Ma’rifat davrining tarix falsafasi. xvii-xviii asrlar - Falsafa - Referatlar

Dokument ma'lumotlari

Narxi	2000UZS
Hajmi	32.9KB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	07 Noyabr 2026
Kengaytma	docx
Bo'lim	Referatlar
Fan	Falsafa

Ma’rifat davrining tarix falsafasi. xvii-xviii asrlar

Sotib olish

MA’RIFAT DAVRINING TARIX FALSAFASI. XVII-XVIII ASRLAR.
REJA
1. XVI-XVII asrlar ilmiy inqilobi. F.Bekon. XVIII asr “tarixshunoslik
inqilobining” uslubiy shart-sharoitlari:
2. XVII-XVIII asrlar ratsionalizmi. Tarixshunoslikdagi vaziyat. Gnoseologik
skeptitsizm. Gobbs - “tabiiy huquq” nazariyasi. R.Dekart. Usul haqida
ratsionalistik ta’limot. Karteziyan tarixshunosligi.
3. Antikartezionlik (kartezionlikka qarama-qarshilik): 1) Dj.Viko – tarixning
siklli rivojlanish nazariyasi. 2) D.Lokk. Dj.Berkli. D.Yum. Ma’rifat davri
tarixi falsafasining asosiy xususiyatlari.
4. Tarixning davriy (siklik) paradigmasi. Tarixiy jarayon paradigmasi. Volter.
Sh.Monteske. E.Gibbon. J.Kondorse va uning ijtimoiy taraqqiyot nazariyasi.
Bolingbrok. Didro va d’Alaber ensiklopediyasida (qomusida) tarixiy fikr.
Inson tabiati haqidagi fan.

Tomas Gobbs (1588-1679) ingliz bo‘lib, А ngliya inqilobining zamondoshi
edi. Olti yoshida u lotin va grek tillarini o‘rgandi va juda erta Oksford
universtitetiga o‘qishga kirdi. Lord Kavendish (Lord Cavendish) qo‘lida kotiblik
qilish jarayonida u xizmat yuzasidan ko‘p sayohatga chiqdi va o‘z davrining
ko‘pgina buyuk shaxslari (jumladan, Galiley) bilan uchrashdi. Fuqarolar urushi
boshlangach, u Frantsiyaga jo‘nab ketdi va А ngliyaga 1651 yilda qaytib keldi. 88
yoshida u Gomerni ingliz tiliga tarjima qildi.
А sarlari. Eng mashhur asari Leviafan (Leviafan, yoki materiya, shakl, cherkov
va fuqarolik davlati hokimiyati Leviathan on the Matter, Form, and Power of a
Commonwealth Ecclesiastical and Civil) 1651 yilda chop etilgan. Gobbs,
shuningdek, Fuqaro haqida (De Give, 1642), Tana haqida (De corpore, 1655) va
Inson haqida (De homine, 1658) kabi asarlarning ham muallifidir.
Jamiyat soat murvati sifatida Gobbs royalistlar va parlament tarafdorlari
o‘rtasida ochiq, fuqarolar urushi ketgan siyosiy beqaror davrda yashadi. Uning
barcha siyosiy asarlari bir maqsadni: tinchlik va tartibni ta’minlashga qodir kuchli
boshqaruvning qaror topishini ko‘zlaydi. Bu maqsad yo‘lida Gobbs absolyut
monarxiyani qo‘llab-quvvatlaydi. А mmo Gobbsning monarxiyani g‘oyaviy
asoslashini ikki ma’noda tushunish mumkin edi. Gobbs uchun eng muhimi tinchlik
va tartib. Shu bois hokimiyat shakli meros qoluvchi monarxiya bo‘ladimi,
boshqami jiddiy ahamiyatga ega emas.
Gobbsning siyosiy nazariyasi nihoyatda individualistik va nihoyatda
absolyutistik hisoblanadi. Boshqa ko‘plab holatlarda bo‘lgani singari, bunda hech
qanday ziddiyat yo‘q. Ijtimoiy muxtoriyat va istibdod yonma-yon turishi mumkin.
А gar odamlar bir-birlari bilan ichki insoniy rishtalar bilan bog‘langan bo‘lmasa, u
holda anarxiyaning oldini olish uchun tashqi kuchni qo‘llash zarur bo‘ladi.
Gobbsdagi individualizm va absolyutizmning bunday uyg‘unligi ilk
kapitalizm davrida uchinchi tabaqa manfaatlarining ideologik ifodasi sifatida
tushunilishi mumkin. Kuchli milliy monarx kitoblarning eski imtiyozlarini bekor
qilish uchun, bundan tashqari, tinchlik va tartibni ta’minlash uchun hamda savdo-
sotiq bitimlarining xaridorlar, sotuvchilar va raqobatchilar tomonidan

