA’NAVIY ZARARNI QOPLASHNING AMALIY VA
PROTSESSUAL MUAMMOLARI
2.1. Ma’naviy zararni isbotlash va baholash tartibi (sud amaliyoti nuqtayi
nazaridan)
Ma’naviy zararni isbotlash va uni baholash masalasi fuqarolik huquqida eng
murakkab institutlardan biri hisoblanadi. Buning asosiy sababi shundaki, ma’naviy
zarar moddiy zarar kabi aniq hisob-kitob qilinadigan iqtisodiy ko‘rsatkichlarga ega
emas, balki shaxsning ichki ruhiy holati, psixologik kechinmalari va axloqiy azob-
uqubatlari bilan bog‘liqdir. Shu bois uni aniqlash va sudda isbotlash alohida
yondashuvni talab qiladi. O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi normalariga
muvofiq, fuqaroning sha’ni, qadr-qimmati, ishchanlik obro‘si yoki boshqa
nomulkiy huquqlari buzilgan taqdirda, unga yetkazilgan ma’naviy zarar sud
tomonidan pul shaklida undirilishi mumkin. Biroq mazkur norma ma’naviy
zararning miqdorini aniq belgilab bermaydi, balki uni sudning baholash vakolatiga
havola qiladi. Shu sababli isbotlash va baholash jarayoni sud amaliyotida markaziy
o‘rin tutadi.
Biroq amaliyotda ma’naviy zarar doimo bevosita hujjatlar bilan tasdiqlanmaydi.
Chunki ruhiy azob-uqubatlar ko‘pincha subyektiv xarakterga ega bo‘ladi. Shu
sababli sudlar dalillarni keng ma’noda baholaydi. Bunga guvohlarning
ko‘rsatmalari, yozma materiallar, audio-video yozuvlar, tibbiy xulosalar,
psixologik ekspertiza natijalari kirishi mumkin. Ayniqsa, zamonaviy sud
amaliyotida psixologik ekspertiza xulosalari muhim ahamiyat kasb etmoqda.
Chunki ular jabrlanuvchining ruhiy holatiga yetkazilgan ta’sir darajasini ilmiy
asosda aniqlash imkonini beradi. Bu esa sudga adolatli qaror qabul qilishda
yordam beradi.
Ma’naviy zararni baholash masalasida sudga keng diskretsion vakolat
berilgan. Ya’ni sud har bir ishni alohida ko‘rib chiqib, kompensatsiya miqdorini
21

mustaqil belgilaydi. Bu jarayonda qat’iy tarif yoki aniq hisob-kitob formulasi
mavjud emas. Shu sababli sud quyidagi mezonlarga tayanadi : huquqbuzarlikning
og‘irlik darajasi; zarar yetkazish usuli (qasddan yoki ehtiyotsizlik bilan);
jabrlanuvchining ruhiy holati va individual xususiyatlari; huquqbuzarlik
oqibatlarining davomiyligi; jamiyatdagi rezonans darajasi; javobgar shaxsning
ayb darajasi va xulqi.
Sud amaliyotida shuningdek, adolat va oqilonalik prinsipi asosiy mezon
sifatida qo‘llaniladi. Bu prinsipga ko‘ra, belgilangan kompensatsiya miqdori na
jabrlanuvchini boyitish, na javobgarni ortiqcha og‘ir ahvolga solib qo‘yish uchun
emas, balki faqat yetkazilgan ma’naviy zararni ma’lum darajada qoplash uchun
xizmat qilishi lozim. Ilmiy adabiyotlarda ma’naviy zararni baholashning bir nechta
yondashuvlari mavjud. Birinchi yondashuvga ko‘ra, ma’naviy zarar “ramziy
kompensatsiya” sifatida baholanadi, ya’ni u ko‘proq huquqbuzarlikni tan olish va
jabrlanuvchining huquqlarini tiklashga qaratilgan. Ikkinchi yondashuv esa “real
kompensatsiya” nazariyasiga asoslanadi, bunda ma’naviy zarar miqdori
jabrlanuvchining ruhiy azob darajasiga yaqinroq baholanadi. O‘zbekiston
Respublikasi Fuqarolik kodeksi da belgilangan umumiy qoidalarga muvofiq,
fuqarolik huquqlarini himoya qilish usullaridan biri sifatida ma’naviy zararni
undirish mustaqil vosita hisoblanadi. Bu esa sudga har bir ishda adolatli va
individual yondashuvni qo‘llash imkonini beradi. Amaliyotda ma’naviy zararni
isbotlashda eng ko‘p uchraydigan muammolardan biri — dalillar yetishmasligi
hisoblanadi. Chunki ruhiy azob-uqubatlar ko‘pincha tashqi ko‘rinishda aniq
ifodalanmaydi. Shu sababli ba’zi hollarda sudlar faqat huquqbuzarlik faktining o‘zi
va uning og‘irlik darajasiga asoslanib qaror qabul qiladi. Shuningdek, internet va
ijtimoiy tarmoqlar orqali tarqatilgan haqoratli yoki yolg‘on ma’lumotlar bilan
bog‘liq ishlar isbotlash jarayonini yanada murakkablashtiradi. Bunday holatlarda
skrinshotlar, elektron yozishmalar, platforma ma’lumotlari va raqamli dalillar
muhim ahamiyatga ega bo‘ladi. Sud amaliyotida yana bir muhim masala — bir xil
turdagi ishlar bo‘yicha turlicha kompensatsiya miqdorlarining belgilanishidir. Bu
22

