Kirish Roʻyxatdan oʻtish

Docx

  • Referatlar
  • Diplom ishlar
  • Boshqa
    • Slaydlar
    • Referatlar
    • Kurs ishlari
    • Diplom ishlar
    • Dissertatsiyalar
    • Dars ishlanmalar
    • Infografika
    • Kitoblar
    • Testlar

Dokument ma'lumotlari

Narxi 2000UZS
Hajmi 53.4KB
Xaridlar 0
Yuklab olingan sana 07 Noyabr 2026
Kengaytma docx
Bo'lim Referatlar
Fan Pedagogika

Sotuvchi

Bohodir Jalolov

Mahmud Zamahshariy hayoti va faoliyati

Sotib olish
Mahmud Zamahshariy hayoti va faoliyati
Reja
1. Mahmud az-Zamaxshariy hayoti va faoliyati
2. Mahmud az-Zamaxshariy   ilmiy merosining o‘rganilishi
3. Mahmud az-Zamaxshariy   asarlari tahlili 
Mahmud az-Zamaxshariy   hayoti va faoliyati
1 Ko‘hna   Xorazm   zaminida   azaldan   jahon   fani   va   madaniyati   rivojiga
munosib   hissa   qo‘shgan   ko‘plab   buyuk   allomalar   еtishib   chiqqan.   Abul   Qosim
Zamaxshariy   ham   ana   shunday   ulug‘   siymolardan   biridir.   Allomaning   to‘liq   ismi
Abul   qosim   Mahmud   ibn   Umar   az-Zamaxshariy   bo‘lib,   u   hijriy   467   yil   rajab
oyining   27   kuni   (1075   yil   19   mart)   Xorazmning   katta   qasabalaridan   biri–
Zamaxshar   qishlog‘ida   tavallud   topdi.   Az-Zamaxshariy   haqidagi   ma’lumotlar
asosan O‘rta asr  arab manbalarida keltiriladi. Az-Zamaxshariylar oilasi islomning
mu’taziliy   ta’limotiga   mansub   bo‘lib,   yosh   Mahmudning   dunyoqarashi   mana   shu
dindor,   taqvodor   otasining   ta’sirida   shakllandi   va   dastlabki   bilimni   ham   o‘z
otasidan   oldi.   Alloma   haqidagi   ma’lumotlardan   ma’lumki,   uning   bir   oyog‘i
yog‘ochdan   bo‘lib,   tarixchilar   bu   haqda:   «Bir   oyog‘i   yog‘ochdan   edi   va   uzun
yaktagini   tushirib   kiygani   uchun   ko‘rgan   odam   uni   cho‘loq   deb   o‘ylardi»   –   deb
yozganlar.   Og‘ir   illat   tufayli   u   yoshligidan   bir   oyoq   bo‘lib   qolgan   va   shundan
so‘ng   otasi   uni   endi   og‘ir   mehnatga   yaramaydi,   deb   kiyim   tikuvchi   ustaga
shogirdlikka   bermoqchi   bo‘ladi.   Biroq   yoshligidan   ilmga   havasmand   o‘sgan
Mahmud otasidan o‘zini madrasaga o‘qishga yuborishni so‘raydi. O‘g‘lidagi ilmga
bo‘lgan zo‘r ishtiyoq va havasni sezgan otasi uni madrasaga beradi.
Az-Zamaxshariy ilm-fanning turli sohalari bilan qiziqib, tolibi ilmlar orasida
zo‘r   iste’dodini   namoyon   qila   boshlaydi.   U   madrasada   o‘qitiladigan   ilmlarni,
ayniqsa,   arab   tili   va   adabiyoti,   diniy   ilmlarni   puxta   egallashga   kirishadi,   o‘sha
davrda ilm ahli orasida qadrlangan hattotlik san’atini ham mukammal egallab, o‘z
tirikchiligini birqadar tuzatadi. So‘ng, arab tarixchisi va biografi ibn Xallikonning
yozishicha,   talabalik   yoshiga   еtgach,   bilimini   yanada   oshirish,   har   tomonlama
kamol   toptirish   maqsadida   Buxoroga   yo‘l   oladi.   Buxoro,   mashhur   olim   Abu
Mansur as-Saolibiyning (961-1138) iborasi bilan aytganda: «Somoniylar davridan
boshlab   shon-shuhrat   makoni,   saltanat   ka’basi   va   zamonasining   ilg‘or   kishilari
jamlangan: еr yuzi adiblarining yulduzlari porlagan va o‘z davrining fozil kishilari
yig‘ilgan   (joy)   edi».   Az-Zamaxshariy   Buxoroda   o‘qishni   tugatgach,   bir   necha   yil
Xorazmshohlar   xizmatida   bo‘lib,   kotiblik   bilan   shug‘ullanadi,   hukmdorlar   bilan
2 yaqinlashishga   urinadi.   Biroq   qobiliyati,   ilmi,   fazilatiga   yarasha   biror   mansab   va
munosib  e’tibor  ko‘rmagach,   o‘zga   yurtlarga  safar  qiladi  matlabu-maqsadlarining
