Dokument ma'lumotlari

Narxi 30000UZS
Hajmi 310.3KB
Xaridlar 0
Yuklab olingan sana 01 Noyabr 2026
Kengaytma docx
Bo'lim Testlar
Fan Pedagogika

Sotuvchi

DocX Seller

Ro'yxatga olish sanasi 31 Oktyabr 2026

1 Sotish

МАКТАБ МАСЛАҲАТЧИСИ: ТЕСТ САВОЛЛАРИ ВА СУҲБАТ БИЛЕТЛАРИ. Лавозим танловига тайёргарлик тўплами: 1020 та машқ тести (жавоблари ва изоҳлари билан) + 40 та суҳбат билети намунавий жавоблари билан

Sotib olish
МАКТАБ МАСЛАҲАТЧИСИ: ТЕСТ САВОЛЛАРИ ВА СУҲБАТ БИЛЕТЛАРИ Лавозим танловига тайёргарлик тўплами: 1020 та машқ тести (жавоблари ва изоҳлари билан) + 40 та суҳбат билети намунавий жавоблари билан 74 та вариант • 1220 та топшириқ • жавоблари билан Машқ тўплами • 2026–2027 ўқув йили Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 1 Имтиҳон тузилиши ва йўриқнома • Мактаб маслаҳатчиси лавозимига танлов икки босқичда ўтади: тест синови ва суҳбат; аризалар tanlov.uzedu.uz платформаси орқали қабул қилинади. Педагогика ёки психология бўйича камида бакалавр дипломи талаб этилади. • Тест мавзулари: педагогика ва ёш психологияси, психология ва конфликтология, таълим қонунчилиги ва бола ҳуқуқлари, рақамли саводхонлик. Ушбу тайёргарлик тўпламининг биринчи қисмида шу мавзулар бўйича 1020 та машқ тести бор — ҳар бирида тўғри жавоб ва қисқа изоҳ. • Суҳбат босқичида 5 та саволдан иборат билет берилади, тайёрланишга 10 дақиқа ажратилади. Тўпламнинг иккинчи қисмида 40 та машқ билети (200 та савол) ва намунавий жавоблар бор; ҳар бир билетнинг 5-саволи амалий вазият (кейс). • Тавсия: билетни 10 дақиқа ичида мустақил тайёрлаб, овоз чиқариб жавоб беринг, сўнг намунавий жавоб билан солиштиринг. Намунавий жавобни ёд олманг — тузилишини (таъриф → асосий фикрлар → мисол/қадамлар) ўрганинг. • Муҳим: бу машқ тестлари ва машқ билетлари — расмий танлов саволлари ёки уларнинг жавоблари эмас. Танлов тартиби ва талабларни tanlov.uzedu.uz ва Мактабгача ва мактаб таълими вазирлигининг расмий эълонларидан аниқланг; қонунчилик матнини lex.uz да текширинг. Бўлимлар Бўлим Вариантлар Изоҳ Тест саволлари 34 та вариант × 30 та савол Ҳар бир саволга изоҳ берилган Суҳбат билетлари 40 та билет × 5 та савол Намунавий жавоблар билан Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 2 Мундарижа № Вариант Топшириқлар 1 1-вариант 1–30 2 2-вариант 31–60 3 3-вариант 61–90 4 4-вариант 91–120 5 5-вариант 121–150 6 6-вариант 151–180 7 7-вариант 181–210 8 8-вариант 211–240 9 9-вариант 241–270 10 10-вариант 271–300 11 11-вариант 301–330 12 12-вариант 331–360 13 13-вариант 361–390 14 14-вариант 391–420 15 15-вариант 421–450 16 16-вариант 451–480 17 17-вариант 481–510 18 18-вариант 511–540 19 19-вариант 541–570 20 20-вариант 571–600 21 21-вариант 601–630 22 22-вариант 631–660 23 23-вариант 661–690 24 24-вариант 691–720 25 25-вариант 721–750 26 26-вариант 751–780 27 27-вариант 781–810 28 28-вариант 811–840 29 29-вариант 841–870 30 30-вариант 871–900 31 31-вариант 901–930 32 32-вариант 931–960 33 33-вариант 961–990 34 34-вариант 991–1020 35 Суҳбат билети 1 1021–1025 36 Суҳбат билети 2 1026–1030 Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 3 № Вариант Топшириқлар 37 Суҳбат билети 3 1031–1035 38 Суҳбат билети 4 1036–1040 39 Суҳбат билети 5 1041–1045 40 Суҳбат билети 6 1046–1050 41 Суҳбат билети 7 1051–1055 42 Суҳбат билети 8 1056–1060 43 Суҳбат билети 9 1061–1065 44 Суҳбат билети 10 1066–1070 45 Суҳбат билети 11 1071–1075 46 Суҳбат билети 12 1076–1080 47 Суҳбат билети 13 1081–1085 48 Суҳбат билети 14 1086–1090 49 Суҳбат билети 15 1091–1095 50 Суҳбат билети 16 1096–1100 51 Суҳбат билети 17 1101–1105 52 Суҳбат билети 18 1106–1110 53 Суҳбат билети 19 1111–1115 54 Суҳбат билети 20 1116–1120 55 Суҳбат билети 21 1121–1125 56 Суҳбат билети 22 1126–1130 57 Суҳбат билети 23 1131–1135 58 Суҳбат билети 24 1136–1140 59 Суҳбат билети 25 1141–1145 60 Суҳбат билети 26 1146–1150 61 Суҳбат билети 27 1151–1155 62 Суҳбат билети 28 1156–1160 63 Суҳбат билети 29 1161–1165 64 Суҳбат билети 30 1166–1170 65 Суҳбат билети 31 1171–1175 66 Суҳбат билети 32 1176–1180 67 Суҳбат билети 33 1181–1185 68 Суҳбат билети 34 1186–1190 69 Суҳбат билети 35 1191–1195 70 Суҳбат билети 36 1196–1200 71 Суҳбат билети 37 1201–1205 72 Суҳбат билети 38 1206–1210 73 Суҳбат билети 39 1211–1215 74 Суҳбат билети 40 1216–1220 Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 4 № Вариант Топшириқлар Жами топшириқлар 1220 Жавоблар калити (ҳужжат охирида) Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 5 1-вариант Машқ тестлари • битта тўғри жавоб 1. Г.М. Андреева бўйича мулоқотнинг уч томони қайси қаторда тўғри кўрсатилган? A) Коммуникатив, интерактив, персептив B) Ички, ташқи, оралиқ C) Расмий, норасмий, аралаш D) Вербал, ёзма, рақамли Тўғри жавоб: A) Коммуникатив, интерактив, персептив✔ Изоҳ: Мулоқот ахборот алмашинуви, ўзаро ҳаракат ва бир-бирини идрок этиш (тушуниш) жараёнларини ўз ичига олади. 2. БМТнинг Бола ҳуқуқлари тўғрисидаги конвенсияси қайси йили қабул қилинган? A) 1948-йил B) 1989-йил C) 2000-йил D) 1959-йил Тўғри жавоб: B) 1989-йил ✔ Изоҳ: Конвенсия БМТ Бош Ассамблеяси томонидан 1989-йилда қабул қилинган ва болани барча зўравонлик шаклларидан ҳимоя қилишни назарда тутади. 3. «Катталар таълими ва тарбияси» нимага қаратилган? A) Асосан нафақахўрларни спорт билан шуғуллантиришга B) Катталарнинг касбий ва шахсий ривожига, ҳаёт давомида ўқишига C) Асосан ҳарбий хизматга чақирилувчиларни тайёрлашга D) Асосан мактаб ўқувчиларининг дарсдан кейинги бўш вақтини банд қилишга Тўғри жавоб: B) Катталарнинг касбий ва шахсий ривожига, ҳаёт давомида ўқишига ✔ Изоҳ: Катталар таълими инсон бутун ҳаёти давомида билим ва кўникмаларини янгилаб боришини қўллаб-қувватлайди. 4. Бир хил ёшдаги, ўхшаш қизиқишларга эга ва бир-бирига катта таъсир кўрсатадиган болалар гуруҳи қандай аталади? A) Референдум B) Оила кенгаши C) Тенгдошлар гуруҳи D) Касаба уюшмаси Тўғри жавоб: C) Тенгдошлар гуруҳи ✔ Изоҳ: Тенгдошлар гуруҳи ўсмирлик даврида меъёр ва қадриятларнинг муҳим манбаига айланади. 5. Буллингнинг жабрланувчига «Бу шунчаки ҳазил эди» деб айтилиши қандай оқибатга олиб келиши мумкин? A) Буллинг дарҳол тўхтайди B) Жабрланувчи оғриғи камситилади ва у ёрдам сўрашдан воз кечади C) Тажовузкор узр сўрайди D) Жабрланувчи ўзига ишонч ҳосил қилади Тўғри жавоб: B) Жабрланувчи оғриғи камситилади ва у ёрдам сўрашдан воз кечади ✔ Изоҳ: Буллингни «ҳазил» деб енгил қабул қилиш жабрланувчини ёлғизлатади ва тажовузкорни рағбатлантиради. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 6 6. Болани ҳар қандай зўравонликдан ҳимоя қилиш мажбурияти қаерда амал қилади? A) Оилада, таълим муассасасида ва бошқа ҳар қандай жойда B) Асосан таълим муассасаси ҳудудида C) Фақат давлат болалар уйлари, интернатлар ва махсус муассасаларда D) Фақат кўчада ва жамоат жойларида Тўғри жавоб: A) Оилада, таълим муассасасида ва бошқа ҳар қандай жойда✔ Изоҳ: Конвенсияга кўра бола ота-она ёки бошқа қарамоғидаги шахслар томонидан ҳам ҳар қандай зўравонликдан ҳимояланади. 7. Ота-оналарнинг мактаб қарорларини қабул қилишда иштироки Эпштейн моделида қандай аталади? A) Уйда ўқитиш B) Қарорлар қабул қилиш C) Ота-оналикни қўллаб-қувватлаш D) Кўнгиллилик (волонтёрлик) Тўғри жавоб: B) Қарорлар қабул қилиш ✔ Изоҳ: Қарорлар қабул қилиш тури ота-оналарнинг мактаб кенгашлари ва қўмиталарида иштирокини назарда тутади. 8. Шахс ривожланишига таъсир этувчи учта асосий омил қайси қаторда тўғри кўрсатилган? A) Ирсият, муҳит, тарбия B) Темперамент, характер, қобилият C) Билим, кўникма, малака D) Диққат, хотира, тафаккур Тўғри жавоб: A) Ирсият, муҳит, тарбия ✔ Изоҳ: Педагогикада шахс ривожланиши ирсият, ижтимоий муҳит ва мақсадли тарбия таъсирида кечади деб қаралади. 9. «Фозил одамлар шаҳри» асарида комил инсон ва жамият ҳақидаги қарашларини баён қилган мутафаккир ким? A) Алишер Навоий B) Абу Наср Форобий C) Юсуф Хос Ҳожиб D) Абу Райҳон Беруний Тўғри жавоб: B) Абу Наср Форобий ✔ Изоҳ: Абу Наср Форобий «Фозил одамлар шаҳри» асарида таълим-тарбия орқали комил инсонни шакллантириш ғоясини илгари сурган. 10. Шахсда шаклланган салбий одат ва қарашларни бартараф этиб, ижобийлари билан алмаштиришга қаратилган жараён қандай аталади? A) Ижтимоий мослашув B) Касбий танлов C) Қайта тарбиялаш D) Ўз-ўзини тарбиялаш Тўғри жавоб: C) Қайта тарбиялаш ✔ Изоҳ: Қайта тарбиялаш нотўғри шаклланган хулқ ва қарашларни ўзгартиришга қаратилган махсус педагогик жараёндир. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 7 11. Касбга йўналтиришнинг мактабдаги тизимли ёндашуви нимани назарда тутади? A) Бошланғич синфдан бошлаб ёшга мос, босқичма-босқич ишларни B) Асосан ота-оналар йиғилишида йилига бир марта маълумот бериш C) Битирув синфида бир марталик суҳбат ўтказиш D) Йил охирида битта тест ўтказиш Тўғри жавоб: A) Бошланғич синфдан бошлаб ёшга мос, босқичма-босқич ишларни✔ Изоҳ: Касбга йўналтириш эрта бошланиб, ҳар бир ёшга мос усуллар билан босқичма-босқич олиб борилади. 12. Болаларнинг она билан ажралиш ва қайта учрашувдаги хулқини ўрганиш учун «Нотаниш вазият» (Странге Ситуатион) методини ишлаб чиққан олим ким? A) Карен Хорни B) Мери Эйнсворт C) Мелани Клейн D) Анна Фрейд Тўғри жавоб: B) Мери Эйнсворт ✔ Изоҳ: М. Эйнсворт бу метод асосида ишончли ва ишончсиз боғланиш турларини ажратган. 13. Болада «жинсий идентиклик» — ўзининг қайси жинсга мансублигини англаш одатда қачон шакллана бошлайди? A) Тахминан 2–3 ёшда B) Туғилган куннинг ўзида C) Фақат ўсмирлик охирида D) Фақат 18 ёшда Тўғри жавоб: A) Тахминан 2–3 ёшда ✔ Изоҳ: Кўпчилик болалар 2–3 ёшда ўзини ўғил ёки қиз бола деб атайди, кейинчалик бу тушунча барқарорлашади. 14. Таълим муассасасида ўқувчилар хавфсизлиги учун ким масъул? A) Фақат ўқувчининг ўзи ва унинг ота-онаси B) Таълим муассасаси ва унинг ходимлари C) Асосан ички ишлар органлари ходимлари D) Маҳалла фуқаролар йиғини Тўғри жавоб: B) Таълим муассасаси ва унинг ходимлари ✔ Изоҳ: Таълим жараёни давомида ўқувчилар ҳаёти ва соғлиғи учун таълим муассасаси масъулдир. 15. Л. Колберг қайси соҳа ривожланишининг босқичлари назариясини яратган? A) Ҳаракат ривожланиши B) Нутқ ривожланиши C) Ахлоқий (маънавий) ривожланиш D) Жинсий ривожланиш Тўғри жавоб: C) Ахлоқий (маънавий) ривожланиш ✔ Изоҳ: Колберг ахлоқий дилеммалар (масалан, Хайнтс дилеммаси) ёрдамида ахлоқий фикрлаш даражаларини ўрганган. 16. Хавф гуруҳидаги ўқувчилар билан ишлашда мактаб маслаҳатчисининг асосий вазифаларидан бири қайси? Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 8 A) Улар ҳақидаги маълумотни оммага ошкор қилиш B) Уларни бошқа ўқувчилардан бутунлай ажратиш C) Эрта аниқлаш, индивидуал қўллаб-қувватлаш ва керакли мутахассислар билан ҳамкорлик D) Уларни фақат танқид қилиш Тўғри жавоб: C) Эрта аниқлаш, индивидуал қўллаб-қувватлаш ва керакли мутахассислар ✔ билан ҳамкорлик Изоҳ: Профилактика эрта аниқлаш, қўллаб-қувватлаш ва оила, тиббиёт, ижтимоий хизматлар билан ҳамкорликка асосланади. 17. ЗИП архиви нима учун ишлатилади? A) Ҳужжатларни видеофайлга айлантириш учун B) Файлларни шифрлаб, бутунлай йўқ қилиш учун C) Файлларни битта сиқилган файлга жамлаш учун D) Файлларни принтерда чоп этиш учун Тўғри жавоб: C) Файлларни битта сиқилган файлга жамлаш учун ✔ Изоҳ: Архивлаш бир нечта файлни битта файлга жамлаб, одатда ҳажмини камайтиради. 18. Оператсион тизимга мисол қайси? A) Гоогле Чроме B) Телеграм C) Мисрософт Ворд D) Виндовс Тўғри жавоб: D) Виндовс ✔ Изоҳ: Виндовс, масОС, Линух, Андроид каби оператсион тизимлар компютер ёки қурилма ишини бошқаради. 19. Боланинг фикр, виждон ва дин эркинлиги Конвенсияда қандай таъминланади? A) Бола фақат давлат ёки мактаб танлаган эътиқодга эга бўлиши мумкин B) Бу ҳуқуқ фақат вояга етганларга тегишли C) Боланинг эътиқодини фақат мактаб белгилайди D) Ҳурмат қилинади, ота-оналар болага ёшига мос йўл-йўриқ беради Тўғри жавоб: D) Ҳурмат қилинади, ота-оналар болага ёшига мос йўл-йўриқ беради ✔ Изоҳ: Давлат боланинг фикр, виждон ва дин эркинлигини ҳурмат қилади; ота-оналар бола ривожига мос тарзда йўл-йўриқ кўрсатади. 20. Ҳуқуқий меъёрларни бузишга (ҳуқуқбузарликка) олиб келадиган хулқ қандай аталади? A) Делинквент хулқ B) Прососиал хулқ C) Алтруистик хулқ D) Ассертив хулқ Тўғри жавоб: A) Делинквент хулқ ✔ Изоҳ: Делинквент хулқ девиант хулқнинг ҳуқуқбузарлик билан боғлиқ шаклидир. 21. Бошқа одам ўзини қандай идрок этаётганини англаш жараёни ижтимоий психологияда қандай аталади? A) Рефлексия B) Фасилитатсия C) Аттраксия D) Проексия Тўғри жавоб: A) Рефлексия ✔ Изоҳ: Ижтимоий персепсиядаги рефлексия — «шеригим мени қандай кўради» деган саволни англашдир. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 9 22. Бошланғич синфларда касбга йўналтириш иши қандай шаклда бўлиши мақсадга мувофиқ? A) Мураккаб психологик тестлар ўтказиш B) Ҳар бир болага касбни қатъий танлатиб қўйиш C) Ўйин, экскурсия ва суҳбатлар орқали таништириш D) Болаларга резюме ёзишни ўргатиш Тўғри жавоб: C) Ўйин, экскурсия ва суҳбатлар орқали таништириш✔ Изоҳ: Кичик ёшда касблар ҳақида кенг тасаввур ҳосил қилиш ўйин ва экскурсиялар орқали амалга оширилади. 23. Дж. Марсиа бўйича ўсмир изланишларсиз, ота-онаси танловини тайёр ҳолда қабул қилган идентиклик статуси қандай аталади? A) Эрта қабул қилинган (фореслосуре) идентиклик B) Мораторий C) Эришилган идентиклик D) Диффуз идентиклик Тўғри жавоб: A) Эрта қабул қилинган (фореслосуре) идентиклик ✔ Изоҳ: Бу статусда шахс мажбурият олган, лекин муқобилларни мустақил изламаган бўлади. 24. Ўқувчи маслаҳатчига уйда калтакланаётганини айтди ва ҳеч кимга айтмасликни сўради. Маслаҳатчи нима қилиши керак? A) Сир сақлай олмаслигини тушунтириб, белгиланган тартибда хабар бериш B) Ота-онага дарҳол қўнғироқ қилиб, болани айблаш C) Ҳеч кимга айтмасликка ваъда бериб, сирни сақлаш D) Бола бўрттириб гапираётган бўлиши мумкин деб эътиборсиз қолдириш Тўғри жавоб: A) Сир сақлай олмаслигини тушунтириб, белгиланган тартибда хабар бериш ✔ Изоҳ: Бола ҳаёти ва соғлиғига хавф бўлса махфийлик чекланади; маслаҳатчи буни болага ҳалол тушунтириб, тегишли тартибда ҳаракат қилади. 25. Ҳамжиҳатликка интилиш туфайли гуруҳда муқобил фикрларни танқидий баҳолаш бостирилиб, нотўғри қарор қабул қилиниши қандай аталади? A) Референтлик B) Ижтимоий фасилитатсия C) Гуруҳий фикрлаш (гроуптҳинк) D) Сотсиометрия Тўғри жавоб: C) Гуруҳий фикрлаш (гроуптҳинк) ✔ Изоҳ: И. Женис тасвирлаган гуруҳий фикрлашда келишмовчиликдан қочиш сифатли қарор қабул қилишга тўсқинлик қилади. 26. «Немис ўқитувчиларининг ўқитувчиси» деб ном олган педагог ким? A) Фридрих Фребел B) Адолф Дистерверғ C) Иоганн Гербарт D) Иоганн Песталотси Тўғри жавоб: B) Адолф Дистерверғ ✔ Изоҳ: А. Дистерверг ўқитувчилар тайёрлаш ва ривожлантирувчи таълим ғоялари учун шундай ном билан танилган. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 10 27. Кечки таълим шакли кимлар учун қулай? A) Асосан пенсия ёшидаги фуқаролар учун B) Мактабгача ёшдаги болалар ва уларнинг тарбиячилари C) Кундузи ишлайдиган ва ишдан ажралмай ўқийдиганлар D) Асосан чет элдан келган талабалар учун Тўғри жавоб: C) Кундузи ишлайдиган ва ишдан ажралмай ўқийдиганлар✔ Изоҳ: Кечки таълим ишдан ажралмаган ҳолда ўқиш имконини беради. 28. Ўқитувчи ўқувчини дарсдан ҳайдаб чиқариб, бир соат коридорда турғизиб қўйди. Бу ҳолат қандай баҳоланади? A) Таълим стандартида назарда тутилган тарбиявий таъсир чораларидан бири B) Ота-она талабига мувофиқ кўрилган чора C) Ўқувчининг таълим олиш ҳуқуқи ва қадр-қимматини чеклаш D) Қонунда назарда тутилган интизомий чора Тўғри жавоб: C) Ўқувчининг таълим олиш ҳуқуқи ва қадр-қимматини чеклаш ✔ Изоҳ: Болани дарсдан четлатиб камситиш таълим олиш ҳуқуқини ва қадр-қимматини бузади; муаммо педагогик усуллар билан ҳал қилинади. 29. Иқтидорли ўқувчига касб танлашда қандай қийинчилик юзага келиши мумкин? A) Иқтидорли ўқувчида касб танлашда ҳеч қандай қийинчилик бўлмайди B) Иқтидорли ўқувчи фақат битта фанни билади C) Кўп соҳада қобилияти борлиги сабабли танлов қилиш қийинлиги D) Иқтидорли ўқувчи ҳеч нарсага қизиқмайди Тўғри жавоб: C) Кўп соҳада қобилияти борлиги сабабли танлов қилиш қийинлиги ✔ Изоҳ: Кўп қиррали иқтидор танловни қийинлаштириши мумкин; маслаҳатчи қадриятлар ва устуворликларни аниқлашга ёрдам беради. 30. Маълумотларни захира нусхалаш (баскуп) нима учун керак? A) Қурилма бузилса ёки маълумот ўчса, уни тиклаш учун B) Интернет уланишини тезлаштириш учун C) Экран ёрқинлигини ошириш учун D) Паролларни эслаб қолишни осонлаштириш ва уларни янгилаш учун Тўғри жавоб: A) Қурилма бузилса ёки маълумот ўчса, уни тиклаш учун ✔ Изоҳ: Захира нусха маълумотларни йўқотиш, бузилиш ёки ҳужумдан кейин тиклаш имконини беради. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 11 2-вариант Машқ тестлари • битта тўғри жавоб 1. Мақсадга эришиш йўлидаги енгиб бўлмайдиган тўсиқ туфайли юзага келадиган руҳий ҳолат қандай аталади? A) Сублиматсия B) Апатия C) Эйфория D) Фрустратсия Тўғри жавоб: D) Фрустратсия✔ Изоҳ: Фрустратсия эҳтиёжнинг қондирилмаслиги натижасида юзага келадиган танглик, ғазаб ёки умидсизлик ҳолатидир. 2. Маслаҳатчининг ўз ҳис-туйғулари ва хатти-ҳаракатларида самимий, очиқ бўлиши Рожерс бўйича қандай аталади? A) Конфронтатсия B) Конгруентлик C) Интерпретатсия D) Контрперенос Тўғри жавоб: B) Конгруентлик ✔ Изоҳ: Конгруентлик маслаҳатчининг ниқобсиз, ҳаққоний бўлишини ва ички кечинмаси ташқи хулқига мос келишини билдиради. 3. Конфликтни келтириб чиқариши ёки кучайтириши мумкин бўлган сўз, ҳаракат ёки ҳаракатсизлик қандай аталади? A) Медиатор B) Компромисс C) Конфликтоген D) Консенсус Тўғри жавоб: C) Конфликтоген ✔ Изоҳ: Конфликтогенларга камситиш, буйруқ оҳанги, айблаш, истеҳзо ва ваъдани бажармаслик киради. 4. «Педагогика» атамаси қайси тилдан келиб чиққан? A) Франсуз тилидан B) Араб тилидан C) Юнон тилидан D) Лотин тилидан Тўғри жавоб: C) Юнон тилидан ✔ Изоҳ: Атама юнонча «паидос» (бола) ва «аго» (етаклайман) сўзларидан ташкил топган. 5. ТИМСС халқаро тадқиқоти қайси фанлар бўйича ўтказилади? A) Математика ва табиий фанлар B) Она тили ва адабиёт C) Тарих ва география D) Мусиқа ва тасвирий санъат Тўғри жавоб: A) Математика ва табиий фанлар ✔ Изоҳ: ТИМСС ўқувчиларнинг математика ва табиий фанлар бўйича ютуқларини ўлчайди. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 12 6. Кибербуллинг нима? A) Рақамли воситалар орқали мунтазам ҳақорат ва камситиш B) Интернет орқали харид қилишнинг бир тури C) Онлайн курсларда гуруҳ бўлиб ўқиш усули D) Компютер ва телефонларни масофадан таъмирлаш хизмати Тўғри жавоб: A) Рақамли воситалар орқали мунтазам ҳақорат ва камситиш✔ Изоҳ: Кибербуллинг — телефон, ижтимоий тармоқ, ўйинлар ва мессенжерлар орқали қасддан, такрорий зарар етказиш. 7. Маслаҳатчи ўқувчи билан суҳбатни қаерда ўтказиши мақсадга мувофиқ? A) Ўқувчилар ўтиб турадиган гавжум коридорда B) Мактаб ҳовлисида, ҳамма кўрадиган жойда C) Бегоналар эшитмайдиган, лекин хавфсиз ва очиқ ташкил этилган хонада D) Бошқа ўқувчилар дарс қилаётган синф хонасининг бир бурчагида Тўғри жавоб: C) Бегоналар эшитмайдиган, лекин хавфсиз ва очиқ ташкил этилган хонада ✔ Изоҳ: Махфийлик учун суҳбат бегоналар эшитмайдиган, аммо икки томон учун ҳам хавфсиз жойда ўтказилади. 8. Тугалланмаган ишлар тугалланганларига қараганда яхшироқ эслаб қолиниши ҳодисаси қандай аталади? A) Пигмалион эффекти B) Гало эффекти C) Хоторн эффекти D) Зейгарник эффекти Тўғри жавоб: D) Зейгарник эффекти ✔ Изоҳ: Б.В. Зейгарник тугалланмаган ҳаракатлар хотирада узоқроқ сақланишини тажрибада кўрсатган. 9. Ўрта махсус таълим нима билан боғлиқ? A) Ишлаётган кадрлар малакасини ошириш билан B) Умумий ўрта таълимдан кейин академик ёки ихтисослашган билим билан C) Олий таълимдан кейинги илмий-тадқиқот иши ва диссертатсия ҳимояси билан D) Мактабгача ёшдаги болалар тарбияси билан Тўғри жавоб: B) Умумий ўрта таълимдан кейин академик ёки ихтисослашган билим билан ✔ Изоҳ: Ўрта махсус таълим умумий ўрта таълим асосида чуқурлаштирилган ва ихтисослаштирилган билим беради. 10. Қайси ҳолатда маслаҳатчи махфийликни бузиб, тегишли шахсларга хабар бериши шарт? A) Ўқувчи олган баҳосидан қаттиқ хафа бўлган бўлса B) Ўқувчи ўқитувчисини ёқтирмаслигини айтган бўлса C) Ўқувчи ўзига ёки бошқаларга жиддий зарар етказиш хавфи бўлса D) Ўқувчи дўсти билан арзимас сабабдан уришиб, хафа бўлган бўлса Тўғри жавоб: C) Ўқувчи ўзига ёки бошқаларга жиддий зарар етказиш хавфи бўлса ✔ Изоҳ: Ўзига ёки бошқаларга зарар етказиш хавфи, зўравонлик шубҳаси махфийликнинг асосий чегараларидир. 11. Кўпчилик ижтимоий тармоқлар рўйхатдан ўтиш учун одатда қандай ёш чегарасини белгилайди? A) 13 ёш B) 10 ёш C) 8 ёш D) 5 ёш Тўғри жавоб: A) 13 ёш ✔ Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 13 Изоҳ: Кўпчилик йирик платформалар қоидаларига кўра ҳисоб очиш учун фойдаланувчи камида 13 ёшда бўлиши керак. 12. Оила аъзолари ва уларнинг муносабатларини бир неча авлод бўйича график тасвирлаш усули қандай аталади? A) Сотсиограмма B) Кардиограмма C) Аудиограмма D) Генограмма Тўғри жавоб: D) Генограмма✔ Изоҳ: Генограмма оилавий тизимдаги такрорланувчи нақшлар ва муносабатларни кўришга ёрдам беради. 13. Рўйхатнинг боши ва охиридаги элементлар ўртадагиларига нисбатан яхшироқ эсланиши қандай аталади? A) Қатор ўрни (чет элементлар) эффекти B) Гало эффекти C) Зейгарник эффекти D) Проексия эффекти Тўғри жавоб: A) Қатор ўрни (чет элементлар) эффекти ✔ Изоҳ: Бошдаги элементлар (биринчилик эффекти) ва охиргилари (янгилик эффекти) яхшироқ эслаб қолинади. 14. Интеллект коеффитсиентининг (ИҚ) классик формуласини таклиф қилган немис психологи ким? A) Вилям Штерн B) Алфред Бине C) Чарлз Спирмен D) Говард Гарднер Тўғри жавоб: A) Вилям Штерн ✔ Изоҳ: В. Штерн ИҚ ни ақлий ёшнинг хронологик ёшга нисбати сифатида ҳисоблашни таклиф қилган. 15. Ҳикоя, тушунтириш, суҳбат ва маъруза қайси методлар гуруҳига киради? A) Оғзаки методлар B) Амалий методлар C) Назорат методлари D) Кўргазмали методлар Тўғри жавоб: A) Оғзаки методлар ✔ Изоҳ: Бу методларда билимнинг асосий манбаи ўқитувчи ёки ўқувчининг жонли сўзи ҳисобланади. 16. Мижознинг ўтмишдаги муҳим шахсларга бўлган ҳис-туйғуларини маслаҳатчига кўчириши қандай аталади? A) Конгруентлик B) Трансфер (перенос) C) Раппорт D) Контртрансфер Тўғри жавоб: B) Трансфер (перенос) ✔ Изоҳ: Трансфер тушунчасини З. Фрейд киритган; у терапевтик муносабатда муҳим маълумот манбаи ҳисобланади. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 14 17. Маслаҳатчи ўқувчи ҳақидаги маълумотни қайси тамойил асосида ҳамкасбларга беради? A) Сўраган ҳар қандай шахсга, исталган вақтда B) «Билиши зарур» тамойили асосида, фақат касбий эҳтиёжда C) Асосан норасмий, дўстона суҳбатларда D) Ҳеч қачон, ҳеч қандай ҳолатда ва ҳеч қандай мутахассисга бермайди Тўғри жавоб: B) «Билиши зарур» тамойили асосида, фақат касбий эҳтиёжда✔ Изоҳ: Маълумот фақат ўқувчига ёрдам бериш учун уни билиши зарур бўлган мутахассислар билан бўлишилади. 18. Конфликтнинг ижобий функсияларини асослаб берган америкалик сотсиолог ким? A) Иван Павлов B) Густав Лебон C) Джон Уотсон D) Люис Козер Тўғри жавоб: D) Люис Козер ✔ Изоҳ: Л. Козер «Ижтимоий конфликтнинг функсиялари» асарида конфликт гуруҳ бирлигини мустаҳкамлаши мумкинлигини кўрсатган. 19. Билим манбаига кўра таълим методлари қайси уч гуруҳга ажратилади? A) Оғзаки, кўргазмали, амалий B) Жорий, оралиқ, якуний C) Фронтал, гуруҳли, индивидуал D) Репродуктив, назорат, якуний Тўғри жавоб: A) Оғзаки, кўргазмали, амалий ✔ Изоҳ: Билим манбаига кўра методлар сўз (оғзаки), кўргазма (кўргазмали) ва амалий фаолият (амалий) гуруҳларига бўлинади. 20. Ота-онага танқидий фикрни етказишда «сендвич» усули нимани англатади? A) Асосан танқидий фикрларни кетма-кет айтиш B) Мақтов айтиб, муаммони тилга олмаслик C) Танқидни фақат ёзма шаклда юбориш D) Ижобий фикр, танқид ва яна ижобий якун Тўғри жавоб: D) Ижобий фикр, танқид ва яна ижобий якун ✔ Изоҳ: Бу усул танқидни ижобий фикрлар орасида бериб, унинг қабул қилинишини осонлаштиради. 21. Ота-она фарзандининг мактабдаги қийинчилиги учун ўзини айблаётган бўлса, маслаҳатчи нима қилади? A) Ота-онанинг айбловини тасдиқлаб қўяди B) Ҳиссиётини тан олиб, ечимга эътиборни қаратади C) Уни бошқа ота-оналар билан солиштириб, хатосини кўрсатади D) Ноқулай суҳбатни тезда тугатади Тўғри жавоб: B) Ҳиссиётини тан олиб, ечимга эътиборни қаратади ✔ Изоҳ: Айб ҳиссидан ечимга ўтиш ота-онани фаол ҳаракатга ундайди. 22. Мақсад, вазифаларни аниқлаб, ички кучли ва заиф томонлар ҳамда ташқи имконият ва хавфларни таҳлил қилиш усули қайси? A) СВОТ таҳлил B) Синквейн C) Венн диаграммаси D) Инсерт Тўғри жавоб: A) СВОТ таҳлил ✔ Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 15 Изоҳ: СВОТ таҳлилида кучли томонлар, заиф томонлар, имкониятлар ва таҳдидлар алоҳида таҳлил қилинади. 23. Гуруҳлараро конфликтга мисол қайси? A) Ўқувчининг касб танлашдаги иккиланиши B) Ўқитувчи ва битта ўқувчи ўртасидаги келишмовчилик C) Икки синф ўқувчилари ўртасидаги рақобат ва адоват D) Ўқувчининг ўзи билан ички кураши Тўғри жавоб: C) Икки синф ўқувчилари ўртасидаги рақобат ва адоват✔ Изоҳ: Гуруҳлараро конфликт гуруҳлар (масалан, синфлар, жамоалар) ўртасидаги зиддиятдир. 24. Касбий таълимда «амалиёт» (практика)нинг асосий мақсади нима? A) Назарий билимни реал иш шароитида мустаҳкамлаш B) Ўқув юкламасидан дам олиш ва тикланиш C) Маъруза тинглаб, назарий билимни такрорлаш D) Якуний имтиҳонга ёзма тайёргарлик кўриш Тўғри жавоб: A) Назарий билимни реал иш шароитида мустаҳкамлаш ✔ Изоҳ: Амалиёт таълим олувчига назарий билимни реал иш муҳитида қўллаш имконини беради. 25. Ота-онанинг мактаб билан ҳамкорликда фаол эмаслигининг мумкин бўлган сабаби қайси? A) Ота-она ҳар доим мактабга қарши бўлиши B) Ота-она фарзандини севмаслиги ва унинг келажагини қадрламаслиги C) Иш бандлиги, мактабдаги салбий тажриба ёки ўзини ноқулай ҳис қилиш D) Бундай ҳолатнинг ҳеч қандай сабаби бўлмайди Тўғри жавоб: C) Иш бандлиги, мактабдаги салбий тажриба ёки ўзини ноқулай ҳис қилиш ✔ Изоҳ: Фаол эмаслик кўпинча бандлик, ишончсизлик ёки ноқулайлик билан боғлиқ; буни тушуниш ҳамкорликни осонлаштиради. 26. 1-июн қайси сана сифатида кенг нишонланади? A) Халқаро ўқитувчилар ва мураббийлар куни B) Билимлар ва таълим куни C) Халқаро оилалар куни D) Халқаро болаларни ҳимоя қилиш куни Тўғри жавоб: D) Халқаро болаларни ҳимоя қилиш куни ✔ Изоҳ: 1-июн кўплаб давлатларда, жумладан Ўзбекистонда Халқаро болаларни ҳимоя қилиш куни сифатида нишонланади. 27. Ёпиқ саволлар суҳбатда асосан қандай мақсадда қўлланади? A) Ҳис-туйғуларни батафсил ўрганиш учун B) Аниқ фактларни тезда аниқлаш учун C) Суҳбатни бошлашнинг энг яхши усули сифатида D) Мижозни чуқур фикрлашга ундаш учун Тўғри жавоб: B) Аниқ фактларни тезда аниқлаш учун ✔ Изоҳ: Ёпиқ саволлар аниқ маълумот олиш учун фойдали, лекин уларнинг кўплиги суҳбатни сўроққа айлантиради. 28. «Ақлий ҳужум» (браинсторминг) методи муаллифи ким? A) Эдвард де Бонў B) Алекс Осборн C) Джон Дюи D) Бенжамин Блум Тўғри жавоб: B) Алекс Осборн ✔ Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 16 Изоҳ: Ақлий ҳужум методини 1930–1950-йилларда америкалик А. Осборн ишлаб чиққан. 29. Томас–Килмен моделида фақат ўз манфаатини бошқалар ҳисобига устун қўйиш услуби қайси? A) Ҳамкорлик B) Муроса C) Рақобат (кураш) D) Мослашиш Тўғри жавоб: C) Рақобат (кураш)✔ Изоҳ: Рақобат юқори ассертивлик ва паст кооперативлик билан тавсифланади. 30. Кибербуллингнинг анъанавий буллингдан асосий фарқи қайси? A) У фақат катталар ўртасида учрайди B) Тинимсиз давом этиши, тез тарқалиши ва анонимлиги C) У фақат мактаб ҳудудида, дарс вақтида содир бўлади D) У фақат жисмоний зўравонлик шаклида бўлади Тўғри жавоб: B) Тинимсиз давом этиши, тез тарқалиши ва анонимлиги ✔ Изоҳ: Кибербуллинг уйда ҳам тўхтамайди, контент тез тарқалади ва сақланиб қолади, булли эса аноним бўлиши мумкин. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 17 3-вариант Машқ тестлари • битта тўғри жавоб 1. Ўсмирларда ҳиссий беқарорлик ва кайфиятнинг тез ўзгариши кўпроқ нима билан боғлиқ? A) Фақат нотўғри тарбия билан B) Фақат об-ҳаво билан C) Гормонал ўзгаришлар ва шахсий ўзгаришлар билан D) Фақат овқатланиш билан Тўғри жавоб: C) Гормонал ўзгаришлар ва шахсий ўзгаришлар билан✔ Изоҳ: Пубертатдаги гормонал ўзгаришлар ва ўзликни излаш жараёни ўсмирларда эмотсионал беқарорликни кучайтиради. 2. Гуруҳ муҳокамасидан кейин аъзоларнинг дастлабки фикрлари янада кескин томонга силжиши қандай аталади? A) Ижтимоий дангасалик B) Ижтимоий фасилитатсия C) Гало эффекти D) Гуруҳий қутбланиш Тўғри жавоб: D) Гуруҳий қутбланиш ✔ Изоҳ: Гуруҳий қутбланишда муҳокама дастлаб устун бўлган фикрни янада кучайтиради. 3. Маслаҳатчи ўқувчининг муаммосини ҳал қилишда «яхшилик қилиш» (бенефисенсе) тамойилига қандай амал қилади? A) Ўқувчи фаровонлиги ва ривожига фаол ҳисса қўшиб B) Фақат ўқувчи ўзи сўраганда ва ёзма ариза берганда гапириб C) Ҳужжатларни тўғри тўлдириб D) Асосан раҳбарият буйруқларини бажариб Тўғри жавоб: A) Ўқувчи фаровонлиги ва ривожига фаол ҳисса қўшиб ✔ Изоҳ: Яхшилик қилиш тамойили ўқувчининг фаровонлиги ва ривожланишига фаол ёрдам беришни англатади. 4. Болани доимий камситиш, қўрқитиш, рад этиш ва унинг қадрини ерга уриш зўравонликнинг қайси турига киради? A) Жисмоний тарбия B) Эмотсионал (психологик) зўравонлик C) Педагогик талаб D) Иқтисодий рағбат Тўғри жавоб: B) Эмотсионал (психологик) зўравонлик ✔ Изоҳ: Эмотсионал зўравонлик из қолдирмаса ҳам боланинг ўзига баҳоси ва руҳий саломатлигига чуқур зарар етказади. 5. Алоҳида таълим эҳтиёжлари бўлган болаларни умумий таълим муассасасида тенгдошлари билан бирга ўқитиш нима деб аталади? A) Профил таълим B) Экстернат таълим C) Факултатив таълим D) Инклюзив таълим Тўғри жавоб: D) Инклюзив таълим ✔ Изоҳ: Инклюзив таълим ҳар бир боланинг имкониятига мослаштирилган шароитда умумий синфда ўқишини таъминлайди. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 18 6. «Филтр пуфаги» (филтер буббле) нима? A) Алгоритмлар фақат қарашларингизга мос контентни кўрсатиши B) Антивируснинг зарарли файлларни ушлаб қолувчи махсус филтри C) Электрон почтадаги спам хабарлар папкаси D) Компютер протсессорини совутувчи қурилма Тўғри жавоб: A) Алгоритмлар фақат қарашларингизга мос контентни кўрсатиши✔ Изоҳ: Алгоритмлар сизга ёққан контентни кўпроқ кўрсатиб, турли фикрлардан ажратиб қўйиши мумкин. 7. Психофаол моддалар, компютер ўйинлари ёки бошқа фаолиятга қарамлик билан боғлиқ хулқ қандай аталади? A) Адаптив хулқ B) Прососиал хулқ C) Конформ хулқ D) Аддиктив хулқ Тўғри жавоб: D) Аддиктив хулқ ✔ Изоҳ: Аддиктив хулқда шахс реал ҳаёт муаммоларидан қочиш учун муайян модда ёки фаолиятга қарам бўлиб қолади. 