esa huquqiy aniqlik va barqarorlik tamoyiliga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Shu
sababli ayrim olimlar ma’naviy zararni baholash bo‘yicha metodik tavsiyalar
ishlab chiqish zarurligini ta’kidlaydi. Ma’naviy zararni isbotlash va baholash
jarayonini yanada chuqurroq tahlil qilish shuni ko‘rsatadiki, bu masala fuqarolik
protsessida dalillarni baholash institutlari bilan chambarchas bog‘liqdir. Xususan,
O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik protsessual kodeksi ga muvofiq, har bir taraf
o‘z talab va e’tirozlarining asosini tashkil etuvchi holatlarni isbotlashi shart.
Mazkur qoida ma’naviy zarar bilan bog‘liq nizolarga ham to‘liq tatbiq etiladi.
Demak, da’vogar nafaqat huquqbuzarlik sodir etilganini, balki aynan shu
huquqbuzarlik natijasida o‘zida ruhiy iztiroblar yuzaga kelganini ham asoslab
berishi lozim. Shu bilan birga, protsessual qonunchilikda sud tomonidan dalillarni
baholash erkinligi prinsipi ham mustahkamlangan. Ya’ni sud ish bo‘yicha mavjud
barcha dalillarni o‘z ichki ishonchiga asoslanib, har tomonlama, to‘liq va xolisona
baholaydi. Bu norma ma’naviy zarar ishlarida alohida ahamiyatga ega, chunki
bunday ishlarda qat’iy matematik yoki moliyaviy hisob-kitoblar mavjud emas. Sud
ruhiy zarar darajasini aniqlashda dalillar majmuasini kompleks tarzda tahlil qiladi.
O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi normalarida esa ma’naviy zararni
qoplashning umumiy asoslari belgilangan bo‘lib, unga ko‘ra, agar fuqaroning
shaxsiy nomulkiy huquqlari buzilgan bo‘lsa yoki unga boshqa nomoddiy zarar
yetkazilgan bo‘lsa, sud zarar yetkazuvchidan pul kompensatsiyasi undirishga haqli.
Ushbu norma sudlarga keng vakolat berib, har bir ishni individual tarzda ko‘rib
chiqishni talab qiladi. Ma’naviy zararni isbotlashda muhim jihatlardan biri — bu
dalillarning turlaridir. Fuqarolik protsessida dalillar sifatida yozma hujjatlar,
guvohlarning ko‘rsatmalari, ekspert xulosalari, audio va video yozuvlar,
shuningdek boshqa axborot tashuvchilar qabul qilinadi. Biroq sud amaliyotida
shuni ko‘rish mumkinki, har doim ham tibbiy yoki psixologik xulosa mavjud
bo‘lishi shart emas. Ba’zi hollarda sud huquqbuzarlikning o‘zini va uning
xususiyatini inobatga olib, ma’naviy zarar mavjudligini e’tirof etadi. Masalan,
shaxsga nisbatan ochiqdan-ochiq haqorat yoki tuhmat qilingan bo‘lsa, bu holatning
o‘ziyoq ma’naviy zarar mavjudligini ko‘rsatishi mumkin. Ma’naviy zararni
23

baholash jarayonida sudlar bir qator muhim mezonlarga tayanadi. Bu mezonlar
qonunda to‘liq va qat’iy ko‘rsatilmagan bo‘lsa-da, sud amaliyoti orqali
shakllangan. Ular jumlasiga quyidagilar kiradi: huquqbuzarlikning xarakteri, uning
sodir etilish usuli, jabrlanuvchining shaxsiy xususiyatlari, uning jamiyatdagi
mavqei, zarar oqibatlarining davomiyligi, shuningdek javobgarning xatti-harakati
va ayb darajasi. O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi ga muvofiq,
ma’naviy zarar miqdori sud tomonidan belgilanadi va bunda adolat hamda
oqilonalik talablari asosiy mezon bo‘lib xizmat qiladi. Bu qoida shuni anglatadiki,
kompensatsiya miqdori jabrlanuvchini boyitish vositasi emas, balki unga
yetkazilgan ruhiy zarar uchun muayyan darajada qoplash vazifasini bajaradi. Sud
amaliyotida ma’naviy zararni baholashda yana bir muhim jihat — bu
kompensatsiyaning mutanosibligi prinsipidir. Ya’ni zarar miqdori huquqbuzarlik
darajasiga mos kelishi lozim. Agar sud haddan tashqari yuqori miqdorda
kompensatsiya belgilasa, bu fuqarolik huquqining adolat prinsipiga zid bo‘lishi
mumkin. Aksincha, juda kam miqdor belgilanishi jabrlanuvchining huquqlarini
yetarli darajada himoya qilmaydi. Zamonaviy sharoitda ma’naviy zararni isbotlash
masalasi raqamli texnologiyalar rivoji bilan yangi bosqichga chiqdi. Internet
tarmoqlarida tarqatilgan ma’lumotlar, ijtimoiy tarmoqlardagi postlar,
kommentariyalar, shaxsiy yozishmalar sudda muhim dalil sifatida qo‘llanilmoqda.
Bunday dalillarni yig‘ish va baholash esa alohida protsessual yondashuvni talab
etadi. Shu bilan birga, ma’naviy zararni baholashda sudlarning yagona yondashuvi
hali to‘liq shakllanmagan. Bir xil turdagi ishlar bo‘yicha turli sudlar tomonidan
turlicha qarorlar qabul qilinishi kuzatiladi. Bu esa huquqni qo‘llash amaliyotida
muayyan nomutanosibliklarni keltirib chiqaradi. Shu sababli yuqori sud
instansiyalari tomonidan tushuntirishlar berish va sud amaliyotini umumlashtirish
muhim ahamiyat kasb etadi. Yana bir muhim jihat shundaki, ma’naviy zarar
bo‘yicha da’vo muddati ham umumiy da’vo muddatlari doirasida ko‘rib chiqiladi.
Biroq ayrim holatlarda, ayniqsa shaxsiy nomulkiy huquqlar buzilganida, da’vo
muddati qo‘llanilmasligi mumkin. Bu esa jabrlanuvchining huquqlarini kengroq
himoya qilishga xizmat qiladi.
24