ushalishiga   umid   bog‘laydi.   1118   yili   az-Zamaxshariy   og‘ir   dardga   chalinadi,   bu
kasallikdan tuzalgach esa hukmdorlar xizmatiyu mansab va mol-dunyo ta’masidan
mutlaqo   voz   kechadi,   qolgan   umrini   faqat   ilm-fanga   bag‘ishlashga,   asarlar   ta’lif
etishga astoydil qaror qiladi.
Ilm   sohalarini   egallash   jarayonida   ustozlaridan   bo‘lgan   1113   yilda   vafot
etgan   Jariyr   al   Dabbiy   al   Isfahoniydan   til,   lug‘at   va   adabiyot   sohalarini   chiqur
o‘rganadi.   Al-Isfahoniy   Xorazmda   ham   bir   qancha   muddat   yashagan.   Bu   o‘lkada
mutaziliylar   ta’limotining   joriy   bo‘lishi   ham   mana   shu   Al-Isfahoniy   nomi   bilan
bog‘liqdir. Az-Zamaxshariy Bag‘dodda shayx ul-
islom   Abu   Mansur   Nasr   al-Xorisiy,   Abu   Saad   ash-Shaqqoniy,   Abul   Xattab   ibn
Abul Batar kabi mashhur olimlardan hadis ilmidan tahsil oldi. Makkada bo‘lganida
esa nahv va fiqh bo‘yicha ilmni Abu Bakr Abdulloh ibn Talxat ibn Muhammad ibn
Abdulloh al-Yabiriy al-Andalusiy,  ash-shayx  as-Sadiyd  al-Xayyatiy, lug‘at  ilmini
esa   Abu   Mansur   Mavhub   ibn   al-Xadar   al-Javoliqiy   kabi   mashhur   olimlardan
o‘rgandi.
Az-Zamaxshariy hayoti davomida Marv, Nishopur, Isfahon, Shom, Bag‘dod
va Hijozda, ikki marta Makkada bo‘ldi. Olim bu еrda ilmiy ishlarini davom ettirdi,
arab   tili   grammatikasi   va   lug‘atini   hamda   mahalliy   qabilalarning   lahjalari,
maqollari, urf-odatlarini  chuqur  o‘rgandi, bu mintaqa  jug‘rofiyasiga  oid xilma-xil
ma’lumotlarni   to‘pladi.   Adib   ko‘p   asarlarini   Makkaligida   yaratadi.   O‘z   hayotida
chuqur iz qoldirgan Makkada az-Zamaxshariy besh yilcha yashaydi. Shu boisdan u
Jorulloh   («Ollohning   qo‘shnisi»)   degan   sharafli   laqabga   muyassar   bo‘ladi.   O‘z
davrining   yirik   olimi   darajasiga   ko‘tarilgan   az-Zamaxshariyning   Xorazmda   ham,
Sharqning   boshqa   ko‘pgina   shaharlarida   ham   ko‘pdan-ko‘p   shogirdlari   bo‘lgan,
alloma   ko‘p   vaqtini   o‘shalarga   bag‘ishlardi.   U   qarindosh-urug‘larining   qiyin-
qistovlariga   qaramasdan,   hayotida   biror   marta   ham   uylanmagan.   Ilmiy   asarlar
yaratish   va   munosib   shogirdlar   tayyorlashni   farzand   o‘stirishdan   a’lo   deb
3 hisoblagan.  Az-Zamaxshariy  oxirgi   marta  Makkadan  qaytib,  Xorazmda  bir   necha
yil yashaydi va hijriy 538 yilda, arafa kechasi (1144 yil 14 aprel) vafot etadi. 1333
yili   Xorazmda   sayohatda   bo‘lgan   mashhur   arab   sayyohi   ibn   Battuta   (1304-1337)
«Ar-Rihla»  («Sayohatnoma»)   asarida  az-Zamaxshariyning  ustida   qubbasi  bo‘lgan
maqbarasini ko‘rganini yozadi.
Az-Zamaxshariyning   chuqur   bilimi,   dahosi   va   fanning   turli   sohalariga   oid
o‘lmas   asarlari   hali   u   hayot   paytidayoq   butun   musulmon   Sharqida   unga   katta
shuhrat   keltirgan.   Allomani   chuqur   hurmat   va   mehr   bilan   «Ustoz   ul-arab   va-l-
ajam»   («Arablar   va   g‘ayri   arablar   ustozi»),   «Faxru   Xvarazm»   («Xorazm   faxri»)
kabi sharafli nomlar bilan ataganlar. Mashhur olimlar, shoirlar, adiblar davrasida u
doimo   peshvolardan   biri   bo‘lib,   qizg‘in   ilmiy   bahslar,   munozaralarda   uning   fikri
inobatga olinardi. Mana shunday ulkan obro‘-e’tibor, ehtimol, daho o‘z asarlaridan
birida   «va   inniy   fi   Xvarazm   kaabat   ul-adab»   («Chindan   ham   men   Xorazmda
adiblar uchun bir ka’baman») deb yozishiga asos bo‘lgan bo‘lsa ajab emas.