bajarilishining kafolatchisi sifatida zarur. Hammaning bir-biri bilan iqtisodiy
raqobatlashuvi asosida individualistik jamiyat yuzaga keladi. Bu jamiyatning
maqsadi uning a’zolarining jon saqlashi hisoblanadi va jon bilan mol-mulkni
saqlash vositasi bo‘lib absolyut monarx boshchiligidagi kuchli hokimiyat xizmat
qiladi.
Makiavelli jamiyatni o‘tmish va bugunning alohida faktlari asosida
tushunishga urinadi. Faktlarni batafsil o‘rganib, u davlatdan boshqarayotganlar
yoki davlatni qo‘lga olishga intilayotganlarga yordam berishi mumkin bo‘lgan
amaliy bilimni orttirishga umid qiladi. Bu bilim "agarunda" ko‘rinishiga ega
bo‘lishi kerak. ( А gar biz ma’lum tarzda harakat qilsak, unda tegishli natijani qo‘lga
kiritamiz.)
Makiavelli insonning tabiati tarix davomida asosan o‘zgarmay qolayotir, deb
hisoblaydi. А niqrog‘i, u tarix, binobarin, insonlar ham, masalan, davlatlarning
yuzaga kelishi, ravnaqi va tanazzuli shaklidagi o‘zgarishlar sub’ektidir, deb faraz
qiladi. Ushbu shartdan kelib chiqib va o‘tgan davrlarning siyosiy hodisalarini
o‘rganib, biz hozirgi kunda ham foyda berishi mumkin bo‘lgan bilimni
orttirishimiz mumkin. Masalan, Rim lashkarboshisi va uning askarlari yoki
lashkarboshi bilan Rim siyosiy arboblari o‘rtasidagi konkret ixtilofni bilish bizning
davrimizda hukmdor va qo‘shin o‘rtasidagi shunday ixtiloflarni qanday hal qilish
kerakligini tushunib yetishga yordam berishi mumkin.
Xullas, Makiavelli alohida xususiy hodisalarga asoslanib, universal
umumlashtirish mumkin, deb hisoblaydi. Modomiki, bunday yo‘l bilan olingan
bilim doim ham aniq bo‘lavermas ekan, bu bizning bilimlarimiz va hodisalarni
nazorat qila bilish qobiliyatimizni chegaralovchi taqdirning aralashuvi tufayli ro‘y
beradi.
Odatda, Makiavellini tanqid qilganda, u insonning xislatlari o‘zgarmasligi
haqidagi farazni asos qilib olar ekan, jamiyatda radikal o‘zgarishlarning yuz
berishini tushunishda qiyinchiliklar bilan to‘qnashadi, deb ko‘rsatadilar. Buning
ustiga, o‘z davrining siyosiy hodisalarini psixologik tushunchalar (egoizm singari)
va tarixni siklik tushunish (davlat, hukmdor, xalq, aristokratiya, qo‘shin o‘zining

qo‘mondon va askarlari bilan, ravnaq va tanazzul holati) dan olingan oddiy siyosiy
tushunchalar yordamida tushuntirar ekan, u oz darajada ko‘rgazmali hisoblangan
fundamental iqtisodiy va madaniy siljishlarni tushuntirishda yanada katta
muammolarga duch keladi.
Umuman olganda, Gobbs Makiavellining asosiy fikrlariga qo‘shiladi. Jamiyat
va siyosat ratsional, ilmiy tushunilishi kerak, insonning tabiati esa printsipial
ravishda o‘zgarmas, tarixdan tashqari bo‘lib hisoblanadi. А mmo Gobbs
Makiavellining tavsifiy usuliga, xususiy hodisalarni o‘rganishga asoslangan
umumlashtirishlariga qo‘shilmaydi. Gobbs yanada ishonchli usulni izlaydi. U
bevosita idrok qilinayotgan hodisalarning ichiga, biz bevosita kuzatayotgan
narsalarni tushuntirishi mumkin bo‘lgan asosiga chuqur kirib borishga urinadi.
Frantsuz Rene Dekart (Rene Descartes, 1596-1650) La Flesh iezuitlar
kollejida sxolastik falsafani o‘rgandi. Unda kitobiy olimlikka shubha juda erta
uyg‘ondi, zotan, uning fikricha, ko‘pgina fanlarda ishonchli asos mavjud emas edi.
Kitoblarni tashlab, u sayohat qila boshladi. Garchi Dekart katolik bo‘lsada, ma’lum
vaqt O‘ttiz yillik urush davrida protestantlar tarafida qatnashdi. Uning qiziqishlari
doirasiga chavandozlik, musiqa, qilichbozlik va raqs kirar edi. 23 yoshida u
Germaniyada qishki kvartiralarda bo‘lishi chog‘ida o‘z metodining asosiy
g‘oyalarini ta’rifladi. Oradan o‘n yil o‘tib u tinchlik va osoyishtalikda tadqiqotlar
bilan shug‘ullanish uchun Gollandiyaga ko‘chib keldi. 1649 yilda u Stokgolmga
qirolicha Kristina huzuriga tashrif buyurdi. Shvetsiya qishi Dekartga haddan
tashqari og‘irlik qildi, u betoblanib yotib qoldi va 1650 yilning fevralida vafot etdi.
А sarlari. Uning asosiy asarlari jumlasiga Metod haqida mulohazalar (Discours
de la methode, 1637) va Metafizik fikr-mulohazalar (Meditations metaphysiques,
1647) kiradi. Boshqa asarlaridan Falsafa asoslari (Principes de la philosophie) va
А qlni boshqarish qoidalari (Regies pour la direction de l’esprit) ni qayd etish
mumkin. Metod haqida mulohazalar frantsuz tilida yozilgan dastlabki falsafiy
asarlardan biri hisoblanadi. Dekart ham lotin, ham frantsuz tilida ijod qilgan.
Dekart bir vaqtning o‘zida ham yangi, ham eski davrlarning vakili
hisoblanadi. Bir tomondan, u falsafaga yangi mustahkam poydevorga asos solishga