8. Мактаб директори қизларни юқори синфларда ўқишдан четлатишни таклиф қилди. Бу қайси тамойилга зид? A) Таълим муассасасининг академик ва ташкилий мустақиллиги тамойилига B) Камситишга йўл қўйилмаслик ва тенг имкониятлар C) Таълим олиш шаклини танлаш эркинлиги D) Таълимнинг дунёвийлик хусусияти тамойили Тўғри жавоб: B) Камситишга йўл қўйилмаслик ва тенг имкониятлар ✔ Изоҳ: Жинсига қараб таълимдан четлатиш камситиш бўлиб, тенг имкониятлар тамойилига зид. 9. Билим, кўникма ва қадриятларни реал ҳаётий вазиятларда амалда қўллай олиш қобилияти қандай аталади? A) Акселератсия B) Компетенсия C) Адаптатсия D) Интроспексия Тўғри жавоб: B) Компетенсия ✔ Изоҳ: Компетенсия билим ва кўникмаларни амалий фаолиятда самарали қўллаш тайёрлиги ва қобилиятидир. 10. Эриксон бўйича ўсмирлик даврининг асосий зиддияти қайси? A) Базавий ишонч ва ишончсизлик B) Идентиклик ва роллар чалкашлиги C) Генеративлик ва турғунлик D) Автономия ва шубҳа Тўғри жавоб: B) Идентиклик ва роллар чалкашлиги ✔ Изоҳ: Ўсмир «Мен кимман?» деган саволга жавоб излаб, ўз идентиклигини шакллантиради. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 19 11. Гуруҳ аъзоларининг гуруҳга содиқлиги ва бир-бирига боғлиқлиги даражаси қандай аталади? A) Ижтимоий ингибитсия B) Деиндивидуатсия C) Гуруҳий қутбланиш D) Гуруҳ уюшқоқлиги (когезия) Тўғри жавоб: D) Гуруҳ уюшқоқлиги (когезия)✔ Изоҳ: Уюшқоқ гуруҳда аъзолар умумий меъёрларга риоя қилади ва гуруҳни тарк этишни истамайди. 12. Оилада таълим ва мустақил таълим шаклида ўқиётган бола таълимини қандай тасдиқлайди? A) Маҳалла фуқаролар йиғини хулосаси асосида B) Таълим муассасасида аттестатсиядан ўтиш орқали C) Ота-она берган ёзма маълумотнома асосида D) Ҳеч қандай тасдиқ ёки текширув талаб қилинмайди Тўғри жавоб: B) Таълим муассасасида аттестатсиядан ўтиш орқали ✔ Изоҳ: Оилада ёки мустақил ўқиган бола билимини белгиланган тартибда таълим муассасасида аттестатсиядан ўтиб тасдиқлайди. 13. Давлат таълим талаблари ва таълим дастурлари доирасида танлов эркинлиги нимани англатади? A) Ўқув режасини раҳбарнинг ўзи эркин белгилаши B) Давлат стандартларини эътиборсиз қолдириш имконияти C) Мажбурий талаблар доирасида дастур ва ёндашувни танлаш D) Битта тасдиқланган дарсликдан фойдаланиш Тўғри жавоб: C) Мажбурий талаблар доирасида дастур ва ёндашувни танлаш ✔ Изоҳ: Танлов эркинлиги давлат стандартлари билан чекланган ҳолда турли дастур ва методларни қўллаш имконини беради. 14. Касбий қизиқишларни аниқлаш учун мактабда қайси восита қўлланилиши мумкин? A) Асосан ота-оналар ўртасида ўтказилган сўровнома B) Спорт мусобақаларидаги натижалар C) Қизиқишлар сўровномалари, суҳбат ва амалий синовлар D) Фақат синф журналидаги баҳолар таҳлили Тўғри жавоб: C) Қизиқишлар сўровномалари, суҳбат ва амалий синовлар ✔ Изоҳ: Қизиқишлар турли усуллар мажмуида — сўровнома, суҳбат, кузатиш ва амалий фаолият орқали аниқланади. 15. Шифрлаш (энсрйптион) нима? A) Маълумотни рухсатсиз шахс ўқий олмайдиган шаклга ўтказиш B) Ҳужжатни принтер орқали чоп этиш C) Қурилма экранини парол билан қулфлаш D) Файлни қурилмадан қайта тиклаб бўлмайдиган қилиб ўчириш Тўғри жавоб: A) Маълумотни рухсатсиз шахс ўқий олмайдиган шаклга ўтказиш ✔ Изоҳ: Шифрланган маълумотни фақат тегишли калитга эга шахс ўқий олади. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 20 16. Баумринд таснифига кўра илиқ, аммо деярли талаб ва чегаралар қўймайдиган ота-оналик услуби қайси? A) Авторитатив B) Либерал (рухсат берувчи) C) Тоталитар D) Авторитар Тўғри жавоб: B) Либерал (рухсат берувчи)✔ Изоҳ: Либерал услубда болага кўп эркинлик берилади, лекин аниқ қоидалар ва назорат етишмайди. 17. Шахснинг манзили, телефони каби шахсий маълумотларини унинг розилигисиз интернетда ошкор қилиш қандай аталади? A) Стримминғ B) Фишинғ C) Фламинғ D) Доксинғ Тўғри жавоб: D) Доксинғ ✔ Изоҳ: Доксинг жабрланувчини реал ҳаётда ҳам хавф остида қолдирадиган киберзўравонлик шаклидир. 18. Психик ёки жисмоний ривожланишнинг ёш меъёрларига нисбатан секинлашиши қандай аталади? A) Ретардатсия B) Интроверсия C) Акселератсия D) Сублиматсия Тўғри жавоб: A) Ретардатсия ✔ Изоҳ: Ретардатсия ривожланишнинг орқада қолиши ёки секинлашишини билдиради. 19. Ногиронлиги бор ўқувчини касбга йўналтиришда маслаҳатчи нимага эътибор беради? A) Фақат битта оддий касбни тавсия қилишга B) Унинг қизиқиши, кучли томонлари ва зарур мослаштиришларга C) Фақат ота-онанинг фикри ва хоҳишини инобатга олиб, болани тингламасликка D) Уни касб танлаш жараёнидан четлатишга Тўғри жавоб: B) Унинг қизиқиши, кучли томонлари ва зарур мослаштиришларга ✔ Изоҳ: Инклюзив ёндашувда ўқувчининг имкониятлари ва зарур шароитлар ҳисобга олиниб, кенг танлов тақдим этилади. 20. Мулоқотда масофа ва макондан фойдаланишни ўрганувчи соҳа қандай аталади? A) Проксемика B) Кинесика C) Такесика D) Паралингвистика Тўғри жавоб: A) Проксемика ✔ Изоҳ: Проксемикани америкалик антрополог Э. Холл асослаган. 21. Қонунда «тарбия» тушунчаси асосан нимага қаратилган жараён сифатида таърифланади? A) Онг, маънавий қадриятлар ва дунёқарашни шакллантиришга B) Асосан муайян касб-ҳунар сирларини ўргатишга C) Асосан жисмоний чиниқтириш, спорт ва соғломлаштириш ишларига D) Асосан якуний имтиҳонларга пухта тайёрлашга Тўғри жавоб: A) Онг, маънавий қадриятлар ва дунёқарашни шакллантиришга ✔ Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 21 Изоҳ: Тарбия ёш авлоднинг онги, маънавий-ахлоқий қадриятлари ва дунёқарашини шакллантиришга қаратилган мақсадли жараёндир. 22. Мулоқотда тегиниш (қўл бериш, қучоқлаш, елкага уриш)ни ўрганувчи соҳа қандай аталади? A) Такесика B) Паралингвистика C) Проксемика D) Кинесика Тўғри жавоб: A) Такесика✔ Изоҳ: Такесика тегинишнинг мулоқотдаги ролини ва маданий фарқларини ўрганади. 23. Тарбияда жазодан фойдаланишнинг тўғри қоидаси қайси? A) Бир хато учун бир неча марта жазолаш керак B) Жазони бошқа ўқувчилар олдида масхара билан бериш керак C) Жазо шахсни камситиши керак D) Жазо хатти-ҳаракатга қаратилиб, шахс қадр-қимматини камситмаслиги керак Тўғри жавоб: D) Жазо хатти-ҳаракатга қаратилиб, шахс қадр-қимматини камситмаслиги ✔ керак Изоҳ: Педагогик жазо хулқни тузатишга қаратилади; у адолатли бўлиб, боланинг қадр-қимматини камситмаслиги лозим. 24. «Тарбия биз учун ё ҳаёт — ё мамот, ё нажот — ё ҳалокат, ё саодат — ё фалокат масаласидир» деган фикр кимга тегишли? A) Мунаввар қори B) Абдурауф Фитрат C) Абдулла Авлоний D) Маҳмудхўжа Беҳбудий Тўғри жавоб: C) Абдулла Авлоний ✔ Изоҳ: Бу машҳур фикр Абдулла Авлонийнинг «Туркий гулистон ёхуд ахлоқ» асаридан олинган. 25. Бола туғилгандан кейин Конвенсияга кўра қайси ҳуқуққа эга бўлади? A) Дарҳол рўйхатга олиниш, исм ва фуқаролик олиш ҳуқуқига B) Мактабга қабул қилинганда рўйхатга олиниш ҳуқуқига C) Етти ёшга тўлганда исм ва ҳужжат олиш ҳуқуқига D) Вояга етгандан сўнг фуқаролик олиш ҳуқуқига Тўғри жавоб: A) Дарҳол рўйхатга олиниш, исм ва фуқаролик олиш ҳуқуқига ✔ Изоҳ: Бола туғилгандан сўнг дарҳол рўйхатга олинади ва исм ҳамда фуқаролик олиш ҳуқуқига эга бўлади. 26. Бола ҳуқуқлари тўғрисидаги Конвенсияни қайси орган қабул қилган? A) Халқаро Қизил Хоч B) БМТ Бош Ассамблеяси C) Жаҳон соғлиқни сақлаш ташкилоти D) Европа Кенгаши Тўғри жавоб: B) БМТ Бош Ассамблеяси ✔ Изоҳ: Конвенсия Бирлашган Миллатлар Ташкилоти Бош Ассамблеяси томонидан қабул қилинган. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 22 27. Меҳнат бозори таҳлили касбга йўналтиришда нима учун керак? A) Статистик ҳисобот тайёрлаш учун B) Ота-оналарни ишсизлик билан қўрқитиш учун C) Фақат битта касбни мактабда оммавий тарғиб қилиш ва реклама қилиш учун D) Касбларга талаб ва истиқболларни билиб, асосли қарор қилиш учун Тўғри жавоб: D) Касбларга талаб ва истиқболларни билиб, асосли қарор қилиш учун✔ Изоҳ: Меҳнат бозори ҳақидаги маълумот танланган касбнинг истиқболини баҳолашга ёрдам беради. 28. Конвенсиянинг бажарилишини халқаро даражада қайси орган кузатади? A) БМТ Халқаро суди B) БМТ Бола ҳуқуқлари қўмитаси C) БМТ Хавфсизлик Кенгаши D) ЮНЕСКО Ижроия кенгаши ва унинг қўмиталари Тўғри жавоб: B) БМТ Бола ҳуқуқлари қўмитаси ✔ Изоҳ: Иштирокчи давлатлар Конвенсияни бажариш бўйича БМТ Бола ҳуқуқлари қўмитасига даврий маърузалар тақдим этади. 29. Зўравонлик ҳақида айтаётган бола билан суҳбатда қандай саволлар бериш тавсия этилади? A) Айбловчи саволлар («Нима учун қаршилик қилмадинг?») B) Бир хил саволни қайта-қайта такрорлаш C) Очиқ, йўналтирмайдиган саволлар («Нима бўлганини айтиб бера оласанми?») D) Жавобни олдиндан тайёрлаб берадиган саволлар («У сени урди, тўғрими?») Тўғри жавоб: C) Очиқ, йўналтирмайдиган саволлар («Нима бўлганини айтиб бера ✔ оласанми?») Изоҳ: Йўналтирувчи саволлар боланинг хотираси ва гувоҳлигини бузиши мумкин, шунинг учун очиқ саволлар берилади. 30. Онлайн ҳужжат билан биргаликда ишлашда «версиялар тарихи» нима учун фойдали? A) Ҳужжатнинг ранг ва шрифтини ўзгартириш учун B) Ҳужжатни автоматик равишда чоп этиш учун C) Ҳужжатни бошқа фойдаланувчиларнинг киришидан бутунлай ўчириш учун D) Олдинги ўзгаришларни кўриш ва керак бўлса қайтариш учун Тўғри жавоб: D) Олдинги ўзгаришларни кўриш ва керак бўлса қайтариш учун ✔ Изоҳ: Версиялар тарихи ким, қачон нимани ўзгартирганини кўрсатади ва эски ҳолатни тиклаш имконини беради. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 23 4-вариант Машқ тестлари • битта тўғри жавоб 1. Жойлашувни (геолокатсия) реал вақтда нотанишлар билан улашиш нима учун хавфли? A) Жойлашув ёқилса, телефон сезиларли тезлашади B) Жойлашувни улашганда интернет арзонлашади C) Боланинг қаердалигини бегоналар билиб олиши мумкин D) Бунда ҳеч қандай хавф йўқ, бу оддий функсия Тўғри жавоб: C) Боланинг қаердалигини бегоналар билиб олиши мумкин✔ Изоҳ: Жойлашув маълумоти бегоналарга болани топиш ва таъқиб қилиш имконини бериши мумкин. 2. Четлаб ўтиш услуби қайси вазиятда ўринли бўлиши мумкин? A) Бола ҳаётига хавф бўлса B) Масала арзимас бўлса ёки томонларга тинчланиш учун вақт керак бўлса C) Муҳим қарор зудлик билан талаб қилинса D) Буллинг ҳолати аниқланган бўлса Тўғри жавоб: B) Масала арзимас бўлса ёки томонларга тинчланиш учун вақт керак бўлса ✔ Изоҳ: Арзимас ёки ҳиссиётлар жуда қизиган вазиятда вақтинча четлаб ўтиш кейинги конструктив муҳокама учун фойдали. 3. Бронфенбреннер моделида бола бевосита қатнашмайдиган, лекин унга таъсир қилувчи муҳит (масалан, ота-онанинг иш жойи) қандай аталади? A) Микротизим B) Экзотизим C) Макротизим D) Мезотизим Тўғри жавоб: B) Экзотизим ✔ Изоҳ: Экзотизим — бола бевосита иштирок этмайдиган, аммо унинг ҳаётига билвосита таъсир қилувчи муҳит. 4. Предметни яхлит ҳолда, унинг хусусиятлари мажмуи билан акс эттирувчи психик жараён қайси? A) Идрок (персепсия) B) Диққат C) Сезги D) Ирода Тўғри жавоб: A) Идрок (персепсия) ✔ Изоҳ: Идрок сезгилар асосида предметнинг яхлит образини ҳосил қилади. 5. Нафрат нутқи (ҳате спееч) нима? A) Муайян гуруҳга нафратни қўзғатувчи баёнот B) Далилларга таянган илмий мунозара C) Дўстлар ўртасидаги ўзаро самимий ҳазил-мутойиба D) Муаллиф фикри асосланган танқидий мақола Тўғри жавоб: A) Муайян гуруҳга нафратни қўзғатувчи баёнот ✔ Изоҳ: Нафрат нутқи одамларни ўзига хос белгиларига кўра камситади ва зўравонликка ундаши мумкин. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 24 6. Педагог одоб-ахлоқ кодексининг асосий мақсади нима? A) Педагоглар хулқи учун умумий этик меъёрларни белгилаш B) Педагогларнинг иш ҳақи ва мукофот миқдорини белгилаш C) Ўқувчилар баҳолаш мезонларини белгилаш D) Мактабнинг дарс жадвали ва юкламани тузиш Тўғри жавоб: A) Педагоглар хулқи учун умумий этик меъёрларни белгилаш✔ Изоҳ: Одоб-ахлоқ кодекси педагогларнинг касбий хулқи, муносабатлари ва масъулиятига оид умумий меъёрларни белгилайди. 7. Таълим жараёнида ўқувчилар олдига муаммоли вазият қўйиб, уларни изланишга ундайдиган таълим тури қайси? A) Дастурлаштирилган таълим B) Анъанавий баён таълими C) Догматик таълим D) Муаммоли таълим Тўғри жавоб: D) Муаммоли таълим ✔ Изоҳ: Муаммоли таълимда билиш зиддияти яратилади ва ўқувчи уни ҳал қилиш орқали янги билим эгаллайди. 8. Медиатсиянинг арбитраждан асосий фарқи нимада? A) Медиатсияда қарорни томонлар ўзлари қабул қилади, арбитражда эса учинчи томон B) Медиатсияда учинчи томон иштирок этмайди C) Улар ўртасида ҳеч қандай фарқ йўқ D) Арбитражда томонлар ўзлари келишади Тўғри жавоб: A) Медиатсияда қарорни томонлар ўзлари қабул қилади, арбитражда эса ✔ учинчи томон Изоҳ: Арбитр (ҳакам) мажбурий қарор чиқаради, медиатор эса қарор чиқармайди, фақат келишувга кўмаклашади. 9. Психоанализ назариясининг асосчиси ким? A) Карл Юнғ B) Зигмунд Фрейд C) Алфред Адлер D) Эрик Эриксон Тўғри жавоб: B) Зигмунд Фрейд ✔ Изоҳ: Австриялик шифокор З. Фрейд онгсизлик ва ички зиддиятлар ғоясига асосланган психоанализни яратган. 10. Мактабдаги ота-оналар қўмитаси қандай вазифани бажаради? A) Ўқитувчи ўрнига синфларда дарс ўтади B) Ўқувчиларнинг чораклик баҳоларини тасдиқлайди C) Мактабга янги ўқитувчиларни ишга қабул қилади ва баҳолайди D) Ота-оналар фикрини ифодалаб, мактаб ҳаётида иштирок этади Тўғри жавоб: D) Ота-оналар фикрини ифодалаб, мактаб ҳаётида иштирок этади ✔ Изоҳ: Ота-оналар қўмитаси ота-оналар ва мактаб ўртасида кўприк бўлиб, тадбирларни ташкил этишда ёрдам беради. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 25 11. Гуруҳли маслаҳат машғулотида махфийлик бўйича қайси фикр тўғри? A) Маслаҳатчи гуруҳ аъзолари махфийликни тўлиқ сақлашини кафолатлай олмайди B) Гуруҳда махфийлик муҳим эмас, шунинг учун бу мавзу муҳокама қилинмайди C) Гуруҳ аъзолари эшитган нарсани эркин тарқатиши мумкин D) Гуруҳ махфийлиги қонун билан тўлиқ кафолатланган Тўғри жавоб: A) Маслаҳатчи гуруҳ аъзолари махфийликни тўлиқ сақлашини кафолатлай ✔ олмайди Изоҳ: Маслаҳатчи гуруҳ аъзоларидан сир сақлашни сўрайди, лекин буни тўлиқ кафолатлай олмаслигини очиқ айтади. 12. «Икки томонлама муносабатлар» (дуал релатионшип) нима учун этик жиҳатдан хавфли? A) Холисликни бузиб, манфаатлар тўқнашувига олиб келиши мумкин B) Иш самарадорлигини ошириб, вақтни тежайди C) Маслаҳатчига ишонч ва обрў қўшади D) Ота-оналар билан муносабатни осонлаштириб, ишни тезлаштиради Тўғри жавоб: A) Холисликни бузиб, манфаатлар тўқнашувига олиб келиши мумкин ✔ Изоҳ: Масалан, ўз қариндоши ёки пуллик репетитор ўқувчисига маслаҳат бериш холисликка путур етказиши мумкин. 13. Маслаҳатчи ва мижоз ўртасидаги ишончли, илиқ алоқа қандай аталади? A) Контрперенос B) Раппорт C) Регрессия D) Резистентлик Тўғри жавоб: B) Раппорт ✔ Изоҳ: Раппорт самарали маслаҳат учун асос бўлиб, одатда биринчи учрашувларда ўрнатилади. 14. Ечимга йўналтирилган қисқа терапиянинг асосчилари кимлар? A) Иван Павлов ва Беррес Скиннер B) Фрис Перлс ва Лора Перлс C) Стив де Шазер ва Инсу Ким Берғ D) Зигмунд Фрейд ва Карл Юнғ Тўғри жавоб: C) Стив де Шазер ва Инсу Ким Берғ ✔ Изоҳ: Бу ёндашув муаммонинг сабабларини эмас, мижознинг ресурслари ва келажакдаги ечимларини ўрганишга эътибор қаратади. 15. Бронфенбреннер моделида маданият, қадриятлар ва қонунлар қайси тизимни ташкил этади? A) Микротизим B) Экзотизим C) Мезотизим D) Макротизим Тўғри жавоб: D) Макротизим ✔ Изоҳ: Макротизим — жамиятнинг маданий қадриятлари, мафкура ва қонунлари каби кенг муҳит. 16. Когнитив терапияда энг ёмон натижани кутиш ва кичик муаммони фалокат деб идрок этиш қандай когнитив бузилиш? A) Катастрофизатсия B) Персонализатсия C) Сублиматсия D) Ратсионализатсия Тўғри жавоб: A) Катастрофизатсия ✔ Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 26 Изоҳ: Катастрофизатсияда инсон вазиятнинг салбий оқибатларини ҳаддан ташқари бўрттириб, хавотирни кучайтиради. 17. Бошланғич таълим қайси синфларни қамраб олади? A) И–ИВ синфлар B) И–ВИ синфлар C) И–В синфлар D) И–ИИИ синфлар Тўғри жавоб: A) И–ИВ синфлар✔ Изоҳ: Умумий ўрта таълимнинг бошланғич босқичи И–ИВ синфлардир. 18. Парол менежери нима учун фойдали? A) Паролларни қоғозга ёзиб, столда сақлаш учун B) Паролларни дўстлар билан ижтимоий тармоқда улашиш учун C) Ҳар бир ҳисоб учун мураккаб паролларни хавфсиз сақлаш учун D) Ҳамма ҳисобларга битта оддий парол қўйиш учун Тўғри жавоб: C) Ҳар бир ҳисоб учун мураккаб паролларни хавфсиз сақлаш учун ✔ Изоҳ: Парол менежери ноёб ва мураккаб паролларни яратиб, уларни шифрланган ҳолда сақлайди. 19. Ўқувчиларни гуруҳга бўлиб, бир гуруҳ марказда муҳокама қилганда қолганлари кузатиб таҳлил қиладиган метод қандай аталади? A) Кластер B) Аквариум C) Синквейн D) Инсерт Тўғри жавоб: B) Аквариум ✔ Изоҳ: Аквариум методида ташқи доирадагилар ички гуруҳ муҳокамасини кузатиб, сўнг таҳлил ва фикр билдиради. 20. Дж. Иган таклиф қилган СОЛЕР қисқартмаси нимани тавсифлайди? A) Касбий этика қоидаларини B) Маслаҳатнинг якуний босқичини C) Тест натижаларини ҳисоблаш тартибини D) Фаол тинглашдаги новербал хулқ (тўғри ўтириш, очиқ поза, олдинга энгашиш, кўз алоқаси, бўшашганлик) Тўғри жавоб: D) Фаол тинглашдаги новербал хулқ (тўғри ўтириш, очиқ поза, олдинга ✔ энгашиш, кўз алоқаси, бўшашганлик) Изоҳ: СОЛЕР маслаҳатчининг мижозга эътибор қаратганини кўрсатувчи новербал хулқ кўникмаларини тавсифлайди. 21. Профессионал таълимдаги касб-ҳунар мактаблари одатда қайси ўқувчиларни қабул қилади? A) Магистратурани тугатган битирувчиларни B) Бошланғич синфни тамомлаган болаларни C) Олий маълумотга эга бўлган мутахассисларни D) Таянч ўрта таълимни (ИХ синф) тамомлаганларни Тўғри жавоб: D) Таянч ўрта таълимни (ИХ синф) тамомлаганларни ✔ Изоҳ: Касб-ҳунар мактаблари ИХ синф битирувчиларига умумий ўрта таълим билан бирга бошланғич профессионал таълим беради. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 27 22. Таълимда индивидуал ёндашувнинг моҳияти нима? A) Ҳар бир ўқувчига алоҳида бино қуриш B) Ҳар бир ўқувчининг хусусиятларини ҳисобга олиб таълим бериш C) Ўқувчиларни бир-биридан ажратиб қўйиш D) Фақат битта ўқувчи билан ишлаш Тўғри жавоб: B) Ҳар бир ўқувчининг хусусиятларини ҳисобга олиб таълим бериш✔ Изоҳ: Индивидуал ёндашув ўқувчининг қобилияти, суръати ва қизиқишларини ҳисобга олиб, таълим усулларини мослаштиради. 23. Докторантура (ДСс) натижасида қандай илмий даража берилади? A) Фан доктори (ДСс) B) Фалсафа доктори (ПҳД) C) Дотсент унвони D) Магистр даражаси Тўғри жавоб: A) Фан доктори (ДСс) ✔ Изоҳ: Докторантурадан сўнг диссертатсия ҳимоя қилган шахсга фан доктори (ДСс) илмий даражаси берилади. 24. Кибербуллингда жабрланувчига «Телефонни ишлатмай қўй, муаммо ҳал бўлади» дейиш нима учун етарли эмас? A) Бу маслаҳат ҳар қандай ҳолатда ишлайди B) Бу жабрланувчини жазолайди ва буллининг хулқини тўхтатмайди C) Бу жабрланувчини янада фаол бўлишга ва жавоб қайтаришга ундайди D) Телефон арзон ва уни алмаштириш осон Тўғри жавоб: B) Бу жабрланувчини жазолайди ва буллининг хулқини тўхтатмайди ✔ Изоҳ: Муаммо булли хулқида; жабрланувчини чеклаш уни янада ёлғизлатади. 25. Ижтимоий жиҳатдан номақбул энергияни ижодий ёки фойдали фаолиятга йўналтириш қандай ҳимоя механизми? A) Сиқиб чиқариш B) Проексия C) Сублиматсия D) Инкор Тўғри жавоб: C) Сублиматсия ✔ Изоҳ: Сублиматсия энг етук ҳимоя механизмларидан бири ҳисобланади, масалан тажовузкорликни спортга йўналтириш. 26. Бир сезги аъзосига таъсир бошқа модалликда ҳам сезги уйғотиши (масалан, товушни «рангли» ҳис қилиш) қандай аталади? A) Синестезия B) Галлютсинатсия C) Адаптатсия D) Иллюзия Тўғри жавоб: A) Синестезия ✔ Изоҳ: Синестезия турли сезги тизимларининг ўзаро таъсири натижасида юзага келадиган ҳодисадир. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 28 27. Конфликтдаги томонларнинг барчаси қабул қиладиган, умумий розилик асосидаги қарор қандай аталади? A) Ултиматум B) Ветў C) Диктат D) Консенсус Тўғри жавоб: D) Консенсус✔ Изоҳ: Консенсус барча иштирокчиларнинг розилигига асосланган қарор бўлиб, кўпчилик овозидан фарқ қилади. 28. Мактабда ўқувчилар орасидан тайёрланган медиаторлар тенгдошлари конфликтини ҳал қилишга ёрдам берадиган ёндашув қандай аталади? A) Мажбурий арбитраж B) Ота-оналар суди C) Тенгдошлар медиатсияси D) Маъмурий жазолаш Тўғри жавоб: C) Тенгдошлар медиатсияси ✔ Изоҳ: Тенгдошлар медиатсиясида махсус ўқитилган ўқувчилар катталар назорати остида медиатор ролини бажаради. 29. Тафаккурнинг предметлар билан бевосита амалий ҳаракат орқали амалга ошадиган тури қайси? A) Сўз-мантиқий B) Абстракт-назарий C) Кўргазмали-ҳаракатли D) Кўргазмали-образли Тўғри жавоб: C) Кўргазмали-ҳаракатли ✔ Изоҳ: Кўргазмали-ҳаракатли тафаккур генетик жиҳатдан энг эрта шаклланадиган тафаккур туридир. 30. Интерфаол таълим методларининг асосий белгиси нима? A) Ўқитувчининг бутун дарс давомида маъруза ўқиши B) Дарснинг фақат тест топшириш билан ўтиши C) Ўқувчиларнинг фақат айтилганини ёзиб олиши D) Ўқувчиларнинг фаол иштироки ва ўзаро ҳамкорлиги Тўғри жавоб: D) Ўқувчиларнинг фаол иштироки ва ўзаро ҳамкорлиги ✔ Изоҳ: Интерфаол методларда ўқувчилар фаол иштирок этади, муҳокама қилади ва бирга ишлайди. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 29 5-вариант Машқ тестлари • битта тўғри жавоб 1. Мактаб маслаҳатчиси болада зўравонлик белгиларини сезди. Биринчи тўғри қадам қайси? A) Белгиланган тартибда маъмурият ва ваколатли органларга хабар бериш B) Ҳолатни сир сақлаб, ҳеч кимга айтмаслик C) Ота-онани мактабга чақириб, очиқ танқид қилиш D) Ота-онани мактабга чақириб, гумонини айтиб, очиқ танқид қилиш Тўғри жавоб: A) Белгиланган тартибда маъмурият ва ваколатли органларга хабар бериш✔ Изоҳ: Зўравонлик шубҳаси махфийликдан устун туради: маслаҳатчи бола хавфсизлиги учун белгиланган тартибда хабар беради. 2. ПДФ форматининг асосий афзаллиги нима? A) Видеофайлларни сифатини йўқотмасдан сезиларли сиқади B) Ҳужжат кўриниши турли қурилмаларда бир хил сақланади C) Компютерга дастурларни ўрнатиб беради D) Фақат мусиқа ва аудио файлларни сақлайди Тўғри жавоб: B) Ҳужжат кўриниши турли қурилмаларда бир хил сақланади ✔ Изоҳ: ПДФ ҳужжат форматланишини исталган қурилма ва дастурда ўзгаришсиз кўрсатади. 3. «Таълим тўғрисида»ги қонунга кўра, таълим соҳаси давлат сиёсатида қандай ўрин тутади? A) Маҳаллий ҳокимият соҳаси B) Асосан хусусий сектор соҳаси C) Устувор соҳа деб эътироф этилади D) Иккинчи даражали соҳа ҳисобланади Тўғри жавоб: C) Устувор соҳа деб эътироф этилади ✔ Изоҳ: Таълимнинг устуворлиги қонундаги давлат сиёсатининг асосий тамойилларидан биридир. 4. Конвенсияга кўра боланинг ижтимоий таъминот ҳуқуқи нимани англатади? A) Аъло ўқийдиган болаларга стипендия тўланиши B) Боланинг ўзи ишлаб, даромад топишга мажбурлиги C) Асосан ота-онанинг олган нафақаси ҳисобига яшаши D) Боланинг ижтимоий суғурта ва таъминотдан фойдаланиши Тўғри жавоб: D) Боланинг ижтимоий суғурта ва таъминотдан фойдаланиши ✔ Изоҳ: Ҳар бир бола ижтимоий таъминот, жумладан ижтимоий суғурта имтиёзларидан фойдаланиш ҳуқуқига эга. 5. Конвенсияга кўра ким «бола» ҳисобланади? A) 21 ёшга тўлмаган ҳар бир шахс B) 18 ёшга тўлмаган ҳар бир инсон C) 16 ёшга тўлмаган шахс D) 14 ёшга тўлмаган шахс Тўғри жавоб: B) 18 ёшга тўлмаган ҳар бир инсон ✔ Изоҳ: Конвенсияда бола деб, агар қонунда балоғат ёши эртароқ белгиланмаган бўлса, 18 ёшга тўлмаган ҳар бир инсон тушунилади. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 30 6. Мулоқотда одамлар бир-бирини идрок этиши ва тушуниши унинг қайси томонига тааллуқли? A) Интерактив B) Персептив C) Коммуникатив D) Инструментал Тўғри жавоб: B) Персептив✔ Изоҳ: Персептив томон ижтимоий персепсия — шерикни идрок этиш, баҳолаш ва тушуниш билан боғлиқ. 7. Конвенсиянинг умумий тамойилларига кирмайдиган қаторни топинг. A) Яшаш, омон қолиш ва ривожланиш ҳуқуқи B) Боланинг фикрини ҳурмат қилиш C) Ота-онага сўзсиз бўйсуниш D) Камситмаслик Тўғри жавоб: C) Ота-онага сўзсиз бўйсуниш ✔ Изоҳ: Конвенсия болани ҳуқуқ субъекти деб билади; сўзсиз бўйсуниш унинг умумий тамойилларига кирмайди. 8. Бошқа одамнинг ҳис-туйғуларини ҳис қилиш ва унинг ҳолатини тушуна олиш қандай аталади? A) Конформлик B) Эмпатия C) Деиндивидуатсия D) Атрибутсия Тўғри жавоб: B) Эмпатия ✔ Изоҳ: Эмпатия мулоқот ва ёрдам бериш фаолиятининг, жумладан мактаб маслаҳатчиси ишининг асосий сифатларидан бири. 9. Қонуннинг педагогларга оид талабига кўра педагогик фаолият билан ким шуғулланиши мумкин? A) Асосан шу мактабни тамомлаган битирувчилар B) Фақат хорижда таълим олган мутахассислар C) Педагогик маълумоти бўлмаган исталган вояга етган шахс D) Тегишли маълумот ва касбий тайёргарликка эга шахслар Тўғри жавоб: D) Тегишли маълумот ва касбий тайёргарликка эга шахслар ✔ Изоҳ: Педагогик фаолиятга тегишли маълумот ва касбий тайёргарликка эга, қонун талабларига жавоб берадиган шахслар қўйилади. 10. Ота-оналарнинг таълим жараёнидаги ҳуқуқларига қайси бири киради? A) Педагог ўрнига дарсни ўзи ўтиш ҳуқуқи B) Мактаб ички тартиб қоидаларини бекор қилиш C) Бошқа ўқувчиларнинг баҳоларини ўзгартиришни талаб қилиш D) Фарзанди таълими ва натижалари ҳақида маълумот олиш Тўғри жавоб: D) Фарзанди таълими ва натижалари ҳақида маълумот олиш ✔ Изоҳ: Ота-оналар фарзандининг таълим жараёни, ўзлаштириши ва хулқи ҳақида маълумот олиш ҳуқуқига эга. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 31 11. Рус илмий педагогикасининг асосчиси, «Инсон тарбия предмети сифатида» асарининг муаллифи ким? A) Антон Макаренкў B) Константин Ушинский C) Павел Блонский D) Лев Вйготский Тўғри жавоб: B) Константин Ушинский✔ Изоҳ: К.Д. Ушинский педагогикани психология ва физиология билан боғлаб, «Инсон тарбия предмети сифатида» асарини ёзган. 12. Трансакт таҳлилида фактлар асосида холис ва оқилона қарор қабул қилувчи Мен-ҳолати қайси? A) Катта (Катталар) B) Бола C) Ота-она D) Танқидчи Тўғри жавоб: A) Катта (Катталар) ✔ Изоҳ: Катта ҳолати маълумотни объектив таҳлил қилади ва ҳозирги вазиятга мос қарор қабул қилади. 13. Экранлар орқали мулоқотда хабар оҳангини нотўғри тушуниш эҳтимоли нима учун юқори? A) Ёзма матн ҳар доим аниқ ва бир маъноли бўлади B) Ёзма матн ҳар доим аниқ ва бир маъноли бўлади, хато бўлмайди C) Овоз оҳанги, юз ифодаси ва имо-ишоралар кўринмайди D) Ёзишмаларда смайликлар ишлатиш тақиқланган Тўғри жавоб: C) Овоз оҳанги, юз ифодаси ва имо-ишоралар кўринмайди ✔ Изоҳ: Ёзма мулоқотда новербал белгилар бўлмагани учун ҳазил ҳақорат сифатида қабул қилиниши мумкин. 14. Элконин даврийлаштиришига кўра кичик мактаб ёшидаги етакчи фаолият қайси? A) Ролли ўйин B) Предметли-манипулятив фаолият C) Ўқув фаолияти D) Касбий фаолият Тўғри жавоб: C) Ўқув фаолияти ✔ Изоҳ: Кичик мактаб ёшида ўқув фаолияти етакчи бўлиб, назарий тафаккур ва ихтиёрийлик асослари шаклланади. 15. Эриксон назарияси нечта босқичдан иборат? A) Олтита B) Ўнта C) Бешта D) Саккизта Тўғри жавоб: D) Саккизта ✔ Изоҳ: Эриксоннинг психососиал ривожланиш назарияси гўдакликдан кексаликкача саккиз босқични ўз ичига олади. 16. Эриксон бўйича кичик мактаб ёши (тахминан 6–12 ёш) учун хос зиддият қайси? A) Автономия ва уят B) Меҳнатсеварлик ва ўзини паст (нолойиқ) ҳис қилиш C) Яқинлик ва ёлғизлик D) Яхлитлик ва умидсизлик Тўғри жавоб: B) Меҳнатсеварлик ва ўзини паст (нолойиқ) ҳис қилиш ✔ Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 32 Изоҳ: Мактаб ёшида бола меҳнат ва ўқишдаги муваффақият орқали ўз қобилиятига ишонч ҳосил қилади. 17. Интернетдаги маълумот ишончлилигини текширишнинг тўғри усули қайси? A) Манба, муаллиф, сана ва бошқа манбалар билан солиштириш B) Кўп лайк тўплаган бўлса, унга ишониш C) Фақат сарлавҳасини ўқиб, хулоса чиқариш D) Дўстлар улашган бўлса, манбасини текширмасдан ишониш Тўғри жавоб: A) Манба, муаллиф, сана ва бошқа манбалар билан солиштириш✔ Изоҳ: Маълумотни манбаси, муаллифи, санаси ва мустақил манбалар билан солиштириб текшириш керак. 18. Касб танлашда «муқобил режа» (Б режаси) нима учун керак? A) Асосий режа амалга ошмаса, бошқа йўл билан эришиш учун B) Асосий мақсаддан олдиндан воз кечиб, осонини танлаш учун C) Асосан бўш вақтни банд қилиш учун D) Ота-онани тинчлантириб қўйиш учун Тўғри жавоб: A) Асосий режа амалга ошмаса, бошқа йўл билан эришиш учун ✔ Изоҳ: Муқобил режа ўқувчининг қийинчиликларга тайёр бўлиши ва мақсаддан четга чиқмаслигига ёрдам беради. 19. Авторитет буйруғига итоаткорликни ўрганган, «электр токи» билан боғлиқ машҳур тажриба муаллифи ким? A) Соломон Аш B) Алберт Бандура C) Филипп Зимбардў D) Стенли Милграм Тўғри жавоб: D) Стенли Милграм ✔ Изоҳ: С. Милграм тажрибасида кўпчилик иштирокчилар авторитет кўрсатмаси билан «зарбалар» беришда давом этган. 20. К. Левин ажратган лидерлик услублари қайси қаторда тўғри кўрсатилган? A) Юқори, ўрта, қуйи B) Авторитар, демократик, либерал (эркин) C) Ички, ташқи, аралаш D) Формал, расмий, норасмий Тўғри жавоб: B) Авторитар, демократик, либерал (эркин) ✔ Изоҳ: Левин ва ҳамкасблари болалар гуруҳларида авторитар, демократик ва эркин (лаиссез-фаире) услубларни ўрганган. 21. Нетикет нима? A) Интернетда мулоқот одоб-ахлоқ қоидалари B) Компютерларнинг бир тури C) Интернет хизмати учун тўлов чеки D) Машҳур браузернинг номи Тўғри жавоб: A) Интернетда мулоқот одоб-ахлоқ қоидалари ✔ Изоҳ: Нетикет — онлайн мулоқотда ҳурмат, хушмуомалалик ва маданиятли хулқ қоидалари. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 33 22. Лақаб қўйиш, ҳақоратлаш ва масхара қилиш буллингнинг қайси турига киради? A) Вербал (оғзаки) буллинғ B) Кибербуллинғ C) Иқтисодий буллинғ D) Жисмоний буллинғ Тўғри жавоб: A) Вербал (оғзаки) буллинғ✔ Изоҳ: Вербал буллинг сўз орқали камситиш, таҳқирлаш ва қўрқитишдан иборат. 23. Ўқувчига олий таълимдан ташқари муқобил йўллар ҳақида маълумот бериш нима учун муҳим? A) Чунки буни фақат ота-оналар ва мактаб раҳбарияти талаб қилади B) Амалий касблар ҳам муносиб каръера имконини беради C) Бу маълумот ўқувчи учун муҳим эмас D) Чунки олий таълимга кириш тақиқланган Тўғри жавоб: B) Амалий касблар ҳам муносиб каръера имконини беради ✔ Изоҳ: Профессионал таълим ва амалий касблар кўп ўқувчилар учун қизиқиш ва қобилиятига мос муносиб йўл бўлиши мумкин. 24. Иш жойида ёки гуруҳда бир кишини жамоа томонидан мунтазам таъқиб қилиш ва четлатиш учун кўпроқ қўлланадиган атама қайси? A) Менторлик B) Моббинғ C) Коучинғ D) Фасилитатсия Тўғри жавоб: B) Моббинғ ✔ Изоҳ: «Моббинг» атамасини иш жойидаги гуруҳий таъқиб учун Х. Лейман оммалаштирган. 25. Ўтилган материални мунтазам такрорлаш орқали билимларнинг узоқ сақланишини таъминлаш қайси тамойил талаби? A) Илмийлик B) Мустаҳкамлик C) Тушунарлилик D) Кўргазмалилик Тўғри жавоб: B) Мустаҳкамлик ✔ Изоҳ: Мустаҳкамлик тамойили билим, кўникмаларни такрорлаш ва машқ орқали узоқ муддатга ўзлаштиришни назарда тутади. 26. Таълим мазмунининг мажбурий минимуми ва битирувчилар тайёргарлигига қўйиладиган талабларни белгиловчи ҳужжат қайси? A) Давлат таълим стандарти B) Дарс ишланмаси C) Дарслик D) Синф журнали Тўғри жавоб: A) Давлат таълим стандарти ✔ Изоҳ: Давлат таълим стандарти таълим мазмуни ва сифатига қўйиладиган мажбурий талабларни белгилайди. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 34 27. Буллингнинг олдини олишда ўқувчиларда қайси кўникмани ривожлантириш айниқса муҳим? A) Эмпатия ва гувоҳ сифатида тўғри ҳаракат қилиш (ёрдам бериш, каттага хабар қилиш) B) Бошқаларни эътиборсиз қолдириш C) Рақибни енгиш учун кураш усуллари D) Фақат ўз манфаатини ҳимоя қилиш Тўғри жавоб: A) Эмпатия ва гувоҳ сифатида тўғри ҳаракат қилиш (ёрдам бериш, каттага ✔ хабар қилиш) Изоҳ: Эмпатия ва ҳимоячи гувоҳ кўникмалари буллингни қўллаб-қувватловчи гуруҳ муҳитини ўзгартиради. 