Войти Регистрация

Docx

  • Рефераты
  • Дипломные работы
  • Прочее
    • Презентации
    • Рефераты
    • Курсовые работы
    • Дипломные работы
    • Диссертациии
    • Образовательные программы
    • Инфографика
    • Книги
    • Тесты

Информация о документе

Цена 3000UZS
Размер 1.3MB
Покупки 0
Дата загрузки 18 Февраль 2026
Расширение pptx
Раздел Презентации
Предмет Геология

Продавец

Bohodir Jalolov

Магматик конлар

Купить
Мавзу: Магматик конлар. ЎЗБЕКИСТОН РЕСПУБЛИКАСИ ОЛИЙ ТАЪЛИМ, ФАН ВА ИНОВАЦИЯЛАР ВАЗИРЛИГИ Фойдали қазилмаларга бой магманинг дифференциацияланиши жараёнларида, асосан, ўта асосий ва ишқорли қотишмалардан ҳосил бўлган конлар магматик конлар деб юритилади. Бу конларда титан- магнетит, апатит-магнетит, мис-никель, хромит рудалари, платиноидлар, олтин, олмос, кобальт, ванадий, сийрак ер элементлари, графит каби фойдали қазилмаларнинг йирик запаслари тўпланган. Магматик конлар 300 о – 1500 о дан ҳам ортиқ ҳароратда, юзлаб атмосфера босим остида сезиларли чуқурликда шаклланиб, юқорида айтиб ўтилган отқинди тоғ жинсларининг орасида учрашлиги билан характерланади. Демак бу хил конларнинг ва уларни ўраб турган тоғ жинсларининг ҳосил бўлиши - магманинг ер бағридан кўтарилиб чиқиб қотиш жараёни билан чамбарчас боғлиқ. Кўпинча магматик конларни ўзида жойлаштирувчи тоғ жинслари габбро, норит, пироксенит, перидотит, дунит каби асосий ва ўта асосий жинслар бўлиб, бу жинсларнинг маълум турлари билан хилма-хил фойдали қазилмалар боғланган бўлади. Асосий жинсларнинг - габбро, норит, анортозит хиллари билан титан, ванадий, мис, никель, кобальт, платиноидлар конлари фазовий ва генетик боғланса, дунит, перидотит, пироксенит каби ўтаасосий жинслар билан платина, хромит, олмос конлари бирга учрайди. Дунёнинг айрим районларидаги ишқорли жинслардан апатит, ниобий, сийрак ер элементлари қазиб олинмоқда. Кўпчилик магматик конлар жойлашган массивларнинг йўл – йўл тузилган, яъни дифференциялашган отқинди жинслардан тузилиши эътиборни жалб қилади. Бу хол асосий жинсларда темир каби металларнинг юқори миқдорда ва кремнеземнинг кам бўлиши билан боғлиқ бўлиб, натижада бундай тоғ жинсларини ҳосил қилувчи магманинг қайишқоқлигини кам, лекин енгил ҳаракатчан бўлишига, яъни унинг дифференцияланишига сабаб бўлади. Магманинг бўлиниш жараёнига рудаларни суюқланиш температурасини камайтирувчи ва бирикмаларининг ҳаракатланиши яхшиловчи турли учувчи компонентлар (H 2 O, Cl, B, F, P) нинг ҳам маълум таъсири бўлади. Бўлиниш натижасида магма эритмасидаги кристалланиб олган оғир минераллар пастга чўкади, енгиллари эса юқорига кўтарилади, яъни магматик жинсларнинг оч рангли енгил минераллари устки ва қорамтир оғирлари пастки зоналарда жойлашади. Бундай дифференцияланиш даражаси ҳар хил бўлиб, айрим районларда, масалан Уралдаги интрузив массивларида зонадан-зонага ўтиш сезиларсиз бўлса, бошқа ерларда кескин фарқланувчан бўлиши мумкин. Магматик конларининг геологиясини ўрганишга рус геологлари М.Годлевский, А.Заварицкий, В.Котлевский, В.Соболев, Г.Соколов, чет эл олимларидан И.Фогт, П.