urinadi. Ikkinchi tomondan esa, u sxolastik an’anaga qattiq bog‘langanki, buni,
jumladan, uning Xudoning borligiga doyr dalillari ham isbotlaydi.
Dekartning fikricha, falsafada qarama-qarshi fikrlar har qanday masala
bo‘yicha mavjud bo‘ladi. Birdan-bir chindan ham ishonchli metod matematik
deduktsiya hisoblanadi. Shuning uchun Dekart ilmiy ideal sifatida deduktiv
tizimga qaraydi. Bu ideal Dekart falsafasini belgilovchi omilga aylandi.
А gar falsafa Yevklid geometriyasiga o‘xshash deduktiv tizim bo‘lishi kerak
bo‘lsa, unda to‘liq darajada aniq va haqiqiy dalillar (aksiomalar)ni topish zarur.
А gar dalillar noaniq va, shubhali bo‘lsa, deduktiv tizimning xulosalari (teoremalar)
kam qimmatga ega bo‘ladi.
Dekart matematikadan olgan va ilmiy metodning ayrim o‘ziga xosliklarini
ifodalovchi bu ilmiy ideal uni deduktiv falsafiy tizim uchun mutlaqo aniq va
ma’lum dalillarni qanday topish mumkinligi masalasiga olib keladi. Bu masalaga
javob topishga metodik shubha yordam beradi. U biz mantiqan shubha qilishimiz
mumkin bo‘lgan barcha qoidalarni istisno etish va mantiqan shubhasiz sanalgan
qoidalarni izlash vositasi xisoblanadi. А ynan shunday shubhasiz qoidalardan biz
deduktiv tizimimizning dalillari sifatida foydalana olamiz.
Metodik shubha, shunday qilib, asosli yoki asossiz shubha qilish mumkin
bo‘lgan narsani emas, balki mantiqan shubha qilish mumkin bo‘lgan narsani
topishni ko‘zlaydi. Metodik shubha deduktiv falsafiy tizimga dalil bo‘la
olmaydigan barcha fikrlarni istisno etish usuli (metodi) hisoblanadi.
Dekart uchun shubhaning o‘zi ham ma’lum dalillar bilan bog‘liq. Masalan,
tadqiqotchilar guruhi emas, balki aynan individning o‘zi, alohida fikrlovchi sub’ekt
savollar beradi, ya’ni shubha qiladi. Shuning uchun ham aniqligiga Dekart shubha
qilmaydigan qoida individning o‘zi fikrlovchi mavjudot ekanligiga bo‘lgan
ishonchi hisoblanadi. Bu shubha qilib bo‘lmaydigan xulosa Dekart tomonidan
qo‘llanuvchi masalalarni qo‘yish usuliga singdirilgan.
Yangi davrdagi ham ratsionalistik, ham empiritsistik falsafaning aksar qismi
uchun fikrlovchi individ epistemologik tayanch nuqtasi bo‘lib hisoblanadi. Faqat
keyinchalik, tarixga asoslangan Gegel uchun yoki, e’tibor markazida tadqiqotchilar

ham jamoasi va ilmiy bilishning taraqqiyoti turgan Pirs uchun bo‘lgani singari,
birinchi o‘ringa intersub’ektiv bilish g‘oyasi ko‘tariladi. Xuddi shu vaqtda bilish
harakatlar, ya’ni biz qilayotgan ishlar bilan bog‘liq bo‘lishi mumkinligi haqidagi
tasavvur katta ahamiyat kasb (Gegel va Marksdan Pirs orqali Vitgenshteynga) eta
boshlaydi.
Eng yangi davrda, Nitsshedan boshlab postmodernistlargacha, aql va
taraqqiyotga bo‘lgan ishonchni bu ishonch avtonom sub’ektlarga bog‘liqmi yoki
tadqiqotchilarning ochiq jamiyatigami, qat’iy nazar, tanqid ostiga oladilar.
Metodik shubha yordamida Dekart bilimning har xil turlarini sinovdan o‘tkazadi.
1) Dastlab u falsafiy an’anani ko‘rib chiqadi. Umuman olganda,
faylasuflarning fikrlariga shubha qilish mumkinmi? Mumkin, deb javob beradi
Dekart. Shuning uchun ham mumkinki, faylasuflar ko‘pgina masalalar bo‘yicha
kelishmaganlar va shunday bo‘lib qolayotir.
2) Bizning hissiy idroklarimiz qanday? Ularga mantiqan shubha qilish
mumkinmi? Mumkin, deydi Dekart va quyidagi dalilni keltiradi. Shu narsa aniqki,
ba’zan biz illyuziya va gallyutsinatsiyalarga berilamiz. Masalan, minora yumaloq
bo‘lib ko‘rinadi, ammo keyin uning kvadrat shaklida ekanligi ma’lum bo‘ladi.
Binobarin, biz bitta o‘sha narsa haqida ikki xil bir-biriga zid hissiy tasavvurlarga
ega bo‘lamiz. А malda biz bir sezgiga boshqasiga qaraganda ko‘proq ishonamiz.
Biz, aytaylik, minoraga yaqinroq kelganda u aslida kvadrat shaklida ekanligiga
ishonch hosil qilamiz, chunki u kvadrat shaklida bo‘lib ko‘rinadi, holbuki, uzoqdan
u yumaloq bo‘lib ko‘ringan
Jon Lokk (John Locke, 1632—1704) puritanlar oilasida tug‘ildi. Uning otasi
yurist bo‘lib, parlament tarafdori edi. Lokkda sxolastik falsafaga tanqidiy
munosabat va tabiiy fanlarga, ayniqsa, tibbiyot va kimyoga qiziqish juda erta
paydo bo‘ldi. Lokk o‘z oldiga intellektual "tozalash"ni amalga oshirish, ya’ni
bilishni tanqidiy tekshirishni maqsad qilib qo‘ydi. U aynan axloqiy va diniy
muammolarga doyr tuganmas bahslar uni qo‘llanuvchi tushunchalarning
ko‘pchiligi umidsiz darajada noaniq va noto‘g‘ri emasmi, degan savolni berishga
majbur qilganini tan oladi. Lokk faylasuflar ham, tabiat hodisalarini tadqiq

