Majburiyatlar to‘g‘risidagi umumiy ta’limotlar - Юриспруденция - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	203.1KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Май 2024
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	Юриспруденция

Majburiyatlar to‘g‘risidagi umumiy ta’limotlar

Купить

MAVZU: MAJBURIYATLAR TO‘G‘RISIDAGI UMUMIY TA’LIMOTLAR

REJA: • Obligation tushunchasi • Majburiyatlarni vujudga keltiruvchi asoslarning yurist Gay tomonidan taklif etilgan to‘rt guruhli tasniflanishi: 1 ) ex contractu; 2) quasi ex contractu; 3) ex delicto; 4) quasi ex delicto • Sivil va natural majburiyatlar • Majburiyatlarning predmeti • Majburiyatni bajarilish joyi va vaqti • Majburiyatni bekor bo‘lishi: bajarish, uni almashtirish, qarzdan voz kechish, qarz o‘rniga qabul qilish, qo‘shilish, novatsiya, bajarish imkoniyatning yo‘qligi • Majburiyat bo‘yicha talabnomalar muomalasi (aylanishi): delegatsiya (birovga o‘tkazish), sessiya • Majburiyatni bajarilishining ta’minlanishi: zakalat, neustoyka, kafolat, garov • Qarzdorning o‘z majburiyatini bajarmaganligi uchun javobgarligi • Ayb va zararni qoplash • Kontraktlar va paktlar

OBLIGATION TUSHUNCHASI Rim quldorlik huquqida majburiyat huquqi instituti markaziy institut hamda eng ko’p tuziladigan shartnomalarni tartibga solishi bilan asosiy o’rinlardan birini egallagan Rim “institutsiyalari” hamda digestlarida “majburiyat” deganda, kreditor va qarzdor o’rtasidagi huquqiy aloqalar tushunilib, unga asosan bir shaxs (qarzdor) ikkinchi shaxs (kreditor) foydasiga muayyan harakatlarni qilish, biron-bir ekvivalentni berish yoki undan foydalanish imkoniyatini yaratib berish ga aytilgan Dastlab XII jadval qonunlarida ta’kidlangan “huquqiy aloqalar” tushunchasi keyinchalik “jismoniy aloqalar” iborasi bilan boyitilgan. Rim huquqshunoslari “majburiyat tushunchasi – shaxslar o’rtasidagi huquqiy aloqalardan iborat” deb tan olib, unga asosan davlatimiz qonunlariga binoan, biron-b

OBLIGATION TUSHUNCHASI Rim huquqshunoslari majburiyat huquqiy munosabatlari bir tarafda “talab qilish huquqiga” ega bo’lgan shaxsning harakati, ikkinchi tarafda esa uni “bajarish” majburiyati yotganligini e’tirof etganlar va shunga qarab majburiyat munosabatlarida qatnashuvchi va uni amalga oshiruvchi shaxslarni “qarzdor” va “kreditor” deb ataganlar Ular majburiyat tushunchasini har tomonlama talqin qilib, shu munosabatda qatnashuvchi subyektlarning bir-biri bilan bog’liq bog’liqligini xatto ilgari “ozod, mustaqil” bo’lib yurgan shaxsning majburiyatga kirishganidan keyin, uning bo’yniga zanjir bog’langanligini bildirib, endi uning “ozod va mustaqil holatda yurishiga yo’l qo’yilmaydi” degan ifodani yoki tushunchani ham ishlatganlar “ Talab qilish huquqi – qat’iy shaxsiy xarakterga ega bo’li

SIVIL VA NATURAL MAJBURIYATLAR Huquqiy munosabatlarning kelib chiqish asoslariga hamda ahamiyatiga qarab Rim huquqshunoslari majburiyatlarni quyidagi turlarga bo’lganlar: XII jadval qonunlarida va boshqa qonunlar tomonidan e’tirof etilgan fuqarolik majburiyatlari (sivil majburiyatlari) Pretorlar tomonidan himoya qilinadigan majburiyatlar (pretor majburiyatlari) Natural majburiyatlar