Вагиер ва бошқалар муносиб ҳисса қўшдилар. Бу тадқиқотчиларнинг олиб борган ишларига кўра магматик конлар турли йўллар билан ҳосил бўлишлиги аниқланган. Яъни магманинг қотиши жараёнида руда минераллари ва руда эмас хом ашёларнинг ҳосил бўлиши ва бир ерга тўпланиши мумкин. Эрта магматик конлар Магманинг кристалланиш дифференциацияси вақтида хромит, платина, олмос, лопарит (Na,Ce,Ca,Sr,Th) (Ti,Nb,Fe)O 3 , монацит (Ce, La, Nd, Th)[PO 4 ] , циркон каби сийрак ер минераллари биринчи бўлиб ёки тоғ жинслари ҳосил қилувчи оливин, пироксен минераллари билан бир вақтда ҳосил бўлиш хусусиятига эгадир. Бу минераллар солиштирма оғирликлари баланд бўлганликлари учун аста – секин қота бошлаган силикатли қисми остига чўкиб йиғилади ёки ҳосил бўлаётган жинс орасига тарқалади. Ана шундай йўл билан ҳосил бўлган конлар эрта магматик конлар деб юритилади. Бу конларнинг ҳосил бўлиш температураси ва босими магматик конлар ичида энг юқори бўлиб, олмос каби қазилмалар ер бағридан юзлаб километр чуқурликда пайдо бўлишлиги мумкин. Magmatik konlarga foydali qazilmalari magmadan hosil bo'lgan konlar kiradi . Muayyan talablar ostida qurilish, qoplama materiali sifatida ishlatiladigan magmatik jinslarning konlari (granit, gabbro va boshqalar). Foydali nometall minerallar konlari - birinchi navbatda olmos, apatitlar . Magmatik genezisning rudali minerallaridan xrom, temir, mis va nikel, platina rudalari katta ahamiyatga ega. Bushveld majmuasining janubiy qismi Bushveld massivining turkumiga kiruvchi xromit va dala shpati Зимбабедаги буюк дайка (оливинитлар, хромит, платина) 11 Gabbro-piroksenit massivlarida dastlabki magmatik titanomagnetit konlari Эрта магматик конларнинг ўзига хос хусусиятлари – руда шаклларининг уя, линза, плита, олмос конларида эса труба шаклларидан ташқари кўпинча ноаниқ бўлишлиги, руда билан жинс орасида сезиларли чегара бўлмаслигидир. Рудаларни кўздан кечирсак рудали минералларнинг аниқ шакллари ва уларни кейин ажралган тоғ жинслари ҳосил қилувчи минераллар ўраб, яъни “цементлаб” турганини кўрамиз. Эрта магматик шароитда ҳосил бўлган хромит, титан – магнититли руда шакллари габбро, графит тўпламлари эса ишқорли жинслар бағрида ётади. Олмос эса ўтаасосий жинсларнинг ўзига хос хили – кимберлит ичида жойлашади. Фойдали қазилма рудаларда алоҳида дона (хол) лар шаклида, баъзан томчига ўхшаш кўринишида учрайди. Шу типга кирувчи хромит конларида Cr 2 O 3 нинг миқдори 10 – 20% ва айрим холларда 30 – 40% гача бўлиши мумкин. Эрта магматик конлар группасига Жанубий Африкадаги хромит ва платинали машҳур Бушвельд кони, Уралдаги Клюневск хромит кони, Африка қитъасининг жанубидаги Кимберли, Ёқутистондаги олмос конлари киради. Жанубий Африканинг Трансвааль ўлкасидаги Бушвельд кони эрта магматик шароитда ҳосил бўлган хромит ва айниқса платинанинг кўплаб тўпланган жойларидан бири. Геологик тузилишининг асосий кембрий давридан аввал ҳосил бўлган, юз минг км 2 дан ортиқ майдонини эгаллаб ўтаасосий жинслардан ташкил топган мураккаб дифференцияланган интрузив комплекси ташкил қилади. Хромитли холдор ва массив рудалар пироксенит ва анортозитларга монанд ётқизиқлар кўринишида ётади. Платина ва унинг группасига кирувчи элементлар эса норитга бириккан. Улар соф холда ва сульфидлардаги изоморф қўшимчалар холда учрайди. Бу кондаги Cr 2 O 3 нинг миқдори 36 – 45% ни ташкил қилади. Бир тонна рудадаги платиноидларнинг миқдори 5-9 граммгача етади. Бу конга хос хусусиятлардан бири рудали интрузив массивининг нисбатан тинч тектоник шароитда вужудга келишидир. Шунинг учун бу интрузивларнинг тоғ жинслари бир – бирларини кесмай, қават – қават бўлиб жойлашади. Рудали жараёнлар жинс ҳосил бўлиш жараёнлари билан боғлиқ бўлганлиги учун, улардан келиб чиқадиган руда шакллари ҳам тоғ жинсларини орасида текис ётади. Эрта магматик конларнинг иккинчи типик вакили бўлиб Шарқий Сибирдаги “Мир” олмос трубкаси ҳисобланади. Бу коннинг