2.2. Ma’naviy zarar miqdorini belgilash mezonlari va sud diskretsiyasi
Ma’naviy zarar miqdorini belgilash fuqarolik huquqidagi eng murakkab va
bahsli masalalardan biri hisoblanadi. Buning asosiy sababi shundaki, ma’naviy
zarar moddiy zarar kabi aniq iqtisodiy o‘lchovlarga ega emas, balki shaxsning
ruhiy holati, ichki kechinmalari va psixologik azob-uqubatlari bilan bog‘liqdir. Shu
bois uni baholashda qat’iy matematik mezonlar mavjud emas va bu vazifa sudning
diskretsion vakolatiga berilgan. O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi ga
muvofiq, ma’naviy zarar miqdori sud tomonidan belgilanadi va bunda zarar
yetkazilgan shaxsning boshidan kechirgan ruhiy azob-uqubatlari darajasi,
huquqbuzarlikning xususiyati hamda boshqa muhim holatlar inobatga olinadi.
Ushbu norma sudlarga keng vakolat beradi va har bir ishni individual tarzda ko‘rib
chiqishni talab qiladi. Ma’naviy zarar miqdorini belgilashda sudlar odatda quyidagi
asosiy mezonlarga tayanadi. Avvalo, huquqbuzarlikning xarakteri va og‘irlik
darajasi muhim ahamiyatga ega. Masalan, qasddan sodir etilgan haqorat yoki
tuhmat ehtiyotsizlik bilan sodir etilgan harakatlarga nisbatan og‘irroq baholanadi.
Shu sababli kompensatsiya miqdori ham yuqoriroq belgilanadi. Ikkinchi muhim
mezon — zarar yetkazish usuli va shaklidir. Agar huquqbuzarlik ommaviy tarzda,
masalan, ommaviy axborot vositalari yoki internet orqali sodir etilgan bo‘lsa, bu
holatda zarar ko‘lami kengroq bo‘ladi va bu kompensatsiya miqdoriga ta’sir qiladi.
Aksincha, zarar cheklangan doirada sodir etilgan bo‘lsa, sud uni nisbatan kamroq
baholashi mumkin. Uchinchi mezon — jabrlanuvchining shaxsiy xususiyatlari va
holatidir. Sud jabrlanuvchining yoshi, sog‘ligi, ijtimoiy mavqei, kasbi va boshqa
individual jihatlarini inobatga oladi. Masalan, jamoatchilik oldida faol shaxsga
nisbatan obro‘siga putur yetkazilishi og‘irroq oqibatlarga olib kelishi mumkin.
To‘rtinchi mezon — ruhiy azob-uqubatlarning darajasi va davomiyligidir. Agar
zarar jabrlanuvchining uzoq muddatli ruhiy iztiroblariga sabab bo‘lgan bo‘lsa, bu
kompensatsiya miqdorini oshirishga asos bo‘ladi. Aksincha, qisqa muddatli yoki
yengil darajadagi zarar kamroq baholanadi. Beshinchi mezon — javobgarning ayb
darajasi va xatti-harakatidir. Agar javobgar qasddan harakat qilgan bo‘lsa yoki o‘z
25