SIVIL VA NATURAL MAJBURIYATLAR Rim fuqarolik huquqida majburiyatlarni o’z vaqtida va lozim darajada bajarmaslik salbiy oqibatlarni keltirib chiqarib, uni majburiy asosda bajarishga hamda keltirilgan zararlarni da’vo asosida undirib olishga qaratilgan. Lekin da’vo himoyasi bilan ta’minlanmagan munosabatlar ham mavjud bo’lib, ammo ularni hech qanday samara bermaydi yoki huquqiy tomondan himoya qilinmaydi, degan ma’noni keltirib chiqarmasligi lozim Majburiyat bo’yicha to’langan ashyolar yoki mulklarni qaytarib olish biroz murakkablikni keltirib chiqargan. Xuddi shunday huquqiy himoya bilan ta’minlanmagan majburiyatlar hamda majburiyat asosida to’langan ashyolarni qaytarib olishi mumkin bo’lmagan majburiyatlarga natural majburiyatlar deb tushunilgan Natural majburiyatlar ko’pchilik holatlarda

SIVIL VA NATURAL MAJBURIYATLAR Sivil majburiyatlarga doimo natural majburiyatlarni qarama-qarshi qo’yish Rim huquqining o’ziga xos xususiyati dir Rim huquqshunoslari pretorlarning huquqiy holatini belgilaganda, ularning “faqat da’vo qilish vakolatlari bor”, degan tushunchani ilgari surganlar. Ammo pretorlar pretorlik majburiyatlarini pretorlarning kelishuvlari yoki paktlari deb tushunmasligi va pretorlar majburiyatlarining keng ma’noga ega ekanligini tasdiqlab berganlar Majburiyat huquqiy munosabatlari bo’linadigan va bo’linmaydigan, alternative va fakultativ majburiyatlardan iborat bo’lgan

SIVIL VA NATURAL MAJBURIYATLAR Bo’linishi mumkin bo’lgan majburiyatlarga ashyoning mohiyati, mazmuni, qiymati buzilmasdan, zarar yetkazilmasdan bo’linadigan tovarlar, ashyolar, ekvivalentlar, valyutalar va qimmatbaho qog’ozlar va shunga o’xshash moddiy qiymatliklarni o’zida saqlab qoluvchi narsalar hisoblangan. Masalan, 5 ming sestertsiy pulni to’lash bu majburiyatni bo’lib-bo’lib to’lash mumkinligi bois bo’linadigan majburiyatlarga kiritilgan, servitut huquqi ya’ni, qat’iy belgilangan joydan hayvonlarni haydab o’tish – bu bo’linmaydigan majburiyat hisoblangan Rim fuqarolik huquqida tuzilgan shartnomaning bajarilishini shartnomada ko’rsatilgan asosda, ya’ni qat’iy belgilangan tovarni, ashyoni yetkazib berishning o’rniga boshqa ekvivalentni yetkazib berishga yo’l qo’yilgan. Bu yerda majburi

MAJBURIYAT MUNOSABATLARINING VUJUDGA KELISH ASOSLARI Tovar-pul munosabatlarining yanada taraqqiy etishi natijasida majburiyatlar o’zining ilgarigi rasmiyatchiligini yo’qotib, bir tomonlamalikdan ikki tomonlamalikka aylangan, unda ishtirok etuvchi subyektlar ham huquqqa, ham majburiyatga ega bo’lgan Gay Rim fuqarolik huquqi majburiyatlarini vujudga kelish asoslarini 2 qismga bo’lgan: shartnomalar asosida hamda “deliktarlan” (huquqni buzishdan) kelib chiqadigan majburiyatlar Majburiyatlarni keltirib chiqaradigan muhim yuridik asoslardan biri – shartnoma. Ular doimo da’volar orqali himoya qilingan, lekin Rim huquqshunoslari majburiyatlarni boshqa asoslardan kelib chiqishini isbotlab bergan: kvazikontrakt va kvazideliktlar asosida, ya’ni shartnomalarga o’xshash hamda majburiyatlarni buzishga o