геологик тузилишида қуйи ордовик карбонат жинслари ва уларни орасида воронкасимон шаклидаги кимберлит трубкаси иштироқ этади. Бу трубканинг тепадан кўриниши овал бўлиб, Сибирь ва Жанубий Африкадаги бошқа трубкалар сингари ер бағрига тушган сари торайиб боради. Трубка, юқорида айтиб ўтканимиздек, кимберлит билан қопланган. Кимберлит - порфир структурали ўта асосий жинс бўлиб, ўз таркибида магманинг қотишидан ҳосил бўлган ва атрофидан тушган бошқа жинс бўлакларининг минералларидан ташкил топади. Трубканинг ер юзасига яқин ерларида кимберлит ўзгариб сариқ-яшил тупроққа айланган. Кимберлит билан туташган карбонат жинсларда эса механик ҳаракатлар ва гидротермал эритмаларнинг таъсири қолган. Одатда, кристаллографик кўриниши, ранги, ўлчамлари турлича бўлган олмос кристаллари ёки синиқлари бутун кимберлит бўйлаб нотекис тарқалиб оливин, диопсид, гранат каби минералларда ҳам учрайди. Баъзан эса бу минералларни олмоснинг ичида учратиш мумкин. Бу эса олмоснинг кимберлитни ҳосил қилувчи минераллар билан олдинма-кейин ҳосил бўлганлигини кўрсатади. Кеч магматик конлар Магма кристалланиш жараёнинг охирларига келиб , ундаги учувчи бирикмалар миқдорининг ортиши туфайли жинс ҳосил қилувчи минераллар кристалланади . Рудали минераллар эса йиғилиб, қолдиқ рудали қотишмаларни вужудга келтиради. Улар эса ўз навбатида ташқи ва ички кучлар, масалан, тектоник ҳаракатларнинг кучайиши ёки ички газ ва парларнинг ортиши туфайли силжиши ва қотиб бўлаётган интрузив – шакллардаги ёриқларни тўлдириши мумкин. Шу усул билан кеч магматик конлар вужудга келади. Бу конлардаги рудани кўздан кечирсак руда эмас минераллар биринчи, рудали минераллар эса иккинчи навбатда ҳосил бўлганини кўрамиз. Эрта магматик конлардан фарқли ўлароқ, бу ерда рудали минераллар кўпинча “цемент” ролини ўйнайди. Рудали минераллардан хромит ва платиноидлар перидотит билан, титано-магнетит ва ильменит габбро – дунит билан, апатит, магнетит, нефелин, сийрак ер элементлари эса ишқорий жинслар билан генетик боғланади. Кечки магматик конлар қолдиқ рудали қотишмаларнинг она жинслардаги ёрикларни шаклланиши сабабли, руда шаклларининг кўриниши томир ва линзалардир. Шток, уя каби рудалар йиғилган конлар кўп учрайди. Руда гавдаларининг ўлчамлари ҳар хил. Хромит конларидаги руда гавдаларининг узунлиги 400 – 800 метргача борса, апатит-нефелин линзалари бир-неча километрга етади. Қ алинлиги эса ўнлаб метрлар билан ўлчанади. Руда шаклларини ўз ичига олган жинсларнинг туташ чегаралари кескин бўлади. Рудалар массив, баъзан эса холдор текстурани ташкил қилади. Фойдали компонентларнинг миқдори катта бўлади. Масалан, юқори сортли хром рудаларида хром оксидининг миқдори 35 – 40%. Титано-магнетит конларда темирнинг миқдори 10 – 53% TiO 2 – 20% гача бўлиб, улардан ташқари сезиларли миқдорда ванадий ҳам бўлади. Кечки магматик конлар қора металлар, легирловчи (V), асл (Pt) металлар, фосфор, алюминий олишда муҳим аҳамиятга эга. Таърифлаётган конларнинг хромитли (Кампирсой, Сарановск) ва платинали хиллари Уралда ва Жанубий Африкада жойлашган. Титаномагнетит ва ильменит конлари эса Урал (Кусинск, Первоуральск, Качканар) дан ташқари тоғли Шория, Саян тоғларида учрайди. Апатит-магнетитли конлар Швецияда (Кирунавара), апатит-нефелинли конлар эса Кола ярим ороли (Хибин) да топилган. Жанубий Уралдаги Кампирсой хромит конининг геологик тузилишида қуйи палеозой ётқизиқлари орасида жойлашган ўтаасосий ва асос Узунлиги 70 км дан ортиқ, эни 5 км дан 30 км гача етувчи чўзилган