Mahmud az-Zamaxshariy   ilmiy merosining o‘rganilishi
Mahmud   Zamaxshariy   merosi   asrlar   davomida   Sharq   va   G‘arb
tadqiqotchilarining   diqqat   markazida   bo‘lgan.   O‘zbekiston   mustaqillikka
erishgandan so‘ng o‘tmish allomalarimizning acarlari, ilmiy meroslarini o‘rganish,
ularni keng ko‘lamda tadqiq etish ijtimoiy fanlarning eng dolzarb vazifalaridan biri
bo‘lib   qoldi.   Shu   jihatdan   vatandoshimiz   Mahmud   Zamaxshariyning   boy   ilmiy
merosini   o‘rganish,   uni   xalqimizning   ma’naviy   boyligi   sifatida   tadqiq   etish,
respublikamiz ilm-fani iste’moliga zamonaviy tahlil va talqinda taqdim etish, keng
jamoatchilikka,   xalqimizga   tanitish,   asarlarini   nashr   etish   katta   ahamiyatga   ega.
Zero, Mahmud Zamaxshariyning ilmiy merosi umumbashariy nazariy-metodologik
ahamiyatga   molik   qadriyat   bo‘lganligi   uchun   dunyo   miqyosida   keng   qamrovli
tadqiq   etilgan.   Bu   tadqiqotlar   bir   qator   dolzarb   muammolarning   ilmiy   еchimini
topishda   hal   qiluvchi   omil   vazifasini   o‘tagan.   Biroq   alloma   ilmiy   merosining
bevosita   vorislari   –   o‘zbekistonlik   olimlar   tomonidan   muayyan   ishlar   amalga
oshirilgan bo‘lsa-da, Mahmud Zamaxshariy ilmiy faoliyatining muhim qismi еtarli
4 darajada   tadqiq   etilgan   emas.   Shu   ma’noda   Mahmud   Zamaxshariyning   ilmiy
merosi   O‘zbekiston   ijtimoiy   hayotida,   filologiya   fanining   adabiy   manbashunoslik
ixtisosligida   o‘rganilishi   lozim   bo‘lgan   dolzarb   ilmiy   muammo   sifatida   e’tirof
etilishi bugunning ijtimoiy ehtiyoji, talabidir.
O‘zbekistonda   ham   Mahmud   az-Zamahshariy   hayoti   va   u   qoldirgan   ilmiy
meros   haqidagi   ma’lumotlarni   o‘rganish   bugungi   kunga   qadar   tilshunoslar,
tarixchi,   faylasuflar   tomonidan   amalga   oshirilgan.   Az- Zamaxshariy   haqidagi
ma’lumotlar   dastlab   Sam’oniy,   Ibnul   Anboriy,   Yoqut   Hamaviy,   Qiftiy,   Ibn
Xallikon,   Ibn   Qutlug‘beka,   Suyutiy,   Toshko‘prizoda,   Hoji   Xalifa,   Abdulhay
Laknaviy, Zirikliy kabi muarrixlarning asarlarida keltirib o‘tiladi.
Bugungi kunga qadar Az-Zamaxshariy faoliyatini o‘rganish bo‘yicha amalga
oshirilgan   tadqiqotlarni   turli   yo‘nalishlarga   ko‘ra   tahlil   etish   mumkin.   Bevosita
allomaning hayoti va faoliyatiga bag‘ishlangan asarlar 1
. 
Ayniqsa,   allomaning   ayniqsa,   Qur’on   tafsiriga   oid   “Al-Kashshof”   asari
ko‘plab   tadqiqotchilar   tomonidan   o‘rganilgan 2
.   Ma’lumki,   alloma   ilmiy   merosida
arab   tilshunosligi   va   grammatikasining   turli   tomonlariga   oid   asarlar   az-
Zamaxshariy ijodida salmoqli o‘rin egallaydi. Uning tilshunoslikka oid asarlari bir
qator   olimlar   tomonidan   o‘rganildi.   Dastlab   1921   yilda   Sadriddin   Ayniy
«Mehnatkashlar   tovushi»   gazetasida   yozgan   makolasida:   «Az-Zamaxshariyning
«Muqaddimat-ul-adab»   asari   o‘zbek   tili   uchun   butun   dunyoning   xazinasi   bilan
barobardir» deb, uning ijodiga e’tibor berishga chaqirgan edi. Keyinchalik mazkur
asar yuzasidan yana qator tadqiqotlar olib borildi 3
.
1
  Рустамов  А.   Маҳмуд  Замахшарий.   -Тошкент.1971.;  Маҳмуд   Замахшарий.  Нозик   иборалар  /   Таржимон   ва
нашрга тайёрловчи У.Уватов. -Т.: Камалак, 1992.
2
  Абдуллаев А. Абул-Қосим Маҳмуд  Замахшарийнинг “ал-Кашшоф” асари  ва унинг тафсир илмида тутган
ўрни // Шарқ машъали, 2-сони, 2005.
3
  Исломов З. М. Маҳмуд Замахшарийнинг “Муқаддаматул-адаб” асаридаги туркий феъллар таҳлили: Филол.