MAJBURIYAT MUNOSABATLARINING VUJUDGA KELISH ASOSLARI Gay majburiyatlarni vujudga keltiruvchi asoslarni turlarga bo’lishdan voz kechgan. Lekin Yustinian Digestlariga binoan, Gay majburiyatlarning vujudga kelishini 4 asosga bo’lgan. Ular quyidagilardan iborat: “ ex contractu” – shartnomalar asosida “ ex delicto” – deliktlar asosida “ qvasi ex contractu” – shartnomalarga o’xshash asosida “ qvasi ex delicto” – deliktlarga o’xshash asosida Huquqshunos, Yustinian kodifikatsiyasining asoschilaridan biri – professor Teofil VI asrga kelib, majburiyat huquqiy munosabatlarning 4 ta asosda vujudga kelishini qat’iy ravishda isbotlab berdi va bu asoslar birinchi marotaba Napaleon fuqarolik kodeksida (1804) o’z ifodasi topdi, keyinchalik esa barcha burjua davlatlariga tarqalib, hozirgi vaqtda qadar to’li

MAJBURIYATNI BAJARILISH JOYI VA VAQTI Majburiyatni bajarish muddati, vaqti doimo taraflar o’rtasida tuzilgan shartnoma asosida belgilangan. Majburiyat shartnomada ko’rsatilgan muddatda yoki vaqtda lozim darajada bajarilishi qonuniy asosda biriktirilgan Agar majburiyatni bajarish muddati ko’rsatilmagan bo’lsa yoxud majburiyatning mohiyatidan anglashilmasa, qarzdor esa ijroni to’xtatmasdan har qachon bajarishi shart bo’lgan, kreditor esa har qachon ijroni bajarishni talab qilish huquqiga ega bo’lgan Bajarilishi mumkin bo’lgan muddatlar, ya’ni shartnoma asosida aniq tarzda majburiyatning bajarilish muddati ko’rsatilmasligi mumkin bo’lgan. Lekin bu munosabatlardan oqilona tarzda, vijdonan harakat qilishi lozim bo’lgan Majburiyatlarni bajarish muddatini ko’rsatmasdan shartnomalarning tuzilishig

MAJBURIYATNI BAJARILISH JOYI VA VAQTI Qadimgi Rim quldorlik davlatida majburiyatlarni muddatidan ilgari bajarishga dastlabki paytlarda yo’l qo’yilmagan Lekin savdo munosabatlarining taraqqiy etishi, bozor iqtisodiy munosabatlarining gurkirab o’sishi, Rim davlati hududining kengayishi, jahon taraqqiyotidagi tutgan o’rni ko’plab shartnomalarning tuzilishiga hamda ikkala tarafning manfaatini ko’zlab, o’z oborotining tezroq amalga oshishiga imkoniyat yaratib berganligi uchun ularni muddatidan ilgari bajarishga yo’l qo’yilgan Majburiyatlarni bajarilishini kechiktirish, o’z vaqtida va lozim darajada bajarmaslik oqibatlari shartnomada qatnashuvchi taraflarning intizomsizligini bildirib, ular bilan keyinchalik shartnoma tuzishda chegaralanish vakolatlarini keltirib chiqargan

MAJBURIYATNI BAJARILISH JOYI VA VAQTI Majburiyatlarni bajarilishini kechiktirish – da’vo talabining joriy etilishi, ya’ni da’vo arizasining yozilish paytidan boshlanadi. Da’vo arizasining yozilishidan oldin qarzdorga majburiyatni bajarish yuzasidan ogohlantirish yuborilishi lozim bo’lgan va undan keyin qarzdorning ustidan da’vo arizasi yozilgan Qadimgi Rim huquqida majburiyatlarning bajarilish muddati shartnomada aniq ko’rsatilmagan bo’lsa, qarzdorning yashash joyiga ogohlantirish yuborilgan, ammo bajarilish muddati shartnomada ko’rsatilgan bo’lsa, shuning o’zi ogohlantirish bo’lgan Qarzdor tomonidan o’z qarzini to’lash yoki majburiyatni bajarish uchun qilingan harakatlarni, ya’ni ashyolar, pullar yoki ekvivalentni kreditor qabul qilmasa, bunday holda qarzdor o’z mulkini omonat asosda saql