qiluvchi olimlar singari, tajriba yordamida qadam baqadam olg‘a yurishlari kerak,
deb hisoblaydi. "Buyuk" muammolarni ko‘rib chiqishga o‘tishdan oldin, o‘z
vositalarimiz, ya’ni o‘z tushunchalarimizni o‘rganib chiqishimiz kerak. Shuning
uchun Lokk bilishni tanqid qilish va tilni tahlildan o‘tkazishdan boshlaydi. А mmo
"vositalar"ga bo‘lgan qiziqish uning konkret muammolar bilan shug‘ullanishiga
ham halaqit bermaydi. Lokk pedagogika va siyosiy nazariyaning klassiklaridan biri
hisoblanadi.
А sarlari. Boshqaruv haqida traktat (Two Treatises of Civil Goverment, 1690)
asarini liberalizmning bibliyasi deb ataydilar. Uning birinchi qismi absolyutizm
ideologi ser Robert Filmer (Sir Robert Firmer, 1588—1653) ni tanqid qilishga
bag‘ishlangan. Ikkinchi qismida Lokkning davlat va tabiiy huquq haqidagi o‘z
g‘oyalari ko‘rib chiqilgan. Bu asarni Vilgelm Oranskiy (William of Orange, 1650
—1702) konstitutsiyaviy monarxiyasining asoslanishi sifatida baholaganlar, ammo
uning g‘oyalari Frantsiyada ham, А merikada ham inqilobiy rol o‘ynagan. Lokk
shuningdek Diniy bag‘rikenglik, Tarbiya haqida o‘ylar, Xristianlikning aqlga
muvofiqligi asarlari hamda Insonning bilishi haqida tajriba (1689) (An Essay
Concerning Toleration, Some Thoughts Concerning Education, The
Reasonableness of Christianity, An Essay Concerning Human Understanding)
nomli epistemologik asarlar muallifidir.
Epistemologiya va bilishni tanqid. Lokkning ta’limoti ko‘p jihatlardan har xil
g‘oyaviy yo‘nalishlar kesishuvida yotadi. Uning falsafasi ildizlari tabiiy huquq
kontseptsiyasi tarafdorlari hamda nominalistlar (Okkam)ga borib taqaladi. Unga
ratsionalist Dekart ta’sir ko‘rsatdi, ammo u kartezianlik ratsionalizmiga qarshi
empiritsistik dalillar keltirdi. Lokk Ma’rifat davrining darakchisi va shu bilan bir
vaqtda, Ma’rifat davri falsafasining ayrim aspektlarini qattiq tanqid qilgan falsafiy
oqim Britaniya empiritsizmining o‘tmishdoshi edi.
Ratsionalistlar aniq tushunchalar bizga reallikni bilish imkonini beradi, deb
hisoblaganlar. А gar biz aniq tushunchaga ega bo‘lsak, ishonchli bilimga ega
bo‘lamiz. Ular inson o‘z aql-idrokidan to‘gri foydalangan taqdirda to‘gri bilim

olishi mumkinligiga juda ishonganlar. To‘g‘ri, ratsionalist Dekart shubhaga
asoslangan, ammo unga bilishni to‘g‘ri yo‘lga solish vositasi sifatida qaragan.
А mmo ratsionalistlar nima aniq va oydin, ya’ni to‘g‘ri ekanligi yuzasidan
bahslashadilar. Bu bahs-munozaralar, o‘z navbatida, ratsionalizmga qarshi
dalillarni ilgari surish uchun qulay zamin yaratadi. Lokkdan Kantgacha ilgari
surilgan bunday standart dalillardan biri tushunchalarni anglab yetish bironbir real
narsani muqarrar anglab yetishga olib kelmasligi haqidagi dalil edi. Bizning
o‘qish-yozishni biladigan ongli mushuk haqidagi tushunchamiz bunday
mushukning mavjudligini anglatmaydi! Xuddi shu singari, Mukammal Mavjudot,
Xudo haqidagi tushunchadan U mavjud degan xulosa kelib chiqmaydi. Biz
tushunchadan mavjudlik haqida xulosa chiqara olmaymiz.
Lokk shubhadan faqat xatosiz bilim olishga olib kelishi mumkin bo‘lgan bir
martalik vosita sifatida emas, balki doimiy tekshiruv vositasi sifatida ham
foydalanadi. Zotan bilish jarayoni uzil-kesil emas, balki ayrim oraliq natijani
beradi. Shuning uchun bizning vazifamiz, tabiiy fanlarda bo‘lgani singari, mavjud
bilimni doimiy va tanqidiy takomillashtirishdan iborat bo‘ladi.
Uyg‘onib kelayotgan tabiiy fanlarning ta’siri ostida Lokk, ratsionalistlar
Dekart, Spinoza va Leybnitsdan farqli o‘laroq boshqa qoida va bilish ideallariga
keladi. Lokkda empirik fan bo‘lgan tibbiyotga qiziqish ayniqsa kuchli bo‘lganini
eslatib o‘tamiz. Ma’lumki, bu fanda kuzatish va tasniflash asosiy o‘rin tutadi.
Tajribaga asoslangan va nazariyaga skeptik yondashgan tibbiyot fani va falsafa
o‘rtasidagi aloqa А ntik davrdayoq mavjud bo‘lgan (Gippokrat).
XVII—XVIII asrlardagi ham ratsionalistlar, ham empiritsistlarga mansub
ko‘pgina faylasuflar singari, Lokk ham epistemologiya bilan juda ko‘p
shug‘ullanadi. Ular singari, Lokk ham insonning bilishi nimalarga erishishi
mumkinligini aniqlashga urinadi. Inson bilishining chegarasi qaerda? Bu juda
muhim masala. Zotan inson bilishining chegaralarini aniqlab, biz o‘zimizni to‘g‘ri
bo‘lmagan narsaning to‘g‘riligiga bo‘lgan ishonchdan xalos etishimiz mumkin.
Bilishni tanqid qilgan ratsionalistlarga epistemologiya falsafiy sistemalarni
yaratish uchun istehkom bo‘lib xizmat qiladi. Lokk bilan boshqa empiritsistlar