фан.   ном.   дис...   автореф.   –   Т:   Тошкент   Давлат   Университети   (ЎзМУ),   1993.   Маҳмуд   Замахшарийнинг
“Муқаддаматул-адаб”   асарининг   қўлёзма   манбалари   ва   арабча-туркий   феъллар   сўзлигининг   йиғма   илмий-
танқидий матни: Филол. фан. докт. дис. автореф. –Т: ЎзР ФА Қўлёзмалар институти, 1998.; Адаб илмининг
дурдонаси  –Т.:  Тошкент ислом университети  (ТИУ)  нашриёти, 2002.;  Муқаддаматул-адаб  (манбашунослик
таҳлили)   Т.:   ТИУ   нашриёти,   2002.;   Муқаддаматул-адаб   (матн)   Т.:   ТИУ   нашриёти,   2002.;   Шарқ
манбашунослигида   “Муқаддима”   ва   унинг   аҳамияти   //   Тарихий   манбашунослик   муаммолари:   Тўплам.   Т.:
2003.;   Маҳмуд   Замахшарий   //   Мовароуннаҳрнинг   буюк   алломалари   (араб   тилида)   :   Тўплам.   Т.:   ТИУ
нашриёти, 2004.
5 Allomaning   hayoti   va   ilmiy   faoliyati   xorijda   turk   olimlaridan   Xoja   Isxoq
Afandi, еvropalik olimlar K.Brokkelman, G.Vetsshtayn, rus olimlaridan V.Bartold,
A.   Borovkov,   N.Poppe   va   A.   Krыmskiy,   B.Z.Xalidov   va   A.B.Xalidov,   arab
olimlaridan al-Juvayniy va al-Xufilar ham az-Zamaxshariy ijodini o‘rganishgan.
Mahmud az-Zamaxshariy asarlari tahlili
Buyuk   mutafakkir   Zamaxshariy   arab   grammatikasi,   lug‘atshunoslik,
adabiyot,   aruz   ilmi,   geografiya,   tafsir,   hadis   va   fiqhga   oid   elliqdan   ortiq   asarlar
yaratgan,   ularning   aksariyati   bizgacha   еtib   kelgan.   Shu   bilan   birga   a rab
tilshunosligi   va   grammatikasining   turli   tomonlariga   oid   asarlar   Az-Zamaxshariy
ijodida   salmoqli   o‘rin   egallaydi.   Jumladan,   1121   yilda   yozilgan   arab   tili
grammatikasiga   bag‘ishlangan   “Al-Mufassal”   (“Grammatika   bo‘yicha   mufassal
kitob”)   nomli   asarini   alloma   Makkada   yashagan   paytida,   bir   yarim   yil   davomida
yozgan.   Ko‘pchilik   olimlar   o‘z   ilmiy   qimmati   jihatidan   az-Zamaxshariyning   bu
asari   taniqli   arab   tilshunosi   Sibavayhning   (796   yili   vafot   etgan)   arab
grammatikasiga   oid   kitobidan   keyin   ikkinchi   o‘rinda   turadi,   deb   ta’kidlaganlar.
O‘sha   davrning   o‘zidayoq   arablar   orasida   ham   bu   asar   katta   e’tibor   qozongan   va
arab   tilini   o‘rganishda   asosiy   qo‘llanmalardan   biri   sifatida   keng   tarqalgan.   Hatto
Shom   (Suriya)   hokimi   Muzaffariddin   Muso   kimda-kim   Az-Zamaxshariyning
ushbu asarini yod olsa, unga besh ming kumush tanga pul va sarupo sovg‘a qilishni
va’da   bergan.   Bir   qancha   kishilar   asarni   yod   olib,   mukofotga   ham   sazovor
bo‘lganligi   manbalarda   keltirilgan.   Bu   misol   az-Zamaxshariy   asarining   o‘sha
davrda   ham   qanchalik   yuksak   baholanganini   ko‘rsatadi.   Bu   asarning   bir
qo‘lyozmasi   Toshkentda,   O‘zR   FA   Sharqshunoslik   institutida   saqlanadi.   «Al-
Mufassal»ning   ixchamlashtirilib,   muxtasar   holga   keltirilgan   nusxasi   «Al-
Unmazaj»   («Namuna»)   nomi   bilan   ataladi.   Mazkur   asar   ustida   M.A.Nosirova
alohida   dissertatsion   tadqiqot   olib   borgan   bo‘lib,   quyidagi   jihatlarni   bayon   qilib
o‘tadi. 
Mahmud   Zamaxshariy   qalamiga   mansub   yana   bir   asar   “Al-Unmuzaj   fi-n-
naxv”ning   o‘rganilish   tarixi.   Asarning   o‘rganilish   tarixi   uning   yaratilish   jarayoni
6 bilan   boshlangan.   Asarga   bagishlab   yaratilgan   sharhlar   va   hoshiyalar   uning   o‘rta
asr   olimlari   tomonidan   o‘rganilganligiga   ishora   qiladi.   "Al-Unmuzaj   fi-n-nahv"