xatti-harakatining oqibatlarini oldindan bilgan bo‘lsa, sud buni og‘irlashtiruvchi
holat sifatida baholaydi. Shu bilan birga, agar javobgar o‘z aybini tan olsa yoki
jabrlanuvchidan uzr so‘rasa, bu kompensatsiya miqdorini kamaytirishga asos
bo‘lishi mumkin. O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi normalariga
muvofiq, ma’naviy zarar miqdorini belgilashda adolat va oqilonalik prinsiplari
asosiy o‘rin tutadi. Bu prinsiplar suddan har bir ishda taraflar manfaatlari o‘rtasida
muvozanatni ta’minlashni talab qiladi. Ya’ni kompensatsiya miqdori na haddan
tashqari yuqori, na juda past bo‘lishi kerak. 8
Sud diskretsiyasi — bu sudning qonun doirasida mustaqil qaror qabul qilish
vakolatidir. Ma’naviy zarar ishlarida aynan shu diskretsiya hal qiluvchi rol
o‘ynaydi. Chunki qonunchilikda aniq tarif yoki formulalar mavjud emas. Sud
ishning barcha holatlarini tahlil qilib, ichki ishonchiga asoslanib qaror chiqaradi.
Biroq sud diskretsiyasining kengligi ayrim muammolarni ham keltirib chiqaradi.
Xususan, bir xil turdagi ishlar bo‘yicha turli sudlar tomonidan turlicha
kompensatsiya miqdorlarining belgilanishi kuzatiladi. Bu esa huquqni qo‘llashda
bir xillik prinsipining buzilishiga olib kelishi mumkin. Shu sababli ilmiy
adabiyotlarda va amaliyotda ma’naviy zarar miqdorini belgilashda yagona
mezonlar ishlab chiqish zarurligi ta’kidlanadi. Jumladan, ayrim davlatlar
tajribasida “orientir summalar” yoki “minimal va maksimal chegaralar”
belgilangan bo‘lib, bu sudlarga yo‘l-yo‘riq sifatida xizmat qiladi. Zamonaviy sud
amaliyotida ma’naviy zarar miqdorini belgilashda raqamli omillar ham hisobga
olinmoqda. Masalan, internet orqali tarqatilgan ma’lumotning qamrovi, ko‘rishlar
soni, auditoriya hajmi kabi ko‘rsatkichlar zarar miqdorini aniqlashda muhim rol
o‘ynaydi. Bu esa yangi mezonlarning shakllanayotganini ko‘rsatadi. O‘zbekiston
Respublikasi Fuqarolik kodeksi da nazarda tutilganidek, ma’naviy zarar pul
shaklida qoplanadi, ammo bu kompensatsiya zarar yetkazilgan shaxsning ruhiy
holatini to‘liq tiklashga qodir emas. Shu sababli u faqat nisbiy va shartli xarakterga
ega bo‘ladi.
8
“ Ma ’ naviy zarar : nazariya va amaliyot ” – ilmiy - amaliy qo ‘ llanma , Toshkent , 2023
26

Ma’naviy zarar miqdorini belgilash va sud diskretsiyasini qo‘llash masalasini
yanada chuqurroq tahlil qilganda, bu jarayon faqat moddiy kompensatsiya
belgilash bilan cheklanmasdan, balki huquqiy adolatni ta’minlashning muhim
vositasi ekanligi ko‘rinadi. Sud tomonidan belgilanadigan summa, aslida, ikki
asosiy vazifani bajaradi: bir tomondan jabrlanuvchiga yetkazilgan ruhiy zararni
qisman qoplash, ikkinchi tomondan esa huquqbuzarga nisbatan ma’lum darajada
ta’sir chorasi sifatida xizmat qilish. O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi ga
ko‘ra, ma’naviy zarar miqdorini belgilashda sud ishning barcha holatlarini,
xususan, zarar yetkazilgan shaxsning individual xususiyatlarini hisobga olishi
lozim. Bu norma suddan formal yondashuvni emas, balki har bir nizoni alohida
holat sifatida ko‘rib chiqishni talab qiladi. Shu sababli ma’naviy zarar bo‘yicha
qarorlar doimo individual xarakterga ega bo‘ladi. Sud diskretsiyasining amaliy
qo‘llanilishida yana bir muhim jihat — bu sud qarorining asoslantirilgan
bo‘lishidir. Ya’ni sud nafaqat ma’naviy zarar mavjudligini aniqlashi, balki aynan
nima sababdan ma’lum bir miqdorni belgilaganini ham aniq asoslab berishi lozim.
Bu talab fuqarolik protsessining shaffofligini ta’minlaydi va yuqori instansiyalarda
qarorlarni tekshirish imkonini yaratadi. Shuningdek, ma’naviy zarar miqdorini
belgilashda sudlar odatda umumiy iqtisodiy sharoitlarni ham inobatga oladi. Ya’ni
kompensatsiya miqdori jamiyatdagi o‘rtacha daromad darajasi, inflyatsiya
ko‘rsatkichlari va boshqa iqtisodiy omillar bilan ham muvofiqlashtiriladi. Bu esa
kompensatsiyaning real qiymatini ta’minlashga xizmat qiladi. O‘zbekiston
Respublikasi Fuqarolik kodeksi normalariga ko‘ra, ma’naviy zarar uchun
kompensatsiya faqat pul shaklida undiriladi. Bu esa fuqarolik huquqining o‘ziga
xos xususiyati bo‘lib, ma’naviy zarar boshqa shaklda qoplanmaydi. Biroq ayrim
hollarda sud qo‘shimcha ravishda boshqa himoya vositalarini ham qo‘llashi
mumkin, masalan, noto‘g‘ri ma’lumotni rad etish yoki ommaviy uzr so‘rash
majburiyatini yuklash. Ma’naviy zarar miqdorini belgilashda yana bir muhim
masala — bu kompensatsiyaning chegaralaridir. Qonunchilikda aniq minimal yoki
maksimal chegaralar belgilanmagan bo‘lsa-da, sudlar amaliyotda muayyan ichki
standartlarga amal qiladi. Bu standartlar ko‘p jihatdan ilgari ko‘rib chiqilgan ishlar
27