MAJBURIYATNI BAJARILISHINING TA’MINLANISHI: ZAKALAT, NEUSTOYKA, KAFOLAT, GAROV Majburiyatning bajarilishini ta’minlash – qarzdor tomonidan olingan va uning zimmasida bo’lgan vazifani bajarishga majbur qiladigan choralar Majburiyat bajarilishini ta’minlashning mohiyati – qarzdor zimmasida bo’lgan majburiyat belgilangan muddatda bajarilmasa, kreditorda ziyonlarni undirishga qaratilgan huquq paydo bo’ladi Rim huquqshunoslarining fikricha, majburiyatning bajarilishini ta’minlash zakalat, kafolat, garov va neustoyka usullaridan iborat

ZAKALAT Zakalat berish Rim huquqida “arra” yoki “arrxa” deb atalgan va u qimmatli biror-bir narsani garovga qoldirish degan ma’noni bildirgan Keyinchalik zakalat boshqa huquqiy munosabatlarda, jumladan, oldi-sotdi va pudrat shartnomalarida qo’llanila boshlangan Umumiy qoidaga ko’ra, ilk davrlarda majburiyat bajarilmasa, zakalat qaytarib berilgan Imperator Yustinian davrida zakalat – jarima vazifasini o’tay boshlagan Agar xaridor majburiyatni bajarmasa, u bergan zakalat sotuvchida qolgan Agar sotuvchi majburiyatni bajarmasa, u holda bergan zakalatni 2 barobar qilib qaytarishi lozim bo’lgan Aslida zakalat tushunchasi Rim davlatiga Sharqdan kelgan bo’lib, bu odatni imperator Yustinian 628- yilda qonunlashtirgan

KAFOLAT Kafolat tushunchasini mashhur huquqshunoslardan biri Gay ta’riflab bergan Agarda qarzdor majburiyatni bajarmasa yoki olingan qarzni o’z vaqtida to’lamasa, boshqa biror shaxs ushbu majburiyatning ijrosini o’z zimmasiga olishi mumkin bo’lgan. U qarzdor uchun kafolat bergan Kafolat asosan stipulyatsiya (og’zaki shartnoma)da keng qo’llanilgan Bunday kafolat Rim davlatining badavlat fuqarolariga nisbatan ta’sir o’tkazish, hattoki ularni o’zlariga tobe qilish shakllaridan biri bo’lgan Majburiyat o’z vaqtida ijro etilmaganligi uchun kreditor nafaqat qarzdorga, balki kafolat bergan shaxsga nisbatan ham chora ko’rishga haqli bo’lgan Agar qarzdorning o’rniga kafolat bergan shaxs qarzni to’lab yuborsa, keyinchalik u qarzdorga nisbatan regress da’vo huquqiga ega bo’lgan. Qarzdor esa kafolat be

GAROV Yustinian digestlarida garovga narsa qo’ygan kishi o’zini majburiyatlari bilan bog’lab beradi. Shuning uchun garov Rim davlatida “pignus” ya’ni “kishan” deb atalgan. Garov tushunchasini ko’proq shartnomaga qo’shimcha majburiyat deb e’tirof etishgan Garovning mohiyati – majburiyat qarzdor tomonidan ijro etilmaganda, kreditor o’zining talablarini birincha navbatda garovga qo’yilgan mulk hisobidan undirish imkoniyatiga ega bo’ladi Rim davlatining yanada rivojlanishi natijasida kreditorga garovni sotish huquqi berilgan Ba’zi hollarda garovga qo’yilgan narsa bir necha kreditorga tegishli bo’lgan. Unda pretor eng avvalo, birinchi kreditorning huquqini himoya qilgan Rim davlatining sinfiy davriga kelib, garovning usuli sifatida ipoteka vujudga keldi. Ipoteka usuli yunonlar va Misr davlatini