28. Таълим муассасаси ўқувчилар ҳақидаги шахсий маълумотларни қандай ишлатиши керак? A) Қонунчиликка мувофиқ ҳимоя қилиб, мақсадга кўра ишлатиши B) Мактабнинг ижтимоий тармоқ саҳифасида очиқ эълон қилиб бориши C) Исталган ташкилотга сўров бўйича бериши мумкин D) Реклама компанияларига шартнома асосида бериши Тўғри жавоб: A) Қонунчиликка мувофиқ ҳимоя қилиб, мақсадга кўра ишлатиши ✔ Изоҳ: Шахсга доир маълумотлар қонунчиликка мувофиқ ҳимоя қилиниши ва фақат қонуний мақсадда ишлатилиши лозим. 29. Климов таснифига кўра касблар нечта турга бўлинади? A) Еттита B) Учта C) Олтита D) Бешта Тўғри жавоб: D) Бешта ✔ Изоҳ: Климов касбларни меҳнат предметига кўра бешта турга ажратган. 30. Бола зўравонлик ҳақида айтиб берганда маслаҳатчи қайси ваъдани бермаслиги керак? A) «Менга айтганинг тўғри қарор бўлди» B) «Бу ҳақда ҳеч кимга айтмайман» C) «Сен айбдор эмассан» D) «Сенга ёрдам беришга ҳаракат қиламан» Тўғри жавоб: B) «Бу ҳақда ҳеч кимга айтмайман» ✔ Изоҳ: Бола хавфсизлиги хавф остида бўлса, маълумот ваколатли мутахассисларга етказилиши шарт, шунинг учун мутлақ сир сақлаш ваъда қилинмайди. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 35 6-вариант Машқ тестлари • битта тўғри жавоб 1. Кичик ёшдаги болалар билан маслаҳат ишида қайси усул айниқса самарали ҳисобланади? A) Узоқ назарий маъруза B) Ўйин терапияси ва расм чизиш C) Ёзма анкета D) Фақат ёпиқ саволлар бериш Тўғри жавоб: B) Ўйин терапияси ва расм чизиш✔ Изоҳ: Болалар ўз кечинмаларини сўз билан эмас, кўпинча ўйин ва расм орқали яхшироқ ифодалайди. 2. Мактаб маслаҳатчиси учун махфийлик тамойилининг чегараси қайси ҳолатда қўлланади? A) Ўқувчи ёки бошқалар ҳаёти ва соғлиғига жиддий хавф бўлганда B) Синф раҳбари қизиқиб сўраганда C) Маслаҳатчи чарчаганда D) Бошқа ўқувчилар билмоқчи бўлганда Тўғри жавоб: A) Ўқувчи ёки бошқалар ҳаёти ва соғлиғига жиддий хавф бўлганда ✔ Изоҳ: Ҳаёт ва хавфсизликка таҳдид бўлса, махфийлик чекланади ва маълумот белгиланган тартибда тегишли шахсларга етказилади. 3. Ота-оналар йиғилишини самарали ўтказиш учун нима муҳим? A) Айрим ота-оналарни ҳамманинг олдида танқид қилиш B) Йиғилишни узоқ ва режасиз ўтказиш C) Асосан маъруза ўқиб, ота-оналар саволлари ва фикрларига вақт қолдирмаслик D) Аниқ кун тартиби, қулай вақт ва ота-оналар фикрини тинглаш имконияти Тўғри жавоб: D) Аниқ кун тартиби, қулай вақт ва ота-оналар фикрини тинглаш имконияти ✔ Изоҳ: Режалаштирилган, интерактив йиғилиш ота-оналарнинг фаол иштирокини таъминлайди. 4. «Фламинг» қандай кибербуллинг шакли? A) Бировнинг номидан сохта аккаунт очиш B) Қўпол, ғазабли хабарлар билан онлайн жанжал чиқариш C) Бошқалар расмларини масхара учун таҳрирлаб, тарқатиш D) Бир ўқувчини гуруҳдан чиқариб юбориш Тўғри жавоб: B) Қўпол, ғазабли хабарлар билан онлайн жанжал чиқариш ✔ Изоҳ: Фламинг — қисқа вақтда қўпол ва ҳақоратли хабарлар алмашиб, жанжални авж олдириш. 5. Кадрларни қайта тайёрлаш ва малакасини ошириш кимларга мўлжалланган? A) Бошланғич синф ўқувчилари ва уларнинг ота-оналарига B) Олий таълимга киришга тайёрланаётган абитуриентларга C) Мактабгача таълим ташкилотидаги болаларга D) Аллақачон касбга эга бўлган мутахассисларга Тўғри жавоб: D) Аллақачон касбга эга бўлган мутахассисларга ✔ Изоҳ: Қайта тайёрлаш ва малака ошириш ишлаётган мутахассисларнинг билимини янгилашга қаратилган. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 36 6. Болаларга «рақамли розилик» тушунчасини ўргатиш нимани англатади? A) Ҳеч ким билан ҳеч қачон расм алмашмаслик B) Бошқаларнинг расмини рухсат сўрамасдан хоҳлаганча тарқатиш ҳуқуқи C) Фақат ота-оналарнинг расмларини эркин тарқатиш D) Бировнинг расми ёки маълумотини улашишдан олдин унинг рухсатини сўраш Тўғри жавоб: D) Бировнинг расми ёки маълумотини улашишдан олдин унинг рухсатини ✔ сўраш Изоҳ: Рақамли розилик бошқаларнинг шахсий маълумотлари ва тасвирини ҳурмат қилишни ўргатади. 7. Маслаҳат ёзувларида қандай маълумотлар бўлиши керак? A) Фактларга асосланган, касбий зарур ва холис маълумотлар B) Маслаҳатчининг шахсий ҳис-ҳиссиётлари ва миш-мишлар C) Бошқа ўқувчилар ҳақидаги тасодифий маълумотлар D) Ўқувчи ҳақидаги ғийбатлар Тўғри жавоб: A) Фактларга асосланган, касбий зарур ва холис маълумотлар ✔ Изоҳ: Ёзувлар аниқ, холис, касбий мақсадга хизмат қиладиган ва баҳоловчи ҳукмлардан холи бўлиши керак. 8. Конфликтда бир томон иккинчисига «ёки шартларимни қабул қил, ёки...» деб қатъий талаб қўйиши қандай аталади? A) Ултиматум B) Медиатсия C) Парафраз D) Консенсус Тўғри жавоб: A) Ултиматум ✔ Изоҳ: Ултиматум музокара имконини торайтиради ва кўпинча конфликтни кескинлаштиради. 9. Ота-онага боланинг муаммоси ҳақида хабар беришда қайси тамойил муҳим? A) Болага ўзича психологик ташхис қўйиш B) Аниқ кузатувларга таяниб, ечимга йўналтириш C) Болани бошқа ўқувчилар билан солиштириш D) Салбий фактлар ва шикоятларни айтиш Тўғри жавоб: B) Аниқ кузатувларга таяниб, ечимга йўналтириш ✔ Изоҳ: Фактларга асосланган, ечимга қаратилган мулоқот ота-онани ҳамкорликка ундайди. 10. Медиатсияда медиатор бетарафлиги нимани англатади? A) Медиатор ҳеч бир томонга ён босмайди ва қарор тарафдори бўлмайди B) Медиатор суд қарорини чиқаради C) Медиатор каттароқ томонга ён босади D) Медиатор жабрланувчини доимо қўллаб-қувватлайди Тўғри жавоб: A) Медиатор ҳеч бир томонга ён босмайди ва қарор тарафдори бўлмайди ✔ Изоҳ: Бетарафлик икки томоннинг ҳам медиаторга ишонч билан мурожаат қилиши учун зарур шартдир. 11. Материални кичик қадамларга бўлиб, ҳар бир қадамдан кейин дарҳол қайта алоқа бериладиган таълим тури қайси? A) Экскурсия B) Лойиҳа таълими C) Муаммоли таълим D) Дастурлаштирилган таълим Тўғри жавоб: D) Дастурлаштирилган таълим ✔ Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 37 Изоҳ: Дастурлаштирилган таълим Б. Скиннернинг оперант ўрганиш ғояларига асосланган бўлиб, кичик қадам ва тезкор қайта алоқани назарда тутади. 12. Танлов асосида, ўқувчиларнинг қизиқишига кўра ўқув режадан ташқари чуқурлаштирилган машғулот қандай аталади? A) Мажбурий дарс B) Очиқ дарс C) Назорат иши D) Факултатив машғулот Тўғри жавоб: D) Факултатив машғулот✔ Изоҳ: Факултатив машғулотлар ихтиёрий бўлиб, ўқувчиларнинг қизиқиш ва қобилиятларини чуқурроқ ривожлантиради. 13. Бакалавриатни тамомлаган шахс таълимни қайси босқичда давом эттириши мумкин? A) Касб-ҳунар мактабида B) Мактабгача таълимда C) Таянч ўрта таълимда D) Магистратурада Тўғри жавоб: D) Магистратурада ✔ Изоҳ: Бакалавриатдан сўнг олий таълимнинг кейинги босқичи — магистратура. 14. Интервю (иш суҳбати)га тайёрланишда ўқувчига қайси маслаҳат фойдали? A) Ҳеч қандай тайёргарлик кўрмай, табиий бўлиш B) Ҳеч қандай тайёргарлик кўрмай, суҳбатга табиий ҳолда бориш C) Ташкилотни ўрганиш ва саволларга жавоб машқ қилиш D) Суҳбатга атайлаб бироз кечикиб бориш Тўғри жавоб: C) Ташкилотни ўрганиш ва саволларга жавоб машқ қилиш ✔ Изоҳ: Ташкилотни ўрганиш ва саволларга машқ қилиш ўзига ишончни оширади. 15. Лернер–Скаткин таснифида ўқитувчи намуна асосида ўқувчиларга билимни қайта тиклатадиган метод қандай аталади? A) Репродуктив метод B) Эвристик метод C) Тадқиқотчилик методи D) Лойиҳа методи Тўғри жавоб: A) Репродуктив метод ✔ Изоҳ: Репродуктив методда ўқувчи ўқитувчи кўрсатган намунадаги ҳаракатларни такрорлаб ўзлаштиради. 16. Павлов бўйича кучли, мувозанатли, аммо суст (инерт) нерв тизими қайси темпераментга хос? A) Меланхолик B) Сангвиник C) Холерик D) Флегматик Тўғри жавоб: D) Флегматик ✔ Изоҳ: Флегматик вазмин, шошилмайдиган, ҳис-туйғуларини кам намоён қиладиган бўлади. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 38 17. Педагогнинг ижтимоий тармоқдаги шахсий хулқи касбий этикага қандай алоқадор? A) Педагог обрўси ва ўқувчиларга намунага таъсир қилади B) Ҳеч қандай алоқаси йўқ, бу шахсий ҳаёт C) Фақат иш вақтида ёзган постлари алоқадор D) Асосан дўстлари кўради, шунинг учун аҳамиятсиз Тўғри жавоб: A) Педагог обрўси ва ўқувчиларга намунага таъсир қилади✔ Изоҳ: Педагогнинг онлайн хулқи ҳам унинг касбий обрўсига ва ўқувчилар ишончига таъсир қилади. 18. Мижоз гапидаги ҳис-туйғуни номлаб қайтариш («Сизни бу жуда хафа қилганга ўхшайди») қандай техника? A) Маслаҳат бериш B) Ҳис-туйғуларни акс эттириш C) Интерпретатсия D) Ёпиқ савол Тўғри жавоб: B) Ҳис-туйғуларни акс эттириш ✔ Изоҳ: Ҳис-туйғуларни акс эттириш мижознинг эмотсионал ҳолатини англаб, уни тан олишга ёрдам беради. 19. Психологияга оид илк тизимли асар саналадиган «Руҳ ҳақида» рисоласининг муаллифи ким? A) Платон B) Гиппократ C) Аристотел D) Демокрит Тўғри жавоб: C) Аристотел ✔ Изоҳ: Аристотелнинг «Руҳ ҳақида» асари психик ҳодисаларни тизимли тавсифлаган дастлабки асарлардан биридир. 20. Маслаҳатнинг бошида ўқувчига махфийлик ва унинг чегараларини тушунтириш нима учун муҳим? A) Ўқувчи онгли равишда қарор қилиши ва ишонч шаклланиши учун B) Бу суҳбатни қисқартириш учун C) Бу фақат расмиятчилик учун D) Бу ўқувчини қўрқитиш учун Тўғри жавоб: A) Ўқувчи онгли равишда қарор қилиши ва ишонч шаклланиши учун ✔ Изоҳ: Хабардор розилик тамойилига кўра мижоз жараён қоидалари ва махфийлик чегараларини олдиндан билиши керак. 21. Психологик тест натижаларини ўқувчига ёки ота-онага етказишда қайси қоида тўғри? A) Натижаларни бошқа ўқувчилар натижалари билан солиштириб, синфда эълон қилиш B) Рақамли балларни ҳеч қандай изоҳсиз бериш C) Натижаларни тушунарли, эҳтиёткор ва ёрлиқ ёпиштирмасдан тушунтириш D) Натижаларни синф олдида ҳаммага ўқиб бериш Тўғри жавоб: C) Натижаларни тушунарли, эҳтиёткор ва ёрлиқ ёпиштирмасдан тушунтириш ✔ Изоҳ: Тест натижалари махфий бўлиб, улар тушунарли тилда, болани камситмасдан изоҳланади. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 39 22. Ота-оналарнинг фарзанди учун юқори ва реал бўлмаган кутилмалари болага қандай таъсир қилиши мумкин? A) Кучли стресс ва муваффақиятсизлик қўрқувини келтириб чиқаради B) Ҳар доим боланинг мотиватсиясини ва ўқишдаги натижаларини оширади C) Фақат боланинг баҳоларини оширади D) Болага ҳеч қандай таъсир кўрсатмайди Тўғри жавоб: A) Кучли стресс ва муваффақиятсизлик қўрқувини келтириб чиқаради✔ Изоҳ: Ҳаддан ташқари босим болада хавотир ва ўзига ишончсизлик келтириб чиқариши мумкин; маслаҳатчи ота-онага реал кутилмаларни шакллантиришда ёрдам беради. 23. Т. Гордон таклиф қилган, айблашсиз ўз ҳис-туйғуларини ифодалаш усули қандай аталади? A) «Сен-хабар» B) Ултиматум C) «Мен-хабар» (Мен-ифода) D) Риторик савол Тўғри жавоб: C) «Мен-хабар» (Мен-ифода) ✔ Изоҳ: «Мен-хабар» намунаси: «Сен кечикканингда мен хавотирланаман, чунки...» — у ҳимояланиш реаксиясини камайтиради. 24. Бир фаолиятдан бошқасига онгли равишда тез ўта олиш қандай аталади? A) Диққатнинг кўчиши B) Диққатнинг тебраниши C) Диққатнинг тақсимланиши D) Чалғиш Тўғри жавоб: A) Диққатнинг кўчиши ✔ Изоҳ: Диққатнинг кўчиши янги вазифага онгли ва мақсадли равишда ўтишдир. 25. Томас–Килмен моделида ўз манфаатидан воз кечиб, бошқа томон талабларига ён бериш услуби қайси? A) Рақобат B) Мослашиш C) Ҳамкорлик D) Муроса Тўғри жавоб: B) Мослашиш ✔ Изоҳ: Мослашиш паст ассертивлик ва юқори кооперативликка мос келади. 26. Маслаҳатчи ўз ишидаги хатони (масалан, нотўғри йўналтириш) аниқлади. Этик ҳаракат қайси? A) Хатони яшириб, ҳеч кимга айтмаслик B) Хатони тан олиб, оқибатини бартараф этиш чораларини кўриш C) Айбни ўқувчи ёки ота-онага ағдариш D) Ҳужжатларни ўзгартириб, хатонинг изини йўқотишга ҳаракат қилиш Тўғри жавоб: B) Хатони тан олиб, оқибатини бартараф этиш чораларини кўриш ✔ Изоҳ: Ҳалоллик ва масъулият хатони тан олиб, ўқувчига зарарини камайтиришни талаб қилади. 27. Мактаб психологик хизматининг асосий вазифаси қайси? A) Дарс жадвали ва ўқитувчилар юкламасини тасдиқлаш B) Ўқувчиларнинг руҳий саломатлиги ва ривожини қўллаб-қувватлаш C) Мактабнинг йиллик бюджети ва харажатларини тузиш D) Ўқувчилар билимини баҳолаб, чорак ва йиллик баҳоларни қўйиш Тўғри жавоб: B) Ўқувчиларнинг руҳий саломатлиги ва ривожини қўллаб-қувватлаш ✔ Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 40 Изоҳ: Психологик хизмат ўқувчиларнинг руҳий ривожи, мослашуви ва фаровонлигини қўллаб- қувватлайди. 28. Узоқ муддат даволанаётган бола учун таълимни давом эттиришнинг қайси усули мавжуд? A) Асосан спорт машғулотлари B) Уйда ёки шифохонада индивидуал таълим C) Даволаниш тугагунча таълимни бутунлай тўхтатиб туриш D) Кейинги йил қайта ўқиш Тўғри жавоб: B) Уйда ёки шифохонада индивидуал таълим✔ Изоҳ: Соғлиғи сабабли мактабга бора олмайдиган болаларга уйда ёки даволаш муассасасида индивидуал таълим ташкил этилади. 29. Хавфли онлайн «челленж» (топшириқ)ларга қарши профилактикада маслаҳатчи нима қилиши керак? A) Бу мавзуда ҳеч қандай иш олиб бормаслик B) Танқидий фикрлашни ривожлантириб, хавф ҳақида суҳбатлашиш C) Болаларни челленжни эҳтиёткорлик билан синашга ундаш D) Челленж номларини синфда очиқ реклама қилиш Тўғри жавоб: B) Танқидий фикрлашни ривожлантириб, хавф ҳақида суҳбатлашиш ✔ Изоҳ: Болаларни босимга қарши туриш ва хавфни баҳолашга ўргатиш кўпроқ самара беради. 30. Медиатсияда махфийлик тамойили нимани англатади? A) Медиатсия натижалари дарҳол бутун мактабга эълон қилинади B) Томонлар бир-бирига ҳеч нарса айтмайди C) Жараёнда айтилган маълумот томонларнинг розилигисиз ошкор қилинмайди (хавфсизлик билан боғлиқ истиснолардан ташқари) D) Медиатор ҳамма нарсани ёзиб, ижтимоий тармоққа жойлайди Тўғри жавоб: C) Жараёнда айтилган маълумот томонларнинг розилигисиз ошкор ✔ қилинмайди (хавфсизлик билан боғлиқ истиснолардан ташқари) Изоҳ: Махфийлик томонларнинг очиқ гапириши учун ишонч яратади; ҳаёт ва соғлиққа хавф бўлса, истисно қўлланади. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 41 7-вариант Машқ тестлари • битта тўғри жавоб 1. Ота-она 15 ёшли фарзандини ўқишдан олиб, ишга бермоқчи. Қонун нуқтаи назаридан бу қандай баҳоланади? A) Маҳалла рухсати бўлса, қонуний деб ҳисобланади B) Ўқув йили давомида тақиқланадиган ҳолат C) Мажбурий таълим олишни таъминлаш мажбуриятига зид D) Ота-онанинг фарзанди тақдирини белгилаш ҳуқуқи Тўғри жавоб: C) Мажбурий таълим олишни таъминлаш мажбуриятига зид✔ Изоҳ: Умумий ўрта таълим мажбурий бўлиб, ота-оналар фарзандининг уни олишини таъминлаши шарт. 2. Таълим олувчининг мажбуриятларига қайси бири киради? A) Бошқа ўқувчиларни камситиш B) Педагогларни баҳолаш ҳуқуқидан воз кечиш C) Ўқув дастурини ўзи тузиш D) Ички тартиб қоидаларига риоя қилиш Тўғри жавоб: D) Ички тартиб қоидаларига риоя қилиш ✔ Изоҳ: Таълим олувчи таълим муассасасининг ички тартиб қоидаларига риоя қилиши ва бошқаларнинг ҳуқуқларини ҳурмат қилиши лозим. 3. Пиажега кўра боланинг дунёни фақат ўз нуқтаи назаридан кўриб, бошқалар позитсиясини ҳисобга ола олмаслиги нима деб аталади? A) Рефлексия B) Эготсентризм C) Ассимилятсия D) Идентификатсия Тўғри жавоб: B) Эготсентризм ✔ Изоҳ: Эготсентризм айниқса оператсиядан олдинги босқичдаги болалар тафаккурига хос хусусиятдир. 4. Катталар томонидан онлайн ишонч қозониб, болани кейинчалик жинсий эксплуататсия қилиш мақсадида алдаш қандай аталади? A) Спам B) Фламинғ C) Троллинғ D) Груминғ Тўғри жавоб: D) Груминғ ✔ Изоҳ: Груминг босқичма-босқич ишонч ҳосил қилиш, сир сақлашни сўраш ва болани яккалашни ўз ичига олади. 5. Сунъий интеллект воситаларига ўқувчиларнинг шахсий маълумотларини киритиш ҳақида қайси тавсия тўғри? A) Исм-фамилия ва манзилини киритиш мумкин B) Ҳамма маълумотни киритиш хавфсиз C) Шахсий ва махфий маълумотларни киритмаслик керак D) Фақат телефон рақамлари ва уй манзилларини киритиш рухсат этилади Тўғри жавоб: C) Шахсий ва махфий маълумотларни киритмаслик керак ✔ Изоҳ: СИ хизматларига киритилган маълумотлар сақланиши мумкин, шу боис шахсий ва махфий маълумотлар киритилмайди. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 42 6. Баумринд таснифига кўра қатъий назорат, сўзсиз бўйсуниш талаби ва кам илиқлик билан тавсифланадиган услуб қайси? A) Авторитар B) Либерал C) Гипервасийлик D) Авторитатив Тўғри жавоб: A) Авторитар✔ Изоҳ: Авторитар услубда қоидалар тушунтирилмайди, итоат талаб қилинади ва эмотсионал илиқлик кам бўлади. 7. Компютерда файл кенгайтмаси (масалан, .досх, .пдф) нимани билдиради? A) Файл яратилган сана ва вақтини B) Файлни яратган муаллифнинг исми ва яратилган санасини C) Файл турини ва қайси дастурда очилишини D) Файлнинг ҳажмини мегабайтларда Тўғри жавоб: C) Файл турини ва қайси дастурда очилишини ✔ Изоҳ: Файл кенгайтмаси файл формати ва уни очадиган дастур турини кўрсатади. 8. Болалар ҳуқуқлари ва фаровонлиги билан шуғулланувчи БМТ тузилмаси қайси? A) ЮНИСЕФ B) ХМТ (ИЛО) C) ЮНЕСКЎ D) ЖССТ (ВҲО) Тўғри жавоб: A) ЮНИСЕФ ✔ Изоҳ: ЮНИСЕФ — БМТ Болалар жамғармаси бўлиб, бутун дунёда болалар ҳуқуқлари ва фаровонлиги учун ишлайди. 9. Бошқалар хулқини тушунтиришда вазият омилларини кам баҳолаб, шахсий хусусиятларни ортиқча баҳолаш қандай аталади? A) Когнитив диссонанс B) Фундаментал атрибутсия хатоси C) Конформлик D) Ижтимоий фасилитатсия Тўғри жавоб: B) Фундаментал атрибутсия хатоси ✔ Изоҳ: Л. Росс бу хатони одамларнинг бошқалар хулқини кўпроқ «у шунақа одам» деб изоҳлаши билан тавсифлаган. 10. Ўқувчига нисбатан жисмоний жазо қўллаш қонун нуқтаи назаридан қандай баҳоланади? A) Тарбия усули сифатида, ота-она розилиги билан рухсат этилади B) Юқори синфларда рухсат этилади C) Тарбия усули сифатида рухсат этилади D) Йўл қўйиб бўлмайди, қадр-қимматни камситади Тўғри жавоб: D) Йўл қўйиб бўлмайди, қадр-қимматни камситади ✔ Изоҳ: Таълим олувчининг шаъни ва қадр-қиммати ҳурмат қилиниши керак; жисмоний ва руҳий зўравонлик тақиқланади. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 43 11. Бир одамнинг бошқасига нисбатан ёқтириш, симпатия ҳисси пайдо бўлиши жараёни қандай аталади? A) Фрустратсия B) Стереотиплаштириш C) Аттраксия D) Агрессия Тўғри жавоб: C) Аттраксия✔ Изоҳ: Аттраксия ташқи жозибадорлик, ўхшашлик, яқинлик ва тез-тез учрашиш каби омилларга боғлиқ. 12. Қонунларни ҳурмат қилиш, ўз ҳуқуқ ва бурчларини билиш маданиятини шакллантирувчи тарбия тури қайси? A) Экологик тарбия B) Эстетик тарбия C) Жисмоний тарбия D) Ҳуқуқий тарбия Тўғри жавоб: D) Ҳуқуқий тарбия ✔ Изоҳ: Ҳуқуқий тарбия фуқаронинг ҳуқуқий онги ва қонунга ҳурмат маданиятини шакллантиради. 13. Маҳалла фуқаролар йиғини мактаб билан ҳамкорликда қайси масалада ёрдам бера олади? A) Ўқитувчиларни аттестатсиядан ўтказишда B) Мактабнинг ўқув дастурини ўзгартиришда C) Қийин вазиятдаги оилаларни аниқлаш ва уларни қўллаб-қувватлашда D) Ўқувчиларнинг имтиҳон баҳоларини қўйиш ва чораклик баҳоларни тасдиқлашда Тўғри жавоб: C) Қийин вазиятдаги оилаларни аниқлаш ва уларни қўллаб-қувватлашда ✔ Изоҳ: Маҳалла аҳолини яхши билгани учун эҳтиёжманд оилаларни аниқлаш ва ёрдам ташкил қилишда муҳим ҳамкор. 14. Кичик мактаб ёшидаги болалар учун ўқитувчи қандай аҳамиятга эга? A) Доимо рақиб сифатида қабул қилинади B) Фақат тенгдош сифатида қабул қилинади C) Аҳамиятсиз шахс D) Кўпинча шубҳасиз обрўга эга муҳим катта Тўғри жавоб: D) Кўпинча шубҳасиз обрўга эга муҳим катта ✔ Изоҳ: Кичик мактаб ёшида ўқитувчининг баҳолари ва фикри бола учун жуда катта аҳамиятга эга бўлади. 15. Холланд моделидаги «тадқиқотчи» (Инвестигативе) турга мос касб қайси? A) Котиб ёки иш юритувчи B) Олим ёки лаборатория тадқиқотчиси C) Актёр ёки эстрада санъаткори D) Сотувчи ёки савдо менежери Тўғри жавоб: B) Олим ёки лаборатория тадқиқотчиси ✔ Изоҳ: Тадқиқотчи тур таҳлил қилиш, кузатиш ва илмий муаммоларни ҳал қилишни ёқтиради. 16. Каръера маслаҳатида «ҳаракат режаси» нимани ўз ичига олади? A) Фақат ўтказилган тестлар натижаларини B) Асосан орзу қилинган касблар рўйхатини C) Аниқ қадамлар, муддатлар ва керакли ресурсларни D) Фақат ота-онанинг касб ҳақидаги фикри ва тавсияларини Тўғри жавоб: C) Аниқ қадамлар, муддатлар ва керакли ресурсларни ✔ Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 44 Изоҳ: Ҳаракат режаси танланган йўналишга эришиш учун конкрет қадамлар ва муддатларни белгилайди. 17. Педагогик экспериментда дастлабки ҳолатни аниқлашга қаратилган босқич қандай аталади? A) Умумлаштирувчи босқич B) Шакллантирувчи босқич C) Аниқловчи (констататсия) босқичи D) Назорат босқичи Тўғри жавоб: C) Аниқловчи (констататсия) босқичи✔ Изоҳ: Аниқловчи босқичда тажриба бошланишидан олдинги мавжуд ҳолат ўлчанади ва қайд этилади. 18. Таълимнинг узлуксизлиги ва изчиллиги тамойили нимани назарда тутади? A) Ўқув йилининг таътилларсиз, танаффуссиз давом этишини B) Таълим фақат болалик ва ўсмирлик ёшида олинишини C) Ҳар бир босқичнинг бошқалардан алоҳида ва мустақил бўлишини D) Таълим босқичларининг ўзаро боғлиқ ва кетма-кет бўлишини Тўғри жавоб: D) Таълим босқичларининг ўзаро боғлиқ ва кетма-кет бўлишини ✔ Изоҳ: Узлуксизлик таълим босқичлари бир-бирини тўлдириб, инсон бутун ҳаёти давомида ўқиши мумкинлигини билдиради. 19. Буллингни гуруҳ ҳодисаси сифатида ўрганган К. Салмивалли тавсифидаги қайси рол тажовузкорни кулиб ёки қизиқиб рағбатлантиради? A) Кучайтирувчи (рағбатлантирувчи) B) Ҳимоячи C) Четдаги кузатувчи D) Жабрланувчи Тўғри жавоб: A) Кучайтирувчи (рағбатлантирувчи) ✔ Изоҳ: Кучайтирувчилар ўзлари ҳужум қилмаса ҳам томоша ва кулги билан тажовузкорга «аудитория» яратади. 20. Отанинг ўғлига насиҳатлари шаклида ёзилган «Қобуснома» асарининг муаллифи ким? A) Кайковус B) Аҳмад Югнакий C) Абдураҳмон Жомий D) Саъдий Шерозий Тўғри жавоб: A) Кайковус ✔ Изоҳ: «Қобуснома»ни Унсурулмаолий Кайковус ўғли Гилоншоҳга насиҳат сифатида ёзган, унда тарбия ва одоб масалалари ёритилган. 21. Муаллифлик ҳуқуқи билан ҳимояланган расмни тақдимотда ишлатишда нимага эътибор бериш керак? A) Асосан расмнинг ранг сифати ва аниқлигига B) Расмнинг ўлчами ва форматига C) Литсензия шартларига ва манбани кўрсатишга D) Ҳеч нарсага, интернетдаги ҳар қандай расм бепул Тўғри жавоб: C) Литсензия шартларига ва манбани кўрсатишга ✔ Изоҳ: Бошқалар асаридан фойдаланишда литсензия шартлари ҳурмат қилинади ва манба кўрсатилади. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 45 22. Буллингда иштирок этмасдан, аммо воқеани кузатиб турган ўқувчилар қандай аталади? A) Медиаторлар B) Менторлар C) Гувоҳлар (кузатувчилар) D) Тюторлар Тўғри жавоб: C) Гувоҳлар (кузатувчилар)✔ Изоҳ: Гувоҳлар буллингнинг давом этиши ёки тўхташига катта таъсир кўрсатади. 23. Болалар савдоси ва ўғирланишига қарши Конвенсия талаби қайси? A) Жавобгарликни тўлиқ ота-оналар зиммасига юклаш B) Болаларни ўғирлаш ва сотишнинг олдини олиш учун зарур чораларни кўриш C) Фақат давлат чегарасида болалар ҳужжатларини қўшимча назорат қилиш D) Фақат болаларнинг ўзини хавф ҳақида огоҳлантириш Тўғри жавоб: B) Болаларни ўғирлаш ва сотишнинг олдини олиш учун зарур чораларни кўриш ✔ Изоҳ: Давлат ҳар қандай мақсадда болаларни ўғирлаш, сотиш ёки савдо қилишнинг олдини олиш чораларини кўради. 24. Таълим соҳасидаги давлат сиёсатининг мақсадига қайси бири мос келади? A) Таълим муассасалари сонини имкон қадар камайтириш B) Сифатли таълимни асосан элита қатламига йўналтириш C) Сифатли таълимдан ҳамма фойдаланишини таъминлаш D) Умумий ўрта таълимни тўлиқ пуллик асосга ўтказиш Тўғри жавоб: C) Сифатли таълимдан ҳамма фойдаланишини таъминлаш ✔ Изоҳ: Давлат сиёсати сифатли таълимнинг ҳамма учун очиқ ва тенг бўлишини таъминлашга қаратилган. 25. Конвенсияга кўра бошланғич таълим қандай бўлиши керак? A) Ихтиёрий ва пуллик B) Фақат шаҳарларда C) Мажбурий ва бепул D) Ўғил болалар учун Тўғри жавоб: C) Мажбурий ва бепул ✔ Изоҳ: Иштирокчи давлатлар бошланғич таълимни мажбурий ва ҳамма учун бепул қилиши лозим. 26. Конвенсияга кўра бола ўз қадриятлари ва маданиятига оид қайси ҳуқуққа эга? A) Ўз маданияти, тили ва динига эга бўлиш ҳуқуқига B) Фақат хорижий маданият ва тилларни ўрганиш C) Конвенсияда маданиятга оид ҳуқуқ назарда тутилмаган D) Фақат давлат томонидан белгиланган маданиятни ўрганиш Тўғри жавоб: A) Ўз маданияти, тили ва динига эга бўлиш ҳуқуқига ✔ Изоҳ: Миллий ёки этник озчиликка мансуб бола ўз маданияти, тили ва динига эга бўлиш ҳуқуқидан маҳрум қилинмайди. 27. Гуруҳда кўпчилик аъзолар томонидан қабул қилинган ва хулқни тартибга солувчи ёзилмаган қоидалар қандай аталади? A) Сотсиограмма B) Гуруҳ меъёрлари C) Ижтимоий статистикалар D) Давлат стандартлари Тўғри жавоб: B) Гуруҳ меъёрлари ✔ Изоҳ: Гуруҳ меъёрлари аъзолар хулқини бошқаради; уларни бузганлар гуруҳ босимига дуч келади. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 46 28. Климов таснифида агроном, ветеринар, эколог касблари қайси турга киради? A) Одам–белгилар тизими B) Одам–табиат C) Одам–бадиий образ D) Одам–техника Тўғри жавоб: B) Одам–табиат✔ Изоҳ: Ўсимлик, ҳайвон ва табиий муҳит билан ишлаш «одам–табиат» турига хос. 29. Сайт манзилининг бошидаги «ҳттпс» нимани билдиради? A) Сайт фақат мобил қурилмалар учун эканини B) Сайт давлат ташкилотига тегишлилигини C) Сайтдан фойдаланиш бепул эканини D) Маълумотлар шифрланган ҳолда узатилишини Тўғри жавоб: D) Маълумотлар шифрланган ҳолда узатилишини ✔ Изоҳ: ҲТТПС маълумотларни браузер ва сайт ўртасида шифрлаб узатади; лекин бу сайтнинг ишончлилигини тўлиқ кафолатламайди. 30. Ўқувчининг хавф гуруҳига тушишига таъсир қилувчи омиллардан бири қайси? A) Спорт сексиясига қатнашиш B) Оиладаги доимий низолар ва назоратнинг йўқлиги C) Ишончли катталар билан яқин муносабат D) Мактабга кучли боғлиқлик ҳисси Тўғри жавоб: B) Оиладаги доимий низолар ва назоратнинг йўқлиги ✔ Изоҳ: Ноқулай оилавий муҳит, назорат ва қўллаб-қувватлашнинг етишмаслиги хавф омиллари ҳисобланади. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 47 8-вариант Машқ тестлари • битта тўғри жавоб 1. ПИСА халқаро тадқиқоти қайси ёшдаги ўқувчиларни баҳолайди? A) 10 ёшли ўқувчиларни B) 7 ёшли болаларни C) 18 ёшли битирувчиларни D) 15 ёшли ўқувчиларни Тўғри жавоб: D) 15 ёшли ўқувчиларни✔ Изоҳ: ПИСА 15 ёшли ўқувчиларнинг ўқиш, математика ва табиий фанлар бўйича саводхонлигини баҳолайди. 2. Дарс бошида иштирокчилар ўртасидаги тангликни юмшатиб, ижобий муҳит яратиш учун қўлланадиган қисқа машқлар қандай аталади? A) Тест синовлари B) Музёрар (исе-бреакер) машқлар C) Диктантлар D) Назорат ишлари Тўғри жавоб: B) Музёрар (исе-бреакер) машқлар ✔ Изоҳ: Музёрар машқлар танишиш, ишонч ва фаол иштирок учун қулай муҳит яратади. 3. Конфликт жараёнида томонлар ўртасидаги тўқнашувнинг тобора кучайиб бориши қандай аталади? A) Медиатсия B) Эскалатсия C) Деескалатсия D) Консенсус Тўғри жавоб: B) Эскалатсия ✔ Изоҳ: Эскалатсияда иштирокчилар сони, душманлик ва қўлланадиган воситалар кескинлиги ортиб боради. 4. Онлайн ўйинга қарамлик белгиси қайси? A) Ҳафтада бир марта қисқа вақт ўйин ўйнаш B) Севимли ўйини ҳақида тенгдошлар билан кўп гаплашиш C) Таътилда дўстлар билан бирга ўйин ўйнаш D) Ўйин туфайли уйқу, ўқиш ва оилани эътиборсиз қолдириш Тўғри жавоб: D) Ўйин туфайли уйқу, ўқиш ва оилани эътиборсиз қолдириш ✔ Изоҳ: Ўйин ҳаётнинг бошқа муҳим соҳаларини сиқиб чиқарса, бу қарамлик белгиси бўлиши мумкин. 5. Дж. Холланднинг касб танлаш назарияси шахс ва касб муҳитининг нечта типини ажратади? A) Бешта B) Тўртта C) Олтита D) Саккизта Тўғри жавоб: C) Олтита ✔ Изоҳ: Холланд типологияси (РИАСЕС): реалистик, тадқиқотчи, артистик, ижтимоий, тадбиркор ва конвенсионал типлар. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 48 6. Р. Фишер ва У. Юри ишлаб чиққан музокаралар услуби қандай аталади? A) Сократик метод B) Помодоро методи C) Делфи методи D) Гарвард (принсипиал) музокаралар методи Тўғри жавоб: D) Гарвард (принсипиал) музокаралар методи✔ Изоҳ: Гарвард методи «Геттинг то Ес» китобида баён қилинган. 7. Ўқувчи маслаҳатчига тенгдошининг ўз жонига қасд қилиш режаси ҳақида айтди. Тўғри ҳаракат қайси? A) Эртага ўқувчи билан яна гаплашиш учун вазиятни кутиб туриш B) Дарҳол белгиланган тартибда маъмурият ва ота-онани хабардор қилиш C) Ҳолатни бутун синфга эълон қилиб, муҳокама қилиш D) Буни миш-миш деб ҳисоблаб, эътиборсиз қолдириш Тўғри жавоб: B) Дарҳол белгиланган тартибда маъмурият ва ота-онани хабардор қилиш ✔ Изоҳ: Ҳаётга хавф бўлган ҳолатда тезкор ҳаракат қилинади; махфийлик бу ерда чекланади. 8. Мактабдан ташқари таълим муассасасига қатнаш қандай хусусиятга эга? A) Асосан аълочилар учун мажбурий B) Умумий ўрта таълим каби мажбурий ва баҳоланади C) Ихтиёрий, боланинг қизиқишига кўра D) Директор буйруғи билан Тўғри жавоб: C) Ихтиёрий, боланинг қизиқишига кўра ✔ Изоҳ: Мактабдан ташқари таълим ихтиёрий бўлиб, боланинг қизиқиш ва қобилиятларини ривожлантиришга хизмат қилади. 9. Ўқувчиларни қизиқиш ва қобилиятларига кўра гуруҳларга ажратиб, турли даражадаги топшириқлар бериш қандай таълим деб аталади? A) Оммавий таълим B) Репродуктив таълим C) Экстенсив таълим D) Дифференсиаллашган таълим Тўғри жавоб: D) Дифференсиаллашган таълим ✔ Изоҳ: Дифференсиаллашган таълим ўқувчиларнинг индивидуал фарқларини ҳисобга олиб, топшириқларни табақалаштиради. 10. Ота-оналар билан ҳамкорликда «ҳамкор» позитсияси нимани англатади? A) Ота-онанинг фикри қарор учун аҳамиятсиз B) Мактаб ҳар доим ҳақ, ота-она сўзсиз бўйсунади C) Ота-она ҳар доим ҳақ, мактаб эса унинг талабига сўзсиз бўйсунади D) Мактаб ва оила тенг масъулият ва ҳурмат асосида бирга қарор қилади Тўғри жавоб: D) Мактаб ва оила тенг масъулият ва ҳурмат асосида бирга қарор қилади ✔ Изоҳ: Ҳамкорлик икки томоннинг билим ва тажрибасини тан олиб, бола манфаати учун бирга ишлашни англатади. 11. Хулқнинг оқибатлари (мукофот ёки жазо) орқали ўрганиш — оперант шартланишни тадқиқ этган олим ким? A) Карл Рожерс B) Иван Павлов C) Беррес Скиннер D) Волфганг Кёлер Тўғри жавоб: C) Беррес Скиннер ✔ Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 49 Изоҳ: Б.Ф. Скиннер мустаҳкамланган хулқ тез-тез такрорланишини махсус «Скиннер қутиси» тажрибаларида кўрсатган. 12. Маслаҳатчи ўқувчи билан суҳбатни ота-онаси талабига кўра тўлиқ айтиб бериши керакми? A) Ҳа, фақат ёзма ҳисобот шаклида тўлиқ берилади B) Бола манфаати ва хавфсизлигини ҳисобга олиб, зарур умумий маълумот берилади C) Ҳа, суҳбатдаги ҳар бир сўзни ота-онага тўлиқ ва батафсил айтиб бериши шарт D) Йўқ, ота-онага ҳеч қандай маълумот берилмайди Тўғри жавоб: B) Бола манфаати ва хавфсизлигини ҳисобга олиб, зарур умумий маълумот ✔ берилади Изоҳ: Маслаҳатчи ота-она ҳуқуқи ва бола ишончи ўртасида мувозанат сақлаб, бола манфаатига мос зарур маълумотни беради. 13. Қайси босқич мактаб таълимидан олдин келади? A) Таянч ўрта таълим босқичи B) Мактабдан ташқари таълим C) Бошланғич профессионал таълим D) Мактабгача таълим ва тарбия Тўғри жавоб: D) Мактабгача таълим ва тарбия ✔ Изоҳ: Мактабгача таълим ва тарбия болани мактаб таълимига тайёрлайдиган биринчи босқичдир. 14. Оилада қайғу (яқин кишининг вафоти) юз берган ўқувчига ёрдам беришда мактаб ва оила қандай ҳамкорлик қилади? A) Болани синф олдида гапиришга мажбурлаш B) Болага дарҳол қўшимча топшириқлар бериш C) Бу мавзуни умуман муҳокама қилмаслик D) Бола ҳолати ҳақида ўзаро хабардор бўлиб туриш Тўғри жавоб: D) Бола ҳолати ҳақида ўзаро хабардор бўлиб туриш ✔ Изоҳ: Қайғу даврида бола қўшимча эътиборга муҳтож; мактаб ва оила биргаликда унинг ҳолатини кузатади. 