va sud amaliyotiga asoslanadi. Sud diskretsiyasining kengligi bilan bog‘liq yana
bir muammo — bu huquqni qo‘llashda bir xillikning yetishmasligidir. Bir xil
turdagi huquqbuzarliklar bo‘yicha turli sudlar tomonidan keskin farq qiluvchi
kompensatsiya miqdorlari belgilanmoqda. Bu holat huquqiy aniqlik prinsipiga zid
bo‘lishi mumkin. Shu sababli yuqori sud organlari tomonidan tushuntirishlar berish
va sud amaliyotini umumlashtirish muhim ahamiyatga ega. Zamonaviy
huquqshunoslikda ma’naviy zarar miqdorini belgilashda yangi yondashuvlar ham
shakllanmoqda. Jumladan, ayrim olimlar kompensatsiya miqdorini aniqlashda
“tarozili yondashuv”ni taklif etadi, bunda zarar yetkazilgan shaxsning manfaatlari
va javobgarning moliyaviy imkoniyatlari o‘rtasida muvozanat saqlanishi kerakligi
ta’kidlanadi. Bundan tashqari, xalqaro tajribada ma’naviy zarar uchun
kompensatsiya miqdorini belgilashda sudlar oldingi qarorlarni (precedentlarni)
keng qo‘llaydi. Bu esa bir xillikni ta’minlashga yordam beradi. 9
Milliy huquq
tizimida ham sud amaliyotini umumlashtirish orqali shunday yondashuvni
rivojlantirish mumkin. O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi doirasida
ma’naviy zarar miqdorini belgilashda sudlar faqat huquqiy emas, balki ijtimoiy
omillarni ham hisobga oladi. Chunki ma’naviy zarar ko‘pincha shaxsning
jamiyatdagi mavqei va obro‘siga bevosita ta’sir qiladi. Shu sababli bunday ishlar
keng ijtimoiy ahamiyatga ega bo‘ladi. Yana bir muhim jihat — bu sud
qarorlarining ijrosi bilan bog‘liq masalalardir. Ma’naviy zarar uchun belgilangan
kompensatsiya majburiy tarzda undiriladi va bu majburiyat bajarilmagan taqdirda
majburiy ijro choralari qo‘llaniladi. Bu esa sud qarorlarining real kuchga ega
ekanligini ko‘rsatadi. Ma’naviy zarar miqdorini belgilash mezonlari va sud
diskretsiyasi o‘zaro uzviy bog‘liq bo‘lib, ular fuqarolik huquqida adolatni
ta’minlashning muhim vositasi hisoblanadi. Sudlarning keng vakolatga ega
bo‘lishi bir tomondan individual yondashuvni ta’minlasa, ikkinchi tomondan
yagona amaliyot shakllantirish zaruratini yuzaga keltiradi.
9
Fuqarolik huquqi bo ‘ yicha o ‘ quv qo ‘ llanma . – Toshkent : TDYU nashriyoti , 2021
28

Shu bois mazkur institutni takomillashtirish uchun aniq mezonlar ishlab chiqish va
sud amaliyotini tizimlashtirish muhim ahamiyatga ega.
2.3. Ma’naviy zararni qoplash bilan bog‘liq muammolar va qonunchilikni
takomillashtirish masalalari
Ma’naviy zararni qoplash instituti fuqarolik huquqida muhim o‘rin egallashiga
qaramay, uning amaliy qo‘llanishida qator muammolar mavjud. Ushbu
muammolar, avvalo, mazkur institutning o‘ziga xos xususiyati — ya’ni nomoddiy
xarakterga egaligi bilan bog‘liqdir. Chunki ma’naviy zarar moddiy zarar kabi aniq
iqtisodiy mezonlarga ega emas, bu esa uni aniqlash, isbotlash va ayniqsa baholash
jarayonida qiyinchiliklarni yuzaga keltiradi. O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik
kodeksi da ma’naviy zararni qoplashning umumiy asoslari belgilangan bo‘lsa-da,
uning miqdorini aniqlash mezonlari aniq va batafsil ko‘rsatilmagan. Bu esa
sudlarga keng diskretsion vakolat beradi, biroq ayni paytda huquqni qo‘llashda
turlicha yondashuvlarning paydo bo‘lishiga sabab bo‘ladi. Amaliyotda
uchraydigan asosiy muammolardan biri — bu ma’naviy zararni baholash
mezonlarining yagona tizimi mavjud emasligidir. Natijada bir xil yoki o‘xshash
holatlar bo‘yicha turli sudlar tomonidan keskin farq qiluvchi kompensatsiya
miqdorlari belgilanmoqda. Bu esa huquqiy aniqlik va barqarorlik prinsiplariga
salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Ikkinchi muhim muammo — ma’naviy zararni
isbotlashdagi qiyinchiliklardir. Fuqarolik protsessida da’vogar o‘z talablarini
asoslab berishi lozim bo‘lsa-da, ruhiy azob-uqubatlarni aniq hujjatlar bilan
tasdiqlash har doim ham mumkin emas. O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik
protsessual kodeksi ga muvofiq, dalillar taraflar tomonidan taqdim etiladi, biroq
ma’naviy zarar subyektiv bo‘lganligi sababli dalillar bazasi ko‘pincha yetarli
darajada bo‘lmaydi. Uchinchi muammo — sud diskretsiyasining haddan tashqari
kengligidir. Sudga berilgan keng vakolatlar bir tomondan adolatli qaror qabul
qilish imkonini bersa, ikkinchi tomondan subyektiv yondashuvlar xavfini oshiradi.
Bu esa ayrim hollarda bir xil holatlar bo‘yicha turlicha qarorlar chiqarilishiga olib
29