uchun esa, aksincha, terapevtik xususiyatga ega bo‘lgan va fanning rivojlanishiga
imkoniyat yaratadigan bilimning tanqidi mustaqil maqsad bo‘lib hisoblanadi. Bu
shu bilan bog‘liqki, bilishning empiritsistik tahlili bizning bilish qobiliyatlarimizga
nisbatan ehtiyotkorlik bilan qarashga olib boradi.
Leybnits monadalar va belgilab qo‘yilgan uyg‘unlik. Gotfrid Vilgelm
Leybnits (Gottfried Wilhelm von Leibniz, 16461716) nemis edi, ammo, qirol oftob
Lyudovik XIV (1638-1715) davrining faylasufi bo‘lgani bois, asosan frantsuz
tilida hamda lotin tilida ijod qilgan. Uning turmush tarzi Spinozaning turmush
tarziga tamomila teskari bo‘lgan. Leybnits tom ma’nodagi dunyoviy inson bo‘lib,
uning uyi butun Yevropa hisoblangan. Uning qobiliyati turli nazariy va amaliy
sohalarda namoyon bo‘lgan. Masalan, u konchilik, siyosiy islohotlar, moliya,
qonunchilik, optika, transport muammolari va ilmiy hamjamiyatlarni tashkil qilish
bilan shug‘ullangan. Bundan tashqari, Leybnits juda ko‘p sayohat qilgan va
o‘zidan 15 mingdan ortiq xatdan iborat epistolyar meros qoldirgan. U turli qirol
saroylari bilan aloqa qilgan va qirol naslidan bo‘lgan shaxslar bilan tanish bo‘lgan.
Nazariy miqyosda u falsafa, teologiya, huquq, fizika, tibbiyot, tarix va filologiya
sohalarida faoliyat ko‘rsatgan. U ayniqsa Nyuton bilan bir vaqtda va unga bog‘liq
bo‘lmagan holda yaratgan o‘zining differentsial hisoblash kashfiyoti bilan
mashhur.
А sarlari. Ko‘plab asarlaridan faqat ikkitasini tilga olib o‘tamiz. Teoditseya
(Essaias de Theodicee, 1710) la Leybnits Xudo va iblisning o‘zaro aloqasi
masalalarini ko‘rib chiqadi va mumkin bo‘lgan dunyolarning eng yaxshisi
hisoblangan bu dunyodagi yomonliklar uchun javobgarlikdan Xudoni xalos etishga
urinadi. Monadologiya (Monadologie, 1714) esa asosiy va fundamental elementlari
"monadalar" bo‘lgan olamning tuzilishi muhokama qilinadi. Leybnits shuningdek
Lokkning epistemologiyasini Inson bilishi haqidagi yangi tajribalar (Nouveaux
essais I’entendement humain, 1703) da tanqidiy tahdiddan o‘tkazgan.
Maqsad va sabab yangi sintez. Leybnits dunyoning mexanistik manzarasini
teleologik (aniq maqsadga yo‘naltirilgan) olam g‘oyasi bilan kelishtirishga intiladi.
Qisqacha aytganda, Leybnits mexanistik manzara chuqurroq qaraganda izchil,

teleologik bo‘lgan olamni faqat yuzaki tushuntiradi, deb hisoblaydi. Ko‘r-ko‘rona
harakat qilayotgandek ko‘rinuvchi mexanik sabablar oqibat natijada Ilohiy niyatni
nazarda tutadi. Bundan kelib chiqib, Leybnits, yuzaki qaraganda moddiy va passiv
bo‘lib tuyuluvchi narsalar o‘z mohiyatiga ko‘ra kuchlardir, deb hisoblaydi.
Mexanistik va moddiy olam uchun nomoddiy, teleologik "poydevor"ni Leybnits
qanday o‘rnatganini qisqacha ko‘rib chiqamiz.
Kuchlarning markazlari sifatida xarakterlash mumkin bo‘lgan ayrim jismonan
bo‘linmas asos elementlarga yetishmagunimizga qadar alohida narsalar bo‘linish
xususiyatiga ega bo‘lishi mumkin. Leybnits bu elementlarni monadalar deb ataydi.
Monadalar olamni tashkil qiluvchi asos elementlar hisoblanadi.
Monadalar noorganik tanalardan inson ruhigacha bo‘lgan barcha mavjud
narsalarga turli darajada xos ongga ega bo‘ladi. Monadalar, shunday qilib, ma’lum
ierarxiyaning bir qismi hisoblanadi. Shu bilan bir vaqtda alohida monadaga boshqa
monadalar ta’sir qilmaydi. Talabalar hazil qilganidek, monadalarning eshik-
derazasi bo‘lmaydi. Ular bir-biri bilan aloqa qilmaydi va bir-biriga ta’sir
ko‘rsatmaydi. Ular bir-biriga nisbatan shunday uyg‘un ravishda harakat qiladilarki,
ruhiy va moddiy holatlar o‘rtasida o‘zaro bog‘liqlik yuzaga keladi. Bu barcha
monadalarning o‘ziga xos bir xilda "dasturlashtirilganligi" tufayli ro‘y beradi.
Barcha monadalar bitta ilohiy rejaga muvofiq harakatga keltirilgandir. Xudo
olamni shunday loyihalashtirgan o‘ziga xos universal injener bo‘lib qatnashadiki,
bunda monadalar, masalan, ruh va tana bir-biri bilan muvofiqlashadi. Bu ma’noda
barcha narsalar, barcha monadalar Xudo orqali aloqa qiladi. Olamning teleologik
jihati aynan shunda namoyon bo‘ladi. Leybnitsning so‘zlari bilan aytganda,
monadalar belgilab qo‘yilgan uyg‘unlikning bir qismi hisoblanadi.
Mumkin bo‘lgan dunyolarning eng yaxshisi. Modomiki, Xudo olamda ro‘y
beruvchi hamma narsalarni loyihalashtirgan injener ekan, unda bu olamda
yomonlikning mavjudligini qanday tushuntirish mumkin? А xir Xudo bir vaqtning
o‘zida ham marhamatli, ham hamma narsani biluvchi hisoblanadi. Leybnits
haqiqatning ikki turini: zarur (mantiqiy) haqiqatlar bilan aslidagidan boshqacha
bo‘lishi mumkin bo‘lgan aniq haqiqatlarni farqlaydi. А niq haqiqatlar empirik