yuzasidan   yaratilgan   zamonaviy   tadqiqotlardan   biri   misrlik   olim   Husni   Abdujalil
Yusuf qalamiga mansub.   U asarni Jamoluddin al-Ardabiliyning sharhi bilan birga
tadqiq   etgan.   Tadqiqotga   manba   sifatida   asarning   Misrdagi   “ Doru-l-kutub ”
kutubxonasida   saqlanayotgan   3   ta   qo‘lyozma   va   1   ta   toshbosma   nusxasi   olingan.
Ular   asosida   "Al-Unmuzaj   fi-n-nahv"   va   uning   sharhining   ilmiytankidiy   matnini
yaratgan   va   n ashr   qildirgan.   Ammo   asar   tilshunoslik   nuqtai   nazaridan
o‘rganilmagan.   O‘ zbekistonda   “ Al-Unmuzaj   fi-n-naxv ”   asari   A.Abdujabborov
tomonidan   2001   yil   chop   etildi.   Biroq   nashrda   asarning   matni   qaysi   qo‘lyozma
yoki   toshbosma   asosida   tayyorlanganligi   qayd   etilmagan.   Asar   talabalarga   o‘quv
qo‘llanma   sifatida   nashr   qilingan.   "Al-Unmuzaj   fi-n-nahv"   asarining   o‘rganilish
tarixi bo‘yicha olib borgan kuzatishlarimiz shuni ko‘rsatadiki, ushbu mavzu jahon
zamaxshariyshunosligida hozirgi zamon arab tilshunosligi nuqtai nazaridan deyarli
o‘rganilmagan.   O‘ zbekistonda   esa   Mahmud   Zamaxshariyning   tilshunoslikka   oid
ushbu asari umuman ilmiy muomalaga kiritilmagan. Shu bois, biz dastlabki qadam
sifatida Toshkent qo‘lyozma fondlarida saqlanayotgan .
Toshkentda Abu Rayhon Beruniy nomidagi Sharqshunoslik universitetining
qo‘lyozmalar   fondida   "Al-Unmuzaj   fi-n-nahv"ning   7   ta   qo‘lyozmasi   mavjud.
Ularning barchasi Jamoluddin al-Ardabiliyning sharhi bilan birga ko‘chirilgan. Bu
toshbosma   nusxalarning   birinchisi   1837   y.   Tabrizda,   ikkinchisi   1862   y.   Eronda
bosilgan.   Shuningdek,   Sharqshunoslik   universitetining   mazkur   fondida   6440
saqlanish raqamli Jamoluddin alArdabiliy sharhi bilan Eronda bosilgan toshbosma
va   1885,   1897,   1902   yillarda   Jamoluddin   al-Ardabiliy   sharhi   va   Mavlaviy
Dovudning   hoshiyasi   bilan   birga   nashr   qilingan   nusxalari   ham   mavjud.   Misrning
"Maktabatu-l-adab"   kutubxonasida   "Al-Unmuzaj   fi-nnahv"ning   Jamoluddin   al-
Ardabiliy   sharhi   bilan   birga   bosilgan   nusxasi   saqlanadi.   Ali   Hasan   tomonidan
hadya   kilingan   ushbu   kitob   1905   yiilda   Muhammad   Mirza   ad-Dogistoniy   al-
Marvaziy   tomonidan   Sankt-Peterburg   vazirligining   ruxsati   bilan   nashr   qilingan.
7 Shuningdek,   tadqiqotda   “Al-Unmuzaj   fi-n-nahv”ning   eng   yangi   bosma   nusxalari,
ya’ni   1990   yilda.   Misrda   doktor   Husni   Abdujalil   Yusuf   va   2001   yil   Toshkentda
A.Abdujabborov tomonidan nashrga tayyorlanib chop etilgan nusxalar haqida ham
ma’lumot   berildi.   Yuqorida   keltirilgan   ma’lumotlar   "Al-Unmuzaj   fi-n-nahv"
asarining   nodir   manbaligi   bois   ko‘plab   qo‘lyozma   hamda   bosma   usullarda   qator
mamlakatlarda   chop   etilganligini   ko‘rsatadi.   Bu   esa   o‘z   navbatida   mazkur   asarga
ehtiyojning yuqori bo‘lganligiga ishora qiladi.
Zamaxshariyning   xorazmshoh   Alouddin   Abulmuzaffar   Otsizga   bag‘ishlab
yozilgan “Muqaddamat ul-adab” asari alohida ahamiyatga egadir. Bu o‘rinda shuni
ta’kidlash   kerakki,   xorazmshohlar   davrida   ilm-fan,   madaniyat   ancha   taraqqiy
qilgan   edi.   Hukmdorlar,   ayniqsa,   xorazmshoh   Otsiz   olimlar,   shoiru   adiblarga
hurmat   bilan   qarar,   o‘zi   ham   iste’dodli,   ma’rifatparvar,   adabiyotga   qiziqqan,
bilimdon   odam   edi.   Uning   davrida   ilm-fan   taraqqiyoti   yo‘lida   bir   qancha   xayrli