15. Хавотирли ўқувчига тез ёрдам берувчи ўз-ўзини тинчлантириш усулларидан бири қайси? A) Секин, чуқур диафрагмал нафас олиш B) Баланд овозда қичқириш C) Нафасни узоқ ушлаб туриш D) Тез-тез юзаки нафас олиш Тўғри жавоб: A) Секин, чуқур диафрагмал нафас олиш ✔ Изоҳ: Секин диафрагмал нафас парасимпатик нерв тизимини фаоллаштириб, юрак уришини ва тангликни пасайтиради. 16. Кибербуллинг далилларини сақлашнинг тўғри усули қайси? A) Ҳеч нарсани ёзмай, фақат ёдда сақлаш B) Хабарларни дарҳол ўчириб, унутиш C) Скриншот олиш, сана ва вақтни қайд этиш D) Буллига жавобан таҳдидли хабар ёзиш Тўғри жавоб: C) Скриншот олиш, сана ва вақтни қайд этиш ✔ Изоҳ: Скриншот ва сана-вақт қайдлари мактаб, ота-она ёки ваколатли органларга мурожаат қилишда керак бўлади. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 50 17. Рожерс бўйича самарали маслаҳатнинг учта асосий шарти қайси? A) Тест, ташхис ва ретсепт B) Маслаҳат, буйруқ ва баҳолаш C) Эмпатия, сўзсиз ижобий қабул ва конгруентлик (самимийлик) D) Танқид, жазо ва назорат Тўғри жавоб: C) Эмпатия, сўзсиз ижобий қабул ва конгруентлик (самимийлик)✔ Изоҳ: Рожерс бу шартлар мавжуд бўлса, мижозда ижобий ўзгаришлар табиий равишда юзага келади деб ҳисоблаган. 18. Дарсга мунтазам келмаётган ўқувчи ҳолатида мактаб қандай ҳамкорлик қилиши мумкин? A) Сабабни аниқлаш учун оила ва маҳалла билан бирга ишлаш B) Асосан ота-онадан жарима ундиришни талаб қилиб, хат юбориш C) Давомат масаласини эътиборсиз қолдириш D) Ўқувчини дарҳол мактабдан чиқариб юбориш Тўғри жавоб: A) Сабабни аниқлаш учун оила ва маҳалла билан бирга ишлаш ✔ Изоҳ: Давоматсизлик сабаблари кўпинча оила шароити билан боғлиқ, уларни оила ва маҳалла билан бирга аниқлаш керак. 19. Профил таълим нимани англатади? A) Юқори синфларда умумтаълим фанларини қисқартириш B) Ҳамма ўқувчиларга фақат битта фанни чуқур ўқитиш C) Юқори синфларда ўқувчиларни фақат спорт ва жисмоний тарбияга йўналтириш D) Юқори синфларда ўқувчи қизиқишига мос йўналишни чуқур ўқитиш Тўғри жавоб: D) Юқори синфларда ўқувчи қизиқишига мос йўналишни чуқур ўқитиш ✔ Изоҳ: Профил таълим ўқувчининг қизиқиши ва келажакдаги касбига мос фанлар йўналишини чуқурроқ ўргатади. 20. Томас–Килмен моделида иккала томон манфаати тўлиқ қондириладиган ечим излаш услуби қайси? A) Четлаб ўтиш B) Муроса C) Мослашиш D) Ҳамкорлик Тўғри жавоб: D) Ҳамкорлик ✔ Изоҳ: Ҳамкорлик юқори ассертивлик ва юқори кооперативликни бирлаштиради ва «ғолиб — ғолиб» натижасига олиб келади. 21. Маъруза методи қайси ҳолатда энг ўринли қўлланади? A) Биринчи синфда ҳарфларни ўргатишда B) Жисмоний кўникмани машқ қилишда C) Ўқувчиларни дам олдиришда D) Ҳажмли назарий материални тизимли баён қилишда, асосан юқори синфларда Тўғри жавоб: D) Ҳажмли назарий материални тизимли баён қилишда, асосан юқори ✔ синфларда Изоҳ: Маъруза диққатни узоқ ушлаб туришни талаб қилади, шунинг учун у асосан юқори синфлар ва катта ҳажмли материалга мос. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 51 22. Мактабгача таълим ташкилотларининг қандай шакллари мавжуд бўлиши мумкин? A) Асосан уй шароитида ота-она тарбияси B) Фақат хусусий боғчалар ва энагалар C) Давлат, нодавлат, оилавий ва бошқа шакллар D) Фақат давлат мактабгача таълим ташкилотлари Тўғри жавоб: C) Давлат, нодавлат, оилавий ва бошқа шакллар✔ Изоҳ: Мактабгача таълим давлат, нодавлат, оилавий ва давлат-хусусий шериклик асосидаги ташкилотларда берилади. 23. Педагог ўқувчидан қимматбаҳо совға қабул қилиши қандай баҳоланади? A) Манфаатлар тўқнашувига олиб келувчи номақбул ҳолат B) Ҳурмат белгиси сифатида ҳар доим мақбул ҳолат C) Аълочи ўқувчидан бўлса, мақбул ҳолат D) Ҳурмат ва миннатдорлик белгиси сифатида ҳар доим мақбул ҳолат Тўғри жавоб: A) Манфаатлар тўқнашувига олиб келувчи номақбул ҳолат ✔ Изоҳ: Қимматбаҳо совға педагогнинг холислигига шубҳа туғдиради ва манфаатлар тўқнашувига олиб келади. 24. Немис шифокори И. Шулс ишлаб чиққан, ўз-ўзини ишонтириш формулалари орқали бўшашишга асосланган усул қайси? A) Аутоген тренинғ B) Сотсиометрия C) Психодрама D) Прогрессив релаксатсия Тўғри жавоб: A) Аутоген тренинғ ✔ Изоҳ: Аутоген тренингда «қўлларим оғир ва илиқ» каби формулалар ёрдамида бўшашиш ҳолатига эришилади. 25. Ўқувчиларга хавфсиз парол яратишни ўргатишда қайси маслаҳат тўғри? A) Бир нечта тасодифий сўздан иборат узун парол тузинғ B) Исмингиз ёки туғилган йилингизни парол қилиб, ҳаммага бир хил қўйинғ C) Ҳамма ҳисобларда бир хил парол ишлатинғ D) Паролни ишончли синфдошларга айтинғ Тўғри жавоб: A) Бир нечта тасодифий сўздан иборат узун парол тузинғ ✔ Изоҳ: Узун парол ибораси эсда қолиши осон, лекин тахмин қилиши қийин бўлади. 26. Фаолият самарадорлиги мотиватсиянинг ўртача даражасида энг юқори бўлишини ифодаловчи қонун қайси? A) Вебер–Фехнер қонуни B) Рибо қонуни C) Хик қонуни D) Еркс–Додсон қонуни Тўғри жавоб: D) Еркс–Додсон қонуни ✔ Изоҳ: Еркс–Додсон қонунига кўра жуда паст ва жуда юқори мотиватсия натижани пасайтиради. 27. Асосий тушунча атрофида у билан боғлиқ фикрларни тармоқлаб ёзишга асосланган график органайзер қайси? A) Синквейн B) Дебат C) Кластер D) Инсерт Тўғри жавоб: C) Кластер ✔ Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 52 Изоҳ: Кластер методида марказий сўздан боғлиқ тушунчалар шохлаб чизилади, бу фикрлар боғланишини кўрсатади. 28. Кибербуллингда «гувоҳ» (кузатувчи) ўқувчининг тўғри ҳаракати қайси? A) Постни бошқа дўстларига ҳам улашиб, фикрини сўраш B) Кулгили деб ҳисоблаб, изоҳ қолдириш C) Жабрланувчини қўллаб-қувватлаб, катталарга хабар қилиш D) Ҳақоратли постга лайк босиб қўйиш Тўғри жавоб: C) Жабрланувчини қўллаб-қувватлаб, катталарга хабар қилиш✔ Изоҳ: Гувоҳларнинг қўллаб-қувватлаши ва хабар бериши буллингни тўхтатишда муҳим рол ўйнайди. 29. Айрим характер хусусиятларининг меъёр доирасида ҳаддан ташқари кучли ифодаланиши қандай аталади? A) Характер аксентуатсияси B) Психопатия C) Темперамент D) Сублиматсия Тўғри жавоб: A) Характер аксентуатсияси ✔ Изоҳ: Аксентуатсия тушунчасини К. Леонгард киритган, А.Э. Личко эса ўсмирлардаги аксентуатсияларни таснифлаган. 30. Маслаҳатчи ўқувчига «Сенга нима қилишни мен айтаман, сен бажарасан» деди. Бу қайси ёндашувга зид? A) Ҳамкорликка асосланган, мижозга йўналтирилган ёндашувга B) Расмий ҳисобот бериш тартибига C) Ҳужжатларни тўғри юритиш талабига D) Авторитар бошқарув ва қатъий назоратга асосланган ёндашувга Тўғри жавоб: A) Ҳамкорликка асосланган, мижозга йўналтирилган ёндашувга ✔ Изоҳ: Замонавий маслаҳат ўқувчи билан ҳамкорликда, унинг фаол иштирокида ечим топишга асосланади. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 53 9-вариант Машқ тестлари • битта тўғри жавоб 1. Ўқувчини атайлаб гуруҳдан четлатиш, у ҳақида миш-миш тарқатиш буллингнинг қайси тури? A) Жисмоний буллинғ B) Вербал таҳдид C) Мулкий зарар D) Ижтимоий (релятсион) буллинғ Тўғри жавоб: D) Ижтимоий (релятсион) буллинғ✔ Изоҳ: Ижтимоий буллинг жабрланувчининг муносабатлари ва ижтимоий мавқеига зарар етказишга қаратилган. 2. Касб танлашда «қадриятлар» нимани англатади? A) Фақат иш вақтининг давомийлиги B) Асосан иш жойининг уйдан узоқлиги ва йўл харажати C) Ишда инсон учун муҳим нарсалар: барқарорлик, ижод ва ҳ.к. D) Фақат касбдаги иш ҳақи миқдори Тўғри жавоб: C) Ишда инсон учун муҳим нарсалар: барқарорлик, ижод ва ҳ.к. ✔ Изоҳ: Ишдаги қадриятлар инсон касбдан қандай қониқиш олишини белгилайди. 3. Гинзберг назариясида касб танлашнинг қайси даври болалик даврига хос? A) Синов даври B) Барқарорлик даври C) Фантазия даври D) Реал давр Тўғри жавоб: C) Фантазия даври ✔ Изоҳ: Болаликда касб танлови хаёлий бўлиб, ўйин ва орзуларга асосланади (фантазия даври). 4. Боланинг «Мен — мактаб ўқувчисиман» деган ички позитсияси қайси тайёрлик компонентига тааллуқли? A) Мотиватсион-шахсий тайёрлик B) Жисмоний тайёрлик C) Молиявий тайёрлик D) Нутқ аппарати тайёрлиги Тўғри жавоб: A) Мотиватсион-шахсий тайёрлик ✔ Изоҳ: Л.И. Божович мактаб ўқувчисининг ички позитсиясини мактабга шахсий тайёрликнинг муҳим кўрсаткичи деб ҳисоблаган. 5. Боланинг мактабга психологик тайёрлиги таркибига қайси компонент киради? A) Фақат ота-онанинг маълумоти B) Фақат ҳарфларни билиши C) Фақат бўйининг узунлиги D) Интеллектуал, мотиватсион, иродавий ва ижтимоий тайёргарлик Тўғри жавоб: D) Интеллектуал, мотиватсион, иродавий ва ижтимоий тайёргарлик ✔ Изоҳ: Мактабга тайёрлик билиш жараёнлари, ўқишга мотиватсия, ихтиёрий хулқ ва мулоқот кўникмаларини қамраб олади. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 54 6. Электрон почта орқали нотаниш юборувчидан келган иловани (аттачмент) очиш ҳақида қайси тавсия тўғри? A) Кечаси, интернет тинч пайтда, антивирусни ўчириб очиш B) Юборувчини ва файлни текширмасдан очмаслик C) Файлни ҳамма дўстларга тарқатиш D) Қизиқ бўлса, дарҳол очиб кўриш Тўғри жавоб: B) Юборувчини ва файлни текширмасдан очмаслик✔ Изоҳ: Нотаниш иловалар зарарли дастур тарқатишнинг кенг тарқалган усули. 7. Супер назариясига кўра ўсмирлик ва ёшлик даври қайси каръера босқичига тўғри келади? A) Барқарорлашиш босқичи B) Изланиш (эхплоратион) босқичи C) Пасайиш (деслине) босқичи D) Сақлаш (маинтенансе) босқичи Тўғри жавоб: B) Изланиш (эхплоратион) босқичи ✔ Изоҳ: Изланиш босқичида ёш инсон турли фаолиятларни синаб кўриб, касбий қизиқишларини аниқлайди. 8. Болани озодликдан маҳрум қилиш Конвенсияга кўра қандай қўлланилиши керак? A) Ота-она ёки мактаб талаби билан исталган муддатга B) Фақат охирги чора сифатида, энг қисқа муддатга C) Ҳар қандай қоидабузарлик учун узоқ муддатга D) Ҳар қандай ҳуқуқбузарликда биринчи чора сифатида Тўғри жавоб: B) Фақат охирги чора сифатида, энг қисқа муддатга ✔ Изоҳ: Болани ҳибсга олиш ёки қамоққа олиш фақат охирги чора сифатида ва мумкин қадар қисқа муддатга қўлланилади. 9. 20-ноябр қайси кун сифатида нишонланади? A) Халқаро оила куни B) Халқаро она тили куни C) Халқаро ўқитувчилар куни D) Бутунжаҳон болалар куни Тўғри жавоб: D) Бутунжаҳон болалар куни ✔ Изоҳ: 20-ноябр — Бола ҳуқуқлари тўғрисидаги Конвенсия қабул қилинган кун, Бутунжаҳон болалар куни. 10. Таълим олувчининг қайси ҳуқуқи унинг фикрини билдириш эркинлиги билан боғлиқ? A) Таълим муассасаси фаолиятига оид таклифлар билдириш B) Дарсни хоҳлаган вақтда ўзбошимча тарк этиш C) Ўқитувчи ва синфдошларини эркин танқид қилиб ҳақоратлаш D) Ички тартиб қоидаларига бўйсунишдан бош тортиш Тўғри жавоб: A) Таълим муассасаси фаолиятига оид таклифлар билдириш ✔ Изоҳ: Ўқувчи муассаса фаолиятини яхшилаш бўйича ўз фикр ва таклифларини билдириш ҳуқуқига эга. 11. Таълим муассасасида ўқувчилар ўзини ўзи бошқариш органлари (масалан, ўқувчилар кенгаши) нима учун керак? A) Ўқувчиларнинг бошқарувда иштироки ва фаоллиги учун B) Ўқитувчилар ишини назорат қилиб, жазо бериш учун C) Чораклик баҳоларни ўқувчилар ўзи белгилаши учун D) Ўқувчилар хоҳишига кўра дарсларни бекор қилиш учун Тўғри жавоб: A) Ўқувчиларнинг бошқарувда иштироки ва фаоллиги учун ✔ Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 55 Изоҳ: Ўқувчилар кенгаши демократик тамойил асосида ўқувчиларнинг фикр билдириши ва иштирокини таъминлайди. 12. Буллингни синфда муҳокама қилишда қайси ёндашув нотўғри? A) Гувоҳларнинг ҳимоячи бўлиши мумкинлигини тушунтириш B) Жабрланувчининг исмини айтиб, уни ҳамма олдида муҳокама қилиш C) Ҳурмат ва хавфсизлик қоидаларини биргаликда ишлаб чиқиш D) Ёрдам сўраш йўлларини кўрсатиш Тўғри жавоб: B) Жабрланувчининг исмини айтиб, уни ҳамма олдида муҳокама қилиш✔ Изоҳ: Жабрланувчини омма олдида муҳокама қилиш уни қайта жароҳатлайди ва буллингни кучайтириши мумкин. 13. Ўзини атайлаб жароҳатлаш (масалан, кесиш) кўпинча ниманинг белгиси бўлади? A) Чидаб бўлмас ҳиссий оғриқни енгиш учун нотўғри усул B) Соғлом ўсмирлик одати C) Спорт машғулотининг натижаси D) Фақат диққатни тортиш учун қилинган аҳамиятсиз ҳаракат Тўғри жавоб: A) Чидаб бўлмас ҳиссий оғриқни енгиш учун нотўғри усул ✔ Изоҳ: Ўзини жароҳатлаш жиддий ҳиссий қийналиш белгиси бўлиб, уни эътиборсиз қолдирмаслик ва мутахассисга йўналтириш керак. 14. Булутли сақлаш (слоуд стораге) нима? A) Флешка каби ташқи қурилмада сақлаш B) Принтер хотирасида вақтинча сақлаш C) Файлларни компютернинг ички қаттиқ дискида, офлайн сақлаш D) Файлларни интернет орқали масофавий серверларда сақлаш Тўғри жавоб: D) Файлларни интернет орқали масофавий серверларда сақлаш ✔ Изоҳ: Булутли сақлаш файлларни интернетдаги серверларда сақлаб, исталган қурилмадан фойдаланиш имконини беради. 15. Касбга йўналтиришда ўқувчининг академик натижалари қандай ҳисобга олинади? A) Академик натижалар умуман ҳисобга олинмайди B) Касб танловида ягона ва ҳал қилувчи мезон сифатида, бошқасисиз C) Математика фанидан баҳо ҳисобга олинади D) Қобилият ва қизиқишлар билан бирга, муҳим омиллардан бири сифатида Тўғри жавоб: D) Қобилият ва қизиқишлар билан бирга, муҳим омиллардан бири сифатида ✔ Изоҳ: Академик натижалар муҳим, лекин қизиқиш, қобилият ва шахсий хусусиятлар билан бирга баҳоланади. 16. Таълим олиш шаклларидан бири бўлган масофавий таълим нимага асосланади? A) Почта орқали топшириқ ва хатлар алмашишга B) Корхонадаги амалий машғулотларга C) Асосан синфхонада ўқитувчи билан юзма-юз ўтиладиган анъанавий дарсларга D) Ахборот-коммуникатсия технологияларидан фойдаланишга Тўғри жавоб: D) Ахборот-коммуникатсия технологияларидан фойдаланишга ✔ Изоҳ: Масофавий таълим ўқитувчи ва ўқувчи масофада бўлганда ахборот-коммуникатсия технологиялари орқали амалга оширилади. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 56 17. Фавқулодда вазият гувоҳлари қанча кўп бўлса, улардан бирортаси ёрдам бериш эҳтимоли шунча камайиши қандай аталади? A) Гало эффекти B) Зейгарник эффекти C) Кузатувчи (гувоҳ) эффекти D) Хоторн эффекти Тўғри жавоб: C) Кузатувчи (гувоҳ) эффекти✔ Изоҳ: Дж. Дарли ва Б. Латане тажрибалари масъулиятнинг гувоҳлар ўртасида «тақсимланиши» бу эффектга сабаб бўлишини кўрсатган. 18. Соокие файллари нима? A) Компютерга браузер орқали яширинча ўрнатиладиган вируслар тури B) Сайтларда автоматик очиладиган қисқа видеороликлар C) Сайт браузерда сақлайдиган, созлама ва фаоллик ҳақидаги кичик файллар D) Браузер орқали юклаб олинадиган матн ҳужжатлари Тўғри жавоб: C) Сайт браузерда сақлайдиган, созлама ва фаоллик ҳақидаги кичик файллар ✔ Изоҳ: Соокие файллар сайтларга фойдаланувчини эслаб қолиш, созламаларни сақлаш ва фаолликни кузатиш имконини беради. 19. «Педагогик достон» асари ва жамоа орқали тарбия назарияси кимга тегишли? A) Антон Макаренкў B) Надежда Крупская C) Василий Сухомлинский D) Константин Ушинский Тўғри жавоб: A) Антон Макаренкў ✔ Изоҳ: А.С. Макаренко вояга етмаганлар колониясидаги тажрибасини «Педагогик достон»да ёритиб, жамоа тарбияси назариясини ишлаб чиққан. 20. Зарарли дастур (малваре) қайси? A) Расмий оператсион тизим янгиланишлари B) Вируслар, троянлар ва жосуслик дастурлари C) Браузерлар ва уларнинг кенгайтмалари D) Матн муҳаррирлари ва офис дастурлари Тўғри жавоб: B) Вируслар, троянлар ва жосуслик дастурлари ✔ Изоҳ: Малваре — қурилмага зарар етказиш ёки маълумот ўғирлаш учун яратилган дастурлар умумий номи. 21. Бола ҳуқуқларининг устуворлиги мактаб қоидалари тузишда қандай намоён бўлади? A) Қоидалар асосан жазо чоралари рўйхатидан иборат бўлиб, болалар билан келишилмайди B) Қоидалар фақат катталар қулайлигига қараб тузилади C) Қоидалар бола ҳуқуқларига мос бўлиб, ўқувчилар фикри ҳисобга олинади D) Қоидалар ўқувчилар билан маслаҳатлашмасдан тузилади Тўғри жавоб: C) Қоидалар бола ҳуқуқларига мос бўлиб, ўқувчилар фикри ҳисобга олинади ✔ Изоҳ: Мактаб қоидалари Конвенсия ва қонунга мос бўлиши, ўқувчилар фикри эса уларни тузишда ҳисобга олиниши керак. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 57 22. Конвенсияга кўра болани ота-онасидан уларнинг хоҳишига зид равишда ажратишга қачон йўл қўйилади? A) Қўшнилар оила ҳақида шикоят қилган ҳолатда B) Боланинг манфаатлари учун зарур бўлса, қонуний тартибда C) Мактаб маъмурияти ёзма талаб қилган ҳар қандай ҳолатда D) Ҳеч қандай ҳолатда, ҳатто бола хавф остида бўлса ҳам Тўғри жавоб: B) Боланинг манфаатлари учун зарур бўлса, қонуний тартибда✔ Изоҳ: Ажратиш фақат боланинг манфаатлари талаб қилганда, ваколатли орган қарори ва қонуний тартибда амалга оширилади. 23. Битта хабар турли аудиторияга турлича таъсир қилиши, кутилганга қарама-қарши натижа бериши қандай аталади? A) Пигмалион эффекти B) Гало эффекти C) Биринчилик эффекти D) Бумеранг эффекти Тўғри жавоб: D) Бумеранг эффекти ✔ Изоҳ: Бумеранг эффектида ҳаддан ташқари босим ёки нотўғри таъсир одамни тескари позитсияга ундайди. 24. «Туркий гулистон ёхуд ахлоқ» асарининг муаллифи ким? A) Маҳмудхўжа Беҳбудий B) Абдулла Авлоний C) Ҳамза Ҳакимзода Ниёзий D) Абдулла Қодирий Тўғри жавоб: B) Абдулла Авлоний ✔ Изоҳ: Абдулла Авлоний 1913-йилда ёзган бу дарслик-асарида яхши ва ёмон хулқлар, тарбия масалаларини ёритган. 25. Янги туғилган жониворнинг илк кўрган ҳаракатланувчи объектга тез ва мустаҳкам боғланиб қолиши (К. Лорентс) қандай аталади? A) Сенсибилизатсия B) Сублиматсия C) Импринтинғ D) Ҳабитуатсия Тўғри жавоб: C) Импринтинғ ✔ Изоҳ: К. Лорентс ғоз болалари туғилгандан кейин кўрган биринчи ҳаракатланувчи объектга эргашишини кузатган. 26. Қонунга кўра қайси таълим турлари мажбурий ҳисобланади? A) Фақат бошланғич таълим B) Олий ва олий таълимдан кейинги таълим C) Фақат профессионал таълим D) Умумий ўрта ва ўрта махсус таълим Тўғри жавоб: D) Умумий ўрта ва ўрта махсус таълим ✔ Изоҳ: Умумий ўрта ва ўрта махсус таълимнинг мажбурийлиги қонундаги асосий тамойиллардан бири ҳисобланади. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 58 27. Ўйин элементлари (балл, даража, нишон, мусобақа) ни ўқув жараёнига қўллаш қандай аталади? A) Гамификатсия B) Акселератсия C) Стандартлаштириш D) Аттестатсия Тўғри жавоб: A) Гамификатсия✔ Изоҳ: Гамификатсия ўйин механикасидан фойдаланиб, ўқувчилар мотиватсиясини оширишга хизмат қилади. 28. А. Бандура таълимотига кўра бошқалар хулқини кузатиш ва тақлид қилиш орқали ўрганиш қандай аталади? A) Импринтинғ B) Ижтимоий (кузатув орқали) ўрганиш C) Классик шартланиш D) Инсайт Тўғри жавоб: B) Ижтимоий (кузатув орқали) ўрганиш ✔ Изоҳ: Бандура болалар катталар хулқини, жумладан тажовузкор хулқни ҳам кузатиб ўзлаштиришини кўрсатган. 29. Боланинг фикрини ҳурмат қилиш тамойилига кўра унинг фикри қандай ҳисобга олинади? A) Фақат 18 ёшдан сўнғ B) Ҳеч қачон ҳисобга олинмайди, қарорни катталар қабул қилади C) Ёши ва етуклигига мос равишда D) Асосан ота-она рухсат берса Тўғри жавоб: C) Ёши ва етуклигига мос равишда ✔ Изоҳ: Ўз фикрини шакллантира оладиган бола ўзига оид масалаларда фикр билдиради; фикрига ёши ва етуклигига қараб аҳамият берилади. 30. Алишер Навоийнинг жамият қатламлари ва ахлоқий фазилатлар ҳақидаги насрий асари қайси? A) «Девону луғотит турк» B) «Бобурнома» C) «Хамса» D) «Маҳбуб ул-қулуб» Тўғри жавоб: D) «Маҳбуб ул-қулуб» ✔ Изоҳ: «Маҳбуб ул-қулуб» Навоийнинг ахлоқий-таълимий насрий асари бўлиб, унда одоб, илм ва тарбия масалалари кенг ёритилган. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 59 10-вариант Машқ тестлари • битта тўғри жавоб 1. Мактаб маслаҳатчиси кибербуллинг ҳолатини қандай ҳужжатлаштириши керак? A) Фактлар, сана, далиллар ва кўрилган чораларни холис қайд этиш B) Ўқувчилар орасидаги миш-мишлар ва тахминларни ёзиб бориш C) Ҳеч нарса ёзмай, фақат оғзаки эслаб қолиш D) Ҳолатни мактаб саҳифасида оммавий эълон қилиш Тўғри жавоб: A) Фактлар, сана, далиллар ва кўрилган чораларни холис қайд этиш✔ Изоҳ: Холис ҳужжатлаштириш кейинги чоралар ва ҳамкорлик учун асос бўлади. 2. Кибербуллингга учраган болада қайси белги кузатилиши мумкин? A) Баҳолари ва қизиқишлари доимо ошиб боради B) Дўстлари ва ижтимоий фаоллиги кўпаяди C) Телефондан кейин хавотирланиш, ёлғизланиш, мактабдан қочиш D) Иштаҳаси, кайфияти ва дўстлар билан мулоқоти сезиларли яхшиланади Тўғри жавоб: C) Телефондан кейин хавотирланиш, ёлғизланиш, мактабдан қочиш ✔ Изоҳ: Қурилмадан кейин хавотир, уйқунинг бузилиши, ижтимоий чекиниш кибербуллинг белгилари бўлиши мумкин. 3. Синалувчи сюжетли расмлар асосида ҳикоя тузадиган проектив тест қайси? A) Шулте жадваллари B) Тематик апперсепсия тести (ТАТ) C) Айзенк сўровномаси D) Бине–Симон тести Тўғри жавоб: B) Тематик апперсепсия тести (ТАТ) ✔ Изоҳ: ТАТ ни Г. Мюррей ва К. Морган яратган; ҳикояларда шахснинг мотив ва зиддиятлари намоён бўлади. 4. Педагогнинг ўқувчи билан романтик муносабати қандай баҳоланади? A) Қатъиян йўл қўйиб бўлмайди, этика ва қонунни бузади B) Шахсий масала бўлиб, этикага алоқаси йўқ C) Ота-она розилиги бўлса, мақбул ва қонуний деб ҳисобланади D) Битирувчи синф ўқувчиси билан мақбул Тўғри жавоб: A) Қатъиян йўл қўйиб бўлмайди, этика ва қонунни бузади ✔ Изоҳ: Педагог ва ўқувчи ўртасидаги романтик ёки жинсий муносабат ҳар қандай ҳолатда қатъиян тақиқланади. 5. Мактабдаги касбга йўналтириш ишларига ота-оналарни қандай жалб қилиш мумкин? A) Улардан қўшимча тўлов сўраш орқали B) Уларга фақат ёзма ҳисобот юбориб, хабардор қилиш орқали C) Ўз касби ҳақида сўзлаб беришга таклиф қилиш орқали D) Уларни бу ишлардан четлатиш орқали Тўғри жавоб: C) Ўз касби ҳақида сўзлаб беришга таклиф қилиш орқали ✔ Изоҳ: Турли касб эгаси бўлган ота-оналар ўқувчиларга касблар ҳақида жонли маълумот бера олади. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 60 6. Маслаҳатчининг «садоқат» (фиделитй) тамойили нимани англатади? A) Ҳар қандай ҳолатда раҳбариятга сўзсиз бўйсуниш B) Ота-оналар талабларини бажариш C) Берилган ваъдаларга амал қилиш ва ишончни оқлаш D) Ҳамкасблар манфаатини ўқувчидан устун қўйиш Тўғри жавоб: C) Берилган ваъдаларга амал қилиш ва ишончни оқлаш✔ Изоҳ: Садоқат маслаҳатчи ўз мажбуриятлари ва ваъдаларига содиқ бўлиб, мижоз ишончини сақлашини англатади. 7. Маслаҳатчининг мижозга тайёр ечим айтиб бериши ўрнига унинг ўзи ечим топишига ёрдам бериши нима учун афзал? A) Мижоз ҳеч қачон ечим топа олмайди B) Бу маслаҳатчининг вақтини тежайди холос C) Мижоз ўз қарори учун масъулиятни ҳис қилади ва мустақиллиги ривожланади D) Маслаҳатчи масъулиятдан қочади Тўғри жавоб: C) Мижоз ўз қарори учун масъулиятни ҳис қилади ва мустақиллиги ✔ ривожланади Изоҳ: Ўзи топган ечимни мижоз кўпроқ қабул қилади ва амалга оширади; бу унинг қобилиятларини мустаҳкамлайди. 8. Музокаралардаги БАТНА тушунчаси нимани англатади? A) Медиаторнинг тўлови B) Музокаралар жадвали C) Якуний шартнома матни D) Келишувга эришилмаса, энг яхши муқобил вариант Тўғри жавоб: D) Келишувга эришилмаса, энг яхши муқобил вариант ✔ Изоҳ: БАТНА келишувни қабул қилиш ёки рад этишни баҳолаш учун мезон бўлиб хизмат қилади. 9. Олий таълим қайси босқичларни ўз ичига олади? A) Бошланғич ва таянч B) Бакалавриат ва магистратура C) Литсей ва коллеж D) Таянч докторантура ва докторантура Тўғри жавоб: B) Бакалавриат ва магистратура ✔ Изоҳ: Олий таълим икки босқичдан иборат: бакалавриат ва магистратура. 10. Маҳалла фаоллари билан ҳамкорликда профилактик тадбирлар (масалан, болалар хавфсизлиги бўйича) ўтказишдан мақсад нима? A) Ҳомийлардан маблағ йиғиш B) Асосан байрам, консерт ва кўнгилочар тадбирлар уюштириш C) Хабардорликни ошириб, хавфли ҳолатларнинг олдини олиш D) Юқори ташкилотга ҳисобот тайёрлаш Тўғри жавоб: C) Хабардорликни ошириб, хавфли ҳолатларнинг олдини олиш ✔ Изоҳ: Профилактик тадбирлар жамиятда болалар хавфсизлиги бўйича умумий масъулият маданиятини шакллантиради. 11. Маслаҳатчи ўқувчига қарши ғаразли муносабатда эканини сезса нима қилиши керак? A) Ўқувчини кичик хатолари учун жазолаши B) Ўқувчини бошқа мутахассисга ҳам юбормай, хизматдан маҳрум қилиши C) Ғаразини яшириб, ишлашни давом эттириши D) Ҳолатни таҳлил қилиб, керак бўлса бошқа мутахассисга топшириши Тўғри жавоб: D) Ҳолатни таҳлил қилиб, керак бўлса бошқа мутахассисга топшириши ✔ Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 61 Изоҳ: Холисликни сақлай олмаган маслаҳатчи ўқувчи манфаати учун ёрдамни бошқа мутахассисга топширади. 12. Климов таснифига кўра дастурчи, бухгалтер, таржимон касблари қайси турга киради? A) «Одам — белгилар тизими» B) «Одам — табиат» C) «Одам — бадиий образ» D) «Одам — одам» Тўғри жавоб: A) «Одам — белгилар тизими»✔ Изоҳ: Бу касбларда меҳнат предмети рақамлар, матнлар, формулалар ва бошқа белги тизимларидир. 13. Маҳалла ва мактаб ҳамкорлигида болаларнинг бўш вақтини мазмунли ташкил этиш нима беради? A) Қизиқишларни ривожлантириб, хавфли хулқни камайтиради B) Болаларни ортиқча чарчатиб қўяди C) Болалар учун ҳеч қандай фойда бермайди D) Ҳисобот учун керак бўлган, фойдаси кам расмиятчилик Тўғри жавоб: A) Қизиқишларни ривожлантириб, хавфли хулқни камайтиради ✔ Изоҳ: Спорт, тўгарак ва ижодий машғулотлар болаларни фойдали фаолиятга жалб қилиб, салбий таъсирлардан ҳимоя қилади. 14. Назарий материални ўқувчилар уйда ўрганиб, синфда эса амалий топшириқлар бажариладиган модел қандай аталади? A) Маннҳейм тизими B) Тескари синф (флиппед слассроом) C) Маъруза-семинар тизими D) Белл–Ланкастер тизими Тўғри жавоб: B) Тескари синф (флиппед слассроом) ✔ Изоҳ: Тескари синф моделида дарс вақти тушунтиришга эмас, муҳокама ва амалий ишга сарфланади. 15. Олий таълимдаги таянч докторантура натижасида қандай даража берилади? A) Фан доктори (ДСс) илмий даражаси B) Магистр академик даражаси C) Профессор илмий унвони D) Фалсафа доктори (ПҳД) даражаси Тўғри жавоб: D) Фалсафа доктори (ПҳД) даражаси ✔ Изоҳ: Таянч докторантурани тугатиб, диссертатсия ҳимоя қилган шахсга фалсафа доктори (ПҳД) даражаси берилади. 16. Синф раҳбарининг асосий вазифаси қайси? A) Синф жамоасини тарбиялаш ва ота-оналар билан алоқа қилиш B) Синф хонасини таъмирлаш ишларини молиялаштириш C) Мактабнинг умумий дарс жадвалини тузиш ва тасдиқлаш D) Синф ўқувчиларининг тўловларини ҳисобга олиб бориш Тўғри жавоб: A) Синф жамоасини тарбиялаш ва ота-оналар билан алоқа қилиш ✔ Изоҳ: Синф раҳбари синф жамоаси тарбияси, ўқувчиларнинг ривожини кузатиш ва ота-оналар билан ҳамкорликка масъул. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 62 17. Ўқувчилар бир-бирининг ишини олдиндан келишилган мезонлар асосида баҳолаши қандай аталади? A) Сумматив имтиҳон B) Ташқи аттестатсия C) Маъмурий назорат D) Ўзаро баҳолаш Тўғри жавоб: D) Ўзаро баҳолаш✔ Изоҳ: Ўзаро баҳолаш танқидий фикрлаш ва масъулиятни ривожлантиради ҳамда тезкор қайта алоқа беради. 18. Конфликтда ҳис-туйғуларни бостириб, уларни умуман тан олмаслик кўпинча қандай натижа беради? A) Конфликт дарҳол ва тўлиқ ҳал бўлади B) Томонлар ўртасида ишонч ортади C) Яширин норозилик тўпланиб, кейинчалик кучлироқ тўқнашувга олиб келади D) Конфликтнинг объекти йўқолади Тўғри жавоб: C) Яширин норозилик тўпланиб, кейинчалик кучлироқ тўқнашувга олиб келади ✔ Изоҳ: Бостирилган ҳиссиётлар йўқолмайди; улар тўпланиб, эскалатсия ва муносабатларнинг бузилишига сабаб бўлиши мумкин. 19. Эриксон бўйича мактабгача ёш (тахминан 3–6 ёш) учун хос зиддият қайси? A) Идентиклик ва роллар чалкашлиги B) Генеративлик ва турғунлик C) Ташаббускорлик ва айбдорлик ҳисси D) Яхлитлик ва умидсизлик Тўғри жавоб: C) Ташаббускорлик ва айбдорлик ҳисси ✔ Изоҳ: Мактабгача ёшда бола фаол ташаббус кўрсатади; уни доимий чеклаш айбдорлик ҳиссини шакллантириши мумкин. 20. Педагог этикасида «касбий чегара» тушунчаси нимани англатади? A) Педагог фаолият юритадиган мактаб ҳудудининг чегарасини B) Ўқув дастурининг соатлар бўйича ҳажмини C) Педагог иш вақтининг аниқ тугаш муддатини D) Педагог ва ўқувчи муносабатининг касбий доирада сақланишини Тўғри жавоб: D) Педагог ва ўқувчи муносабатининг касбий доирада сақланишини ✔ Изоҳ: Касбий чегаралар муносабатлар шахсий, молиявий ёки романтик тус олмаслигини таъминлайди. 21. Маслаҳатчининг мижозга нисбатан ўз шахсий тажрибасидан келиб чиққан эмотсионал реаксияси қандай аталади? A) Резюме B) Трансфер C) Раппорт D) Контртрансфер (контрперенос) Тўғри жавоб: D) Контртрансфер (контрперенос) ✔ Изоҳ: Контртрансферни англаш ва супервизияда муҳокама қилиш маслаҳатчининг холислигини сақлашга ёрдам беради. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 63 22. Маслаҳатчининг ўз малакасини доимий ошириб бориши қайси этик тамойил билан боғлиқ? A) Касбий компетенсия B) Очиқлик ва шаффофлик C) Холислик ва адолат D) Махфийлик ва ишонч Тўғри жавоб: A) Касбий компетенсия✔ Изоҳ: Касбий компетенсия билим ва кўникмаларни мунтазам янгилаб боришни талаб қилади. 23. Оилада янги фарзанд туғилгандан кейин катта фарзанднинг хулқида ўзгариш кузатилса, маслаҳатчи ота-онага қандай тавсия беради? A) Катта фарзандни хулқи учун жазолашни B) Уни вақтинча қариндошларникига юбориб, уйдан узоқлаштиришни C) Ўзгаришга умуман эътибор бермасликни D) Катта фарзандга алоҳида эътибор ва вақт ажратишни Тўғри жавоб: D) Катта фарзандга алоҳида эътибор ва вақт ажратишни ✔ Изоҳ: Оиладаги ўзгаришлар болада рашк ва хавотир уйғотиши мумкин; алоҳида эътибор уни қўллаб- қувватлайди. 24. Итларда сўлак ажралиши тажрибалари орқали шартли рефлексларни (классик шартланиш) ўрганган олим ким? A) Иван Павлов B) Эдвард Торндайк C) Беррес Скиннер D) Алберт Бандура Тўғри жавоб: A) Иван Павлов ✔ Изоҳ: И.П. Павлов нейтрал стимул (масалан, қўнғироқ) овқат билан бирга такрорланса, шартли рефлекс ҳосил бўлишини кўрсатган. 25. Медиатсиянинг асосий тамойилларидан бири қайси? A) Бир томонга ён босиш B) Ошкора эълон қилиш C) Ихтиёрийлик D) Мажбурийлик Тўғри жавоб: C) Ихтиёрийлик ✔ Изоҳ: Медиатсия тамойиллари: ихтиёрийлик, махфийлик, медиаторнинг бетарафлиги, томонларнинг тенг ҳуқуқлилиги. 26. Педагогик талаб методининг самарали бўлиши учун қайси шарт муҳим? A) Талаб аниқ, асосланган ва изчил бўлиши B) Талаб фақат бақириб айтилиши C) Талаб ҳар куни ўзгариб туриши D) Талаб бажарилишини назорат қилмаслик Тўғри жавоб: A) Талаб аниқ, асосланган ва изчил бўлиши ✔ Изоҳ: Талаб аниқ, тушунарли ва изчил бўлса ҳамда бажарилиши назорат қилинса, хулқ одатига айланади. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 64 27. Ўқувчи «Ҳамма синфдошларим мени гуруҳда масхара қиляпти» деди. Маслаҳатчи суҳбат давомида қандай муносабат билдириши керак? A) «Эҳтимол, ўзинг уларга бирор ёмон нарса қилгандирсан» B) «Менга айтганинг яхши бўлди, бирга ечим топамиз» C) «Бу синфдошларинг билан ўз ишинг» D) «Бу шунчаки ҳазил, эътибор берма» Тўғри жавоб: B) «Менга айтганинг яхши бўлди, бирга ечим топамиз»✔ Изоҳ: Боланинг айтганини қадрлаш ва қўллаб-қувватлаш ишончни мустаҳкамлайди. 28. Онлайн таҳдид боланинг ҳаёти ёки хавфсизлигига реал хавф туғдирса, нима қилиш керак? A) Яқин дўстларига айтиб қўйиш B) Ота-она, мактаб ва ҳуқуқни муҳофаза органларига мурожаат қилиш C) Фақат таҳдидчини блоклаб қўйиш D) Таҳдидни жиддий эмас деб, ҳеч кимга айтмай эътиборсиз қолдириш Тўғри жавоб: B) Ота-она, мактаб ва ҳуқуқни муҳофаза органларига мурожаат қилиш ✔ Изоҳ: Реал хавф бўлса, далиллар билан бирга дарҳол ваколатли органларга мурожаат қилинади. 