shart-sharoitlarga bog‘liq bo‘lib, ehtimollik darajalari bilan xarakterlanadi va
shuning uchun ular variantlarda mavjud bo‘ladi. Zarur (mantiqiy) haqiqatlarni
hatto Xudo ham o‘zgartira olmaydi. А niq haqiqatlar masalasiga kelganda, Xudo,
marhamatli va aql-idrokli, har xil empirik holatlar orasidan eng yaxshi
kombinatsiyani tanlab oladi. А niq haqiqatlarni alohida ko‘rib chiqishda alohida
odamga ayrim holatlar, agar ular boshqacha bo‘lsa, yaxshiroq bo‘lishi mumkindek
bo‘lib ko‘rinishi mumkin. Biroq, agar biz Xudo singari hamma narsani ko‘rishga
qodir bo‘lganimizda, biz yashayotgan dunyoda hamma narsa eng yaxshi tarzda
to‘zilgani, ya’ni Xudo mumkin bo‘lgan kombinatsiyalardan eng yaxshisini
tanlaganini bilgan bo‘lardik.
Shuning uchun Leybnits hamma narsa o‘z asosiga ega deb ko‘rsata oladi. Bu
asos yo mantiqan zarur bo‘ladi, yo dunyo mumkin bo‘lgan dunyolarning eng
yaxshisi bo‘lishi haqidagi talabdan kelib chiqadi. Binobarin, biz mumkin bo‘lgan
dunyolarning eng yaxshisida yashaymiz.
Xullas, Leybnitsning falsafasi Xudo tanlagan dunyoni oqlashdan iboratdir.
Xudo dunyoda mavjud yomonlik uchun javobgar emas. Siyosiy nuqtai nazardan bu
bir vaqtning o‘zida mavjud jamiyatni ham oqlash deb aytish mumkin. Modomiki,
biz dunyolarning eng yaxshisida yashar ekanmiz va unda biz duch keladigan azob-
uqubat va muhtojliklar biz uchun mumkin bo‘lgan azob-uqubat va
muhtojliklarning eng ozi ekan, unda jamiyatni o‘zgartirish istagi uchun asos juda
kamdir. Teoditseya, shunday qilib, bir vaqtning o‘zida mavjud jamiyatni hamda
yashash sharoitlari va hokimiyatni taqsimlash borasida mavjud tengsizlikni
qonuniylashtirish vositasi sifatida ham faoliyat ko‘rsatadi.
Shuningdek, Leybnitsning siyosiy falsafasi aniq individualizmni ifodalaydi,
deb ham aytish mumkin: har bir monada o‘ziga xos bo‘lib, unga boshqa monadalar
ta’sir qilmaydi. Ikkita bir xil monada (individ)ning mavjud bo‘lishi mumkin emas,
zotan Xudo eng yaxshi imkoniyatni tanlaydi. Bundan tashqari, ikki to‘liq yaniy
hodisa o‘rtasida ratsional tanlovni amalga oshirib bo‘lmaydi, chunki ulardan
istalgan birini tanlash uchun bir xil ma’qul asoslar mavjud. Biroq, agar Xudo
tanlaydigan bo‘lsa, Uning ratsional tanlovi sharti bo‘lib to‘liq yaniy individ