ishlar   amalga   oshirilgan.   Shu   sababdan   bo‘lsa   kerak,   Zamaxshariy   “Muqaddamat
ul-adab”ni   uning   nomiga   bag‘ishlab   yozgan.   Asar   besh   katta   qismga   bo‘lingan
bo‘lib,   otlar,   fe’llar,   bog‘lovchilar,   ot   o‘zgartishlari   va   fe’l   o‘zgarishlari   haqida
bahs yuritadi. Asar 1137 yillari yozib tugallangan. Zamaxshariy o‘z asarida o‘sha
davr   arab   tilining   iste’molda   bo‘lgan   barcha   so‘zlari,   iboralarini   qamrashga
intilgan,   ularning   etimologiyasiga   katta   e’tibor   qilgan.   Shu   boisdan   ham
Zamaxshariyning   bu   yirik   asarini   mazkur   yo‘nalishdagi   dastlabki   asarlardan
deyishga   haqlimiz.   “Muqaddamat   ul-adab”ning   arab,   fors,   turkiy-o‘zbekcha,
mo‘g‘uliy so‘zlik kiritilgan qo‘lyozmalari mavjud.
Az-Zamaxshariy   o‘z   asarida   o‘sha   davr   arab   tilining   iste’molda   bo‘lgan
barcha   so‘zlari,   iboralarini   qamrashga   intilgan,   ularning   etimologiyasiga   katta
e’tibor   qilgan.   Shu   boisdan   ham   az-Zamaxshariyning   bu   yirik   asarini   mazkur
yo‘nalishdagi   dastlabki   asarlardan   deyishga   haqlimiz.   «Muqaddimat   ul-adab»
arabchadan fors, chig‘a-toy, mo‘g‘ul va turk tillariga tarjima qilingan. Manbalarda
ta’kidlanishicha,   asarning   chig‘atoy   tilidagi   tarjimasi   az-Zamaxshariyning   o‘zi
tomonidan   amalga   oshirilgan.   Zotan   xorazmshoh   Otsizning   tushunishi   uchun
8 asarning arabcha matni bilan birgalikda chig‘atoy tilidagi tarjimasi ham yaratilgan,
deb bilish o‘rinlidir. «Muqaddimat ul-adab» yaratilgan davridan boshlab bir necha
asrlar davomida olimlar, tadqiqotchilar diqqatini o‘ziga tortib kelayotir. U birinchi
marta 1706 yili Xo‘ja Is’hoq Afandi tomonidan usmonli turk tiliga tarjima etilgan.
So‘ngra   Ovro‘poning   bir   qancha   tillariga   (fransuz,   nemis)   o‘girilgan.   Parij,
Leypsig,   Vena,   Leydan,   qozon   shaharlarida,   Norvegiya,   Misr   va   Hindistonda   bir
necha   marta   chop   etilgan.   Nemis   olimi   Vatzastayn   «Muqaddimat   ul-adab»-ning
Ovro‘po   qo‘lyozma   fondlaridagi   еttita   nusxasini   qiyosiy   o‘rganib,   1850   yili
Leypsigda   asarning   ikki   jildlik   tanqidiy   matnini   nashr   etgan.   Asarning   chig‘atoy
tilidagi   tarjimasi   uzbek   tili   tarixini   o‘rganuvchilar   uchun   muhim   ahamiyatga
egadir.   Bu   haqda   Sadriddin   Ayniy   1921   yili   «Mehnatkashlar   tovushi»   gazetasiga
yozgan maqolasida «Az-Zamaxshariyning «Muqaddimat ul-adab» asari o‘zbek tili
uchun butun dunyoning xazinasi bilan barobardir», deb yozgan edi.
Az-Zamaxshariyning   g‘oyatda   keng   tanilgan   «Al-Kashshof   an   haqoiq   it-
tanziyl va uyun ilgaqoviyl fi vujuh it-ta’viyl» («Kur’on haqiqatlari va uni sharhlash
orqali  so‘zlar  ko‘zlarini   ochish»)   asari  Qur’on  tafsiriga  bag‘ishlangan.  Ma’lumki,
O‘rta  asrlardan  boshlab   Qur’onni   tafsir   yoki   sharh  bilan  o‘qish   odat   tusini  olgan.
Shu   boisdan   ham   qur’on   yaratilgan   davrdan   boshlaboq   unga   bag‘ishlangan
tafsirlar, sharhlar yozishga katta ehtiyoj sezilgan. Turmush taqozosi bilan shunday
vaziyatda   islom   tarixida   qur’onga   bag‘ishlangan   ko‘pdan-ko‘p   tafsirlar,   sharhlar
vujudga   kelgan.   Az-Zamaxshariy   ham   tafsir   yozishdan   avval   o‘zidan   oldin
yaratilgan   Qur’on   tafsiriga   bag‘ishlangan   ko‘plab   asarlarni   qunt   bilan   o‘rgangan.
«Al-Kashshof» az-Zamaxshariy Makkada turgan paytida, uch yil davomida (1332 –