29. Мусиқа ва санъат мактаблари, тўгараклар, болалар ижодиёт марказлари қайси таълим турига киради? A) Олий таълимдан кейинги таълимга B) Профессионал таълимга C) Мактабдан ташқари таълимга D) Олий таълимга Тўғри жавоб: C) Мактабдан ташқари таълимга ✔ Изоҳ: Мактабдан ташқари таълим болаларнинг қизиқиш ва иқтидорини қўшимча ривожлантиришга хизмат қилади. 30. Бир вақтнинг ўзида бир неча фаолиятни бажаришда диққатни улар орасида бўлиш қобилияти қандай аталади? A) Диққатнинг кўчиши B) Диққатнинг тақсимланиши C) Диққатнинг ҳажми D) Диққатнинг барқарорлиги Тўғри жавоб: B) Диққатнинг тақсимланиши ✔ Изоҳ: Диққат тақсимланиши бир вақтда бир неча объектни диққат доирасида ушлаб туришни англатади. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 65 11-вариант Машқ тестлари • битта тўғри жавоб 1. Халқ оғзаки ижоди, урф-одатлари ва анъаналаридаги тарбиявий тажрибани ўрганувчи соҳа қайси? A) Қиёсий педагогика B) Андрагогика C) Этнопедагогика D) Коррексион педагогика Тўғри жавоб: C) Этнопедагогика✔ Изоҳ: Этнопедагогика халқ педагогикасини — мақоллар, эртаклар, маросимлардаги тарбия анъаналарини ўрганади. 2. Боланинг онгини туғилганда «тоза тахта» (табула раса) деб ҳисоблаган мутафаккир ким? A) Мария Монтессори B) Джон Локк C) Лев Толстой D) Иоганн Гербарт Тўғри жавоб: B) Джон Локк ✔ Изоҳ: Инглиз файласуфи Джон Локк инсон тажрибаси ва тарбия орқали шаклланади, онг эса дастлаб «тоза тахта» деб ҳисоблаган. 3. Боланинг асосий эҳтиёжлари (овқат, кийим, тиббий ёрдам, назорат) мунтазам қондирилмаслиги қандай аталади? A) Эътиборсизлик (бепарволик) B) Мустақил тарбия C) Ижтимоий мослашув бузилиши D) Инклюзив тарбия Тўғри жавоб: A) Эътиборсизлик (бепарволик) ✔ Изоҳ: Боланинг асосий эҳтиёжларини мунтазам қондирмаслик эътиборсизлик деб аталади ва зўравонлик тури ҳисобланади. 4. Касбга йўналтириш тестлари натижаларига қандай муносабатда бўлиш керак? A) Уларни бутунлай эътиборсиз қолдириб, ҳеч қачон ишлатмаслик B) Уларни ягона ва якуний ҳукм деб қабул қилиш C) Йўналтирувчи маълумот сифатида, бошқа омиллар билан бирга кўриш D) Натижалар асосида ўқувчини касбга мажбурлаш Тўғри жавоб: C) Йўналтирувчи маълумот сифатида, бошқа омиллар билан бирга кўриш ✔ Изоҳ: Тест фақат битта маълумот манбаи; қарор суҳбат, тажриба ва ўқувчининг ўз фикри билан бирга қабул қилинади. 5. Биринчи экспериментал психология лабораторияси 1879-йилда қаерда очилган? A) Лейптсигда B) Вена шаҳрида C) Лондонда D) Парижда Тўғри жавоб: A) Лейптсигда ✔ Изоҳ: В. Вундт 1879-йилда Лейптсигда биринчи экспериментал психология лабораториясини очган; бу сана психологиянинг мустақил фан сифатида шаклланиши ҳисобланади. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 66 6. Таълим тизимининг асосий мақсадларидан бири қайси? A) Ҳар бир ўқувчини мактабдаёқ битта касбга боғлаш B) Ҳар томонлама ривожланган, мустақил фикрлайдиган шахсни тарбиялаш C) Имтиҳон натижалари рейтингини ҳар қандай йўл билан, тез суръатда ошириш D) Битирувчиларга кўпроқ диплом ва сертификат бериш Тўғри жавоб: B) Ҳар томонлама ривожланган, мустақил фикрлайдиган шахсни тарбиялаш✔ Изоҳ: Таълим тизими билимли, мустақил фикрлайдиган, маънавий етук шахсни тарбиялашга қаратилган. 7. Болани ҳар қандай камситишдан ҳимоя қилиш тамойили қайси ҳолатларни ўз ичига олади? A) Бола ёки ота-онасининг ирқи, жинси, тили, дини ва бошқа ҳолатларини B) Фақат боланинг миллатига қараб камситиш ҳолатларини C) Фақат оиланинг бойлиги ва ижтимоий мавқеига қараб камситиш ҳолатларини D) Фақат боланинг жинсига қараб камситиш ҳолатларини Тўғри жавоб: A) Бола ёки ота-онасининг ирқи, жинси, тили, дини ва бошқа ҳолатларини ✔ Изоҳ: Камситмаслик бола ёки унинг ота-онасининг ҳар қандай ҳолати (ирқ, жинс, тил, дин, ногиронлик ва бошқ.) бўйича амал қилади. 8. Марказий протсессор (СПУ) компютерда қандай вазифани бажаради? A) Буйруқларни бажаради ва ҳисоб-китобларни амалга оширади B) Товуш чиқариш ва карнай овозини бошқариш билан шуғулланади C) Фақат экранга тасвир чиқариб беради D) Файлларни узоқ муддат сақлайди Тўғри жавоб: A) Буйруқларни бажаради ва ҳисоб-китобларни амалга оширади ✔ Изоҳ: Протсессор компютернинг «мияси» бўлиб, дастур буйруқларини бажаради. 9. Браузер (веб-браузер) нима? A) Веб-саҳифаларни кўриш учун дастур B) Электрон жадваллар билан ишловчи дастур C) Матнли ҳужжатларни таҳрирловчи дастур D) Зарарли дастурлардан ҳимояловчи дастур Тўғри жавоб: A) Веб-саҳифаларни кўриш учун дастур ✔ Изоҳ: Браузер интернетдаги веб-саҳифаларни очиш ва кўриш учун мўлжалланган дастур. 10. «Эмил ёки тарбия ҳақида» асарида табиий (эркин) тарбия ғоясини илгари сурган ким? A) Василий Сухомлинский B) Жан-Жак Руссў C) Адолф Дистерверғ D) Джон Дюи Тўғри жавоб: B) Жан-Жак Руссў ✔ Изоҳ: Франсуз мутафаккири Ж.-Ж. Руссо болани табиатга мувофиқ, эркин ривожлантириш ғоясини «Эмил» асарида баён қилган. 11. Табиатга онгли ва масъулиятли муносабатни шакллантиришга қаратилган тарбия тури қайси? A) Ақлий тарбия B) Меҳнат тарбияси C) Экологик тарбия D) Эстетик тарбия Тўғри жавоб: C) Экологик тарбия ✔ Изоҳ: Экологик тарбия табиатни асраш, ресурслардан оқилона фойдаланиш маданиятини шакллантиради. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 67 12. «Оломон психологияси» асарида оломондаги шахснинг танқидий фикрлаши пасайишини тасвирлаган олим ким? A) Курт Левин B) Леон Фестингер C) Густав Лебон D) Музафер Шериф Тўғри жавоб: C) Густав Лебон✔ Изоҳ: Г. Лебон оломонда инсон анонимлик ва эмотсионал юқиш туфайли ўзини бошқача тутишини ёзган. 13. Таълим муассасасида ўқувчиларга маълум сиёсий ёки диний қарашни мажбурлаб сингдириш қайси тамойилга зид? A) Таълим узлуксизлиги B) Таълимнинг дунёвий хусусияти C) Билимлиликни рағбатлантириш D) Таълим устуворлиги Тўғри жавоб: B) Таълимнинг дунёвий хусусияти ✔ Изоҳ: Таълим тизими дунёвий хусусиятга эга, шу боис ўқувчиларга мафкура ёки динни мажбуран сингдиришга йўл қўйилмайди. 14. Касб танлашдаги кенг тарқалган хатолардан бири қайси? A) Ўз қизиқиш ва қобилиятларини ўрганиш B) Танлаган касбни амалиётда синаб кўриш C) Касб ҳақида турли манбалардан маълумот тўплаб ўрганиш D) Касбни фақат нуфузига ёки бирор шахсга ҳавасга қараб танлаш Тўғри жавоб: D) Касбни фақат нуфузига ёки бирор шахсга ҳавасга қараб танлаш ✔ Изоҳ: Касбни фақат обрўси ёки муайян шахсга ҳавасга қараб танлаш кўпинча нотўғри қарорга олиб келади. 15. А. Тешфел ижтимоий идентиклик назариясига кўра одамлар одатда қандай тенденсияга эга? A) Гуруҳларни умуман фарқламаслик B) Фақат якка шахсларга баҳо бериш C) Ўз гуруҳини (ингруп) бошқа гуруҳлардан афзал кўриш D) Бегона гуруҳни доимо афзал кўриш Тўғри жавоб: C) Ўз гуруҳини (ингруп) бошқа гуруҳлардан афзал кўриш ✔ Изоҳ: Ҳатто тасодифий белгилар асосида тузилган гуруҳларда ҳам одамлар ўз гуруҳи аъзоларига кўпроқ имтиёз берган. 16. Парсонснинг касб танлаш ёндашуви нимага асосланади? A) Касбни тасодифий танлаб, фақат омад ва тақдирга ишонишга B) Асосан ота-онанинг хоҳиши ва тажрибасига C) Касбдаги иш ҳақи миқдорига D) Ўзини билиш, касбларни билиш ва уларни мослаштиришга Тўғри жавоб: D) Ўзини билиш, касбларни билиш ва уларни мослаштиришга ✔ Изоҳ: Парсонс модели: шахсий хусусиятларни билиш, касб талабларини билиш ва улар ўртасида тўғри мувофиқлик топиш. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 68 17. К. Салмивалли тадқиқотларига кўра буллингни тўхтатишда қайси иштирокчилар роли айниқса муҳим? A) Тажовузкорга кулиб турадиган гувоҳлар B) Жабрланувчини ҳимоя қилувчи гувоҳлар C) Воқеадан узоқлашганлар D) Тажовузкорнинг ёрдамчилари Тўғри жавоб: B) Жабрланувчини ҳимоя қилувчи гувоҳлар✔ Изоҳ: Салмивалли буллингни гуруҳ ҳодисаси деб кўрсатган; ҳимоячи гувоҳлар сони ошса, буллинг камаяди. 18. Касб танлашдаги «Хоҳлайман – Қила оламан – Керак» формуласи нимани англатади? A) Асосан касбдаги иш ҳақи миқдорини B) Дўстлар ва тенгдошлар танловини C) Фақат ота-она хоҳиши ва оиладаги касбий анъаналарни давом эттиришни D) Қизиқиш, қобилият ва меҳнат бозори эҳтиёжининг мослигини Тўғри жавоб: D) Қизиқиш, қобилият ва меҳнат бозори эҳтиёжининг мослигини ✔ Изоҳ: Тўғри касб танлови шахс қизиқиши, имкониятлари ва жамият (бозор) эҳтиёжи кесишган жойда бўлади. 19. Бошқа мақсадга эришиш воситаси сифатида қўлланадиган тажовуз (масалан, телефонни тортиб олиш учун уриш) қандай аталади? A) Душманона (реактив) тажовуз B) Аутоагрессия C) Инструментал тажовуз D) Вербал ҳазил Тўғри жавоб: C) Инструментал тажовуз ✔ Изоҳ: Инструментал тажовузда зарар етказиш мақсад эмас, балки бошқа нарсага эришиш воситасидир. 20. Ўсмирлик даврини «бўрон ва тазйиқ» даври деб таърифлаган психолог ким? A) Карл Рожерс B) Лев Вйготский C) Стенли Холл D) Жан Пиаже Тўғри жавоб: C) Стенли Холл ✔ Изоҳ: С. Холл ўсмирликни кайфият беқарорлиги ва зиддиятларга тўла давр сифатида тавсифлаган. 21. Мактабда бола ҳуқуқларини бузиш ҳолати аниқланса, ўқувчи ёки ота-она қаерга мурожаат қилиши мумкин? A) Мактаб маъмурияти, таълим бошқаруви ва ваколатли давлат органларига B) Ҳеч қаерга, чунки бу мактабнинг ички иши C) Асосан хорижий давлатларнинг элчихоналарига D) Фақат ижтимоий тармоқларда ҳолатни оммавий эълон қилиб, муҳокама қилиш орқали Тўғри жавоб: A) Мактаб маъмурияти, таълим бошқаруви ва ваколатли давлат органларига ✔ Изоҳ: Бола ҳуқуқлари бузилганда мактаб раҳбарияти, юқори таълим бошқаруви органлари ва бошқа ваколатли органларга мурожаат қилинади. 22. Компютерда «Стрл+С» ва «Стрл+В» одатда нима учун ишлатилади? A) Қидириш ва алмаштириш учун B) Сақлаш ва ёпиш учун C) Нусхалаш ва жойлаштириш учун D) Чоп этиш ва ўчириш учун Тўғри жавоб: C) Нусхалаш ва жойлаштириш учун ✔ Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 69 Изоҳ: Стрл+С белгиланган қисмни нусхалайди, Стрл+В уни керакли жойга қўяди. 23. Боғланиш назариясида ғамхўр катта қайтганда унга қувониб интиладиган ва тез тинчланадиган бола қандай боғланиш турига эга? A) Қочувчи B) Иккиланувчи-хавотирли C) Ишончли (хавфсиз) D) Дезорганизатсиялашган Тўғри жавоб: C) Ишончли (хавфсиз)✔ Изоҳ: Ишончли боғланишдаги бола ғамхўрни хавфсиз таянч сифатида қабул қилиб, ундан тасалли олади. 24. Буллинг ҳақида ўқувчи маслаҳатчига мурожаат қилганда биринчи навбатда нима қилиш керак? A) Дарҳол ҳамманинг олдида тажовузкорни чақириш B) «Эътибор берма, ўтиб кетади» дейиш C) «Ўзинг айбдорсан» дейиш D) Уни диққат билан тинглаш, сўзларига ишониш ва мурожаати учун миннатдорлик билдириш Тўғри жавоб: D) Уни диққат билан тинглаш, сўзларига ишониш ва мурожаати учун ✔ миннатдорлик билдириш Изоҳ: Жабрланувчига ишонч билдириш ва уни айбламаслик кейинги мурожаатлар ва хавфсизлик учун муҳим. 25. Компютернинг оператив хотираси (РАМ) қандай вазифани бажаради? A) Тасвир ва ҳужжатларни қоғозга чоп этади B) Компютерни интернет тармоғига улайди C) Файлларни узоқ муддат, компютер ўчганда ҳам сақлаб туради D) Ишлаётган дастурлар ва маълумотларни вақтинча сақлайди Тўғри жавоб: D) Ишлаётган дастурлар ва маълумотларни вақтинча сақлайди ✔ Изоҳ: РАМ ишлаётган дастурлар учун тезкор вақтинчалик хотира; қувват ўчса, ундаги маълумот йўқолади. 26. Бир ёш инқирози қайси ютуқ билан боғлиқ ҳолда юзага келади? A) Ўқишни ўрганиш билан B) Касб танлаш билан C) Жинсий етилиш билан D) Юришни ва илк сўзларни эгаллаш билан Тўғри жавоб: D) Юришни ва илк сўзларни эгаллаш билан ✔ Изоҳ: Юриш ва автоном нутқнинг пайдо бўлиши боланинг мустақиллигини ошириб, бир ёш инқирозига олиб келади. 27. Боланинг шахсий ҳаёти дахлсизлиги ҳуқуқи нимани англатади? A) Боланинг ёзишмалари ва телефонини исталган катта рухсатсиз текшириши мумкинлиги B) Бола катталар билан мулоқот қилмаслик ҳуқуқига эгалиги C) Боланинг шахсий ҳаёти, оиласи, ёзишмаларига ўзбошимча аралашилмаслиги D) Бола хоҳламаса мактабга бормаслик ҳуқуқига эгалиги Тўғри жавоб: C) Боланинг шахсий ҳаёти, оиласи, ёзишмаларига ўзбошимча ✔ аралашилмаслиги Изоҳ: Ҳеч бир бола шахсий ҳаёти, оиласи, уй-жойи ва ёзишмаларига ўзбошимча ёки ноқонуний аралашувга дучор қилинмаслиги керак. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 70 28. Таълим олувчининг ҳуқуқларига қайси бири киради? A) Ички тартиб қоидаларига риоя қилмаслик B) Хавфсиз ва соғлом шароитда таълим олиш C) Дарсга хоҳлаганча келмаслик D) Педагогни ҳақорат қилиш Тўғри жавоб: B) Хавфсиз ва соғлом шароитда таълим олиш✔ Изоҳ: Таълим олувчи хавфсиз, соғлиғига зарар етказмайдиган шароитда таълим олиш ҳуқуқига эга. 29. Мимика, имо-ишора ва тана ҳаракатларини ўрганувчи новербал мулоқот соҳаси қайси? A) Кинесика B) Семантика C) Фонетика D) Проксемика Тўғри жавоб: A) Кинесика ✔ Изоҳ: Кинесика тана ҳаракатларининг мулоқотдаги маъносини ўрганади. 30. Очиқ кодли (опен соурсе) дастур нима? A) Пуллик литсензия билан тарқатиладиган дастур B) Фақат битта компютерга ўрнатиладиган дастур C) Манба коди очиқ, уни ўрганиш ва ўзгартириш мумкин бўлган дастур D) Асосан давлат ташкилотлари фойдаланадиган, коди ёпиқ махсус дастур Тўғри жавоб: C) Манба коди очиқ, уни ўрганиш ва ўзгартириш мумкин бўлган дастур ✔ Изоҳ: Очиқ кодли дастурларнинг манба коди ҳамма учун очиқ, улар литсензия доирасида эркин ўзгартирилиши мумкин. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 71 12-вариант Машқ тестлари • битта тўғри жавоб 1. Биринчи экспериментал психология лабораториясининг асосчиси ким? A) Вилгелм Вундт B) Зигмунд Фрейд C) Иван Павлов D) Уилям Джеймс Тўғри жавоб: A) Вилгелм Вундт✔ Изоҳ: Немис олими В. Вундт экспериментал психологиянинг асосчиси сифатида тан олинган. 2. Гарвард музокаралар методининг асосий тамойилларидан бири қайси? A) Одамларни муаммодан ажратиш B) Ҳар доим биринчи бўлиб ён бермаслик C) Рақибни чалғитиш D) Фақат ўз позитсиясида туриб олиш Тўғри жавоб: A) Одамларни муаммодан ажратиш ✔ Изоҳ: Бу методда муаммога қатъий, одамларга эса юмшоқ муносабатда бўлиш тавсия этилади. 3. Билимларни блокларга бўлиб, ҳар бир блок мустақил мақсад, материаллар ва назоратга эга бўладиган таълим қандай аталади? A) Фронтал таълим B) Догматик таълим C) Модулли таълим D) Монологик таълим Тўғри жавоб: C) Модулли таълим ✔ Изоҳ: Модулли таълимда ҳар бир модул тўлиқ ўқув бирлиги бўлиб, ўқувчи уларни ўз суръатида ўзлаштириши мумкин. 4. Дифференсиал таълим нимани назарда тутади? A) Аълочи ўқувчилар билан алоҳида ишлашни B) Ўқувчиларнинг индивидуал фарқларини ҳисобга олиб топшириқ беришни C) Паст ўзлаштирган ўқувчиларни синфдан ажратишни D) Ҳамма ўқувчиларга айнан бир хил топшириқни бир хил муддатда беришни Тўғри жавоб: B) Ўқувчиларнинг индивидуал фарқларини ҳисобга олиб топшириқ беришни ✔ Изоҳ: Дифференсиал ёндашувда топшириқлар ўқувчиларнинг даражаси ва эҳтиёжига мослаб берилади. 5. Давлат таълим муассасалари билан бир қаторда қандай таълим ташкилотлари фаолият юритиши мумкин? A) Фақат ҳарбий муассасалар B) Нодавлат таълим ташкилотлари C) Фақат хорижий элчихоналар D) Асосан диний муассасалар Тўғри жавоб: B) Нодавлат таълим ташкилотлари ✔ Изоҳ: Таълим тизимида давлат, нодавлат ва давлат-хусусий шериклик асосидаги ташкилотлар фаолият юритади. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 72 6. Темпераментни тўрт турга ажратиш анъанаси қайси қадимги шифокор номи билан боғлиқ? A) Ибн Синў B) Паратселс C) Везалий D) Гиппократ Тўғри жавоб: D) Гиппократ✔ Изоҳ: Гиппократ тўрт хил «суюқлик» ҳақидаги таълимоти асосида темперамент турлари ғоясини илгари сурган, кейин Гален уни ривожлантирган. 7. Тарбиявий ишда синф раҳбари томонидан синф ўқувчилари билан мунтазам ўтказиладиган суҳбат ва тадбирлар қандай аталади? A) Синф соати (тарбиявий соат) B) Лаборатория иши C) Педагогик кенгаш D) Факултатив Тўғри жавоб: A) Синф соати (тарбиявий соат) ✔ Изоҳ: Синф соати синф жамоасини уюштириш, ахлоқий ва ижтимоий масалаларни муҳокама қилишнинг асосий шаклидир. 8. Дж. Роттер тушунчасига кўра ўз ҳаётидаги воқеалар учун жавобгарликни асосан ўзига оладиган шахс қандай локус назоратга эга? A) Нейтрал B) Интернал C) Экстернал D) Диффуз Тўғри жавоб: B) Интернал ✔ Изоҳ: Интернал локус назоратли одам муваффақият ва муваффақиятсизликни ўз ҳаракатлари билан боғлайди. 9. Қуйидагилардан қайси бири очиқ саволга мисол бўлади? A) «Бугун мактабга бордингизми?» B) «Мактабдаги бир кунингиз ҳақида гапириб бера оласизми?» C) «Сиз мактабни яхши кўрасизми?» D) «Сизнинг ёшингиз ўн тўртдами?» Тўғри жавоб: B) «Мактабдаги бир кунингиз ҳақида гапириб бера оласизми?» ✔ Изоҳ: Очиқ саволларга «ҳа» ёки «йўқ» билан жавоб бериб бўлмайди; улар мижозни батафсил гапиришга ундайди. 10. Ота-онанинг меҳнат мигратсиясида бўлиши болага қандай таъсир қилиши мумкин ва мактаб нима қилади? A) Болани ота-онаси кетгани учун айблаш керак B) Бола қийналиши мумкин, мактаб уни ва васийсини қўллаб-қувватлайди C) Бундай ҳолат болага ҳеч қандай таъсир қилмайди D) Бундай болани вақтинча мактабдан четлатиб, уйда қолдириш керак Тўғри жавоб: B) Бола қийналиши мумкин, мактаб уни ва васийсини қўллаб-қувватлайди ✔ Изоҳ: Ота-онаси узоқда бўлган болалар қўшимча эътибор ва қарамоғидаги қариндошлар билан ҳамкорликка муҳтож. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 73 11. Дарснинг ташкилий босқичидан кейин ўқувчиларнинг олдинги билимларини ёдга тушириб, янги мавзуга тайёрлаш қандай аталади? A) Уйга вазифа бериш B) Якуний аттестатсия C) Рефлексия D) Билимларни фаоллаштириш (актуализатсия) Тўғри жавоб: D) Билимларни фаоллаштириш (актуализатсия)✔ Изоҳ: Актуализатсия янги билимни олдинги билимлар билан боғлаш учун зарур таянч яратади. 12. Ўқувчи маслаҳатчидан унинг маълумотлари кимларга берилишини сўради. Тўғри жавоб қайси? A) «Бу сизнинг билишингиз шарт бўлмаган масала» B) «Маълумотларингиз мактабдаги ҳамма ўқитувчилар ва ота-оналарга берилади» C) «Фақат директорга айтаман, бошқа ҳеч кимга» D) Қайси ҳолларда ва кимга, нима мақсадда берилишини ҳалол тушунтириш Тўғри жавоб: D) Қайси ҳолларда ва кимга, нима мақсадда берилишини ҳалол тушунтириш ✔ Изоҳ: Ўқувчи ўз маълумотларининг ишлатилиши ҳақида тушунарли ва ҳалол жавоб олишга ҳақли. 13. Маҳалла Ўзбекистон Конститутсиясига кўра қандай институт ҳисобланади? A) Фуқароларнинг ўзини ўзи бошқариш органи B) Сиёсий партиянинг қуйи бўғини C) Хусусий нотижорат ташкилоти D) Давлат ҳокимиятининг туман даражасидаги маҳаллий органи Тўғри жавоб: A) Фуқароларнинг ўзини ўзи бошқариш органи ✔ Изоҳ: Маҳалла фуқаролар йиғинлари фуқароларнинг ўзини ўзи бошқариш органларидир. 14. Медиатсияда медиаторнинг томон айтганини ўз сўзлари билан қисқа қайта ифодалаши қандай аталади? A) Парафраз B) Конфронтатсия C) Интерпретатсия D) Ултиматум Тўғри жавоб: A) Парафраз ✔ Изоҳ: Парафраз томонга унинг гапи тўғри тушунилганини кўрсатади ва аниқлаштиришга имкон беради. 15. «Кибербуллинг» ва «жанжал» фарқи нимада? A) Улар ўртасида ҳеч қандай фарқ йўқ B) Жанжал ҳар доим фақат онлайн бўлади C) Буллингда қасд, такрорийлик ва кучлар номутаносиблиги бор D) Кибербуллинг фақат бир марта, тасодифан содир бўлади Тўғри жавоб: C) Буллингда қасд, такрорийлик ва кучлар номутаносиблиги бор ✔ Изоҳ: Буллинг бир томоннинг иккинчисига қасддан, такрорий ва куч устунлиги билан зарар етказишидир. 16. Ота-она билан мулоқотда очиқ саволга мисол қайси? A) «Фарзандингиз 13 ёшдами?» B) «Сиз бугун келдингизми?» C) «Уйда фарзандингиз ўқишга қандай қарайди?» D) «Фарзандингиз ҳар куни уй вазифасини бажарадими ёки йўқми?» Тўғри жавоб: C) «Уйда фарзандингиз ўқишга қандай қарайди?» ✔ Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 74 Изоҳ: Очиқ саволлар «ҳа/йўқ» билан чекланмасдан, батафсил жавоб ва фикр алмашинувига имкон беради. 17. Ўқувчи маслаҳатчига ишониб айтган сирини маслаҳатчи ота-оналар мажлисида мисол сифатида келтирди (исм айтмасдан, лекин таниб бўладиган ҳолда). Бу қандай баҳоланади? A) Бир марта қилинса, рухсат этилади B) Махфийликни бузиш, чунки ўқувчини таниб олиш мумкин C) Ота-оналар учун фойдали ва зарарсиз тарбиявий мисол D) Мақбул, чунки ўқувчининг исми айтилмади Тўғри жавоб: B) Махфийликни бузиш, чунки ўқувчини таниб олиш мумкин✔ Изоҳ: Исм айтилмаса ҳам шахсни аниқлаш мумкин бўлган тафсилотлар махфийликни бузади. 18. Суҳбат якунида ёки бир қисмида асосий фикрларни жамлаб қисқача баён қилиш қандай техника? A) Ёпиқ савол B) Минимал рағбат C) Умумлаштириш (резюме) D) Конфронтатсия Тўғри жавоб: C) Умумлаштириш (резюме) ✔ Изоҳ: Умумлаштириш суҳбат мазмунини тартибга солади ва кейинги босқичга ўтишни осонлаштиради. 19. Блоклаш функсиясининг кибербуллингдаги фойдаси нима? A) Буллини платформада автоматик жазолайди B) Булли билан алоқани тўхтатиб, кейинги хабарларни чеклайди C) Булли юборган далил ва хабарларни автоматик ўчириб ташлайди D) Буллининг ҳисобини бутунлай йўқ қилади Тўғри жавоб: B) Булли билан алоқани тўхтатиб, кейинги хабарларни чеклайди ✔ Изоҳ: Блоклаш зарарли алоқани тўхтатади, аммо ундан олдин далилларни сақлаб қўйиш керак. 20. Онлайн фирибгарликнинг кенг тарқалган белгиси қайси? A) Ҳеч қандай шахсий маълумот сўрамаслик B) Расмий манбадан, шошилмасдан ва аниқ маълумотлар билан мулоқот қилиш C) Жуда катта ютуқ ваъдаси, шошилиш ва тўлов ёки код сўраш D) Аниқ ва текшириладиган алоқа маълумотлари Тўғри жавоб: C) Жуда катта ютуқ ваъдаси, шошилиш ва тўлов ёки код сўраш ✔ Изоҳ: Фирибгарлар кўпинча ютуқ ваъда қилиб, шошилтириб, СМС-код ёки карта маълумотларини сўрайди. 21. Педагогнинг ташқи кўриниши ва нутқи бўйича этик талаб қайси? A) Ўқувчилар билан фақат қаттиқ оҳангда гапириш B) Педагогнинг ташқи кўриниши ва нутқига ҳеч қандай талаб қўйилмайди C) Касбга муносиб, одобли ва ўқувчиларга намуна бўладиган D) Асосан қимматбаҳо ва замонавий кийим кийиш Тўғри жавоб: C) Касбга муносиб, одобли ва ўқувчиларга намуна бўладиган ✔ Изоҳ: Педагогнинг нутқи ва ташқи кўриниши маданиятли бўлиб, ўқувчиларга ижобий намуна бўлиши керак. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 75 22. Ота-она маслаҳатчидан бошқа ўқувчи ҳақида маълумот сўради. Тўғри жавоб қайси? A) Фақат ўша боланинг баҳоларини айтиб бериш B) Сўралган бола ҳақида батафсил маълумот бериб, ёрдам кўрсатиш C) Ўша боланинг оиласи ҳақида айтиш D) Бошқа бола ҳақидаги маълумот махфий эканини тушунтириб, рад этиш Тўғри жавоб: D) Бошқа бола ҳақидаги маълумот махфий эканини тушунтириб, рад этиш✔ Изоҳ: Ҳар бир бола ҳақидаги маълумот махфий; уни бегона шахсларга ошкор қилиш тақиқланади. 23. Кибербуллингнинг олдини олишда ота-оналарнинг роли қандай? A) Фарзандга энг янги телефонни сотиб олиб бериш B) Фарзандни ҳар қандай онлайн хато учун жазолаш C) Ота-оналарнинг бу масалада ҳеч қандай роли йўқ, бу мактаб иши D) Фарзандининг онлайн ҳаётига қизиқиш ва мактаб билан ҳамкорлик қилиш Тўғри жавоб: D) Фарзандининг онлайн ҳаётига қизиқиш ва мактаб билан ҳамкорлик қилиш ✔ Изоҳ: Ота-оналар ва мактаб ҳамкорлиги буллингни эрта аниқлаш ва тўхтатишга ёрдам беради. 24. Ресторатив (тикловчи) ёндашувнинг мактабдаги асосий мақсади нима? A) Фақат айбдорни қаттиқ жазолаш B) Етказилган зарарни англаш ва тузатиш, муносабатларни тиклаш C) Конфликтни яшириш D) Иштирокчиларни мактабдан чиқариш Тўғри жавоб: B) Етказилган зарарни англаш ва тузатиш, муносабатларни тиклаш ✔ Изоҳ: Ресторатив ёндашувда ҳуқуқбузар зарар учун масъулиятни тан олади ва жабрланувчи билан муносабатни тиклашга интилади. 25. Дарснинг якунида ўқувчиларнинг нимани ўргангани, қандай ҳис қилгани ва қийинчиликларини таҳлил қилиш босқичи қандай аталади? A) Рефлексия B) Мотиватсия C) Ташкилий қисм D) Актуализатсия Тўғри жавоб: A) Рефлексия ✔ Изоҳ: Рефлексия босқичида ўқувчи ўз фаолияти ва натижасини англаб, баҳолайди. 26. Гуруҳда фақат расмий ваколати эмас, балки шахсий обрўси туфайли бошқаларга таъсир кўрсатадиган шахс қандай аталади? A) Расмий раҳбар B) Кузатувчи C) Норасмий лидер D) Изолятсиядаги аъзў Тўғри жавоб: C) Норасмий лидер ✔ Изоҳ: Норасмий лидер гуруҳ аъзолари томонидан тан олинган обрўга таянади ва унинг таъсири кўпинча расмий раҳбарникидан кучли бўлади. 27. Бронфенбреннернинг экологик моделида бола бевосита иштирок этадиган муҳит (оила, синф) қандай аталади? A) Микротизим B) Экзотизим C) Хронотизим D) Макротизим Тўғри жавоб: A) Микротизим ✔ Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 76 Изоҳ: Микротизим — бола бевосита ўзаро таъсирда бўладиган яқин муҳит: оила, мактаб, тенгдошлар. 28. Мактабда «тўгарак» қандай мақсадда ташкил этилади? A) Ўқувчиларнинг қизиқиш ва иқтидорини ривожлантириш учун B) Ўқитувчиларнинг иш фаолиятини текшириш ва баҳолаш учун C) Якуний имтиҳонларни топшириб олиш учун D) Интизомни бузган ўқувчиларни жазолаш учун Тўғри жавоб: A) Ўқувчиларнинг қизиқиш ва иқтидорини ривожлантириш учун✔ Изоҳ: Тўгараклар ўқувчиларнинг қизиқишлари, ижодий ва техник қобилиятларини ривожлантиради. 29. Кибербуллинг оқибатлари қайси бири бўлиши мумкин? A) Ўқишга қизиқиш ва ўзига ишончнинг ошиши B) Дўстлар сонининг кўпайиши C) Ўзига ишончнинг ошиши D) Хавотир, депрессия, ўқишда пасайиш Тўғри жавоб: D) Хавотир, депрессия, ўқишда пасайиш ✔ Изоҳ: Кибербуллинг оғир руҳий оқибатларга олиб келиши мумкин, шу боис ўз вақтида аралашиш муҳим. 30. «0 дан 10 гача шкалада ҳозир ўзингизни қандай ҳис қиляпсиз?» саволи қайси ёндашувга хос техника? A) Психоаналитик талқин B) Гешталт-терапиянинг бўш стули C) Классик шартланиш D) Ечимга йўналтирилган терапиянинг шкала саволлари Тўғри жавоб: D) Ечимга йўналтирилган терапиянинг шкала саволлари ✔ Изоҳ: Шкала саволлари мижознинг ҳолатини, кичик ўзгаришларни ва кейинги қадамларни аниқлашга ёрдам беради. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 77 13-вариант Машқ тестлари • битта тўғри жавоб 1. Таълим жараёнининг икки томонлама хусусияти нимада ифодаланади? A) Ўқитувчи фаолияти (ўқитиш) ва ўқувчи фаолияти (ўқиш)да B) Назария ва тарихнинг бирлигида C) Дарс ва танаффуснинг алмашинувида D) Мактаб ва оиланинг алоҳида ишлашида Тўғри жавоб: A) Ўқитувчи фаолияти (ўқитиш) ва ўқувчи фаолияти (ўқиш)да✔ Изоҳ: Таълим ўқитувчининг ўқитиш фаолияти ва ўқувчининг ўқиш фаолиятининг ўзаро боғлиқ бирлигидан иборат. 2. Ижтимоий меъёрлардан четга чиқувчи барқарор хулқ қандай аталади? A) Девиант хулқ B) Конформ хулқ C) Алтруистик хулқ D) Прососиал хулқ Тўғри жавоб: A) Девиант хулқ ✔ Изоҳ: Девиант хулқ жамиятда қабул қилинган ахлоқий ёки ҳуқуқий меъёрлардан оғишдир. 3. «Инсонга иложи борича кўпроқ талаб қўйиш ва унга иложи борича кўпроқ ҳурмат кўрсатиш» тамойили кимга тегишли? A) Иоганн Гербарт B) Антон Макаренкў C) Жан-Жак Руссў D) Джон Локк Тўғри жавоб: B) Антон Макаренкў ✔ Изоҳ: Макаренко талабчанлик ва ҳурмат бирлигини тарбиянинг асосий тамойили деб ҳисоблаган. 4. З. Фрейд назариясида психосексуал ривожланишнинг биринчи босқичи қайси? A) Латент B) Анал C) Фаллик D) Орал Тўғри жавоб: D) Орал ✔ Изоҳ: Фрейд бўйича биринчи йилда лаззат манбаи оғиз соҳаси билан боғлиқ бўлгани учун босқич орал деб аталади. 5. Бандура киритган, инсоннинг муайян вазифани бажара олишига бўлган ишончи қандай аталади? A) Конформлик B) Атрибутсия C) Локус назорат D) Ўз-ўзи самарадорлиги (селф-эффисасй) Тўғри жавоб: D) Ўз-ўзи самарадорлиги (селф-эффисасй) ✔ Изоҳ: Ўз-ўзи самарадорлиги юқори бўлган ўқувчи қийинчиликларда ҳам ҳаракатини давом эттиради. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 78 6. «Мен ўзим!», негативизм ва ўжарлик билан тавсифланадиган ёш инқирози қайси? A) Етти ёш инқирози B) Ўсмирлик инқирози C) Уч ёш инқирози D) Бир ёш инқирози Тўғри жавоб: C) Уч ёш инқирози✔ Изоҳ: Уч ёш инқирозида бола мустақилликка интилиб, катталар талабларига қаршилик кўрсатади. 7. Илк ўспиринлик (тахминан 15–17 ёш) даврининг асосий вазифаси нима деб ҳисобланади? A) Касбий ва шахсий ўзини белгилаш B) Ролли ўйинни ўзлаштириш C) Нутқни эгаллаш D) Юришни ўрганиш Тўғри жавоб: A) Касбий ва шахсий ўзини белгилаш ✔ Изоҳ: Илк ўспиринликда келажак режаларини тузиш ва касб танлаш асосий ривожланиш вазифасига айланади. 8. Компютерда «Стрл+З» тугмалар бирикмаси одатда нима қилади? A) Белгиланган матнни нусхалайди B) Очиқ файлни хотирага сақлайди C) Охирги амални бекор қилади D) Ишлаётган дастурни ёпади Тўғри жавоб: C) Охирги амални бекор қилади ✔ Изоҳ: Стрл+З кўпчилик дастурларда охирги бажарилган амални бекор қилади. 9. Ўқувчининг махфий маълумотлари ёки шахсий расмларини унинг розилигисиз бошқаларга тарқатиш қандай кибербуллинг тури? A) Стримминғ B) Блоггинғ C) Флейминғ D) Ауттинг (шахсий сирларни ошкор қилиш) Тўғри жавоб: D) Ауттинг (шахсий сирларни ошкор қилиш) ✔ Изоҳ: Ауттинг жабрланувчининг шахсий маълумотларини ошкор қилиб, уни шарманда қилишга қаратилган. 10. Сотсиометрияда ҳеч қандай танлов олмаган ўқувчи қандай тоифага киради? A) «Афзал кўрилганлар» B) «Юлдузлар» C) «Лидерлар» D) «Изолятсиядагилар» Тўғри жавоб: D) «Изолятсиядагилар» ✔ Изоҳ: Изолятсиядаги ўқувчиларга мактаб маслаҳатчиси алоҳида эътибор қаратиши керак, чунки улар ижтимоий четланиш хавфида. 11. Доналд Супер назариясининг асосий ғояси нима? A) Касб танловини фақат ирсият ва генлар белгилайди B) Касб фақат бир марта, тасодифий тарзда танланади C) Касб танловини фақат иш ҳақи миқдори белгилайди D) Каръера ҳаёт давомида босқичма-босқич ривожланади Тўғри жавоб: D) Каръера ҳаёт давомида босқичма-босқич ривожланади ✔ Изоҳ: Супер каръерани ҳаёт давомида ўзгариб борувчи ва шахснинг ўзи ҳақидаги тасаввурига боғлиқ жараён деб билади. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 79 12. Зўравонлик қурбони бўлган бола Конвенсияга кўра нимага ҳақли? A) Жисмоний ва руҳий тикланиш ҳамда ижтимоий реинтегратсияга B) Конвенсияда махсус ёрдам назарда тутилмаган C) Фақат жиноятчининг жазоланишини ва моддий товон тўланишини талаб қилишга D) Фақат бир марталик моддий компенсатсия олишга Тўғри жавоб: A) Жисмоний ва руҳий тикланиш ҳамда ижтимоий реинтегратсияга✔ Изоҳ: Давлат зўравонлик қурбони бўлган боланинг жисмоний ва руҳий тикланиши ҳамда жамиятга қайтишига ёрдам беради. 13. Касбий қизиқиш ва касбий қобилият ўртасидаги фарқ нима? A) Қобилият ҳар доим қизиқишдан кейин пайдо бўлади B) Қизиқиш фақат болаларда, қобилият эса фақат катталарда бўлади C) Қизиқиш — фаолиятга интилиш, қобилият — уни яхши бажара олиш D) Улар бир хил тушунча, фақат номлари бошқача Тўғри жавоб: C) Қизиқиш — фаолиятга интилиш, қобилият — уни яхши бажара олиш ✔ Изоҳ: Қизиқиш ва қобилият ҳар доим мос келавермайди, шу боис иккаласи ҳам алоҳида ўрганилади. 14. Гинзберг назариясида ўсмир қизиқиш, қобилият ва қадриятларини ҳисобга ола бошлайдиган давр қайси? A) Фантазия (хаёлий) даври B) Реал (реалистик) давр C) Барқарорлик даври D) Синов (тентативе) даври Тўғри жавоб: D) Синов (тентативе) даври ✔ Изоҳ: Синов даврида ўсмир қизиқишлари, қобилиятлари ва қадриятларини касб танлови билан боғлай бошлайди. 15. Қадимги Юнонистонда «педагог» деб ким аталган? A) Ҳарбий машғулот ўқитувчиси B) Шаҳар кенгашининг аъзоси C) Файласуфлар мактабининг раҳбари D) Болани мактабга олиб бориб-келтирувчи қул Тўғри жавоб: D) Болани мактабга олиб бориб-келтирувчи қул ✔ Изоҳ: «Педагог» (паидагогос) сўзма-сўз «бола етакловчи» дегани бўлиб, хўжайин боласини мактабга олиб борувчи қул шундай аталган. 