лакколит шаклидаги бу интрузив массиви уч хил жинслардан ташкил топган. Отқинди жинслар уч қават (зона) бўлиб жойлашади. Юқори қават перидотит, ўрта қават дунит-гарцбургит ва қуйи қават дунитдан ташкил топган. Рудали минераллар сафига хромшпинелидлар, хромдиопсид, хромактинолит, магнетит, гематит ва сульфидлар киради. Руда гавдалари табақа, линзасимон бўлиб узунлиги 800 метр, қалинлиги ўнлаб метрга етади. Рудалар тарқоқ ва зич (туташган) бўлади. Интрузив массивининг жанубий шарқида ривожланган бу жинслар орасидаги хром оксидининг миқдори 60% га етади. Глиноземнинг миқдори 7 – 11% га етади. Cr 2 O 3 ни FeO га нисбатан 4 баровардан ошиқлиги бу рудаларнинг юқори сифатлигидан далолат беради. Юқори зоналарда жойлашган рудаларда э Шимолий Уралдаги Качканар титано-магнетит кони габбро-пироксенитли интрузив массивига бириккан. Пироксенитлар массивнинг ярмига яқинини ташкил қилади. Титано-магнетит рудалари шу жинслар ичида холдор, шлир, йўл – йўл, айрим ерларда уя, томир кўринишида бўлади. Рудадан рудасиз пироксенилрга ўтиш кескин. Рудаларнинг асосий қисми магнетит (озгина ильменит, пирит, халькопирит, пирротин) дан иборат. Бу минераллар силикатли минераллардан кейин ҳосил бўлганликлари учун руданинг сидеронит структурасининг ҳосил қилган. Рудалардаги темирнинг ўртача миқдори 16 – 17%, титаннинг миқдори 1,3% га етади. Қ имматли қўшимча ванадий эса руданинг 0,14% ни ташкил эгади. Ликвацион конлар Учинчи хил магматик конлар магманинг совуши борасида , бир – бирига аралашмайдиган - сульфидли ва силикатли қисмларга ажралиши билан боғлиқ бўлиб , рудали қисмининг қотиши натижасида ҳосил бўлади . Бу конлар шундай икки қисмга ажралиш, яъни ликвация туфайли пайдо бўлганликлари учун ликвацион кон деб ном олганлар. Магманинг бундай қисмларга ажралиш сабаблари кўпчилик олим ва мутахассисларнинг диққатини тортади. Бу соҳада Н.Фогт, П.Рамдор, М.Годлевский, А.Бетехтин, В.Смирнов ва бошқаларнинг илмий ишлари салмоқлидир. В.И.Смирнов бўйича ликвациянинг сабаблари магмадаги олтингугуртнинг тўпланиши, темир, магний, кремний ва суюқ силикатли магманинг таркибида халькофиль элементларнинг бўлиши ҳисобланади. Масалан, силикатли магмада темир бўлса, у сульфидларнинг эришини оширади. Маг Магманинг силикатли ва сульфидли қисмларга бўлиниши тажрибалар асосида ҳам текширилган. Жумладан, Я.И.Ольшанскийнинг 1947 – 50 йилларда олиб борган экспериментал ишлари 1500 о ва ундан ортиқ ҳароратда, маълум миқдордаги минерализаторларнинг иштироки туфайли, сульфидлар магмада эрувчан бўлишлигини, температуранинг пасайиши сульфидларнинг эрувчанлигини камайишига ва сўнгра уларни силикатли қисмлардан ажралиб кетишини кўрсатади. Ликвация жараёнининг бошида сульфидли моддалар майда томчиларга ажралади. Улар эса ўз навбатида бошқа томчиларга ўхшаш формадаги сульфидлар билан бирлашиб аста – секин оғирликларининг ортиши туфайли пастга қараб туша бошлайди.
Купить
  • Похожие документы

  • Surxondaryo viloyati angor tumani bo’z tuproqlar tarqalgan xududidagi och tusli bo’z tuproqlarni paydo qiluvchi omillar, tarqalish qonuniyatlari va unumdorligi
  • Qopqoq jinslari va ularning turlari
  • Kaustobiolitlar turlari va xossalari
  • Tabiiy gazni tozalash va qayta ishlash usullari
  • Нефтни таркибини кимёвий ва физик – кимёвий усуллар ёрдамида ўрганиш

Подтвердить покупку

Да Нет

© Copyright 2019-2026.

  • Инструкция по снятию с баланса
  • Контакты
  • Инструкция использования сайта
  • Инструкция загрузки документов
  • O'zbekcha