1334)   yozilgan.   Nemis  sharqshunosi  qarl  Brokkelman  dunyoning turli  qo‘lyozma
xazinalarida   «Al-Kashshof»ning   yuzga   yaqin   qo‘lyozmalari   va   asarning   o‘ziga
bitilgan   yigirmadan   ortiq   sharh   va   hoshiyalar   borligi   haqida   yozishi   az-
Zamaxshariy asarining katta shuhratidan dalolat beradi. Qohiradagi butun dunyoga
mashhur Al-Azhar diniy dorulfununining talabalari ham az-Zamaxshariyning «Al-
Kashshof»   asari   asosida   Qur’onni   o‘rganadilar.   «Al-Kashshof»ning   Toshkentda,
9 jumladan,   O‘rta   Osiyo   va   Qozog‘iston   musulmonlari   diniya   nazoratining
kutubxonasida   bir   qancha   qo‘lyozma   nusxalari   saqlanadi.   Az-Zamaxshariyning
chuqur   bilimi,   dahosi   va   fanning   turli   sohalariga   oid   o‘lmas   asarlari   hali   u   hayot
paytidayoq   butun   musulmon   Sharqida   unga   katta   shuhrat   keltirgan.   Allomani
chuqur hurmat va mehr bilan «Ustoz ul-arab va-l-ajam» («Arablar va g‘ayri arablar
ustozi»), «Faxru Xvarazm» («Xorazm faxri») kabi sharafli nomlar bilan ataganlar.
Mashhur   olimlar,   shoirlar,   adiblar   davrasida   u   doimo   peshvolardan   biri   bo‘lib,
qizg‘in ilmiy bahslar, munozaralarda uning fikri inobatga olinardi.
Az-Zamaxshariy Makka amiri, olim va adib Abul Hasan Ali ibn Hamza ibn
Vahhos   as-Sulaymon   bilan   dust   edi.   Ibn   Vahhos   o‘z   mamlakatining   jug‘rofiyasi
bilan   juda   yaxshi   tanish   bo‘lgan.   Az-Zamaxshariy   ibn   Vahhos   ma’lumotlariga
tayanib,   o‘zining   Hijozga   qilgan   safaridan   olgan   shaxsiy   kuzatishlari   asosida
yozgan «Kitob al-jibol va-l-amkina va-l-miyoh» («Tog‘lar, joylar va suvlar haqida
kitob»)   nomli   asarida   jug‘rofiy   joylar,   tog‘lar   va   dengizlarga   doyr   qimmatbaho
ma’lumotlar   keltiradi.   Mashhur   arab   olimi   va   sayyohi   Yoqut   al-Hamaviy   (1179-
1229)   ham   o‘zining   butun   dunyoga   taniqli   «Mu’jam   al-buldon»   («Mamlakatlar
qomusi»)   asarida   Arabiston,   xususan,   Hijoz   haqidagi   ma’lumotlarni   az-
Zamaxshariyning   ushbu   asariga   tayanib   yozgan.   Az-Zamaxshariyning   bu   asari
g‘arb olimlari o‘rtasida ham keng tanilgan, 1856 yili gollandiyalik arabshunos olim
Salverda de Grave tomonidan mukammal tadqiq qilingan holda nashr etilgan.   Az-
Zamaxshariy  adabiyot, tafsir, hadis, fiqh ilmlari  bo‘yicha  ham  mukammal  asarlar
yaratgan.   Olimning   «Asos   al-balog‘a»   («Notiqlik   asoslari»)   asari   asosan
lug‘atshunoslikka   bag‘ishlangan.   Unda   arab   tilining   fasohati,   mukammalligi
haqida so‘z boradi. Fikrni chiroyli ibora va so‘zlar bilan ifodalash, so‘z boyligidan
ustalik bilan foydalanish uchun kishi fasohat, balog‘at ilmlaridan yaxshi xabardor
bo‘lishi kerak.
Buning uchun so‘zni to‘g‘ri, o‘z o‘rnida ishlatish, qoidaga muvofiq so‘zlash
va yozish ham kerak bo‘lgan. Bu asarda adabiyotning asosiy qismlari, frazeologik
so‘z birikmalari, ularni amalda tadbiq etish yo‘llari chuqur tahlil qilingan.   «Atvoq
10 uz-zahab fi-l-mavoi’z va-l-xutab» («Xutbalar va va’zlar bayonida oltin shodalar»)
— nasihatomuz maqolalar to‘plamidan iborat.  Asar birinchi marta 1835 yili olmon
olimi Fon Xomir tomonidan nemischaga tarjima qilinib, arabcha matni bilan nashr
etilgan. O‘ttiz yilcha o‘tgach, fransuzchaga tarjima qilinib, 1886 yili Parijda chop
etilgan.   1873   yili   ham   usmonli   turk   tiliga   tarjima   qilinib,   Istambulda   nashrdan
chiqqan.  Az-Zamaxshariyning «Rabi’ ul-abror va nusus ul-axyar» («Ezgular bahori