16. Ж. Боулби назариясига кўра боланинг асосий ғамхўрлик қилувчи каттага эмотсионал боғланиши нима деб аталади? A) Идентификатсия B) Боғланиш (аттачмент) C) Импринтинғ D) Конформлик Тўғри жавоб: B) Боғланиш (аттачмент) ✔ Изоҳ: Боулби боғланишни боланинг хавфсизлик эҳтиёжига асосланган биологик ва эмотсионал тизим сифатида тавсифлаган. 17. САПТЧА нима учун қўлланилади? A) Сайтдаги расмлар сифатини ошириш учун B) Сайт саҳифаларини тезроқ юклаш учун C) Фойдаланувчига унутилган паролни автоматик эслатиб туриш учун D) Фойдаланувчи бот эмас, инсон эканини текшириш учун Тўғри жавоб: D) Фойдаланувчи бот эмас, инсон эканини текшириш учун ✔ Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 80 Изоҳ: САПТЧА автоматик дастурларнинг (ботларнинг) сайтга оммавий киришини чеклайди. 18. Каръера маслаҳати жараёнининг биринчи босқичи одатда қайси? A) Ишончли муносабат ўрнатиш ва ўқувчи эҳтиёжини аниқлаш B) Ўқувчига дарҳол тайёр касбни танлаб бериш C) Асосан тест натижасини ўқувчига дарҳол эълон қилиб, касбни белгилаш D) Биринчи учрашувдаёқ резюме ёздириш Тўғри жавоб: A) Ишончли муносабат ўрнатиш ва ўқувчи эҳтиёжини аниқлаш✔ Изоҳ: Маслаҳат ишончли алоқа ва ўқувчининг сўровини тушунишдан бошланади. 19. Дуал таълимнинг моҳияти нимада? A) Дарсларнинг икки тилда бир вақтда ўтилишида B) Машғулотларнинг икки сменада, кундузи ва кечқурун бўлишида C) Назарий таълим муассасада, амалий қисми иш берувчи корхонада D) Ўқувчининг икки мактабда параллел ўқишида Тўғри жавоб: C) Назарий таълим муассасада, амалий қисми иш берувчи корхонада ✔ Изоҳ: Дуал таълимда назарий билим таълим муассасасида, амалий кўникмалар эса иш берувчи корхонада эгалланади. 20. Кишининг бир-бирига зид икки билим ёки эътиқоди бўлганда юзага келадиган ноқулайлик ҳолати қандай аталади? A) Деиндивидуатсия B) Конформлик C) Когнитив диссонанс D) Фрустратсия Тўғри жавоб: C) Когнитив диссонанс ✔ Изоҳ: Л. Фестингер назариясига кўра инсон диссонансни камайтириш учун фикри ёки хулқини ўзгартиришга интилади. 21. Буллингнинг олдини олишда «бутун мактаб ёндашуви» нимани англатади? A) Фақат тажовузкорни жазолаш B) Маъмурият, ўқитувчилар, ўқувчилар ва ота-оналарни қамраб олган изчил чоралар C) Фақат жабрланувчини бошқа мактабга ўтказиш D) Фақат бир марталик маъруза ўқиш Тўғри жавоб: B) Маъмурият, ўқитувчилар, ўқувчилар ва ота-оналарни қамраб олган изчил ✔ чоралар Изоҳ: Тадқиқотлар буллингга қарши энг самарали чоралар бутун мактаб ҳамжамиятини қамраб олганини кўрсатади. 22. Фанлар рўйхати, уларни ўрганиш тартиби ва ҳафталик соатлар тақсимотини белгиловчи ҳужжат қайси? A) Дарслик B) Ўқув режа C) Ўқув дастури D) Методик қўлланма Тўғри жавоб: B) Ўқув режа ✔ Изоҳ: Ўқув режада ўрганиладиган фанлар, уларнинг синфлар бўйича кетма-кетлиги ва соатлари кўрсатилади. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 81 23. Ўқувчига нисбатан руҳий босим (камситиш, ҳақорат, қўрқитиш) қўллаш қандай баҳоланади? A) Ота-она розилиги бўлса, қонуний тарбия усули B) Интизом сақлашнинг самарали ва қонуний усули C) Интизомни тиклаш учун қисқа муддат қўлланадиган мақбул чора D) Ўқувчи қадр-қимматини бузувчи, йўл қўйилмайдиган ҳаракат Тўғри жавоб: D) Ўқувчи қадр-қимматини бузувчи, йўл қўйилмайдиган ҳаракат✔ Изоҳ: Руҳий зўравонлик ҳам жисмоний зўравонлик каби ўқувчи ҳуқуқларини бузади ва тақиқланади. 24. Қуйидаги жумлалардан қайси бири «Мен-хабар»га мисол бўлади? A) «Сен ҳеч қачон гап тингламайсан!» B) «Сен доим халақит берасан!» C) «Дарсда шовқин бўлганда мен тушунтиришга қийналаман» D) «Сенга неча марта айтиш керак?» Тўғри жавоб: C) «Дарсда шовқин бўлганда мен тушунтиришга қийналаман» ✔ Изоҳ: «Мен-хабар» хулқни, унинг таъсирини ва сўзловчининг ҳис-туйғусини айбламасдан баён қилади. 25. Конвенсияга кўра мактаб интизоми қандай усуллар билан таъминланиши керак? A) Қўрқитиш ва синф олдида камситиш билан B) Тушликдан маҳрум қилиш каби чоралар билан C) Енгил жисмоний жазо қўллаш усуллари билан D) Боланинг инсон қадр-қимматига мос усуллар билан Тўғри жавоб: D) Боланинг инсон қадр-қимматига мос усуллар билан ✔ Изоҳ: Мактаб интизоми боланинг инсон қадр-қимматини ҳурмат қиладиган ва Конвенсияга мос усуллар билан таъминланади. 26. Фишинг (пҳишинг) нима? A) Сохта хабар ёки сайт орқали шахсий маълумотларни алдаб олиш B) Муҳим файлларни булутли хотирага захиралаш C) Компютерни кераксиз файллардан тозалаш D) Интернет орқали балиқ ва денгиз маҳсулотларини сотиш хизмати Тўғри жавоб: A) Сохта хабар ёки сайт орқали шахсий маълумотларни алдаб олиш ✔ Изоҳ: Фишингда фирибгарлар ишончли ташкилот номидан сохта хабар юбориб парол ёки карта маълумотларини ўғирлайди. 27. Таълим муассасаси ички тартиб қоидалари кимлар учун мажбурий? A) Асосан муассаса раҳбарияти ва педагогик кенгаш аъзолари учун B) Таълим жараёнининг ҳар бир иштирокчиси учун C) Фақат таълим олувчилар учун D) Мактабга келган меҳмонлар учун Тўғри жавоб: B) Таълим жараёнининг ҳар бир иштирокчиси учун ✔ Изоҳ: Ички тартиб қоидалари ўқувчилар, педагоглар ва бошқа ходимлар учун бирдек амал қилади. 28. Конвенсияга кўра бола қандай ахборотга эга бўлиш ҳуқуқига эга? A) Ёшидан қатъи назар, ҳеч қандай чеклов ва ҳимоясиз исталган турдаги ахборотга B) Фақат давлат оммавий ахборот воситалари тарқатган ахборотга C) Турли манбалардан, ривожига фойдали ахборотга, зарарли ахборотдан ҳимояланган ҳолда D) Фақат мактаб дарсликлари ва ўқув қўлланмаларидаги ахборотга Тўғри жавоб: C) Турли манбалардан, ривожига фойдали ахборотга, зарарли ахборотдан ✔ ҳимояланган ҳолда Изоҳ: Бола фойдали ахборотдан фойдаланиш ҳуқуқига эга, давлат эса уни зарарли ахборотдан ҳимоя қилиш чораларини кўради. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 82 29. Иловалар ва платформаларнинг «фойдаланиш шартлари»ни ўқиш нима учун муҳим? A) Улар фақат реклама матнидан иборат бўлгани учун B) Улар фойдаланувчига ҳеч қандай фойдали маълумот бермайди C) Уларни ўқиш фойдаланувчиларга тақиқланган D) Маълумотларингиз қандай йиғилиб ишлатилишини билиш учун Тўғри жавоб: D) Маълумотларингиз қандай йиғилиб ишлатилишини билиш учун✔ Изоҳ: Шартлар ва махфийлик сиёсати шахсий маълумотлар қандай ишлатилиши ҳақида муҳим маълумот беради. 30. Ўқувчининг ўз кучига ишончи паст. Каръера маслаҳатида қандай ёндашув самарали? A) Уни муваффақиятли синфдошлари билан солиштириб, кўпроқ ҳаракат қилишга ундаш B) Фақат энг осон касбларни тавсия этиш C) Кичик ютуқларига таяниб, эришиладиган мақсадлар қўйиш D) Унинг камчиликларини бирма-бир кўрсатиб бериш Тўғри жавоб: C) Кичик ютуқларига таяниб, эришиладиган мақсадлар қўйиш ✔ Изоҳ: Кичик ютуқлар ва босқичма-босқич мақсадлар ўз кучига ишончни мустаҳкамлайди. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 83 14-вариант Машқ тестлари • битта тўғри жавоб 1. Онлайн танишган одам билан реал ҳаётда учрашиш ҳақида болаларга қандай маслаҳат берилади? A) Ота-онага билдирмасдан, яширин учрашиш B) Ота-онасига айтмасдан, ёлғиз учрашмаслик C) Кечки вақтда, одам кам жойда учрашиш D) Учрашувдан олдин уй манзилини юбориш Тўғри жавоб: B) Ота-онасига айтмасдан, ёлғиз учрашмаслик✔ Изоҳ: Онлайн танишлар ўзини бошқача кўрсатиши мумкин; бундай учрашувлар фақат катталар хабардорлигида бўлиши керак. 2. Икки ўқувчи бир компютердан фойдаланиш учун жанжаллашса, бу конфликт қайси сабабга кўра келиб чиққан? A) Чекланган ресурслар тақсимоти B) Қадриятлар зиддияти C) Ички шахсий зиддият D) Рол ноаниқлиги Тўғри жавоб: A) Чекланган ресурслар тақсимоти ✔ Изоҳ: Ресурс (вақт, буюм, жой) чекланган бўлганда уни тақсимлаш конфликтнинг кенг тарқалган сабабидир. 3. Баумринд таснифига кўра илиқлик ва аниқ талаблар уйғунлашган тарбия услуби қандай аталади? A) Бепарво (эътиборсиз) B) Авторитар (буйруқбозлик) C) Авторитетли (демократик) D) Эркин (пермиссив) Тўғри жавоб: C) Авторитетли (демократик) ✔ Изоҳ: Авторитетли услубда ота-она меҳрибон, лекин аниқ чегаралар қўяди; бу боланинг ривожи учун энг қулай деб ҳисобланади. 4. Маслаҳатда «Нима учун?» саволини кўп бериш нима учун тавсия этилмайди? A) У суҳбатни тезлаштиради B) У доимо энг аниқ жавобни беради C) У мижозда ҳимояланиш ва ўзини оқлаш реаксиясини уйғотиши мумкин D) У мижозни рағбатлантиради Тўғри жавоб: C) У мижозда ҳимояланиш ва ўзини оқлаш реаксиясини уйғотиши мумкин ✔ Изоҳ: «Нима учун» саволи кўпинча айблов сифатида қабул қилинади; унинг ўрнига «Нима сабаб бўлди?» каби саволлар ишлатилади. 5. Маслаҳатчи ўқувчини ота-онасининг розилигисиз узоқ муддатли психологик терапияга жалб қилиши қандай баҳоланади? A) Фақат таътил даврида рухсат этилади B) Директорнинг оғзаки рухсати етарли C) Қонуний вакил розилигисиз бўлса, этикага зид D) Ҳар доим тўғри, чунки мақсад болага ёрдам бериш Тўғри жавоб: C) Қонуний вакил розилигисиз бўлса, этикага зид ✔ Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 84 Изоҳ: Вояга етмаганлар билан мунтазам хизматларда, фавқулодда ҳолатлардан ташқари, қонуний вакил розилиги зарур. 6. Онгнинг муайян объектга йўналтирилиши ва унда жамланиши қайси психик жараёнга хос? A) Нутқ B) Диққат C) Хотира D) Хаёл Тўғри жавоб: B) Диққат✔ Изоҳ: Диққат онгнинг танлаб йўналтирилиши ва жамланишини таъминлайди. 7. Фанларни (фан, технология, муҳандислик, санъат, математика) интегратсиялаб ўқитишга асосланган ёндашув қандай аталади? A) СТЕАМ B) СВОТ C) ПИСА D) ТОЕФЛ Тўғри жавоб: A) СТЕАМ ✔ Изоҳ: СТЕАМ ёндашуви турли фанларни амалий лойиҳаларда бирлаштириб, ижодий ва муҳандислик фикрлашни ривожлантиради. 8. Маслаҳатчи билан ишлаш муддати тугаган ўқувчининг маълумотлари махфийлиги қачон тугайди? A) Ўқувчи мактабни битирган куни B) Махфийлик мажбурияти муддатсиз сақланади C) Маслаҳат тугаганидан бир ой ўтгач ўз-ўзидан тугайди D) Маслаҳатчи ишдан бўшаган куни Тўғри жавоб: B) Махфийлик мажбурияти муддатсиз сақланади ✔ Изоҳ: Махфийлик мажбурияти маслаҳат тугаганидан кейин ҳам амал қилади. 9. Боланинг рухсатисиз унинг расмини ота-она ижтимоий тармоқда эълон қилиши ҳақида қайси фикр тўғри? A) Бундай постнинг бола учун ҳеч қандай оқибати бўлмайди B) Асосийси — пост кўп лайк тўплаши C) Боланинг рақамли изи ва хавфсизлигига таъсир қилади D) Боланинг фикри бу масалада аҳамиятсиз Тўғри жавоб: C) Боланинг рақамли изи ва хавфсизлигига таъсир қилади ✔ Изоҳ: Боланинг расмлари узоқ сақланадиган рақамли из қолдиради; унинг фикри ва хавфсизлигини ҳисобга олиш керак. 10. Фрейд бўйича шахс тузилмасида ахлоқий меъёрлар ва виждонни ифодаловчи қисм қайси? A) Ид (У) B) Эго (Мен) C) Супер-эго (Юқори Мен) D) Персона Тўғри жавоб: C) Супер-эго (Юқори Мен) ✔ Изоҳ: Супер-эго ота-она ва жамиятдан ўзлаштирилган ахлоқий меъёрларни ифодалайди. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 85 11. Дж. Миллернинг машҳур мақоласига кўра қисқа муддатли хотира ҳажми тахминан қанча элемент? A) 20 ± 5 B) 7 ± 2 C) 12 ± 3 D) 3 ± 1 Тўғри жавоб: B) 7 ± 2✔ Изоҳ: Ж. Миллер 1956-йилда қисқа муддатли хотира ўртача 7 ± 2 бирликни сақлашини кўрсатган. 12. Конфликт иштирокчиларининг муаммони эмас, бир-бирининг шахсини муҳокама қилишга ўтиши қандай оқибатга олиб келади? A) Конфликт тезда ҳал бўлади B) Томонлар яқинлашади C) Конфликт кескинлашади ва ҳал қилиш қийинлашади D) Конфликт объекти аниқлашади Тўғри жавоб: C) Конфликт кескинлашади ва ҳал қилиш қийинлашади ✔ Изоҳ: Шахсга ўтиш (айблаш, ҳақорат) эскалатсиянинг асосий белгиларидан бири бўлиб, келишувни қийинлаштиради. 13. Маслаҳатчи ўқувчига нисбатан эмпатия кўрсатиши нимани англатади? A) Ўқувчини доим фақат мақтаб, танқид қилмасликни B) Ўқувчининг ҳар бир талабини сўзсиз бажаришни C) Ўқувчи билан бирга йиғлаб, унинг ҳолатига тўлиқ берилиб кетишни D) Ўқувчи ҳис-туйғуларини тушуниб, уни ҳукм қилмасдан қабул қилишни Тўғри жавоб: D) Ўқувчи ҳис-туйғуларини тушуниб, уни ҳукм қилмасдан қабул қилишни ✔ Изоҳ: Эмпатия — ўқувчи кечинмаларини унинг нуқтаи назаридан тушуниш ва буни ҳурмат билан ифода этиш. 14. Баумринд таснифида паст илиқлик ва паст назорат билан тавсифланадиган услуб қайси? A) Бепарво (эътиборсиз) B) Авторитетли (демократик) C) Авторитар (қатъий) D) Эркин (пермиссив) Тўғри жавоб: A) Бепарво (эътиборсиз) ✔ Изоҳ: Бепарво услубда ота-она болага на етарли меҳр, на назорат кўрсатади; бу бола ривожига энг салбий таъсир қилади. 15. Кибербуллингда анонимлик буллига қандай таъсир қилади? A) Буллини жавобгарликни ҳис қилишга ва тўхташга мажбур қилади B) Жазосизлик ҳиссини бериб, шафқатсизликни кучайтиради C) Буллини ҳар доим меҳрибонроқ қилади D) Булли хулқига ҳеч қандай таъсир қилмайди Тўғри жавоб: B) Жазосизлик ҳиссини бериб, шафқатсизликни кучайтиради ✔ Изоҳ: Анонимлик одамларга ўз ҳаракатининг оқибатини камроқ ҳис қилдиради. 16. Ажрашган ота-оналарнинг ҳар иккиси боланинг мактабдаги аҳволи ҳақида маълумот сўраса, мактаб қандай йўл тутади? A) Фақат боланинг отаси билан ишлайди B) Низо бўлмаслиги учун ҳеч кимга маълумот бермайди C) Асосан бола яшайдиган ота-она билан ишлайди D) Суд чеклови бўлмаса, иккаласини ҳам хабардор қилади Тўғри жавоб: D) Суд чеклови бўлмаса, иккаласини ҳам хабардор қилади ✔ Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 86 Изоҳ: Ота-оналик ҳуқуқи чекланмаган бўлса, иккала ота-она ҳам фарзанди таълими ҳақида маълумот олишга ҳақли. 17. Касбга йўналтириш маслаҳатининг классик «шахс ва касб мослиги» моделини илк бор таклиф қилган олим ким? A) Иван Павлов B) Зигмунд Фрейд C) Карл Рожерс D) Франк Парсонс Тўғри жавоб: D) Франк Парсонс✔ Изоҳ: Ф. Парсонс касб танлашда ўзини билиш, касбларни билиш ва уларни ўзаро мослаштиришни таклиф қилган. 18. Таълим тизимидаги «тингловчи» атамаси одатда кимга нисбатан ишлатилади? A) Умумтаълим мактабининг бошланғич синф ўқувчисига B) Таълим муассасасининг раҳбар ходимига C) Мактабгача таълим ташкилоти тарбияланувчисига D) Малака ошириш ва қайта тайёрлаш курси иштирокчисига Тўғри жавоб: D) Малака ошириш ва қайта тайёрлаш курси иштирокчисига ✔ Изоҳ: Тингловчи асосан малака ошириш, қайта тайёрлаш ва қисқа курсларда ўқиётган шахсдир. 19. Ота-оналар йиғилишида алоҳида ўқувчининг муаммоларини оммавий муҳокама қилиш ҳақида қайси фикр тўғри? A) Махфийликни бузади, шахсий масалалар алоҳида суҳбатда ҳал қилинади B) Шаффофлик учун зарур ва фойдали амалиёт C) Ота-оналарни тарбиялашнинг самарали, очиқ ва шаффоф усули D) Мактаб низомида белгиланган мажбурий талаб Тўғри жавоб: A) Махфийликни бузади, шахсий масалалар алоҳида суҳбатда ҳал қилинади ✔ Изоҳ: Боланинг шахсий муаммолари фақат унинг ота-онаси билан алоҳида муҳокама қилинади. 20. Ўқувчиларнинг дарс вақтидан ташқари қизиқишлари бўйича мунтазам фаолияти (масалан, тўгарак) қайси иш турига киради? A) Давлат имтиҳони B) Дарсдан ташқари иш C) Аттестатсия D) Назорат иши Тўғри жавоб: B) Дарсдан ташқари иш ✔ Изоҳ: Тўгараклар, клублар ва сексиялар дарсдан ташқари тарбиявий ишнинг асосий шаклларидир. 21. Ихтисослаштирилган мактаблар (масалан, аниқ фанларга ихтисослашган) қандай мақсадда ташкил этилади? A) Кўпчилик фанларни фақат чет тилида ўқитиш B) Ўқувчиларни фақат спорт билан шуғуллантириш C) Ўзлаштириши паст ўқувчиларни алоҳида синфларда бир жойга жамлаш D) Муайян фанларни чуқур ўргатиш ва иқтидорни ривожлантириш Тўғри жавоб: D) Муайян фанларни чуқур ўргатиш ва иқтидорни ривожлантириш ✔ Изоҳ: Ихтисослаштирилган мактаблар иқтидорли ўқувчиларга муайян фанларни чуқурлаштириб ўқитади. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 87 22. Ота-оналар билан онлайн гуруҳ (мессенжер) орқали мулоқотда қайси қоида муҳим? A) Кечаси ҳам ота-оналарга доимий хабар юбориш B) Болаларнинг шахсий муаммоларини ҳам умумий гуруҳда муҳокама қилиш C) Айрим ота-оналарни гуруҳда очиқ танқид қилиш D) Умумий маълумотларни гуруҳда, шахсий масалаларни алоҳида муҳокама қилиш Тўғри жавоб: D) Умумий маълумотларни гуруҳда, шахсий масалаларни алоҳида муҳокама ✔ қилиш Изоҳ: Умумий гуруҳ эълонлар учун, шахсий масалалар эса фақат индивидуал мулоқот учун. 23. «Пастлик комплекси» тушунчаси ва индивидуал психология қайси олимга тегишли? A) Карл Юнғ B) Карен Хорни C) Виктор Франкл D) Алфред Адлер Тўғри жавоб: D) Алфред Адлер ✔ Изоҳ: А. Адлер пастлик ҳиссини ва уни компенсатсия қилишга интилишни шахс ривожининг муҳим омили деб билган. 24. К. Левин бўйича икки ёқимли вариантдан бирини танлаш зарурати қандай ички конфликт тури? A) «Қочиш — қочиш» B) «Қочиш — ҳужум» C) «Яқинлашиш — қочиш» D) «Яқинлашиш — яқинлашиш» Тўғри жавоб: D) «Яқинлашиш — яқинлашиш» ✔ Изоҳ: Масалан, икки қизиқарли тўгаракдан бирини танлаш шундай ички зиддиятга мисол бўлади. 25. Аарон Бек номи билан боғлиқ, депрессия даражасини баҳолашда кенг қўлланадиган сўровнома қайси? A) Бине–Симон тести B) Шулте жадваллари C) Бек депрессия шкаласи D) Рошах тести Тўғри жавоб: C) Бек депрессия шкаласи ✔ Изоҳ: Бек депрессия шкаласи ўз-ўзини баҳолаш сўровномаси бўлиб, депрессив симптомларнинг оғирлигини аниқлашга ёрдам беради. 26. Блоом таксономиясида энг қуйи билиш даражаси қайси? A) Эслаб қолиш B) Яратиш C) Таҳлил қилиш D) Баҳолаш Тўғри жавоб: A) Эслаб қолиш ✔ Изоҳ: Таксономиянинг биринчи, энг оддий даражаси маълумотни эслаб қолиш ва қайта айтиб беришдир. 27. Инклюзив таълим нимани англатади? A) Алоҳида эҳтиёжли болаларни умумий муассасада бирга ўқитиш B) Таълимни фақат нодавлат мактабларда ташкил этиш C) Алоҳида эҳтиёжли болаларни фақат уйда индивидуал ўқитиш D) Асосан иқтидорли болалар учун алоҳида синф очиш Тўғри жавоб: A) Алоҳида эҳтиёжли болаларни умумий муассасада бирга ўқитиш ✔ Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 88 Изоҳ: Инклюзив таълим алоҳида таълим эҳтиёжлари ва индивидуал имкониятларни ҳисобга олиб, барча болаларни бирга ўқитишга қаратилган. 28. «БББ» (Биламан — Билишни хоҳлайман — Билиб олдим) жадвалининг асосий мақсади нима? A) Мавзу бўйича билим ва қизиқишни аниқлаб, ўрганилганини акс эттириш B) Уй вазифасини бекор қилиш C) Ўқувчиларни жазолаш D) Давоматни ҳисобга олиш Тўғри жавоб: A) Мавзу бўйича билим ва қизиқишни аниқлаб, ўрганилганини акс эттириш✔ Изоҳ: БББ жадвали олдинги билимни фаоллаштиради, қизиқишни аниқлайди ва дарс охирида рефлексияга ёрдам беради. 29. Компютер ва интернет ёрдамида ўқитувчи ва ўқувчи масофадан туриб ишлайдиган таълим шакли қайси? A) Экстернат B) Сиртқи имтиҳон C) Масофавий таълим D) Экскурсия Тўғри жавоб: C) Масофавий таълим ✔ Изоҳ: Масофавий таълимда ўқув жараёни ахборот-коммуникатсия технологиялари орқали ташкил этилади. 30. Онлайн пост жойлашдан олдин қайси қоидага амал қилиш керак? A) «Жойлашдан олдин ўйла»: бу кимгадир зарар етказмайдими? B) Кўпроқ лайк олиш ҳақида ўйлаш C) Бошқаларни масхара қилувчи, кўп лайк оладиган контентни танлаш D) Ҳар қандай нарсани ўйламасдан тезроқ жойлаш Тўғри жавоб: A) «Жойлашдан олдин ўйла»: бу кимгадир зарар етказмайдими? ✔ Изоҳ: Интернетга жойланган нарса узоқ сақланиб қолади, шунинг учун оқибатини олдиндан ўйлаш керак. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 89 15-вариант Машқ тестлари • битта тўғри жавоб 1. Қуйидагилардан қайси бири ўқувчи учун ҳимоя омили ҳисобланади? A) Оилада доимий жанжаллар B) Камида битта ишончли, қўллаб-қувватловчи катта одамнинг борлиги C) Тенгдошлар орасида ёлғизланиш D) Мактабдан узоқлашиш Тўғри жавоб: B) Камида битта ишончли, қўллаб-қувватловчи катта одамнинг борлиги✔ Изоҳ: Ишончли катта билан муносабат қийин вазиятларда боланинг мослашувчанлигини оширувчи муҳим ҳимоя омилидир. 2. Конвенсияга кўра боланинг дам олиш ва ўйин ҳуқуқи борми? A) Таътил даврида дам олиш ҳуқуқи тан олинади B) Ота-она рухсат бергандагина дам олиш ва ўйин ҳуқуқи пайдо бўлади C) Йўқ, Конвенсия фақат ўқиш ҳуқуқини тан олади D) Ҳа, дам олиш, ўйин ва маданий ҳаётда иштирок этиш ҳуқуқи бор Тўғри жавоб: D) Ҳа, дам олиш, ўйин ва маданий ҳаётда иштирок этиш ҳуқуқи бор ✔ Изоҳ: Конвенсия боланинг дам олиш, бўш вақт, ёшига мос ўйин ва маданий ҳаётда қатнашиш ҳуқуқини тан олади. 3. Кибербуллингнинг анъанавий буллингдан фарқ қилувчи хусусияти қайси? A) Фақат мактаб ҳовлисида содир бўлади B) Тажовузкор аноним бўлиши ва таъсир 24 соат давом этиши мумкин C) Фақат катталар ўртасида бўлади D) Ҳеч қандай из қолдирмайди Тўғри жавоб: B) Тажовузкор аноним бўлиши ва таъсир 24 соат давом этиши мумкин ✔ Изоҳ: Онлайн муҳитда жабрланувчи уйда ҳам хавфсиз эмас, контент тез тарқалади ва тажовузкор яшириниши мумкин. 4. Левин тадқиқотларида раҳбар йўқлигида иш деярли тўхтаб, тажовузкорлик ёки лоқайдлик кузатилган услуб қайси? A) Авторитар B) Ҳамкорликка асосланган C) Трансформатсион D) Демократик Тўғри жавоб: A) Авторитар ✔ Изоҳ: Авторитар раҳбарликда гуруҳ раҳбар назоратига қарам бўлиб, у кетиши билан фаолият сусайган. 5. Касб танлашда ўқувчининг соғлиғи қандай ҳисобга олинади? A) Соғлиқ касб танлашда умуман ҳисобга олинмайди B) Фақат спорт соҳасини танлаганлар учун ҳисобга олинади, бошқаларга эмас C) Айрим касбларнинг тиббий талаблари ва чекловларини билиш учун D) Тиббиёт соҳасини танлаганлар учун ҳисобга олинади Тўғри жавоб: C) Айрим касбларнинг тиббий талаблари ва чекловларини билиш учун ✔ Изоҳ: Баъзи касблар муайян соғлиқ талабларига эга, шунинг учун танловда бу ҳам ҳисобга олинади. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 90 6. Л.С. Вйготский киритган «яқин ривожланиш зонаси» тушунчаси нимани билдиради? A) Боланинг яшаш ҳудудини B) Бола катталар ёрдамида бажара оладиган, лекин ҳали мустақил бажара олмайдиган ишлар доирасини C) Бола мустақил бажарадиган ишлар доирасини D) Бола умуман бажара олмайдиган ишларни Тўғри жавоб: B) Бола катталар ёрдамида бажара оладиган, лекин ҳали мустақил бажара ✔ олмайдиган ишлар доирасини Изоҳ: Яқин ривожланиш зонаси ҳозирги ва ҳамкорликда эришиладиган ривожланиш даражалари орасидаги фарқдир. 7. Профессиограмма нима? A) Мактабнинг ҳафталик дарс жадвали B) Касблар бўйича иш ҳақи жадвали C) Ўқувчининг фанлар бўйича чораклик баҳолар жадвали D) Касб мазмуни ва ходимга қўйиладиган талаблар тавсифи Тўғри жавоб: D) Касб мазмуни ва ходимга қўйиладиган талаблар тавсифи ✔ Изоҳ: Профессиограмма касбнинг вазифалари, меҳнат шароити, зарур билим ва шахсий сифатларини тавсифлайди. 8. Ўқувчи қайси ҳолатда таълим муассасасини танлаш ҳуқуқидан фойдаланади? A) Қонунчиликда белгиланган қабул тартиби доирасида B) Фақат 18 ёшга тўлгандан кейин C) Асосан директор ёзма рухсат берган ва ота-она кафил бўлган ҳолда D) Ҳамма фанлардан аъло баҳоси бўлса Тўғри жавоб: A) Қонунчиликда белгиланган қабул тартиби доирасида ✔ Изоҳ: Таълим муассасасини танлаш эркинлиги қонунчиликда белгиланган қабул қоидалари доирасида амалга оширилади. 9. Синф раҳбарининг асосий вазифаларидан бири қайси? A) Синф жамоасини шакллантириш ва ота-оналар билан ҳамкорлик қилиш B) Давлат таълим стандартини ишлаб чиқиш C) Мактаб бюджетини тасдиқлаш D) Мактаб директорини тайинлаш Тўғри жавоб: A) Синф жамоасини шакллантириш ва ота-оналар билан ҳамкорлик қилиш ✔ Изоҳ: Синф раҳбари синф жамоасини уюштиради, ўқувчиларни ўрганади ва оила билан ҳамкорликни ташкил этади. 10. Холланд моделидаги «артистик» турга хос хусусият қайси? A) Рақамлар ва жадваллар билан ишлаш B) Қатъий тартиб ва аниқ қоидаларни афзал кўриш C) Асбоб-ускуна ва техника билан ишлаш D) Ижодкорлик, ўзини эркин ифода этиш ва тасаввур Тўғри жавоб: D) Ижодкорлик, ўзини эркин ифода этиш ва тасаввур ✔ Изоҳ: Артистик тур санъат, дизайн, мусиқа ва адабиёт каби ижодий соҳаларни афзал кўради. 11. С. Ашнинг чизиқлар узунлигини таққослаш тажрибаси қайси ҳодисани ўрганган? A) Итоаткорлик B) Когнитив диссонанс C) Ижтимоий дангасалик D) Конформлик Тўғри жавоб: D) Конформлик ✔ Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 91 Изоҳ: Аш тажрибасида кўп иштирокчилар гуруҳ нотўғри жавобига қўшилиб, конформлик намоён қилган. 12. Климов таснифида дастурчи, бухгалтер, таржимон касблари қайси турга киради? A) Одам–бадиий образ B) Одам–одам (инсон) C) Одам–белгилар тизими D) Одам–табиат (тирик табиат) Тўғри жавоб: C) Одам–белгилар тизими✔ Изоҳ: Рақамлар, белгилар, матнлар ва кодлар билан ишлаш «одам–белгилар тизими» турига хос. 13. Ўқувчи билимни механик ёдламасдан, тушуниб ва фаол фикрлаб ўзлаштириши қайси тамойил талаби? A) Илмийлик B) Онглилик ва фаоллик C) Кўргазмалилик D) Тизимлилик Тўғри жавоб: B) Онглилик ва фаоллик ✔ Изоҳ: Онглилик ва фаоллик тамойили ўқувчининг ўқув жараёнида тушуниб, мустақил фикрлаб иштирок этишини талаб қилади. 14. Видеоконференсия платформасида онлайн дарс хавфсизлиги учун қайси чора тўғри? A) Парол ёки кутиш залидан фойдаланиб, фақат иштирокчиларни киритиш B) Ҳар бир иштирокчига экран улашиш ва мезбон ҳуқуқини бериб қўйиш C) Дарс ҳаволасини оммавий каналда ҳаммага эълон қилиш D) Дарс тугагач, хонани очиқ қолдириб чиқиб кетиш Тўғри жавоб: A) Парол ёки кутиш залидан фойдаланиб, фақат иштирокчиларни киритиш ✔ Изоҳ: Кутиш зали ва парол бегоналарнинг дарсга кириб, уни бузишининг олдини олади. 15. Болага оид ҳар қандай қарорда биринчи навбатда нима ҳисобга олиниши керак? A) Муассаса қулайлиги B) Боланинг энг яхши манфаатлари C) Молиявий тежамкорлик D) Катталарнинг шахсий манфаати Тўғри жавоб: B) Боланинг энг яхши манфаатлари ✔ Изоҳ: Болага тааллуқли барча ҳаракатларда боланинг манфаатлари устувор аҳамиятга эга. 16. Шахс ўз қарашлари ва хулқини солиштирадиган, у учун намуна бўлган гуруҳ қандай аталади? A) Шартли гуруҳ B) Референт гуруҳ C) Диффуз гуруҳ D) Статистик гуруҳ Тўғри жавоб: B) Референт гуруҳ ✔ Изоҳ: Референт гуруҳ шахс учун қадрият ва меъёрлар манбаи бўлиб, унга аъзо бўлмаса ҳам таъсир қилади. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 92 17. ҚР-кодни сканерлашда қандай эҳтиёт чоралари керак? A) Ҳар қандай ҚР-кодни манзилига қарамай, ўйламасдан сканерлаб очиш B) Очиладиган манзилни текшириб, нотаниш манбалардан эҳтиёт бўлиш C) Нотаниш ҚР-кодларни ҳамма билан улашиш D) ҚР-код очган саҳифага дарҳол парол киритиш Тўғри жавоб: B) Очиладиган манзилни текшириб, нотаниш манбалардан эҳтиёт бўлиш✔ Изоҳ: Сохта ҚР-кодлар фирибгарлик сайтларига олиб бориши мумкин, шу боис очиладиган манзил текширилади. 18. Турли мамлакатлардаги таълим тизимларини таққослаб ўрганувчи соҳа қайси? A) Этнопедагогика B) Андрагогика C) Ижтимоий педагогика D) Қиёсий педагогика Тўғри жавоб: D) Қиёсий педагогика ✔ Изоҳ: Қиёсий педагогика турли давлатларнинг таълим тизимлари ва тажрибасини солиштириб таҳлил қилади. 19. Колберг назариясида ахлоқий ривожланиш нечта даражага бўлинади? A) Учта B) Еттита C) Иккита D) Тўртта Тўғри жавоб: A) Учта ✔ Изоҳ: Колберг преконвенсионал, конвенсионал ва постконвенсионал даражаларни ажратган, ҳар бири икки босқичдан иборат. 20. А.С. Макаренко таклиф қилган, педагог жамоа орқали алоҳида ўқувчига таъсир кўрсатадиган тамойил қандай аталади? A) Параллел таъсир тамойили B) Педотсентризм тамойили C) Эркин тарбия тамойили D) Индивидуал жазо тамойили Тўғри жавоб: A) Параллел таъсир тамойили ✔ Изоҳ: Параллел таъсирда педагог тўғридан-тўғри эмас, жамоа талаблари орқали ўқувчига таъсир ўтказади. 21. Электрон жадвал дастурида маълумотларни ҳисоблаш учун нимадан фойдаланилади? A) Шрифт ва матн форматлаш воситаларидан B) Расмлар ва диаграмма шаблонларидан C) Формулалар ва функсиялардан D) Овозли буйруқ ва изоҳлардан Тўғри жавоб: C) Формулалар ва функсиялардан ✔ Изоҳ: Электрон жадвалларда формула ва функсиялар ёрдамида ҳисоб-китоблар автоматлаштирилади. 22. Таълим жараёнида ўқувчининг шахси ва қадр-қимматига муносабат қандай бўлиши керак? A) Ота-она талаб қилганда ҳурмат қилиниши B) Ҳурмат қилиниши ва ҳимоя қилиниши C) Баҳоларга қараб ўзгариши D) Фақат аълочиларда ҳурмат қилиниши Тўғри жавоб: B) Ҳурмат қилиниши ва ҳимоя қилиниши ✔ Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 93 Изоҳ: Ҳар бир таълим олувчининг шаъни ва қадр-қиммати ҳурмат қилиниши қонундаги инсонпарварлик тамойилига мос. 23. Ўқувчи ўзини ўлдириш режаси борлигини айтса, маслаҳатчининг биринчи қадами қайси? A) Эртанги учрашувга ёзиб қўйиш B) Гапини ҳазилга йўйиш C) Уни ёлғиз қолдирмасдан, дарҳол хавфсизликни таъминлаш ва мутахассисларни ҳамда ота- онани жалб қилиш D) Махфийликни сақлаб, ҳеч кимга айтмаслик Тўғри жавоб: C) Уни ёлғиз қолдирмасдан, дарҳол хавфсизликни таъминлаш ва ✔ мутахассисларни ҳамда ота-онани жалб қилиш Изоҳ: Ҳаётга бевосита хавф махфийлик чегарасидан ташқарида; зудлик билан хавфсизлик чоралари кўрилади. 24. Конвенсияга кўра таълимнинг мақсадларидан бири қайси? A) Болани фақат жисмоний жиҳатдан чиниқтириш B) Бола шахси, истеъдоди ва қобилиятларини тўлиқ ривожлантириш C) Болани фақат имтиҳон ва тестларга тайёрлаш D) Болага мактабдаёқ фақат битта касбни ўргатиб, уни ишга тайёрлаш Тўғри жавоб: B) Бола шахси, истеъдоди ва қобилиятларини тўлиқ ривожлантириш ✔ Изоҳ: Таълим боланинг шахси, истеъдоди, ақлий ва жисмоний қобилиятларини тўла ривожлантиришга йўналтирилиши керак. 25. Таълимнинг «кўргазмалилик» тамойилини «дидактиканинг олтин қоидаси» деб атаган педагог ким? A) Антон Макаренкў B) Иоганн Гербарт C) Ян Амос Коменский D) Джон Дюи Тўғри жавоб: C) Ян Амос Коменский ✔ Изоҳ: Коменский билимни иложи борича кўпроқ сезги аъзолари орқали беришни «дидактиканинг олтин қоидаси» деб атаган. 26. Таълим муассасасида педагогик кенгаш қандай орган? A) Ўқувчилар ота-оналарининг молиявий органи B) Педагоглардан иборат коллегиал бошқарув органи C) Маҳалла фуқаролар йиғини D) Фақат спорт тадбирлари ташкилотчиси Тўғри жавоб: B) Педагоглардан иборат коллегиал бошқарув органи ✔ Изоҳ: Педагогик кенгаш таълим-тарбия масалаларини муҳокама қилиб ҳал қиладиган коллегиал органдир. 27. Д.Б. Элконин ва А.Н. Леонтъев тушунчасига кўра мактабгача ёшдаги боланинг етакчи фаолияти қайси? A) Ўқув фаолияти B) Сюжетли-ролли ўйин C) Интим-шахсий мулоқот D) Меҳнат фаолияти Тўғри жавоб: B) Сюжетли-ролли ўйин ✔ Изоҳ: Мактабгача ёшда ролли ўйин боланинг психик ривожланишини энг кўп белгиловчи етакчи фаолиятдир. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 94 28. Шахснинг ўз олдига мақсад қўйиб, ўзидаги ижобий сифатларни онгли равишда ривожлантириши нима деб аталади? A) Сотсиализатсия B) Қайта тарбиялаш C) Ўз-ўзини тарбиялаш D) Адаптатсия Тўғри жавоб: C) Ўз-ўзини тарбиялаш✔ Изоҳ: Ўз-ўзини тарбиялаш шахснинг ўзи устида онгли, мақсадли ишлашидир ва у тарбиянинг юқори босқичи ҳисобланади. 29. Ўсмирларнинг катталардан мустақилликка интилиши ва тенгдошлар фикрига кўпроқ таяниши қандай баҳоланади? A) Ривожланишнинг меъёрий хусусияти сифатида B) Фақат психик касаллик белгиси сифатида C) Ҳеч қачон кузатилмайдиган ҳодиса сифатида D) Фақат ёмон тарбия оқибати сифатида Тўғри жавоб: A) Ривожланишнинг меъёрий хусусияти сифатида ✔ Изоҳ: Мустақилликка интилиш ва тенгдошлар гуруҳининг аҳамияти ортиши ўсмирликнинг нормал ривожланиш белгисидир. 30. Мактабгача таълим ва тарбиянинг асосий вазифаси қайси? A) Болаларга касбий малака ва кўникма бериш B) Асосан болаларни овқатлантириб, парвариш қилиш C) Болаларни якуний давлат аттестатсиясига тайёрлаш D) Болани ҳар томонлама ривожлантириб, мактабга тайёрлаш Тўғри жавоб: D) Болани ҳар томонлама ривожлантириб, мактабга тайёрлаш ✔ Изоҳ: Мактабгача таълим боланинг жисмоний, ақлий, ижтимоий ривожини таъминлаб, мактабга тайёрлайди. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 95 16-вариант Машқ тестлари • битта тўғри жавоб 1. «Катта бешлик» шахс моделига қайси хусусият киради? A) Виждонлилик (масъулиятлилик) B) Диққат ҳажми C) Темперамент ҳарорати D) Реаксия тезлиги Тўғри жавоб: A) Виждонлилик (масъулиятлилик)✔ Изоҳ: Катта бешлик: очиқлик, виждонлилик, экстраверсия, дўстоналик (ёқимлилик) ва нейротизм. 2. Лойиҳа методининг (метод проектов) асосчилари сифатида кимлар тан олинади? A) Коменский ва Песталотси B) Джон Дюи ва Уилям Килпатрик C) Павлов ва Сеченов D) Вйготский ва Леонтъев Тўғри жавоб: B) Джон Дюи ва Уилям Килпатрик ✔ Изоҳ: Лойиҳа методи прагматик педагогика вакиллари Ж. Дюи ва У. Килпатрик ғоялари асосида ривожланган. 3. Педагогнинг ўқувчиларга холис муносабати нимани англатади? A) Аълочи ўқувчиларни мақтаб бориш B) Ўзи ёқтирган ўқувчиларга кўпроқ эътибор бериш C) Ота-онанинг мавқеига қараб баҳо қўйиш D) Ҳар бир ўқувчига адолатли ва тенг муносабатда бўлиш Тўғри жавоб: D) Ҳар бир ўқувчига адолатли ва тенг муносабатда бўлиш ✔ Изоҳ: Холислик ҳар бир ўқувчига унинг келиб чиқиши ва шахсий муносабатлардан қатъи назар тенг ёндашишдир. 4. Кундузги таълим шакли қандай тавсифланади? A) Асосан дам олиш кунлари машғулотларга қатнаш B) Ишдан ажралган ҳолда мунтазам дарсларга қатнаш C) Масофадан, мустақил равишда ўқиш D) Фақат ёзги таътил даврида жадал ўқиш Тўғри жавоб: B) Ишдан ажралган ҳолда мунтазам дарсларга қатнаш ✔ Изоҳ: Кундузги шаклда таълим олувчи ишдан ажралган ҳолда мунтазам машғулотларда қатнашади. 5. Бир шахс бажараётган турли роллар талаблари бир-бирига зид келишидан келиб чиқадиган конфликт қандай аталади? A) Рол конфликти B) Иқтисодий конфликт C) Гуруҳлараро конфликт D) Ҳудудий конфликт Тўғри жавоб: A) Рол конфликти ✔ Изоҳ: Масалан, ўсмирдан ота-она ва тенгдошлар бир-бирига зид хулқни кутганда рол конфликти юзага келади. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 96 6. Профессионал таълим қандай мақсадга хизмат қилади? A) Илмий даража ва унвонлар беришга B) Мактабгача ёшдаги болаларни тарбиялаш ва мактабга тайёрлашга C) Муайян касб-ҳунар бўйича малакали кадр тайёрлашга D) Фақат умумтаълим фанларидан билим беришга Тўғри жавоб: C) Муайян касб-ҳунар бўйича малакали кадр тайёрлашга✔ Изоҳ: Профессионал таълим касб-ҳунар ва мутахассислик бўйича амалий малакали кадрлар тайёрлайди. 7. Томас–Килмен моделида ҳар икки томон қисман ён бериб, ўртача ечимга келиши қандай услуб? A) Рақобат B) Муроса (компромисс) C) Ҳамкорлик D) Четлаб ўтиш Тўғри жавоб: B) Муроса (компромисс) ✔ Изоҳ: Муросада ҳар бир томон нимадир ютади, нимадандир воз кечади. 8. Ўқитувчи муаммо қўйиб, уни ҳал қилиш йўлини ўзи кўрсатиб берадиган метод қандай аталади? A) Машқ методи B) Репродуктив метод C) Муаммоли баён D) Дастурлаштирилган таълим Тўғри жавоб: C) Муаммоли баён ✔ Изоҳ: Муаммоли баёнда ўқитувчи муаммони қўяди ва уни ечиш мантиқини ўқувчилар олдида намойиш этади. 9. Ота-она билан суҳбатни бошлашда қайси ёндашув самарали? A) Боланинг ижобий томонларидан бошлаб, ҳамкорлик оҳангини ўрнатиш B) Дарҳол боланинг камчиликлари ва хатоларини бирма-бир санаб бериш C) Кўриладиган жазо чораларини эълон қилиш D) Ота-онани тарбиядаги хатолар учун айблаш Тўғри жавоб: A) Боланинг ижобий томонларидан бошлаб, ҳамкорлик оҳангини ўрнатиш ✔ Изоҳ: Ижобий бошланиш ота-онанинг ҳимояланиш ҳолатини камайтириб, ҳамкорликка йўл очади. 10. Ота-оналарнинг мактаб тадбирларида ихтиёрий ёрдам бериши Эпштейн моделида қандай аталади? A) Қарорлар қабул қилиш B) Уйда ўқитиш C) Мулоқот (ахборот алмашиш) D) Кўнгиллилик (волонтёрлик) Тўғри жавоб: D) Кўнгиллилик (волонтёрлик) ✔ Изоҳ: Кўнгиллилик тури ота-оналарнинг мактаб тадбирлари ва фаолиятида ёрдамчи сифатида қатнашишини англатади. 11. Турли маданият ва тилдаги оилалар билан ҳамкорликда қайси ёндашув тўғри? A) Озчилик оилаларни эътиборсиз қолдириш B) Маданий фарқларни ҳурмат қилиб, тушунарли тилда мулоқот қилиш C) Битта тилда мураккаб ёзма хабар бериш D) Бундай оилаларни йиғилишларга чақирмай, алоҳида қолдириш Тўғри жавоб: B) Маданий фарқларни ҳурмат қилиб, тушунарли тилда мулоқот қилиш ✔ Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 97 Изоҳ: Маданий сезгирлик ва тушунарли мулоқот барча оилаларнинг иштирокини таъминлайди. 12. Бола билан иш олиб борадиган ҳар бир мутахассис нимага эътибор бериши керак? A) Боланинг манфаатлари, хавфсизлиги ва қадр-қимматига B) Ҳисобот шакллари ва расмий ҳужжатларнинг тўғри тўлдирилишига C) Аввало ўз иш қулайлиги ва вақтига D) Раҳбар кўрсатмасининг сўзсиз бажарилишига Тўғри жавоб: A) Боланинг манфаатлари, хавфсизлиги ва қадр-қимматига✔ Изоҳ: Бола билан ишлашда унинг манфаати, хавфсизлиги ва қадр-қиммати ҳар қандай маъмурий масаладан устун туради. 13. Бошқа одам номидан сохта аккаунт очиб, унинг обрўсини тўкиш қандай кибербуллинг тури? A) Шахсга тақлид қилиш B) Фламинг (онлайн жанжал) C) Спам тарқатиш D) Четлатиш (эхслусион) Тўғри жавоб: A) Шахсга тақлид қилиш ✔ Изоҳ: Шахсга тақлид қилиш — бировнинг номидан сохта саҳифа очиб, у номидан зарарли контент тарқатиш. 14. Ота-она фарзандининг кибербуллингга учраганини мактабга хабар қилди. Мактабнинг биринчи жавоби қандай бўлиши керак? A) Мурожаатни қайд этмай, эътиборсиз қолдириш B) Ота-онани фарзандини назорат қилмагани учун айблаш C) «Бу мактабдан ташқарида бўлган, бизга алоқаси йўқ» D) Мурожаатни жиддий қабул қилиб, ҳолатни ўрганиш Тўғри жавоб: D) Мурожаатни жиддий қабул қилиб, ҳолатни ўрганиш ✔ Изоҳ: Кибербуллинг кўпинча мактаб муносабатларига боғлиқ бўлиб, мактаб ота-она билан бирга чоралар кўради. 15. К. Томас ва Р. Килмен моделида конфликтдаги хулқ услублари қайси икки ўлчов бўйича жойлаштирилади? A) Ўз манфаатига эътибор (ассертивлик) ва бошқанинг манфаатига эътибор (кооперативлик) B) Темперамент ва характер C) Ёш ва жинс D) Билим ва тажриба Тўғри жавоб: A) Ўз манфаатига эътибор (ассертивлик) ва бошқанинг манфаатига эътибор ✔ (кооперативлик) Изоҳ: Томас–Килмен сеткасида беш услуб ассертивлик ва кооперативлик даражаларига қараб ажратилади. 16. Дидактик ўйиннинг асосий хусусияти нима? A) Фақат танаффусда ўтказилиши B) Ўйин шаклида аниқ таълимий мақсадга эришиш C) Фақат дам олишга мўлжалланганлиги D) Баҳо қўйиш учун мўлжалланганлиги Тўғри жавоб: B) Ўйин шаклида аниқ таълимий мақсадга эришиш ✔ Изоҳ: Дидактик ўйинда ўйин ҳаракатлари ва қоидалари муайян билим ёки кўникмани эгаллашга йўналтирилади. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 98 17. Маслаҳат суҳбати бошида маслаҳатчи ўқувчига нимани тушунтириши керак? A) Суҳбатдан кейинги дарс жадвалини B) Махфийлик ва унинг чегараларини C) Мактаб тарихи ва анъаналарини D) Ўзининг касбий ютуқлари ва мукофотларини Тўғри жавоб: B) Махфийлик ва унинг чегараларини✔ Изоҳ: Ўқувчи суҳбат бошиданоқ нима сир сақланиши ва қайси ҳолларда хабар берилишини билиши керак. 18. «Синквейн» қандай топшириқ? A) График таққослаш жадвали B) Беш қаторли қисқа шеър тузиш C) Ўн саволли тест D) Уч босқичли мунозара Тўғри жавоб: B) Беш қаторли қисқа шеър тузиш ✔ Изоҳ: Синквейнда мавзу бир от, икки сифат, уч феъл, тўрт сўзли гап ва бир синоним сўз орқали ифодаланади. 19. Мижоз айтган фикрни маслаҳатчи ўз сўзлари билан қисқача қайта ифодалаши қандай техника? A) Интерпретатсия B) Маслаҳат бериш C) Парафраз D) Конфронтатсия Тўғри жавоб: C) Парафраз ✔ Изоҳ: Парафраз мижозга у тушунилганини кўрсатади ва фикрини аниқлаштиришга имкон беради. 20. Платформадаги «шикоят қилиш» (репорт) функсияси нима учун керак? A) Кўпроқ дўст ва обуначи тўплаш учун B) Шахсий профил дизайнини безаш учун C) Платформага реклама эълонларини бепул жойлаш учун D) Зарарли контент ҳақида платформага хабар бериш учун Тўғри жавоб: D) Зарарли контент ҳақида платформага хабар бериш учун ✔ Изоҳ: Шикоят функсияси орқали ҳақоратли контент ва аккаунтлар платформа томонидан кўриб чиқилади ва ўчирилиши мумкин. 21. М. Селигман тажрибаларида тасвирланган, назорат қилиб бўлмайдиган нохуш вазиятлардан кейин ҳаракат қилишдан воз кечиш ҳолати қандай аталади? A) Сублиматсия B) Ўрганилган ожизлик C) Сенсибилизатсия D) Когнитив диссонанс Тўғри жавоб: B) Ўрганилган ожизлик ✔ Изоҳ: Ўрганилган ожизликда инсон ўз ҳаракатлари натижага таъсир қилмайди деб ишониб, пассив бўлиб қолади. 22. Олий таълимдан кейинги таълимга нима киради? A) Кадрларни қайта тайёрлаш курслари B) Коллеж ва техникумлардаги таълим C) Бакалавриат ва магистратура D) Таянч докторантура ва докторантура Тўғри жавоб: D) Таянч докторантура ва докторантура ✔ Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 99 Изоҳ: Олий таълимдан кейинги таълим илмий даражалар олишга йўналтирилган таянч докторантура ва докторантура каби шаклларни ўз ичига олади. 23. Маслаҳатчи ўқувчига унинг рухсатисиз синфдошларининг шахсий сирларини айтиб берди. Бу қандай баҳоланади? A) Ишончни оширувчи ҳаракат B) Педагогик маҳорат C) Ўқувчиларни яқинлаштириш усули D) Учинчи шахслар махфийлигини бузиш Тўғри жавоб: D) Учинчи шахслар махфийлигини бузиш✔ Изоҳ: Маслаҳатчи бошқа ўқувчилар ҳақидаги маълумотни ҳам ҳеч кимга ошкор қилмайди. 24. Баҳолаш мезонлари ва уларнинг даражалари аниқ тавсифланган жадвал қандай аталади? A) Синквейн B) Кластер C) Рубрика D) Портфолиў Тўғри жавоб: C) Рубрика ✔ Изоҳ: Рубрика ҳар бир мезон бўйича натижа даражаларини тавсифлаб, баҳолашни шаффоф ва холис қилади. 25. Узоқ таъсир натижасида сезги аъзоларининг сезгирлиги ўзгариши (масалан, ҳидга «ўрганиб қолиш») қандай аталади? A) Адаптатсия B) Аперсепсия C) Синестезия D) Сенсибилизатсия Тўғри жавоб: A) Адаптатсия ✔ Изоҳ: Сенсор адаптатсияда доимий қўзғовчига сезгирлик пасаяди ёки ўзгаради. 26. Ўқувчи тенгдошининг расмини таҳрирлаб, масхараомуз «мем» қилиб тарқатди. Бу қандай баҳоланади? A) Кибербуллинг: тенгдошининг қадр-қимматини камситиш B) Бир марта қилинган бўлса, зарарсиз ва мақбул ҳаракат C) Расм таҳрирлаш бўйича ижодий лойиҳа D) Тенгдошлар ўртасидаги зарарсиз ҳазил Тўғри жавоб: A) Кибербуллинг: тенгдошининг қадр-қимматини камситиш ✔ Изоҳ: Бировнинг расмини масхара учун таҳрирлаб тарқатиш кибербуллингнинг кенг тарқалган шакли. 27. Қобилиятлар ривожланишининг туғма анатомик-физиологик асослари қандай аталади? A) Кўникмалар B) Одатлар C) Лаёқат (нишоналар) D) Малакалар Тўғри жавоб: C) Лаёқат (нишоналар) ✔ Изоҳ: Лаёқатлар қобилият учун фақат имконият бўлиб, улар фаолият жараёнида қобилиятга айланади. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 100 28. «Агар мен аълочи бўлмасам, демак бутунлай муваффақиятсизман» деган фикр қайси когнитив бузилиш? A) Ижобий умумлаштириш B) Эмпатик акс эттириш C) Дихотомик («қора-оқ») фикрлаш D) Фаол тинглаш Тўғри жавоб: C) Дихотомик («қора-оқ») фикрлаш✔ Изоҳ: Дихотомик фикрлашда оралиқ вариантлар кўрилмайди, фақат икки кескин қутб тан олинади. 29. Конфликтни ҳал қилишда «ҳамкорлик» услубини қўллашнинг шарти қайси? A) Томонларнинг бир-бирига ишонмаслиги B) Масаланинг мутлақо арзимаслиги C) Бир томоннинг тўлиқ ҳокимияти D) Томонларнинг вақт ажратиши ва бир-бирининг манфаатини тушунишга тайёрлиги Тўғри жавоб: D) Томонларнинг вақт ажратиши ва бир-бирининг манфаатини тушунишга ✔ тайёрлиги Изоҳ: Ҳамкорлик кўпроқ вақт ва куч талаб қилади, аммо барқарор ва икки томонга маъқул ечим беради. 30. Маслаҳат якунида ўқувчи билан кичик, аниқ ва бажариладиган қадамларни келишиб олиш нима учун муҳим? A) Кичик муваффақиятлар мотиватсияни оширади ва ўзгаришни барқарор қилади B) Бу маслаҳатчининг назоратини кучайтиради холос C) Катта ва ноаниқ мақсадлар ҳар доим самаралироқ D) Бу қадамлар ҳеч қачон текширилмайди Тўғри жавоб: A) Кичик муваффақиятлар мотиватсияни оширади ва ўзгаришни барқарор ✔ қилади Изоҳ: Аниқ ва реал қадамлар ўқувчига муваффақият тажрибасини беради ва кейинги ҳаракатга ишонч уйғотади. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 101 17-вариант Машқ тестлари • битта тўғри жавоб 1. Ёзма саволлар рўйхати орқали кўп кишидан бир вақтда маълумот тўплаш методи қайси? A) Кузатиш B) Эксперимент C) Анкета D) Суҳбат Тўғри жавоб: C) Анкета✔ Изоҳ: Анкета сўрови ёзма саволлар ёрдамида кўп респондентдан қисқа вақтда маълумот олиш имконини беради. 2. Итариш, уриш, нарсаларини олиб қўйиш ёки бузиш буллингнинг қайси турига киради? A) Ижтимоий буллинғ B) Жисмоний буллинғ C) Кибербуллинғ D) Вербал буллинғ Тўғри жавоб: B) Жисмоний буллинғ ✔ Изоҳ: Жисмоний буллинг танага ёки шахсий буюмларга бевосита зарар етказишни ўз ичига олади. 3. Такмен моделида гуруҳ аъзолари ўртасида зиддият ва лидерлик учун кураш кучаядиган босқич қайси? A) Шаклланиш B) Тарқалиш C) Бўрон (сторминг) D) Меъёрлашиш Тўғри жавоб: C) Бўрон (сторминг) ✔ Изоҳ: Бўрон босқичида роллар ва таъсир учун тўқнашувлар кузатилади, бу гуруҳ ривожининг табиий қисмидир. 4. «Юрагимни болаларга бағишлайман» асарининг муаллифи ким? A) Антон Макаренкў B) Василий Сухомлинский C) Жануш Корчак D) Шалва Амонашвили Тўғри жавоб: B) Василий Сухомлинский ✔ Изоҳ: В.А. Сухомлинский Павлиш мактабидаги тажрибаси асосида инсонпарвар педагогика ғояларини шу асарда баён қилган. 5. «Бутун унинг қисмлари йиғиндисидан фарқ қилади» ғоясига асосланган психологик йўналиш қайси? A) Структурализм B) Гешталт-психология C) Психоанализ D) Бихевиоризм Тўғри жавоб: B) Гешталт-психология ✔ Изоҳ: Гешталт-психология идрокни яхлит тузилма (гешталт) сифатида ўрганади. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 102 6. Ўқитувчилар хонасида ўқувчининг шахсий муаммосини муҳокама қилиш қандай баҳоланади? A) Ота-оналар талабига мувофиқ ҳаракат B) Махфийликни бузиш, касбий этикага зид C) Ҳамкорликнинг яхши намунаси D) Зарур касбий ҳисобот Тўғри жавоб: B) Махфийликни бузиш, касбий этикага зид✔ Изоҳ: Ўқувчи ҳақидаги маълумотлар фақат зарур бўлган мутахассислар билан, касбий мақсадда бўлишилади. 7. Очиқ (паролсиз) жамоат Ви-Фи тармоғида қандай ҳаракат хавфли? A) Янгиликлар сайтини ўқиш B) Онлайн харитадан яқин атрофдаги дўконни топиш C) Банк ҳисобига кириш ёки махфий маълумот юбориш D) Об-ҳаво маълумотини кўриш Тўғри жавоб: C) Банк ҳисобига кириш ёки махфий маълумот юбориш ✔ Изоҳ: Очиқ тармоқда трафик ушланиши мумкин, шунинг учун махфий оператсиялардан сақланиш керак. 8. Таълим тизимидаги ислоҳотларда халқаро тажрибага муносабат қандай бўлиши мумкин? A) Миллий қадриятлардан воз кечиб, тайёр моделни кўчириш B) Миллий хусусиятларни ҳисобга олиб илғор тажрибани қўллаш C) Хорижий тажрибани бутунлай рад этиб, фақат ўзиникини қўллаш D) Фақат битта давлат тажрибасини тўлиқ нусхалаш Тўғри жавоб: B) Миллий хусусиятларни ҳисобга олиб илғор тажрибани қўллаш ✔ Изоҳ: Миллий ва умуминсоний қадриятлар уйғунлиги тамойили илғор хорижий тажрибани миллий шароитга мослаб қўллашни назарда тутади. 9. Қонунга кўра қайси тамойил билимлилик ва иқтидорга муносабатни ифодалайди? A) Иқтидорли болаларни ажратиб ўқитишни тақиқлаш B) Асосан спорт иқтидорини қўллаш C) Иқтидорни эътиборсиз қолдириш D) Билимлилик ва иқтидорни рағбатлантириш Тўғри жавоб: D) Билимлилик ва иқтидорни рағбатлантириш ✔ Изоҳ: Билимлилик ва иқтидорни рағбатлантириш қонунда белгиланган давлат сиёсати тамойилларидан бири ҳисобланади. 10. Тенг кучдаги икки ўқувчининг бир марталик жанжали буллингга кирадими? A) Ҳа, ҳар қандай жанжал буллинг ҳисобланади B) Фақат ўғил болалар ўртасида бўлса C) Йўқ, бу одатда оддий конфликт ҳисобланади D) Ҳа, агар у танаффусда бўлса Тўғри жавоб: C) Йўқ, бу одатда оддий конфликт ҳисобланади ✔ Изоҳ: Буллингда кучлар номутаносиблиги ва такрорланиш бўлади; тенг томонларнинг бир марталик жанжали конфликт сифатида қаралади. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 103 11. Буллинг бўйича профилактик ишда танаффуслар ва мактаб ҳудудида катталар назоратини кучайтириш нима учун муҳим? A) Буллинг кўпинча катталар кам бўлган жой ва вақтларда содир бўлади B) Бу фақат интизом учун керак C) Бу буллингни оширади D) Бу ўқувчиларни дам олишдан маҳрум қилади Тўғри жавоб: A) Буллинг кўпинча катталар кам бўлган жой ва вақтларда содир бўлади✔ Изоҳ: Йўлаклар, ҳожатхоналар, майдончалар каби назорат кам жойлар буллингнинг «иссиқ нуқталари» ҳисобланади. 12. Таълим олувчиларнинг ижтимоий ҳимоясига оид қайси чора таълим соҳасидаги давлат кафолатларига киради? A) Ўқувчилардан қўшимча мажбурий тўлов ундириш B) Аълочи ўқувчиларни бепул овқатлантириш C) Кам таъминланган оила болаларини таълимдан озод қилиш D) Эҳтиёжманд ўқувчиларга давлат томонидан ёрдам кўрсатиш Тўғри жавоб: D) Эҳтиёжманд ўқувчиларга давлат томонидан ёрдам кўрсатиш ✔ Изоҳ: Давлат ижтимоий ҳимояга муҳтож таълим олувчиларни қонунчиликда белгиланган тартибда қўллаб-қувватлайди. 13. Л. Фестингер назариясига кўра одамлар ўз фикр ва қобилиятларини баҳолаш учун нимага мурожаат қилади? A) Бошқалар билан ўзини солиштиришга B) Фақат об-ҳавога C) Фақат туғма инстинктларга D) Фақат тасодифга Тўғри жавоб: A) Бошқалар билан ўзини солиштиришга ✔ Изоҳ: Ижтимоий таққослаш назариясига кўра объектив мезон бўлмаганда инсон ўзини бошқалар билан солиштиради. 14. Боланинг мактаб таълимига ўтиш даврида юзага келадиган, болаларча соддаликнинг йўқолиши билан тавсифланадиган инқироз қайси? A) Бир ёш инқирози B) Етти ёш инқирози C) Уч ёш инқирози D) Янги туғилганлик инқирози Тўғри жавоб: B) Етти ёш инқирози ✔ Изоҳ: Етти ёш инқирозида бола ички ва ташқи ҳаётини ажрата бошлайди, хулқи камроқ беихтиёр бўлади. 15. Муайян фан бўйича ўрганиладиган билим мазмуни ва мавзулар тартибини белгиловчи ҳужжат қайси? A) Ички тартиб қоидалари B) Ўқув дастури C) Дарс жадвали D) Ўқув режа Тўғри жавоб: B) Ўқув дастури ✔ Изоҳ: Ўқув дастури ҳар бир фан мазмунини, мавзулар кетма-кетлиги ва уларга ажратилган вақтни белгилайди. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 104 16. Холланд моделидаги «ижтимоий» (Сосиал) турга хос фаолият қайси? A) Одамларга ўргатиш ва ёрдам бериш B) Ҳужжатлар билан тартибли ишлаш C) Машина ва механизмларни таъмирлаш D) Лабораторияда илмий тажриба ўтказиш Тўғри жавоб: A) Одамларга ўргатиш ва ёрдам бериш✔ Изоҳ: Ижтимоий турдаги одамлар ўқитувчи, психолог, ҳамшира каби одамларга ёрдам берадиган касбларни афзал кўради. 17. Боланинг кўздан йўқолган нарса мавжуд бўлишда давом этишини тушуниши Пиаже назариясида қандай аталади? A) Консерватсия B) Эготсентризм C) Объект доимийлиги D) Аккомодатсия Тўғри жавоб: C) Объект доимийлиги ✔ Изоҳ: Объект доимийлиги сенсомотор босқичда шаклланадиган муҳим ютуқ ҳисобланади. 18. Плагиат нима? A) Бошқа бировнинг ишини ўзиникидек кўрсатиш B) Манбани кўрсатиб, тўғри иқтибос келтириш C) Ўз фикр ва хулосаларини мустақил ёзиш D) Керакли маълумотни интернетдан қидириш Тўғри жавоб: A) Бошқа бировнинг ишини ўзиникидек кўрсатиш ✔ Изоҳ: Плагиат — бошқа шахс матни ёки ғоясини манбасиз, ўзиники сифатида тақдим этиш. 19. Ўқувчи танасида тушунтириб бўлмайдиган, турли босқичдаги кўкаришлар кўп марта кузатилса, педагог нимани гумон қилиши мумкин? A) Фақат спорт билан шуғулланишни B) Акселератсияни C) Яхши кайфиятни D) Жисмоний зўравонлик эҳтимолини Тўғри жавоб: D) Жисмоний зўравонлик эҳтимолини ✔ Изоҳ: Такрорланувчи, изоҳлаб бўлмайдиган жароҳатлар жисмоний зўравонлик белгиси бўлиши мумкин ва белгиланган тартибда хабар беришни талаб қилади. 20. Бошқа одамни унинг хабардорлигисиз, яширин усуллар билан ўз манфаати йўлида ҳаракат қилишга ундаш қандай аталади? A) Манипулятсия B) Ишонтириш C) Эмпатия D) Ассертивлик Тўғри жавоб: A) Манипулятсия ✔ Изоҳ: Манипулятсия яширин таъсир бўлиб, очиқ ва далилга асосланган ишонтиришдан фарқ қилади. 21. Касбий ўз-ўзини англаш (касбий идентиклик) нима? A) Тегишли соҳа бўйича дипломга эга бўлиш B) Касбий фаолият учун иш ҳақи олиб туриш C) Шахснинг ўзини муайян касб вакили сифатида англаши D) Бирор ташкилотда доимий ва барқарор иш жойига эга бўлиш Тўғри жавоб: C) Шахснинг ўзини муайян касб вакили сифатида англаши ✔ Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 105 Изоҳ: Касбий идентиклик касбий қадриятлар, мақсадлар ва ўзини шу касб эгаси сифатида англашни ўз ичига олади. 22. Кўришида нуқсони бўлган болалар таълим-тарбиясини ўрганувчи соҳа қайси? A) Логопедия B) Сурдопедагогика C) Тифлопедагогика D) Андрагогика Тўғри жавоб: C) Тифлопедагогика✔ Изоҳ: Тифлопедагогика кўзи ожиз ва заиф кўрувчи болаларнинг таълим-тарбиясини ўрганади. 23. Мулоқотда биринчи олинган маълумот кейинги маълумотларга нисбатан таассуротга кучлироқ таъсир қилиши қандай аталади? A) Биринчилик эффекти B) Бумеранг эффекти C) Янгилик эффекти D) Хоторн эффекти Тўғри жавоб: A) Биринчилик эффекти ✔ Изоҳ: Биринчилик эффекти туфайли биринчи таассурот кейинги баҳолашларга узоқ вақт таъсир қилади. 24. Фотосурат метамаълумотларида (метадата) қандай маълумот бўлиши мумкин? A) Суратга олинган сана, қурилма ва баъзан жойлашув B) Фақат файл номи ва кенгайтмаси C) Фақат расмнинг ранги ва ёрқинлиги D) Асосан суратдаги одамларнинг исмлари ва телефонлари Тўғри жавоб: A) Суратга олинган сана, қурилма ва баъзан жойлашув ✔ Изоҳ: Расм метамаълумотларида геолокатсия бўлиши мумкин, шу боис уни эълон қилишдан олдин эҳтиёт бўлиш керак. 25. «Жоб шадовинг» (мутахассис ишини кузатиш) касбга йўналтиришда нима беради? A) Касбнинг реал кундалик ишини яқиндан кўриш имкониятини B) Касб бўйича дарҳол диплом ёки расмий сертификат олиш имкониятини C) Иш жойида бепул тушлик ва дам олиш имкониятини D) Кузатув даврида тўлиқ иш ҳақи олишни Тўғри жавоб: A) Касбнинг реал кундалик ишини яқиндан кўриш имкониятини ✔ Изоҳ: Мутахассисни иш жойида кузатиш касб ҳақидаги тасаввурларни реал тажриба билан солиштириш имконини беради. 26. Гўдаклик даврида (биринчи йил) етакчи фаолият қайси деб ҳисобланади? A) Ролли ўйин B) Катталар билан бевосита эмотсионал мулоқот C) Ўқув фаолияти D) Касбий танлов Тўғри жавоб: B) Катталар билан бевосита эмотсионал мулоқот ✔ Изоҳ: Гўдак учун яқин катталар билан эмотсионал мулоқот психик ривожланишнинг асосий манбаи ҳисобланади. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 106 27. Бола ҳуқуқлари тўғрисидаги Конвенсиянинг тўртта умумий тамойилига қайси бири киради? A) Боланинг сиёсий партияга аъзолиги B) Боланинг солиқ тўлаши C) Боланинг манфаатлари устуворлиги D) Боланинг ҳарбий хизмати Тўғри жавоб: C) Боланинг манфаатлари устуворлиги✔ Изоҳ: Умумий тамойиллар: камситмаслик, боланинг манфаатлари устуворлиги, яшаш ва ривожланиш ҳуқуқи, боланинг фикрини ҳурмат қилиш. 28. Конвенсияга кўра ногиронлиги бор болалар қандай ҳуқуққа эга? A) Асосан уйда, оила даврасида яшаш ҳуқуқига B) Фақат ихтисослаштирилган муассасада, оиладан алоҳида яшаш ҳуқуқига C) Муносиб ҳаёт, алоҳида ғамхўрлик ва жамиятда иштирок этишга D) Фақат бепул тиббий ёрдам олиш ҳуқуқига Тўғри жавоб: C) Муносиб ҳаёт, алоҳида ғамхўрлик ва жамиятда иштирок этишга ✔ Изоҳ: Ногиронлиги бор бола қадр-қимматини таъминлайдиган тўлақонли ҳаёт, алоҳида ғамхўрлик ва жамиятда фаол иштирокка ҳақли. 29. Болага оид суд ёки маъмурий муҳокамада боланинг иштироки Конвенсияда қандай таъминланади? A) Бевосита ёки вакил орқали эшитилиш имконияти билан B) Бола ҳеч қачон эшитилмайди, фақат катталар қарор қилади C) Бола фақат 18 ёшга тўлгандан кейин эшитилади D) Бола фақат ёзма ариза орқали қатнаша олади Тўғри жавоб: A) Бевосита ёки вакил орқали эшитилиш имконияти билан ✔ Изоҳ: Болага тааллуқли ҳар қандай суд ёки маъмурий муҳокамада у бевосита ёки вакил орқали эшитилиш имкониятига эга. 30. Нутқ ривожланиши учун энг сенситив давр қайси ёшга тўғри келади? A) Илк ўспиринлик B) Эрта болалик (тахминан 1–3 ёш) C) Ўсмирлик D) Катталик Тўғри жавоб: B) Эрта болалик (тахминан 1–3 ёш) ✔ Изоҳ: Эрта болаликда бола нутқни айниқса тез ва осон ўзлаштиради. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 107 18-вариант Машқ тестлари • битта тўғри жавоб 1. Матнни ўқишда маълумотларни махсус белгилар (В, +, –, ?) билан белгилаб бориш техникаси қандай аталади? A) Аквариум B) Инсерт C) Кластер D) Зигзағ Тўғри жавоб: B) Инсерт✔ Изоҳ: Инсерт техникасида ўқувчи маълумни, янгини, зид фикрни ва савол туғдирганни белгилаб, фаол ўқийди. 2. Ўқувчилар ўртасидаги конфликтда педагогнинг биринчи навбатдаги вазифаси қайси? A) Конфликтга аралашмаслик B) Хавфсизликни таъминлаш ва вазиятни тинчлантириш C) Дарҳол айбдорни эълон қилиш D) Ота-оналарни чақириб жанжал қилиш Тўғри жавоб: B) Хавфсизликни таъминлаш ва вазиятни тинчлантириш ✔ Изоҳ: Аввал жисмоний ва эмотсионал хавфсизлик таъминланади, сўнгра конфликтнинг сабаблари билан ишланади. 3. Педагог бошқа ҳамкасбининг ўқувчига нисбатан зўравонлик қилаётганини билиб қолди. Этик нуқтаи назардан қандай ҳаракат тўғри? A) Ҳамкасбини ижтимоий тармоқда оммавий фош қилиш B) Ўқувчига сабр қилишни маслаҳат бериб, вазиятга аралашмаслик C) Ҳамкасблик одоби учун ҳеч кимга айтмай жим туриш D) Белгиланган тартибда раҳбарият ва ваколатли органларга хабар бериш Тўғри жавоб: D) Белгиланган тартибда раҳбарият ва ваколатли органларга хабар бериш ✔ Изоҳ: Бола хавфсизлиги ҳамкасблик садоқатидан устун; ҳолат белгиланган тартибда хабар қилинади. 4. Банкдан деб қўнғироқ қилиб, СМС-кодни сўраган одамга қандай жавоб бериш керак? A) Код ўрнига карта рақамини айтиб бериш B) Кодни айтмаслик, банкнинг расмий рақамига ўзи қўнғироқ қилиш C) Ходим банк номидан гапиргани учун кодни дарҳол айтиб бериш D) Хавфсизлик учун коднинг фақат ярмини айтиш Тўғри жавоб: B) Кодни айтмаслик, банкнинг расмий рақамига ўзи қўнғироқ қилиш ✔ Изоҳ: Банк ходимлари ҳеч қачон СМС-код сўрамайди; бу фирибгарликнинг одатий усули. 5. Конфликт вазиятида «фаол тинглаш»нинг асосий мақсади нима? A) Суҳбатдошни тез тўхтатиш B) Суҳбатдошни тушунганини кўрсатиб, унинг ҳис-туйғу ва фикрларини аниқлаш C) Ўз фикрини исботлаш D) Жавоб беришга тайёрланиш учун вақт ютиш Тўғри жавоб: B) Суҳбатдошни тушунганини кўрсатиб, унинг ҳис-туйғу ва фикрларини ✔ аниқлаш Изоҳ: Фаол тинглаш томонни эшитилганини ҳис қилдириб, кескинликни пасайтиради. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 108 6. Ота-оналар учун тарбия бўйича семинар ёки «ота-оналар мактаби» нима учун фойдали? A) Ота-оналарга тарбия бўйича билим ва кўникма бериш учун B) Ота-оналарни тарбиядаги хатолари учун очиқ танқид қилиш C) Мактаб ҳисоботини расмий тўлдириш учун D) Ота-оналардан қўшимча маблағ йиғиш учун Тўғри жавоб: A) Ота-оналарга тарбия бўйича билим ва кўникма бериш учун✔ Изоҳ: Ота-оналик бўйича машғулотлар оилада самарали тарбия усулларини ривожлантиради. 7. УРЛ нима? A) Антивирус дастурининг номи B) Электрон почта ҳисобининг пароли C) Компютернинг модели ва серия рақами D) Интернетдаги ресурснинг манзили Тўғри жавоб: D) Интернетдаги ресурснинг манзили ✔ Изоҳ: УРЛ — веб-саҳифа ёки файлнинг интернетдаги ноёб манзили. 8. Педагог ўқувчи фотосуратини мактаб саҳифасида эълон қилишдан олдин нима қилиши керак? A) Ҳеч қандай рухсат олиши шарт эмас B) Ота-она ёки қонуний вакил розилигини олиши C) Синфдошларининг фикрини сўраши D) Фақат мактаб директорига оғзаки айтиши Тўғри жавоб: B) Ота-она ёки қонуний вакил розилигини олиши ✔ Изоҳ: Вояга етмаган боланинг тасвирини эълон қилиш учун унинг қонуний вакили розилиги талаб этилади. 9. Машғулотларнинг асосий шакли бўлган «дарс» қандай тавсифланади? A) Педагог ва ота-оналарнинг режали йиғилиши B) Ўқувчилар билан музей ёки табиатга саёҳат C) Белгиланган вақтда ўқитувчи раҳбарлигида ўтказиладиган машғулот D) Фақат якуний назорат учун ўтказиладиган ёзма имтиҳон машғулоти Тўғри жавоб: C) Белгиланган вақтда ўқитувчи раҳбарлигида ўтказиладиган машғулот ✔ Изоҳ: Дарс — доимий гуруҳ билан белгиланган вақтда ўқитувчи раҳбарлигида ўтказиладиган асосий шакл. 10. Ота-она ва ўсмир ўртасидаги конфликтда маслаҳатчи учун энг тўғри ёндашув қайси? A) Дарҳол ўсмир томонини олиш B) Оилавий масалага умуман аралашмаслик C) Иккала томонни тинглаб, уларнинг эҳтиёжларини аниқлашга ёрдам бериш D) Дарҳол ота-она томонини олиш Тўғри жавоб: C) Иккала томонни тинглаб, уларнинг эҳтиёжларини аниқлашга ёрдам бериш ✔ Изоҳ: Маслаҳатчи бетараф позитсияда қолиб, томонларнинг бир-бирини тушунишига ва келишув топишига кўмаклашади. 11. «Сен-хабар» (масалан, «Сен доим ҳамма нарсани бузасан!») конфликтда одатда қандай таъсир қилади? A) Конфликтни дарҳол ҳал қилади B) Ҳеч қандай таъсир қилмайди C) Суҳбатдошда ҳимояланиш ва қаршиликни кучайтиради D) Суҳбатдошда миннатдорлик уйғотади Тўғри жавоб: C) Суҳбатдошда ҳимояланиш ва қаршиликни кучайтиради ✔ Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 109 Изоҳ: Айбловчи «Сен-хабар» шахсга ҳужум сифатида қабул қилиниб, эскалатсияга олиб келади. 12. Икки ёки уч тушунчанинг умумий ва фарқли жиҳатларини кесишувчи доиралар ёрдамида таққослаш усули қайси? A) Балиқ скелети B) Кластер C) Т-жадвал D) Венн диаграммаси Тўғри жавоб: D) Венн диаграммаси✔ Изоҳ: Венн диаграммасида фарқли жиҳатлар алоҳида, умумий жиҳатлар эса доиралар кесишган қисмга ёзилади. 13. Конфликтда «Ғолиб — мағлуб» ёндашувининг узоқ муддатли хавфи нима? A) Мағлуб томонда норозилик қолиб, конфликт қайта авж олиши B) Ҳар икки томоннинг тўлиқ қониқиши C) Конфликтнинг бутунлай йўқолиши D) Муносабатларнинг мустаҳкамланиши Тўғри жавоб: A) Мағлуб томонда норозилик қолиб, конфликт қайта авж олиши ✔ Изоҳ: Мағлуб томоннинг эҳтиёжлари қондирилмаса, конфликт яширин шаклда давом этиши ёки қайта бошланиши мумкин. 14. Таълим муассасасининг устави нима? A) Ота-оналар йиғилишининг баённомаси B) Ўқитувчининг фан бўйича йиллик календар-тематик иш режаси C) Муассаса фаолиятининг асосий қоидалари белгиланган таъсис ҳужжати D) Ўқувчиларнинг баҳолар ёзилган кундалиги Тўғри жавоб: C) Муассаса фаолиятининг асосий қоидалари белгиланган таъсис ҳужжати ✔ Изоҳ: Устав таълим муассасасининг мақсади, тузилмаси ва фаолият тартибини белгиловчи асосий ҳужжатдир. 15. Грооминг (онлайн жалб қилиш) нима? A) Онлайн дўконларнинг болалар маҳсулотларини етказиб бериш хизмати B) Боланинг ишончига кириб, уни зарарли мақсадда манипулятсия қилиш C) Расмларни безаш ва таҳрирлаш дастури D) Кўп ўйинчили онлайн ўйин тури Тўғри жавоб: B) Боланинг ишончига кириб, уни зарарли мақсадда манипулятсия қилиш ✔ Изоҳ: Грооминг — боланинг ишончини қозониб, кейинчалик уни эксплуататсия қилиш мақсадида алоқа ўрнатиш. 16. Маслаҳатчи ўқувчига ўз шахсий диний ёки сиёсий қарашларини сингдириши қандай баҳоланади? A) Касбий этикага зид, мижознинг автономиясини бузади B) Фақат юқори синфларда мақбул ёндашув C) Маслаҳат жараёнининг мажбурий қисми D) Тарбиянинг энг самарали ва мақбул усули, чунки у қадрият беради Тўғри жавоб: A) Касбий этикага зид, мижознинг автономиясини бузади ✔ Изоҳ: Маслаҳатчи ўз қадриятларини мажбурламайди, ўқувчининг мустақил қарор қабул қилишини ҳурмат қилади. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 110 17. Мактаб ва маҳалла ҳамкорлигининг асосий мақсадларидан бири қайси? A) Педагогларнинг иш ҳақи миқдорини белгилаш B) Ўқувчилар баҳоларини биргаликда муҳокама қилиб ўзгартириш C) Болалар таълими ва хавфсизлигини бирга қўллаб-қувватлаш D) Мактабнинг дарс жадвалини бирга тузиш Тўғри жавоб: C) Болалар таълими ва хавфсизлигини бирга қўллаб-қувватлаш✔ Изоҳ: Мактаб ва маҳалла биргаликда қийин вазиятдаги оилаларни аниқлаб, болаларга ёрдам беради. 