GAROV Solon ta’limotiga ko’ra, ipoteka shartnomasi garovga qo’yuvchi va garovga oluvchi tomonidan tuzilgan. Shartnomaning shartiga ko’ra, qarzdor yer uchastkasining boshiga tosh ustun qo’ygan, ustunga taxtakach o’rnatilib, unga garovga oluvchining da’vo summasi yozilgan. Mana shunday tosh ustunlarda yer egasining barcha qarzlari belgilangan va bu tosh ustunlar keyinchalik ipoteka – “tirgovuch, taglik” nomlari bilan atala boshlangan Keyinchalik ipoteka uchun maxsus kitoblar ishlatishgan va uni “ipotekaga oid” deb nomlashgan. Qadimgi Gretsiya davlatida yerning huquqiy holati to’g’risida qiziqqan har bir shaxs uchun hech qanday moneliksiz oshkoralik ta’minlangan. Ayniqsa bu ipotekaga asosan yer egasiga kredit berilayotganda kreditorlarga u haqida barcha axborotlarga ega bo’lish imkoniyatini b

GAROV Milodiy II asrda Rim imperatori Antonin Piy davrida ipoteka banklari to’g’risida maxsus qonun qabul qilingan bo’lib, bu qonunga ko’ra, ipoteka banklari boshqa banklar va kredit muassasalari bilan bir qatorda ish yurita boshlagan Shu davrlarda fuqarolarning ipoteka kreditlari olishlariga davlat tomonidan amaliy yordamlar ko’rsatilgan. Jumladan, imperator Troyan davrida yetimlar va bevalarni qo’llab- quvvatlash uchun maxsus fondlar tashkil etilgan. Ushbu maxsus fonlar yiliga 5 foiz ustamasi bilan kredit bergan. Bu kreditlar asosan jangda halok bo’lgan askarlarning oilalariga mo’ljallangan Ipoteka instituti fidutsiya “fiducia” (ishonch asosidagi garov shartnomasi) rivojlanishidan pignus “pignus” (norasmiy garov) va bugungi kundagi ipotekagacha rivojlanishga erishdi

GAROV Fidutsiya (fiducia) – ishonch asosidagi garov shartnomasi ga ko’ra qarzdorning ko’chmas mulki shartnoma tuzilgandan keyin kreditorning mulkiga aylangan. Kreditor shartnoma muddati tugagandan so’ng to’lanishi lozim bo’lgan summadan voz kechishi va mazkur mulklarni sotib yuborishi mumkin bo’lgan Pignus (pignus) – norasmiy garov da qarzdorning mulklari kredit shartnomasining kafolati sifatida kreditorning boshqaruviga berilgan. Bu shartnoma muddati tugagach, qarzdor shartnoma shartlarini bajarmagan taqdirda, kreditor garov predmetini o’ziga olib qo’yishi mumkin bo’lmasdan, qarzdor shartnoma shartlarini bajarmaganligi uchun bu mulklarni sotib yuborishi yoki yetmagan summani olishi mumkin bo’lgan Garov quyidagi holatlarda bekor bo’lgan: 1) garovga qo’yilgan ashyo nobud bo’lganda; 2) garov

NEUSTOYKA Neustoyka – shartnoma bilan belgilangan qarzdor majburiyatni bajarmagan yoki lozim darajada bajarmagan taqdirda kreditorga to’lashi shart bo’lgan pul summasi Bunda taraflardan biri shartnomaga asosan, qo’yilgan shartni bajarmagan taqdirda, jarima to’lashni o’z zimmasiga oladi Kreditor uchun buning ikki tomonlama foydasi bo’lgan: birinchidan – bu bilan shartnomaning bajarilishi ta’minlangan; ikkinchidan – unga yetkazilgan zarar qoplangan Yustinian digestlarida bu jarimani to’lashga majbur qilish mumkin emasligi to’g’risida ko’rsatmalar berilgan. Ammo bu odat majburiyatni bajarmagan qarzdorlarga nisbatan qo’llanavergan

E ’T IB O R IN G IZ U C H U N T A S H A K K U R !!!

Купить