va   yaxshilar   bayoni»)   asarida   adabiyot,   tarix   va   boshqa   fanlarga   oid   hikoyalar,
latifalar, suhbatlarning eng saralari jamlangan, 97 bobdan iborat bu asarning nodir
bir   qo‘lyozma   nusxa-si   Toshkentda,   O‘zR   FA   Sharqshunoslik   institutada
saqlanadi.   Bun-dan   tashqari,   Leyden,   Berlin   kutubxonalarida   ham   qo‘lyozmalari
mavjud.   Olimning   aruz   vazni   haqida   bahs   yurituvchi   «Al-Kustos   fi-l-aruz»
(«Aruzda   o‘lchov   (mezon)»)   asari   muhim   manbalardan   hisobla-nadi.   Alifbo
tartibida   yig‘ilgan   arab   maqollari,   masallariga   ba-g‘ishlangan   boshqa   bir   asarini
«Al-Mustaqso fi-l-amsol» («Nihoya-siga еtgan masallar») deb atapsh. «Maqomat»
(«Maqomlar»)   —   ellik   maqomdan   iborat   bo‘lib,   qofiyali   nasr   —   saj’   uslubining
nozik   namunalarini   o‘zida   mujassam   etgan   muhim   asardir.   «Devon   ush-she’r»
kitobi ham diqqatga sazovor  asarlardan sanaladi. Az-Zamaxshariyning «Navobig‘
ul-kalim» («Nozik iboralar») asari esa arab lug‘atlarini o‘rganishga bag‘ishlangan
yuksak did bilan yozilgan. Bu asar dastlab fransuz tiliga tarjima qilinib, asl nusxasi
bilan birgaliqda 1876 yili Parijda, 1870 yili  Q ohirada, 1884 yili Bayrutda, 1896 yili
esa qozonda nashr etilgan.
11 12 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
Asosiy adabiyotlar
1.   Абдуҳалимов   Б.А.     “Байт   ал-ҳикма»   ва   Ўрта   Осиё   олимларининг
Бағдоддаги илмий фаолияти. -Т.: Тошкент ислом университети, 2004. -236 б.
2.   Абу   Бакр   Шоший   //   Ислом   энциклопедияси   (А–Ҳ).   –   Т.:   Ўзбекистон
Миллий энциклопедияси, 2004. -Б. 10.
3.  Абу Наср Форобий. Фозил одамлар ша ҳ ри. Т.:  Ў зМУ   нашриёти,  –  2004.
4.  Азамат Зиё. Ўзбек давлатчилиги тарихи. -Т.: Шарқ, 2001.-368 6.
5.  Аль-Хорезми. Астрономические трактаты. / Пер. и примеч. А. Ахмедова. –
Ташкент: Фан, 1983. – 140 с.
6.   Аҳмедов   А.   Аҳмад   ал-Фарғоний.   –   Тошкент:   Ўзбекистон   миллий
энциклопедияси, 1998. – 160 б.
7. Баҳодиров Р.М. Абу Абдуллоҳал-Хоразмий ва илмлар таснифи тарихидан.
-Т.: Ўзбекистон, 1995. -143 б.
8. Бобоев С. Аҳмад ал-Фарғоний. – Тошкент: Тафакур, 2010.
9. Бозоров О.Б. Шодиев Р.Т. Ўрта Осиё тасаввуфи ва ахлоқий қадриятлар. —
Самарканд, 1992.
10.   Бойматов   С.   Маматкулов   Ф.,   “Буюк   аждодларимиз   мероси   бутун
инсониятнинг бойлигидир”. Илмий-услубий кулланма.   Жиззах-2015 .
11. Буюк аждодларимиз. – Тошкент: Тошкент ислом университети. 2002. 
12.  Жузжоний А.Ш. Тасаввуф ва инсон. – Тошкент: Адолат, 2001. 
13.   Ирисов А. Абу Али ибн Сино ҳаёти ва ижодий мероси. – Тошкент: Фан,
1980. – 207 б.
14.  Комилов Н. Нажмиддин Кубро. – Тошкент: Халқ мероси, 1995.
15.  Комилов Н. Тасаввуф. Т.: Мовароуннахр — Ўзбекистон, 2009.
16.  Комилов Н. Тафакур карвонлари, – Тошкент: Маънавият, 1999. – 279 б.
17.  Конрад Н.Н. Запад и Восток. М.: Т.1 редак. Вост. литературм. 1972.
13

Mahmud Zamahshariy hayoti va faoliyati

Sotib olish
  • O'xshash dokumentlar

  • Maktabgacha ta‘lim tashkilotida ovqatlanish ratsionini tashkil etish
  • Umumta‘lim maktablarida Imom Buxoriy hadislarini o‘rganishning ahamiyati
  • 2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
  • 1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
  • 1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi

Xaridni tasdiqlang

Ha Yo'q

© Copyright 2019-2026.

  • Balansdan chiqarish bo'yicha ko'rsatmalar
  • Biz bilan aloqa
  • Saytdan foydalanish yuriqnomasi
  • Fayl yuklash yuriqnomasi
  • Русский