keladi. To‘rtinchi muammo — ma’naviy zarar miqdorining ko‘pincha past
darajada belgilanishidir. Amaliyotda sudlar ko‘p hollarda kompensatsiyani
minimal miqdorda belgilaydi, bu esa jabrlanuvchining huquqlarini to‘liq himoya
qilmaydi va institutning profilaktik funksiyasini pasaytiradi. Beshinchi muammo
— zamonaviy axborot texnologiyalari bilan bog‘liq yangi turdagi
huquqbuzarliklarning yetarli darajada tartibga solinmaganligidir. Internet, ijtimoiy
tarmoqlar va boshqa raqamli platformalar orqali yetkazilayotgan ma’naviy zarar
ko‘lami kengayib borayotgan bo‘lsa-da, bu borada aniq huquqiy mexanizmlar hali
to‘liq shakllanmagan. O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi doirasida
ma’naviy zararni qoplash institutini takomillashtirish zarurati shundan kelib
chiqadiki, mavjud normalar umumiy xarakterga ega bo‘lib, ularni amaliyotda
qo‘llashda aniqlik yetishmaydi. Mazkur muammolarni bartaraf etish maqsadida
quyidagi takomillashtirish yo‘nalishlarini taklif etish mumkin. Birinchidan,
ma’naviy zarar miqdorini belgilashning aniq mezonlarini ishlab chiqish zarur. Bu
mezonlar sudlar uchun metodik qo‘llanma vazifasini bajarishi va yagona
amaliyotni shakllantirishga xizmat qilishi lozim. Ikkinchidan, sud amaliyotini
tizimli ravishda umumlashtirish va yuqori sud instansiyalari tomonidan
tushuntirishlar berish zarur. Bu orqali turlicha yondashuvlarning oldi olinadi va
huquqni qo‘llashda barqarorlik ta’minlanadi. Uchinchidan, ma’naviy zararni
isbotlash mexanizmlarini takomillashtirish lozim. Xususan, psixologik ekspertiza
institutini rivojlantirish, raqamli dalillarni tan olish va ularni baholash tartibini aniq
belgilash muhim ahamiyatga ega. To‘rtinchidan, ma’naviy zarar uchun
kompensatsiya miqdorini belgilashda minimal va maksimal chegaralarni joriy etish
masalasini ko‘rib chiqish mumkin. Bu sud diskretsiyasini cheklamasdan, balki uni
muvofiqlashtirishga xizmat qiladi. Beshinchidan, raqamli muhitda sodir etiladigan
huquqbuzarliklar bo‘yicha alohida huquqiy normalarni ishlab chiqish zarur. Bu
ayniqsa ijtimoiy tarmoqlarda tarqatilayotgan ma’lumotlar bilan bog‘liq nizolarni
samarali hal etishga yordam beradi. Shuningdek, ma’naviy zarar institutining
profilaktik funksiyasini kuchaytirish ham muhimdir. Buning uchun sudlar
tomonidan chiqarilayotgan qarorlar ochiqligini ta’minlash, jamiyatda huquqiy
30