(narsa)larning yo‘qligi hisoblanadi. Bundan radikal metafizik individualizm kelib
chiqadi: olam cheksiz miqdordagi individual substantsiyalardan tashkil topadi.
Shu bilan bir vaqtda bu har xil individlar, bir-biriga bevosita ta’sir qilmagan
holda, bir-biri bilan uyg‘unlikda bo‘ladi. Ular bevosita, belgilab qo‘yilgan
uyg‘unlik orqali o‘zaro aloqa qiladi. Siyosiy jihatdan buni shunday tasavvur qilish
mumkin: Leybnits odamlar haqida janob bilan qulni bu tushunchalarning feodal
ma’nosida bir-biriga qarshi qo‘yish doirasida fikr yuritmaydi. Bu ma’no shundan
iborat ediki, janob bilan qulning aynan o‘xshashligi ularning bir-biriga o‘zaro
munosabatida aniqlanardi, bunda ularning birinchisi ikkinchisi uchun tanlardi.
Leybnitsning fikricha, odamlar o‘rtasidagi o‘zaro aloqa zohiriy majburliksiz,
individning internalizatsiya qilingan normalar (belgilab qo‘yilgan tartib)ga bog‘liq
bo‘lgan spontan harakatlari natijasida ro‘y beradi. Bu, aftidan, hech kim zohiriy
majburlik asosida harakat qilmaydigan kapitalistik bozor ishtirokchilarining xulq-
atvoriga javob beradi. Ishtirokchilar har birining o‘zida bo‘lgan bozor iqtisodiyoti
tamoyillaridan kelib chiqadi.
Berkli empiritsizmning ichki tanqidi. Jorj Berkli (George Berkeley, 1685—
1753) irland yepiskopi bo‘lgan. Uning eng mashhur asarlari Inson bilimining
tamoyillari haqida traktat (Treatise on the Principles of Human Knowledge, 1710)
va Gilas bilan Filonus o‘rtasidagi uch suhbat (Three Dialogues between Nu las and
Philonous, 1713) hisoblanadi.
"Esse" = "percipi". Idealistik empiritsizm. Berkli o‘zini to‘g‘ri fikr va teistik
dunyoqarash (xristianlik dunyoqarashi) ni ateizm va materializmdan himoyalovchi
deb hisoblaydi. U to‘g‘ri fikrni metafizikadan, teistik dunyoqarashni esa ateizm
bilan materializmdan himoya qiladi. Materiya mavjud emas va Xudo biz bilan
bevosita hissiy idrok orqali muloqot qiladi, deb ko‘rsatib, u to‘g‘ri fikr va
xristianlik e’tiqodini kelishtira oldim, deb o‘ylaydi. Berkli bunday xulosaga
o‘zidan oldingi empiritsistlar, jumladan, Lokkning epistemologik qarashlarini
tanqidiy rivojlantirish yo‘li bilan keladi.
Lokk birlamchi va ikkilamchi sifatlarni farqlaydi. Birlamchi sifatlar (ko‘lam,
shakl, qattiqlik) ni biz narsalarning o‘zida bo‘lgan va bizning ular haqidagi hissiy

taassurotlarimiz (impressiyalar)ga mos keluvchi sifatlar deb tushunamiz. Biz
narsalar bilan bog‘lovchi rang, hid, ta’m va sh.k. taassurotlar esa, aksincha,
narsalardagi tegishli sifatlarni ifodalamaydi. Narsalar bizning sezgi organlarimizga
ta’sir ko‘rsatib, bu ikkilamchi taassurotlarni tug‘diradi.
Lokk ikkilamchi sifatlarning sub’ektivligi haqidagi tezisni himoya qiladi:
narsalardan kelib chiquvchi ma’lum stimullar ta’sirida barcha odamlar rang va
ta’m singari sifatlarni idrok qiladilar. Bular narsalarda topib bo‘lmaydigan, ammo
narsalardan olingan taassurotlar natijasida bizda ma’lum tarzda tug‘iluvchi
xossalar (atributlar) bo‘lib hisoblanadi.
Binobarin, Lokk bizning tasavvurimizdagi dunyo (g‘oyalar, hissiy
taassurotlar) bilan haqiqiy, bizning sezgi organlarimizga bog‘liq bo‘lmagan
dunyoni ajratadi. So‘nggi dunyo haqida biz faqat taxmin qilishimiz mumkin.
Berkli bu ajratishni rad etadi. Biz hissiy idrok qiluvchi dunyo yagona mavjud
dunyo hisoblanadi. Bizning tasavvurlarimiz asosida yotuvchi va biz idrok qiluvchi
dunyoni paydo qiluvchi hissiy idrok qilinmaydigan hech qanday ob’ektlar mavjud
emas, taassurotlarning zanjiri hisoblanadi. "Materiya" so‘zi ma’nosizdir, chunki u
bunday hissiy taassurotlarga ishora qilmaydi.
Shunday qilib, biz Lokk epistemologiyasining ayrim qoidalari (birlamchi va
ikkilamchi sifatlarning farqlanishi, hissiy tasavvurlar bilishning asosiy negizi
ekanligi haqidagi reprezentativ realizm) biz empiritsizm deb atagan epistemologik
an’anada qanday rivojlantirilganini ko‘rib chiqdik. Lokk tomonidan yaratilgan
assotsiativ psixologiya ufqi doirasida bo‘lgan Yum uchun va o‘z fikr
mulohazalarining tayanch nuqtasi sifatida asosan mantiq va ilmiy metoddan
foydalangan keyingi empiritsistlar uchun empiritsizmning radikal ko‘rinishi har
tomonlama muhokama predmetiga aylandi. А gar butun bilish hissiy taassurotlar
yoki ularning yig‘indisiga olib borib bog‘lanar ekan, unda faqat empiritsistik
tezisni o‘z holicha qonuniylashtirishgina qiyin bo‘lmaydi. Chunki unda o‘z-o‘zini
referentsiyalovchi noziddiyatlilikning yo‘qligi haqidagi klassik dalil kuchda qoladi.
Bundan tashqari, empiritsizmning radikal shakli masalan, tashqi dunyoni va