madaniyatni oshirish va fuqarolarni o‘z huquqlarini himoya qilishga undash zarur.
O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi asosida ma’naviy zararni qoplash
institutini rivojlantirish, uni aniqroq va samaraliroq mexanizmlar bilan boyitish
fuqarolarning nomulkiy huquqlarini yanada kuchli himoya qilish imkonini beradi. 10
Ma’naviy zararni qoplash institutidagi mavjud muammolarni yanada chuqurroq
tahlil qilganda, yana bir muhim jihat sifatida huquqni qo‘llash amaliyotida bir
xillikning yetishmasligini alohida ko‘rsatish mumkin. Ayrim hollarda sudlar
o‘xshash faktik holatlar bo‘yicha turlicha qarorlar qabul qilishi natijasida huquqiy
barqarorlikka salbiy ta’sir yuzaga keladi. Bu esa fuqarolarda sud tizimiga bo‘lgan
ishonchni pasaytirishi mumkin. Shu sababli sud amaliyotini tizimli tahlil qilish va
umumlashtirish zarurati ortib bormoqda. Yana bir dolzarb muammo — bu
ma’naviy zararni qoplashda dalillar standartining aniq belgilanmaganligidir.
O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik protsessual kodeksi da dalillarni erkin
baholash prinsipi belgilangan bo‘lsa-da, ma’naviy zarar ishlarida qaysi dalil
qanchalik ahamiyatli ekanligi bo‘yicha yagona yondashuv mavjud emas. Natijada
ayrim ishlar faqat subyektiv baholashga tayanib hal qilinishi mumkin. Shuningdek,
ma’naviy zarar miqdorini belgilashda iqtisodiy asoslangan metodikaning
yetishmasligi ham muhim muammo hisoblanadi. Hozirgi amaliyotda
kompensatsiya miqdori ko‘pincha sudning ichki ishonchiga asoslanadi, biroq bu
yondashuv ilmiy asoslangan aniq mezonlar bilan mustahkamlanmagan. Shu
sababli bir xil turdagi zararlar uchun turli miqdorlar belgilanib qolmoqda. Internet
va raqamli muhit bilan bog‘liq huquqbuzarliklarda esa yana bir muammo — zarar
ko‘lamini aniqlashning murakkabligidir. Biror ma’lumotning nechta
foydalanuvchiga yetib borgani, uning ijtimoiy tarmoqlarda tarqalish darajasi va
davomiyligi ko‘pincha to‘liq aniqlanmaydi. Bu esa ma’naviy zarar miqdorini
adolatli belgilashga to‘sqinlik qiladi. Bundan tashqari, ayrim hollarda
jabrlanuvchilarning huquqiy savodxonligi pastligi ham muammo sifatida namoyon
bo‘ladi. Fuqarolar ko‘pincha ma’naviy zarar bo‘yicha da’vo qilish tartibi, dalillarni
10
Fuqarolik huquqi ( Umumiy qism ). Darslik . – Toshkent : TDYU nashriyoti , 2019
31

yig‘ish yoki sudga murojaat qilish mexanizmlarini to‘liq bilmaydi. Bu esa ularning
huquqlarini to‘liq amalga oshirishiga to‘sqinlik qiladi. Yana bir muhim jihat —
ma’naviy zararni qoplash institutining profilaktik ta’sirining yetarli darajada kuchli
emasligidir. Ayrim hollarda belgilangan kompensatsiya miqdori huquqbuzarlikni
takrorlanishining oldini olish uchun yetarli darajada ta’sirchan bo‘lmay qoladi. Bu
esa institutning tarbiyaviy funksiyasini zaiflashtiradi. Shu bilan birga, O‘zbekiston
Respublikasi Fuqarolik kodeksi da ma’naviy zararni qoplashning umumiy asoslari
mavjud bo‘lsa-da, uni zamonaviy ijtimoiy munosabatlarga moslashtirish zarurati
kuchayib bormoqda. Ayniqsa, raqamli huquqbuzarliklar, kiberbulling va
internetdagi obro‘ga putur yetkazish holatlari bo‘yicha maxsus yondashuvlar ishlab
chiqish dolzarbdir.
O‘zbekiston Respublikasida inson huquqlari va erkinliklarini ta’minlash davlat
siyosatining eng ustuvor yo‘nalishlaridan biri sifatida belgilangan. Bu borada
Prezident tomonidan ilgari surilgan konsepsiyalarda fuqarolarning sha’ni, qadr-
qimmati va qonuniy manfaatlarini himoya qilish masalasi alohida ta’kidlanadi.
Xususan, huquqiy davlat qurish jarayonida har bir shaxsning huquqlari faqat
qog‘ozda emas, balki amalda ham to‘liq himoya qilinishi zarurligi qayd etiladi.
Shu nuqtai nazardan, ma’naviy zararni qoplash instituti ham fuqarolarning
nomulkiy huquqlarini real himoya qilishga xizmat qiluvchi muhim huquqiy vosita
sifatida baholanadi. Chunki insonning sha’ni va qadr-qimmati buzilganda, faqat
moddiy kompensatsiya emas, balki ma’naviy adolatning tiklanishi ham muhim
ahamiyatga ega. Bu esa huquqiy davlat tamoyillarining amaliy ifodasidir.
Prezident tomonidan belgilangan islohotlarda sud-huquq tizimini takomillashtirish,
sudlarning mustaqilligini ta’minlash va fuqarolarning sudga bo‘lgan ishonchini
oshirish masalalari ham asosiy o‘rin tutadi. Bu esa ma’naviy zarar bilan bog‘liq
nizolarni adolatli va xolis ko‘rib chiqishda muhim kafolat bo‘lib xizmat qiladi.
Inson qadr-qimmatini himoya qilish, adolatni ta’minlash va fuqarolarning
huquqlarini real kafolatlash g‘oyasi ma’naviy zararni qoplash institutining ham
asosiy mazmunini tashkil etadi.
32