boshqa onglarning mavjudligini bilishga nisbatan, skeptitsizmga olib keladi. Bu
masalalar hozirgi zamon tahliliy falsafasining e’tibor markazida qolib, kelayotir.
Yum empiritsizm tanqid sifatida. Empiritsistik tanqid. Sababiyat haqida
tasavvur. Foma А kvinskiy uchun tabiiy huquq kontseptsiyasi Xudo tomonidan
o‘rnatilgan ob’ektiv tartib bilan bog‘liq bo‘lgan edi. Lokk uchun bu kontseptsiya
harakatlanuvchi sub’ekt sifatidagi inson bilan bog‘liq bo‘ldi. А lohida individ
bo‘linmas huquqlarga ega deb hisoblandi. XVIII asr mobaynida tabiiy huquq
kontseptsiyasini romantiqlar ham, empiritsistlar ham (Yum) tanqid qildilar.
Romantiklar tabiiy huquq kontseptsiyasining umumiy aspektini tanqid qildilar va
har bir xalq uning tarixiy rivojlanishi bilan belgilanuvchi o‘ziga xos qonunlariga
ega bo‘ladi, deb ko‘rsatdilar. Empiritsistlar bu kontseptsiyani epistemologik tahlil
asosida tanqid qilib, undan biz tabiiy huquq kontseptsiyasi nazarda tutuvchi
me’yorlarning to‘g‘riligi haqida bilimga ega bo‘la olmaymiz, degan xulosa
chiqardilar.
David Yum (David Hume, 1711-1776) Ma’rifat davrida Volter (Voltaire,
1694-1778) va Russo (Rousseau, 1712-1778) bilan deyarli bir vaqtda yashadi.
Yumning asosiy falsafiy g‘oyalari juda erta rivojlandi. "Inson tabiati haqida
traktat" e’lon qilganida u hali o‘ttiz yoshga ham to‘lmagan edi. Yum bu asar katta
shov-shuvga sabab bo‘ladi deb o‘ylagan edi, ammo u boshida o‘quvchilarda juda
kam qiziqish uyg‘otdi. Keyinchalik uning falsafasiga qiziqish paydo bo‘ldi.
Bugungi kunda Yum empiritsistik maktabning buyuk faylasuflaridan biri
hisoblanadi.
Klassik ingliz empiritsizmi haqida gan ketganda, odatda Lokk, Berkli va Yum
nazarda tutiladi. Yumning quyidagi asarlarini ko‘rsatib o‘tish mumkin: "Inson
tabiati haqida traktat" (1739), " А xlok va siyosat haqida esselar" (Essays Moral and
Political, 1741) va "Insonning bilishi haqida tadqiqot" (Enquiry Concerning
Human Understanding, 1749).
Ma’rifat davri faylasuflari asossiz an’ana va xurofotlarni vayron qilishning
quroli sifatida aql-idrokga murojat qildilar. А mmo aql-idrok tushunchasining o‘zi
hali yetarli darajada tadqiq qilingan emas edi.

Epistemologik ma’noda shotlandiyalik Yum empiritsist bo‘lib, uning uchun
bilish (fan)ning faqat ikki turi mavjud edi. Bilishning birinchi turi tajribaga
(pirovard natijada hissiy taassurotga), ikkinchisi bitimga ko‘ra belgilangan
tushunchalarning o‘zaro aloqasi qoidalariga (empiritsistik talqinga binoan, bunday
bilish matematika va mantiqqa xos).

Adabiyotlar:
1. O’zb e kiston R e spublikasining Konstitutsiyasi. – T.: O’zb e kiston, 2011.
2. Davlat tili haqida (yangi tahriri). O’zbekiston Respublikasining qonuni. – T.:
O’zbekiston, 1997. – 22 b.
3. Kadrlar tayyorlash milliy dasturi. – T.: Sharq, 1997. – 63 b.
4. Ta'lim to’g’risida. O’zbekiston Respublikasining qonuni. – T.: O’zbekiston,
1989. – 30 b.
5. Mirziyoev SH.M. Erkin va farovon, demokratik O‘zbekistan davlatini
birgalikda barpo etamiz. - Toshkent.O‘zbekiston, 2016. -53 b.
6. Mirziyoev SH.M. Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz bilan
quramiz. - Toshkent.O‘zbekiston, 2017 -484 b.
7. Mirziyoev SH.M. Qonun ustuvorligi va inson manfaatlarini ta’minlash-
yurt taraqqiyoti va xalq farovonligining garovi. - Toshkent. 2017. - 28 b.
8. Konstitutsiya – erkin va farovon hayotimiz, mamlakatimizni yanada taraqqiy
ettirishning mustahkam poydevoridir. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti
SHavkat Mirziyoevning O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi qabul
qilinganligining 25 yilligiga bag‘ishlangan tantanali marosimidagi
ma’ruzasi. http://uza.uz .
9. O‘zbekiston Respublikasining Prezidenti SH.M.Mirziyoevning 2017 yil 19
sentyabr kuni Birlashgan Millatlar Tashkilot Bosh Assambleyasining 72-
sessiyasida so‘zlagan nutqi. http://uza.uz .
10. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti SH.M.Mirziyoevning Oliy Majlisga
murojaatnomasi//22.12.2017. http://uza.uz .
11. Karimov I.A. Asarlar to‘plami. 1-24 jildlar. - Toshkent. O‘zbekiston,
1996-2016.
12. Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat - engilmas kuch. 2-nashr -
Toshkent.Ma’naviyat, 2016. -176 b.
13. Ahmedova M. tahriri ostida.Falsafa. -T.: OFMJ, 2006
14. Shermuhamedova N. A. Falsafaga kirish -T.: -Noshir, 2013. 460 b
15. Qo‘shoqov SH.S. Dialektika rivojlanish konsepsiyasi. – S., 2000. –B. 8 6 .
16. R.G.Collingwood. The Idea of History. Oxford University Press, England,
1994.
17. Ivin A.A. Vvedenie v filosofiyu istorii. M., 1997.
18. Barg M.A. Epoxi i idei. Stanovlenie istorizma. M., 1987.
19. Jo‘raev N. Tarix falsafasining nazariy asoslari. - T., Ma’naviyat, 2008.
20. A.Beruniy. Tanlangan asarlar. – T., Fan, 1968.
21. Berdyaev N.A. Smыsl istorii. M., 1990.
22. Blok M. Apologiya istorii ili remeslo istorika. M., 1986.
23. Veber M. Izbrannыe proizvedeniya. M., 1990.
24. Gegel G.V.F. Filosofiya istorii. Sochinenie 8-mi tomax. M.-L. 1932-1959.

Ma’rifat davrining tarix falsafasi. xvii-xviii asrlar

Sotib olish