XULOSA
Ma’naviy zararni qoplash instituti fuqarolik huquqining muhim va ajralmas
tarkibiy qismi bo‘lib, u shaxsning nomulkiy huquqlari va qonun bilan
qo‘riqlanadigan manfaatlarini himoya qilishga xizmat qiladi. Ushbu institutning
asosiy maqsadi fuqarolarning sha’ni, qadr-qimmati, ishchanlik obro‘si, shaxsiy
hayoti daxlsizligi hamda boshqa nomoddiy ne’matlari buzilgan hollarda, ularga
yetkazilgan ruhiy va axloqiy zararni huquqiy yo‘l bilan kompensatsiya qilishdan
iboratdir.
Tadqiqot davomida shuni ko‘rish mumkinki, ma’naviy zararni qoplashning
huquqiy asoslari O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi normalarida
mustahkamlangan bo‘lib, mazkur normalar fuqarolarning shaxsiy nomulkiy
huquqlarini himoya qilishning asosiy kafolatlaridan biri sifatida maydonga chiqadi.
Biroq amaliyot tahlili shuni ko‘rsatadiki, ma’naviy zararni aniqlash, uni isbotlash
va miqdorini belgilash jarayonlari har doim ham bir xil yondashuv asosida amalga
oshirilmaydi. Xususan, ma’naviy zarar moddiy zarar kabi aniq iqtisodiy mezonlar
bilan o‘lchanmasligi sababli, uning miqdorini belgilashda sudning ichki ishonchi
va ishning haqiqiy holatlari hal qiluvchi ahamiyatga ega bo‘ladi. Bu esa o‘z
navbatida sudlarga keng vakolat beradi, biroq ayrim hollarda turli sudlar
tomonidan bir xil holatlar bo‘yicha turlicha qarorlar qabul qilinishiga ham sabab
bo‘lishi mumkin. Shuningdek, tadqiqot natijalariga ko‘ra, ma’naviy zararni
isbotlash masalasida ham muayyan murakkabliklar mavjud. Chunki ruhiy azob-
uqubatlar va axloqiy iztiroblarni bevosita moddiy dalillar bilan ifodalash qiyin
hisoblanadi. Shu sababli sud amaliyotida guvoh ko‘rsatmalari, ekspertiza
xulosalari, tibbiy hujjatlar hamda boshqa dalillar majmuasi asosida qaror qabul
qilinadi. Sud amaliyoti tahlili shuni ham ko‘rsatadiki, ma’naviy zarar miqdorini
belgilashda yagona aniq metodika mavjud emasligi sababli, kompensatsiya
miqdorlarida farqlar uchrab turadi. Bu esa huquqni qo‘llashda ma’lum darajada
nomutanosiblikni yuzaga keltiradi va ushbu institutni takomillashtirish zaruratini
keltirib chiqaradi. Mazkur muammolarni bartaraf etish maqsadida bir qator taklif
33

va xulosalar shakllantiriladi. Jumladan, ma’naviy zarar miqdorini belgilash
bo‘yicha yagona mezonlarni ishlab chiqish, sud amaliyotini tizimli ravishda
umumlashtirish, raqamli dalillarni baholash tartibini aniq belgilash hamda
fuqarolarning huquqiy bilim va madaniyatini oshirish muhim ahamiyat kasb etadi.
Bundan tashqari, zamonaviy axborot texnologiyalari sharoitida yuzaga kelayotgan
yangi turdagi huquqbuzarliklar uchun alohida huquqiy yondashuvlarni ishlab
chiqish ham dolzarb masala hisoblanadi. Ma’naviy zararni qoplash instituti
fuqarolik huquqining insonparvarlik tamoyillariga asoslangan muhim vositasi
bo‘lib, u jamiyatda adolatni ta’minlash, shaxsning qadr-qimmatini himoya qilish
va huquqiy davlat tamoyillarini mustahkamlashga xizmat qiladi. Ushbu institutni
yanada takomillashtirish esa fuqarolarning huquq va erkinliklarini amalda to‘liq va
samarali himoya qilishga zamin yaratadi.
34

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI:
Ilmiy adabiyotlar:
1. Fuqarolik huquqi (Umumiy qism). Darslik. – Toshkent: TDYU nashriyoti,
2019.
2. Fuqarolik huquqi (Maxsus qism). Darslik. – Toshkent: Adolat nashriyoti,
2020.
3. Fuqarolik huquqi bo‘yicha o‘quv qo‘llanma. – Toshkent: TDYU nashriyoti,
2021.
4. Ma’naviy zarar va uni qoplash muammolari bo‘yicha ilmiy maqolalar
to‘plami. – Toshkent, 2022.
5. Fuqarolik-huquqiy javobgarlik institutiga oid monografiya. – Toshkent,
2021.
6. O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenum qarorlari to‘plami, 2018–2024
yillar.
7. SH.Mirziyoyev Yangi O’zbekiston Taraqqiyot Strategiyasi. To’ldirilgan
ikkinchi nashri . – Toshkent: “O’zbekiston” nashriyoti, 2022 – 416 bet .
Qo’shimcha adabiyotlar:
8. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi (2023-yil yangi tahrir). –
Toshkent, 2023. https://lex.uz/docs/-6445145
9. O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi – rasmiy nashr, 2024-yil.
https://lex.uz/docs/-180552
10. O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik protsessual kodeksi – rasmiy nashr,
2024-yil. https://lex.uz/docs/-3517337
11. O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenum qarorlari to‘plami (fuqarolik
ishlariga oid), 2020–2024-yillar.
12. “Ma’naviy zarar: nazariya va amaliyot” – ilmiy-amaliy qo‘llanma,
Toshkent, 2023.
35

Web saytlar:
13. http://www.lex.uz
14. http://www.gov.uz/uz
36

Sotib olish