18. Инсоннинг мақсадга эришиш йўлидаги қийинчиликларни онгли равишда енгиш қобилияти қандай аталади? A) Ирода B) Темперамент C) Аффект D) Сезги Тўғри жавоб: A) Ирода ✔ Изоҳ: Ирода хулқ ва фаолиятни онгли бошқариш, тўсиқларни енгиш учун куч сарфлашдир. 19. Кучли хавотир ёки ваҳима ҳолатида диққатни ҳозирги лаҳзага қайтариш учун 5 нарсани кўриш, 4 ни ҳис қилиш, 3 ни эшитишга асосланган усул қандай аталади? A) Конфронтатсия B) Ерга боғлаш (гроундинг) техникаси C) Сотсиограмма D) Эркин ассотсиатсия Тўғри жавоб: B) Ерга боғлаш (гроундинг) техникаси ✔ Изоҳ: Гроундинг (5-4-3-2-1) техникаси сезги аъзоларини фаоллаштириб, ваҳима ва диссотсиатсия ҳолатини юмшатади. 20. Бош мия катта ярим шарларининг қайси қисмида жойлашган Брока маркази зарарланганда нутқ талаффузи бузилади? A) Чап ярим шарнинг пешона қисмида B) Ўнг ярим шарнинг энса қисмида C) Миячада D) Узунчоқ мияда Тўғри жавоб: A) Чап ярим шарнинг пешона қисмида ✔ Изоҳ: Брока маркази кўпчилик одамларда чап пешона бўлагида жойлашган ва мотор нутқ учун жавоб беради. 21. «Коллектив онгсизлик» ва «архетиплар» тушунчаларини киритган олим ким? A) Анна Фрейд B) Карл Юнғ C) Алфред Адлер D) Эрих Фромм Тўғри жавоб: B) Карл Юнғ ✔ Изоҳ: К.Г. Юнг инсониятнинг умумий тажрибаси коллектив онгсизликда архетиплар шаклида сақланади деб ҳисоблаган. 22. Э.А. Климов таснифига кўра ўқитувчи, шифокор каби касблар қайси турга киради? A) «Одам — табиат» B) «Одам — белгилар тизими» C) «Одам — одам» D) «Одам — техника» Тўғри жавоб: C) «Одам — одам» ✔ Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 111 Изоҳ: Климов касбларни меҳнат предметига кўра беш турга ажратган: одам — табиат, техника, одам, белгилар тизими ва бадиий образ. 23. Ижтимоий тармоқда нотаниш одам «Сиз ютуқ ютдингиз, ҳаволага ўтинг» деб ёзди. Тўғри ҳаракат қайси? A) Ютуқни олиш учун карта рақамини юбориш B) Ҳаволага ўтиб, сўралган маълумотларни киритиш C) Ҳаволани очмасдан, хабарни эътиборсиз қолдириш ёки шикоят қилиш D) Хабарни дўстларга ҳам юбориб, ютуқни улар билан бирга улашиш Тўғри жавоб: C) Ҳаволани очмасдан, хабарни эътиборсиз қолдириш ёки шикоят қилиш✔ Изоҳ: Бундай хабарлар одатда фишинг бўлиб, шахсий ва молиявий маълумотларни ўғирлашга қаратилган. 24. Таълим воситалари деганда нима тушунилади? A) Ўқувчиларнинг ота-оналари B) Фақат ўқитувчининг иш ҳақи C) Фақат мактаб биноси D) Таълим мақсадларига эришишда фойдаланиладиган моддий ва идеал объектлар Тўғри жавоб: D) Таълим мақсадларига эришишда фойдаланиладиган моддий ва идеал ✔ объектлар Изоҳ: Дарслик, кўргазмали қуроллар, техник воситалар, рақамли ресурслар таълим воситаларига киради. 25. Стресс таъсирида хулқнинг олдинги, болаларча шаклларига қайтиши қандай ҳимоя механизми? A) Сублиматсия B) Проексия C) Ратсионализатсия D) Регрессия Тўғри жавоб: D) Регрессия ✔ Изоҳ: Масалан, ука-синглиси туғилгач катта болада яна бармоқ сўриш пайдо бўлиши регрессияга мисолдир. 26. Бўлим ёки курс якунида эришилган натижани қайд этувчи баҳолаш қандай аталади? A) Форматив баҳолаш B) Сумматив баҳолаш C) Диагностик баҳолаш D) Ўзаро баҳолаш Тўғри жавоб: B) Сумматив баҳолаш ✔ Изоҳ: Сумматив баҳолаш муайян ўқиш даври якунидаги натижаларни умумлаштириб қайд этади. 27. Мактаб маслаҳатчисининг ота-оналар билан ишлашида қайси ёндашув тўғри? A) Ота-онани ҳар доим айблаш B) Ота-оналарни маслаҳат жараёнидан бутунлай четлатиш C) Боланинг сирларини ота-онага дарҳол айтиб бериш D) Ҳамкорлик асосида, ота-онани бола манфаати йўлидаги шерик сифатида кўриш Тўғри жавоб: D) Ҳамкорлик асосида, ота-онани бола манфаати йўлидаги шерик сифатида ✔ кўриш Изоҳ: Ота-она билан ҳамкорлик бола учун изчил қўллаб-қувватловчи муҳит яратади. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 112 28. Узлуксиз таълимда мактаб маслаҳатчисининг ўрни қайси босқичлар орасидаги ўтишда айниқса муҳим? A) Олий таълимдан кейин докторантурага киришда B) Меҳнат фаолиятини тугатиб, нафақага чиқишда C) Болани мактабгача таълим ташкилотига қабул қилишда D) Мактабдан кейинги таълим ёки касбни танлашда Тўғри жавоб: D) Мактабдан кейинги таълим ёки касбни танлашда✔ Изоҳ: Маслаҳатчи ўқувчиларга мактабдан кейинги йўналишни (коллеж, техникум, олий таълим, касб) танлашда ёрдам беради. 29. Боланинг ўқишдаги муваффақияти ҳақида ота-онага хабар бериш нима учун муҳим? A) Бу фақат аълочи ўқувчилар ота-оналари учун керак, бошқаларга эмас B) Бу педагог учун ортиқча вақт сарфи C) Бу болани мақтанчоқ ва эрка қилади D) Ота-она ишончи ва бола мотиватсиясини оширади Тўғри жавоб: D) Ота-она ишончи ва бола мотиватсиясини оширади ✔ Изоҳ: Ижобий хабарлар ота-она ва мактаб ҳамкорлигини мустаҳкамлайди ва болани рағбатлантиради. 30. Ўзгариш босқичлари моделида инсон яқин келажакда ўзгаришни режалаштириб, аниқ қадамларни тайёрлаётган босқич қайси? A) Тайёргарлик B) Қайтиш C) Сақлаш D) Ўйлашдан олдинги босқич Тўғри жавоб: A) Тайёргарлик ✔ Изоҳ: Тайёргарлик босқичида инсон ўзгаришга қарор қилган ва кичик амалий қадамларни бошлаган бўлади. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 113 19-вариант Машқ тестлари • битта тўғри жавоб 1. Нодавлат таълим ташкилоти қандай асосда таълим фаолиятини амалга оширади? A) Асосан хорижий ҳамкор ташкилот рухсати билан B) Белгиланган тартибда олинган литсензия асосида C) Маҳалла фуқаролар йиғини розилиги билан D) Ҳеч қандай рухсатномасиз, хабардор қилиш асосида Тўғри жавоб: B) Белгиланган тартибда олинган литсензия асосида✔ Изоҳ: Нодавлат таълим ташкилотлари таълим фаолиятини қонунчиликда белгиланган тартибда литсензия асосида юритади. 2. Буллингга қарши дастурларнинг самарадорлигини баҳолаш учун қандай усул қўлланади? A) Фақат жазоланганлар сонини санаш B) Фақат директорнинг таассуротига таяниш C) Ҳеч қандай баҳолаш ўтказмаслик D) Дастур олдидан ва кейин аноним сўровномалар ўтказиш Тўғри жавоб: D) Дастур олдидан ва кейин аноним сўровномалар ўтказиш ✔ Изоҳ: Аноним сўровномалар буллингнинг ҳақиқий тарқалишини ва дастур натижаларини холисроқ кўрсатади. 3. Буллингни содир этган ва унга учраган ўқувчини бирга «яраштириш» учун мажбуран бир столга ўтказиш нима учун хато? A) Бу буллингни тўлиқ ҳал қилади B) Кучлар номутаносиблиги туфайли жабрланувчи яна босим ва қўрқувга дуч келади C) Жабрланувчи албатта хурсанд бўлади D) Бу мутахассислар тавсия қиладиган усул Тўғри жавоб: B) Кучлар номутаносиблиги туфайли жабрланувчи яна босим ва қўрқувга дуч ✔ келади Изоҳ: Буллингда аввал жабрланувчи хавфсизлиги таъминланади; мажбурий яраштириш уни қайта жароҳатлаши мумкин. 4. Шахснинг ижтимоий тажриба, меъёр ва қадриятларни ўзлаштириб, жамият аъзосига айланиш жараёни қандай аталади? A) Интроспексия B) Акселератсия C) Сотсиализатсия D) Сублиматсия Тўғри жавоб: C) Сотсиализатсия ✔ Изоҳ: Сотсиализатсия оила, мактаб, тенгдошлар ва оммавий ахборот воситалари таъсирида бутун ҳаёт давомида кечади. 5. Онлайн таълим платформаси (ЛМС) нима учун ишлатилади? A) Курслар, топшириқлар ва баҳолашни онлайн бошқариш учун B) Фақат онлайн ўйинларни ўйнаш учун C) Мусиқа ва подкастларни тинглаш учун D) Асосан интернет дўконлардан ўқув қуроллари харид қилиш учун Тўғри жавоб: A) Курслар, топшириқлар ва баҳолашни онлайн бошқариш учун ✔ Изоҳ: ЛМС ўқув материаллари, топшириқлар ва натижаларни битта тизимда бошқариш имконини беради. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 114 6. Бола ҳуқуқларини ўқувчиларга ўргатиш нима учун муҳим? A) Ҳуқуқ фанидан имтиҳон топширишлари учун B) Уларни ота-она ва ўқитувчилар талабларига қарши туришга ўргатиш учун C) Асосан мактаб рейтингини ошириш учун D) Ўз ҳуқуқларини билиб, хавфли вазиятда ёрдам сўрай олишлари учун Тўғри жавоб: D) Ўз ҳуқуқларини билиб, хавфли вазиятда ёрдам сўрай олишлари учун✔ Изоҳ: Ҳуқуқларини билган бола зўравонлик ва камситишни танийди ҳамда ёрдам сўрашни билади. 7. Конвенсияга кўра боланинг тарбияси учун асосий масъулият кимга юкланади? A) Болалар ҳуқуқлари бўйича халқаро ташкилотларга B) Ота-оналар ёки қонуний васийларга C) Бола яшайдиган маҳалла фуқаролар йиғинига D) Бола ўқиётган таълим муассасасига Тўғри жавоб: B) Ота-оналар ёки қонуний васийларга ✔ Изоҳ: Болани тарбиялаш ва ривожлантириш учун асосий масъулият ота-оналарга юкланади, давлат уларга ёрдам беради. 8. Боланинг яшаш ва ривожланиш ҳуқуқи давлатдан нимани талаб қилади? A) Боланинг омон қолиши ва ҳар томонлама ривожланишини максимал таъминлашни B) Фақат боланинг туғилишини давлат рўйхатига олиб, гувоҳнома беришни C) Фақат боланинг туғилишини давлат рўйхатига олишни D) Фақат оилага бола учун нафақа тўлаб туришни Тўғри жавоб: A) Боланинг омон қолиши ва ҳар томонлама ривожланишини максимал ✔ таъминлашни Изоҳ: Давлат боланинг ҳаётини сақлаш ва ҳар томонлама ривожланишини мумкин қадар тўлиқ таъминлаши керак. 9. Тажовузкор (буллер) ўқувчи билан ишлашда қайси ёндашув тавсия этилади? A) Хатти-ҳаракат учун аниқ масъулият ва оқибатлар билан бирга унинг сабаблари устида ишлаш B) Уни бутун мактаб олдида шарманда қилиш C) Фақат жисмоний жазо қўллаш D) Ҳеч қандай чора кўрмаслик Тўғри жавоб: A) Хатти-ҳаракат учун аниқ масъулият ва оқибатлар билан бирга унинг ✔ сабаблари устида ишлаш Изоҳ: Тажовузкор хулқни тўхтатиш учун изчил оқибатлар ва эмпатия, мулоқот кўникмаларини ривожлантириш зарур. 10. Болалар уйларида катталар билан эмотсионал мулоқот етишмаслиги оқибатида юзага келадиган ривожланиш орқада қолиши қандай аталади? A) Инфантил амнезия B) Акселератсия C) Фрустратсия D) Госпитализм Тўғри жавоб: D) Госпитализм ✔ Изоҳ: Р. Шпитс тасвирлаган госпитализм эмотсионал деправатсия натижасида жисмоний ва психик ривожланиш сустлашувидир. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 115 11. Касбий йўналтиришда «касбий синов» нима? A) Касбга яроқлилик учун тиббий кўрикдан ўтиш B) Иш берувчи билан қисқа суҳбатдан ўтиш C) Касб бўйича ёзма назарий имтиҳон топшириш D) Касб вазифаларини амалда бажариб кўриш Тўғри жавоб: D) Касб вазифаларини амалда бажариб кўриш✔ Изоҳ: Касбий синовлар ўқувчига касбнинг реал вазифаларини қисқа муддат бажариб кўриш имконини беради. 12. Деепфаке нима? A) СИ ёрдамида яратилган, ҳақиқийга ўхшаш сохта видео ёки овоз B) Видеофайлларни сиқишда ишлатиладиган формат C) Чуқур денгиз ҳаёти ҳақидаги ҳужжатли видеў D) Видеофайлларни сифатини сақлаган ҳолда сиқишда ишлатиладиган формат Тўғри жавоб: A) СИ ёрдамида яратилган, ҳақиқийга ўхшаш сохта видео ёки овоз ✔ Изоҳ: Деепфаке технологияси одамнинг юзини ёки овозини сунъий равишда сохталаштиради; уни танқидий баҳолаш керак. 13. Ўқитувчининг нутқ, мимика, пантомимика ва ўз ҳолатини бошқариш кўникмалари мажмуи нима деб аталади? A) Педагогик мониторинғ B) Педагогик консилиум C) Педагогик диагностика D) Педагогик техника Тўғри жавоб: D) Педагогик техника ✔ Изоҳ: Педагогик техника ўқитувчининг ўзини ва нутқини бошқариш, таъсир кўрсатиш кўникмаларини англатади. 14. Давлат таълим муассасаларида умумий ўрта таълим қандай асосда берилади? A) Давлат стандартлари доирасида бепул B) Шартнома асосида пуллик C) Асосан ҳомийлар маблағи ҳисобидан D) Грант танлови орқали Тўғри жавоб: A) Давлат стандартлари доирасида бепул ✔ Изоҳ: Давлат умумий ўрта таълимни давлат таълим муассасаларида бепул олишни кафолатлайди. 15. Неонатал (янги туғилганлик) инқирози нима билан боғлиқ? A) Касб танлаш билан B) Нафақага чиқиш билан C) Она қорнидан ташқи муҳитга ўтиш ва мослашиш билан D) Мактабга бориш билан Тўғри жавоб: C) Она қорнидан ташқи муҳитга ўтиш ва мослашиш билан ✔ Изоҳ: Туғилиш боланинг яшаш шароитларини кескин ўзгартиради ва бу биринчи ёш инқирози ҳисобланади. 16. Ўзи ва бошқалар биладиган, фақат ўзи биладиган, бошқалар биладиган ва ҳеч ким билмайдиган соҳаларни ажратувчи модел қандай аталади? A) Маслоу пирамидаси B) Томас–Килмен сеткаси C) Такмен модели D) Джогари ойнаси Тўғри жавоб: D) Джогари ойнаси ✔ Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 116 Изоҳ: Джогари ойнасини Дж. Луфт ва Х. Ингем таклиф қилган; у ўз-ўзини очиш ва қайта алоқа аҳамиятини кўрсатади. 17. Ўсмирдан суитсидал фикрлари ҳақида тўғридан-тўғри сўраш ҳақида қайси фикр тўғри? A) Тўғридан-тўғри сўраш хавфни оширмайди ва ёрдам олишга йўл очади B) Бу албатта суитсидга ундайди C) Фақат ота-онаси йўқлигида сўраш тақиқланади D) Бу ҳақда ҳеч қачон сўрамаслик керак Тўғри жавоб: A) Тўғридан-тўғри сўраш хавфни оширмайди ва ёрдам олишга йўл очади✔ Изоҳ: Тадқиқотлар суитсид ҳақида очиқ сўраш бундай фикрларни келтириб чиқармаслигини кўрсатади; аксинча, ўсмир енгил тортиши мумкин. 18. Ўқувчиларга фақат фан томонидан исботланган, ҳаққоний билимларни бериш талаби қайси тамойилга тегишли? A) Илмийлик тамойили B) Онглилик ва фаоллик тамойили C) Мустаҳкамлик тамойили D) Индивидуал ёндашув тамойили Тўғри жавоб: A) Илмийлик тамойили ✔ Изоҳ: Илмийлик тамойилига кўра таълим мазмуни фаннинг замонавий, исботланган ютуқларига асосланиши керак. 19. Онлайн ўйинларда нотаниш ўйинчи «дўст» бўлиб, шахсий маълумот сўраса, нима қилиш керак? A) Ўйин ҳисобининг паролини улашиш B) Уни уйга меҳмонга таклиф қилиш C) Дўстлик учун сўралган маълумотни бериш D) Маълумот бермай, блоклаш ва каттага айтиш Тўғри жавоб: D) Маълумот бермай, блоклаш ва каттага айтиш ✔ Изоҳ: Ўйин чатларида ҳам грооминг ва фирибгарлик бўлиши мумкин; шахсий маълумотлар берилмайди. 20. «Оддийдан мураккабга, маълумдан номаълумга, осондан қийинга» қоидаси кўпроқ қайси дидактик тамойилга хос? A) Оммавийлик тамойилига B) Тушунарлилик (кучга яраша) тамойилига C) Тарбиявий таълим тамойилига D) Ихтиёрийлик тамойилига Тўғри жавоб: B) Тушунарлилик (кучга яраша) тамойилига ✔ Изоҳ: Тушунарлилик тамойили материални ўқувчиларнинг ёш ва билим даражасига мос ҳолда босқичма-босқич беришни талаб қилади. 21. Ота-оналарнинг вояга етмаган фарзанди таълимига оид асосий мажбурияти қайси? A) Фарзандни фақат хусусий ёки ихтисослашган мактабга бериш B) Фарзанд ўқишига аралашмаслик C) Фарзандни мактабдан эрта олиб кетиш D) Фарзанднинг мажбурий таълим олишини таъминлаш Тўғри жавоб: D) Фарзанднинг мажбурий таълим олишини таъминлаш ✔ Изоҳ: Ота-оналар ёки уларнинг ўрнини босувчи шахслар фарзандининг мажбурий умумий ўрта таълим олишини таъминлаши шарт. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 117 22. Роутер (маршрутизатор) қандай вазифани бажаради? A) Матнларни бир тилдан бошқасига таржима қилади B) Расм ва видеоларни таҳрирлаб беради C) Ҳужжат ва расмларни қоғозга чоп этади D) Қурилмаларни тармоққа ва интернетга улайди Тўғри жавоб: D) Қурилмаларни тармоққа ва интернетга улайди✔ Изоҳ: Роутер уйдаги ёки офисдаги қурилмаларни бир тармоққа бирлаштириб, интернетга улайди. 23. Д.Б. Элконин бўйича ўсмирлик даврининг марказий янги психологик ҳосиласи қайси? A) Юриш кўникмаси B) Объект доимийлиги C) Нутқнинг пайдо бўлиши D) Катталик ҳисси Тўғри жавоб: D) Катталик ҳисси ✔ Изоҳ: Ўсмир ўзини катта деб ҳис қила бошлайди ва катталардан тенг муносабатни талаб қилади. 24. Таълим олиш ҳуқуқи Ўзбекистонда кимларга тегишли? A) Фақат 18 ёшгача бўлганларга B) Фақат Ўзбекистон фуқароларига C) Ҳар бир шахсга, қонун доирасида D) Фақат давлат хизматчиларига Тўғри жавоб: C) Ҳар бир шахсга, қонун доирасида ✔ Изоҳ: Конститутсия ва «Таълим тўғрисида»ги қонунга кўра ҳар ким таълим олиш ҳуқуқига эга. 25. Бошқалар иштирокида оддий вазифалар самарадорлигининг ошиши қандай аталади? A) Ижтимоий ингибитсия B) Ижтимоий фасилитатсия C) Деиндивидуатсия D) Конформлик Тўғри жавоб: B) Ижтимоий фасилитатсия ✔ Изоҳ: Ижтимоий фасилитатсияда кузатувчилар борлиги яхши ўзлаштирилган вазифаларни бажаришни яхшилайди. 26. Бошқалар иштирокида мураккаб ёки янги вазифалар самарадорлигининг пасайиши қандай аталади? A) Ижтимоий фасилитатсия B) Гало эффекти C) Ижтимоий ингибитсия D) Пигмалион эффекти Тўғри жавоб: C) Ижтимоий ингибитсия ✔ Изоҳ: Р. Заёнс тушунтиришича, кузатувчилар қўзғалишни оширади ва бу мураккаб вазифаларни қийинлаштиради. 27. Касбий мослашувчанлик (сареер адаптабилитй) замонавий дунёда нима учун муҳим? A) Бу фақат кекса ишчилар учун муҳим хусусият B) Технология ва меҳнат бозори тез ўзгариб, янги кўникмалар талаб қилади C) Касблар ва иш усуллари ҳеч қачон ўзгармайди D) Битта касб ва бир марта олинган билим бутун умрга етади, ўқиш керак эмас Тўғри жавоб: B) Технология ва меҳнат бозори тез ўзгариб, янги кўникмалар талаб қилади ✔ Изоҳ: Тез ўзгарувчан дунёда янги кўникмаларни ўрганиб, ўзгаришларга мослаша олиш каръера муваффақиятининг калитидир. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 118 28. Мактабгача таълимга оид мажбурийлик қонунда қандай ифодаланган? A) Мактабгача таълим тўлиқ ихтиёрий B) Мактабга бир йиллик мажбурий тайёрлов C) Шаҳар болалари учун мажбурий D) Уч ёшдан бошлаб мажбурий боғча Тўғри жавоб: B) Мактабга бир йиллик мажбурий тайёрлов✔ Изоҳ: Қонунда болаларни мактабга бир йиллик мажбурий тайёрлаш тамойили белгиланган. 29. «Софт скиллс» (юмшоқ кўникмалар)га қайси бири киради? A) Мулоқот, жамоада ишлаш ва муаммоларни ҳал қилиш B) Муайян дастурлаш тилини билиш C) Бухгалтерия ва офис дастурларида ишлай олиш D) Пайвандлаш техникасини эгаллаш Тўғри жавоб: A) Мулоқот, жамоада ишлаш ва муаммоларни ҳал қилиш ✔ Изоҳ: Юмшоқ кўникмалар шахслараро ва универсал кўникмалар бўлиб, деярли ҳар бир касбда керак. 30. Ўсмирлик даврида «Мен-консепсия»нинг фаол шаклланиши нимада намоён бўлади? A) Нутқнинг йўқолишида B) Ўз ташқи кўриниши ва шахсий сифатларига юқори қизиқишда C) Фақат жисмоний ўсишнинг тўхташида D) Ўйинчоқларга қизиқишнинг ортишида Тўғри жавоб: B) Ўз ташқи кўриниши ва шахсий сифатларига юқори қизиқишда ✔ Изоҳ: Ўсмир ўз ташқи қиёфаси, характери ва бошқалар уни қандай кўришига катта эътибор беради. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 119 20-вариант Машқ тестлари • битта тўғри жавоб 1. Педагог ўқувчиларни ижтимоий келиб чиқишига қараб гуруҳларга ажратди. Бу қандай баҳоланади? A) Самарали ва замонавий педагогик усул B) Мактабнинг қонуний анъанаси C) Камситиш ва этик меъёрларни бузиш D) Ота-оналар талабига мос ташкилий чора Тўғри жавоб: C) Камситиш ва этик меъёрларни бузиш✔ Изоҳ: Ижтимоий келиб чиқишига қараб ажратиш камситиш бўлиб, этика ва қонунга зид. 2. Ота-она билан учрашувда таржимон ёки воситачи қачон керак бўлиши мумкин? A) Фақат ота-она учрашувга кечикканда B) Ота-она мулоқот тилини билмаса ёки эшитиши қийин бўлса C) Ота-она сўрамаса ҳам, ҳар бир учрашувда мажбурий тартибда D) Ҳеч қандай ҳолатда воситачи керак эмас Тўғри жавоб: B) Ота-она мулоқот тилини билмаса ёки эшитиши қийин бўлса ✔ Изоҳ: Тил ёки эшитиш тўсиғи бўлса, воситачи ота-онанинг тўлиқ ва тўғри тушунишини таъминлайди. 3. Ўзбекистон таълим тизимида умумий ўрта таълим нечта синфни ўз ичига олади? A) 12 та синф (И–ХИИ) B) 8 та синф (И–ВИИИ) C) 11 та синф (И–ХИ) D) 9 та синф (И–ИХ) Тўғри жавоб: C) 11 та синф (И–ХИ) ✔ Изоҳ: Умумий ўрта таълим И–ХИ синфларни қамраб олади. 4. Маслоу пирамидасида физиологик эҳтиёжлардан кейин қайси эҳтиёж туради? A) Билиш эҳтиёжи B) Ҳурматга эҳтиёж C) Хавфсизлик эҳтиёжи D) Ўзини намоён қилиш Тўғри жавоб: C) Хавфсизлик эҳтиёжи ✔ Изоҳ: Классик беш поғонали моделда тартиб: физиологик, хавфсизлик, мансублик, ҳурмат, ўзини намоён қилиш. 5. Идрокнинг шахснинг олдинги тажрибаси, билими ва қизиқишларига боғлиқлиги қандай аталади? A) Адаптатсия B) Аперсепсия C) Предметлилик D) Константлик Тўғри жавоб: B) Аперсепсия ✔ Изоҳ: Аперсепсия туфайли бир хил нарсани турли одамлар ўз тажрибасига қараб турлича идрок этади. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 120 6. «ФСМУ» технологиясида «С» ҳарфи нимани англатади? A) Солиштиринғ B) Синаб кўринғ C) Савол беринғ D) Сабабини кўрсатинғ Тўғри жавоб: D) Сабабини кўрсатинғ✔ Изоҳ: ФСМУ: Фикрингизни баён этинг, Сабабини кўрсатинг, Мисол келтиринг, Умумлаштиринг. 7. Интеллектнинг бир-биридан нисбатан мустақил бир неча тури борлиги ҳақидаги «кўп интеллектлар назарияси» муаллифи ким? A) Говард Гарднер B) Даниел Гоулман C) Чарлз Спирмен D) Алфред Бине Тўғри жавоб: A) Говард Гарднер ✔ Изоҳ: Г. Гарднер лингвистик, мантиқий-математик, мусиқий, фазовий ва бошқа интеллект турларини ажратган. 8. Ўқувчиларнинг ўқув фаолиятини мустақил режалаштириш ва бошқаришга ёрдам берувчи, уларни кузатиб борувчи педагог қандай аталади? A) Инспектор B) Аудитор C) Куратор-тафтишчи D) Тютор Тўғри жавоб: D) Тютор ✔ Изоҳ: Тютор ўқувчининг индивидуал таълим йўлини тузиш ва мустақиллигини ривожлантиришда ҳамроҳ бўлади. 9. Томас–Килмен моделида конфликтни ҳал қилишдан ўзини олиб қочиш, уни эътиборсиз қолдириш услуби қайси? A) Четлаб ўтиш (қочиш) B) Ҳамкорлик C) Рақобат D) Муроса Тўғри жавоб: A) Четлаб ўтиш (қочиш) ✔ Изоҳ: Четлаб ўтишда инсон на ўз, на бошқанинг манфаатини фаол ҳимоя қилади. 10. Таълим тизимидаги «ҳаёт давомида ўқиш» (лифелонг леарнинг) ғояси нимани билдиради? A) Муваффақият учун фақат диплом муҳим эканини B) Ўқиш мактаб ёки олий таълим билан тугаши ва кейин керак эмаслигини C) Инсон бутун умри давомида билим ва кўникмаларини янгилашини D) Ўқиш мактаб ёки олий таълим билан тугашини Тўғри жавоб: C) Инсон бутун умри давомида билим ва кўникмаларини янгилашини ✔ Изоҳ: Ҳаёт давомида ўқиш инсоннинг ёшидан қатъи назар доимий ривожланишини назарда тутади. 11. Ота-оналарга фарзандининг онлайн ҳаёти ҳақида қандай тавсия бериш керак? A) Фарзанд билан онлайн ҳаёт ҳақида гаплашмаслик B) Қурилмаларни бутунлай ва муддатсиз олиб қўйиб, интернетни ўчириш C) Қизиқиш билдириб, очиқ суҳбат қуриш ва келишилган қоидалар ўрнатиш D) Асосан фарзандни яширинча кузатиб бориш Тўғри жавоб: C) Қизиқиш билдириб, очиқ суҳбат қуриш ва келишилган қоидалар ўрнатиш ✔ Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 121 Изоҳ: Ишончли мулоқот ва оилавий келишувлар назоратдан кўра самаралироқ ҳимоя беради. 12. Ўқитувчи саволлар орқали ўқувчиларни мустақил хулосага олиб борадиган суҳбат тури қандай аталади? A) Эвристик суҳбат B) Ахборот суҳбати C) Якуний суҳбат D) Катехизис суҳбат Тўғри жавоб: A) Эвристик суҳбат✔ Изоҳ: Эвристик суҳбатда ўқувчилар ўқитувчининг изчил саволлари ёрдамида янги билимни ўзлари кашф қилади. 13. Ечимга йўналтирилган терапиядаги «мўъжиза саволи» қандай мақсадда берилади? A) Тест натижасини ҳисоблаш учун B) Мижознинг болалик травмаларини аниқлаш учун C) Мижозга муаммо ҳал бўлган келажакни тасаввур қилдириб, мақсадларини аниқлаш учун D) Мижозни танқид қилиш учун Тўғри жавоб: C) Мижозга муаммо ҳал бўлган келажакни тасаввур қилдириб, мақсадларини ✔ аниқлаш учун Изоҳ: «Агар тунда мўъжиза рўй бериб, муаммо ҳал бўлса, эрталаб нима ўзгарганини сезасиз?» саволи мақсадни аниқлаштиради. 14. Ижтимоий тармоқда махфийлик созламаларини қандай қилиш тавсия этилади? A) Профилни ҳамма учун тўлиқ очиқ қилиб, манзилни кўрсатиш B) Ким кўришини чеклаб, шахсий маълумотларни яшириш C) Телефон рақамини профилда оммага кўрсатиш D) Уй манзили ва мактаб номини профилга ёзиш Тўғри жавоб: B) Ким кўришини чеклаб, шахсий маълумотларни яшириш ✔ Изоҳ: Профилни ёпиқ қилиш ва шахсий маълумотларни чеклаш нотанишлар хавфини камайтиради. 15. К. Маслач моделига кўра касбий ёниб кетиш (бурноут) қайси уч компонентдан иборат? A) Диққат, хотира ва тафаккур B) Қувонч, ғурур ва қизиқиш C) Темперамент, характер ва қобилият D) Эмотсионал чарчоқ, деперсонализатсия ва касбий ютуқларнинг пасайиши Тўғри жавоб: D) Эмотсионал чарчоқ, деперсонализатсия ва касбий ютуқларнинг пасайиши ✔ Изоҳ: Ёниб кетиш одамлар билан ишлайдиган касбларда сурункали стресс натижасида ривожланади. 16. Гешталт-психологиянинг асосчиларидан бири ким? A) Аарон Бек B) Макс Вертгеймер C) Джон Уотсон D) Зигмунд Фрейд Тўғри жавоб: B) Макс Вертгеймер ✔ Изоҳ: Гешталт-психологияни М. Вертгеймер, В. Кёлер ва К. Коффка асос солган. 17. Узлуксиз таълим тизими қандай тамойилга асосланади? A) Ҳар бир босқичнинг бошқасидан мустақил ва узилган ҳолда ташкил этилишига B) Таълим мактабни тугатиш билан якунланишига C) Таълим фақат олий даражада қадрланишига D) Таълим босқичларининг кетма-кет боғланиб, ҳаёт давомида давом этишига Тўғри жавоб: D) Таълим босқичларининг кетма-кет боғланиб, ҳаёт давомида давом этишига ✔ Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 122 Изоҳ: Узлуксиз таълим мактабгачадан малака оширишгача бўлган босқичлар узвий боғлиқлигини англатади. 18. Педагог бошқа ўқувчилар олдида бир ўқувчининг оилавий муаммосини айтиб берди. Бу қандай баҳоланади? A) Тарбиявий мақсадга мос педагогик усул B) Ота-онага ҳурмат кўрсатиш белгиси C) Махфийлик ва боланинг қадр-қимматини бузиш D) Ўқувчиларни огоҳлантиришнинг яхши усули Тўғри жавоб: C) Махфийлик ва боланинг қадр-қимматини бузиш✔ Изоҳ: Оилавий ҳолат ҳақидаги маълумотни ошкор қилиш болани камситади ва махфийликни бузади. 19. Медиатсия якунида келишув бажарилишини кузатиб бориш нима учун зарур? A) Медиаторнинг ҳисобот сонини ошириш учун B) Келишувни бекор қилиш учун C) Томонларни жазолаш учун сабаб топиш учун D) Келишув амалда бажарилаётганини текшириш ва янги қийинчиликларни ўз вақтида ҳал қилиш учун Тўғри жавоб: D) Келишув амалда бажарилаётганини текшириш ва янги қийинчиликларни ўз ✔ вақтида ҳал қилиш учун Изоҳ: Кузатув учрашувлари келишувнинг барқарорлигини таъминлайди ва конфликт қайталанишининг олдини олади. 20. Қарор қабул қилиш матритсаси касб танлашда қандай ёрдам беради? A) Фақат битта вариантга эътибор қаратишга B) Вариантларни муҳим мезонлар бўйича солиштириб баҳолашга C) Қарор қилишда ҳиссиётларни бостиришга D) Вариантлардан бирини тасодифий, қуръа ташлаб танлаб олишга Тўғри жавоб: B) Вариантларни муҳим мезонлар бўйича солиштириб баҳолашга ✔ Изоҳ: Матритса турли касбларни қизиқиш, қобилият, имконият каби мезонлар бўйича баҳолаб солиштиришга ёрдам беради. 21. Мактаб тадбирларида ўқувчилар суратларини олиш ва тарқатишда хавфсизлик учун нима муҳим? A) Розилик олиш ва болаларнинг шахсий маълумотларини кўрсатмаслик B) Суратларни ҳамма учун очиқ каналда жойлаш C) Суратларни шахсий телефонларда тартибсиз сақлаш D) Ҳар бир суратни исм-шариф, синф ва манзил билан бирга жойлаш Тўғри жавоб: A) Розилик олиш ва болаларнинг шахсий маълумотларини кўрсатмаслик ✔ Изоҳ: Суратларни эълон қилишда розилик олинади ва исм, манзил каби маълумотлар кўрсатилмайди. 22. Эпштейн моделидаги «мулоқот» тури нимани англатади? A) Телефон орқали огоҳлантириш бериш B) Мактаб ва оила ўртасида мунтазам икки томонлама ахборот алмашинуви C) Асосан ўқув йили охирида натижаларни бир марта ёзма хабар қилиш D) Ота-оналарни муаммолар учун танқид қилиш Тўғри жавоб: B) Мактаб ва оила ўртасида мунтазам икки томонлама ахборот алмашинуви ✔ Изоҳ: Самарали мулоқот мактаб дастурлари ва бола ривожи ҳақида мунтазам икки томонлама ахборот алмашишни билдиради. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 123 23. Конфликт объекти деганда нима тушунилади? A) Конфликтни ҳал қилувчи медиатор B) Конфликт содир бўлган вақт C) Конфликт иштирокчилари D) Томонлар эгалик қилиш ёки назорат қилишга даъво қиладиган нарса (ресурс, қадрият, мавқе) Тўғри жавоб: D) Томонлар эгалик қилиш ёки назорат қилишга даъво қиладиган нарса ✔ (ресурс, қадрият, мавқе) Изоҳ: Конфликт объекти — зиддият нима учун кетаётганини, субъектлар эса унинг иштирокчиларини билдиради. 24. Алоҳида таълим эҳтиёжлари бўлган болалар учун қандай таълим имкониятлари мавжуд? A) Оддий синфда ҳеч қандай мослаштиришсиз, умумий талаблар билан ўқиш B) Инклюзив синфлар, ихтисослаштирилган муассасалар ва уйда таълим C) Фақат ихтисослаштирилган интернат муассасаси D) Таълимдан озод қилиб, уйда парвариш қилиш Тўғри жавоб: B) Инклюзив синфлар, ихтисослаштирилган муассасалар ва уйда таълим ✔ Изоҳ: Бундай болалар эҳтиёжига қараб инклюзив, ихтисослаштирилган ёки уйда индивидуал таълим олиши мумкин. 25. Маслаҳатчининг ўз ҳаётидан қисқа ва мақсадли маълумот бериши қандай техника? A) Ўз-ўзини очиш (селф-дисслосуре) B) Парафраз C) Конфронтатсия D) Интерпретатсия Тўғри жавоб: A) Ўз-ўзини очиш (селф-дисслосуре) ✔ Изоҳ: Ўз-ўзини очиш қисқа ва мижоз манфаатларига йўналтирилган бўлиши керак, эътибор маслаҳатчига ўтиб кетмаслиги лозим. 26. Медиатсияда муқобил ечимларни ишлаб чиқиш босқичида қайси усул кўпроқ қўлланади? A) Томонларга вариант таклиф қилишни тақиқлаш B) Фақат медиатор таклиф қилган битта вариантни қабул қилиш C) Вариантларни баҳоламасдан аввал кўпроқ ғоя йиғиш D) Биринчи айтилган вариантни дарҳол тасдиқлаш Тўғри жавоб: C) Вариантларни баҳоламасдан аввал кўпроқ ғоя йиғиш ✔ Изоҳ: Аввал ғояларни эркин йиғиб, кейин уларни биргаликда баҳолаш икки томонга маъқул ечим топиш эҳтимолини оширади. 27. Ўқувчи ҳақидаги маслаҳат ёзувлари қандай сақланиши керак? A) Маслаҳатчининг шахсий телефон галереясида B) Очиқ жавонда, ҳамма кўра оладиган жойда C) Рухсатсиз кириш имкони йўқ, ҳимояланган жойда D) Ҳамкасблар билан умумий чат гуруҳида Тўғри жавоб: C) Рухсатсиз кириш имкони йўқ, ҳимояланган жойда ✔ Изоҳ: Махфий ёзувлар қулфланган шкаф ёки парол билан ҳимояланган тизимда сақланади. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 124 28. Маслаҳатчи мижознинг ноаниқ ифодасини тушуниш учун «Буни қандай тушунай, мисол келтира оласизми?» деб сўраши қандай техника? A) Умумлаштириш B) Сукут C) Аниқлаштириш (кларификатсия) D) Конфронтатсия Тўғри жавоб: C) Аниқлаштириш (кларификатсия)✔ Изоҳ: Аниқлаштириш нотўғри тушунишнинг олдини олади ва мижознинг ўз фикрини аниқроқ ифодалашига ёрдам беради. 29. Мактабгача таълим ташкилотида таълим олаётган бола қандай аталади? A) Тингловчи (курс иштирокчиси) B) Талаба (студент) C) Тарбияланувчи D) Абитуриент Тўғри жавоб: C) Тарбияланувчи ✔ Изоҳ: Мактабгача таълим ташкилотидаги бола тарбияланувчи деб аталади. 30. Ота-она билан келишмовчиликни ҳал қилишда қайси қадам самарали? A) Келишмовчиликни раҳбариятдан яшириб, ўзи ҳал қилишга уриниш B) Бола манфаатини умумий мақсад қилиб, бирга ечим излаш C) Фақат директорга шикоят ёзиш D) Ота-онанинг фикрини дарҳол рад этиш Тўғри жавоб: B) Бола манфаатини умумий мақсад қилиб, бирга ечим излаш ✔ Изоҳ: Бола манфаати умумий мақсад сифатида аниқланса, ота-она ва мактаб ҳамкорликка тезроқ келади. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 125 21-вариант Машқ тестлари • битта тўғри жавоб 1. 1956-йилги Б. Блум таксономиясининг классик вариантида билиш мақсадларининг энг қуйи даражаси қайси? A) Таҳлил B) Билиш (эслаб қолиш) C) Баҳолаш D) Қўллаш Тўғри жавоб: B) Билиш (эслаб қолиш)✔ Изоҳ: Блум таксономияси билишдан бошланиб, тушуниш, қўллаш, таҳлил, синтез ва баҳолаш даражаларига кўтарилади. 2. Холланд моделидаги «тадбиркор» (Энтерприсинг) турга мос фаолият қайси? A) Бошқаларни ишонтириш, раҳбарлик қилиш ва бизнес юритиш B) Архив ҳужжатларини тартиблаб сақлаш C) Асбоб-ускуналарни йиғиш ва таъмирлаш D) Лабораторияда тажриба ва илмий тадқиқот ўтказиш билан банд бўлиш Тўғри жавоб: A) Бошқаларни ишонтириш, раҳбарлик қилиш ва бизнес юритиш ✔ Изоҳ: Тадбиркор тур лидерлик, музокара, савдо ва бошқарув фаолиятини афзал кўради. 3. Таълим муассасасида васийлик кенгаши каби жамоатчилик органлари қайси тамойилни амалга оширади? A) Умумий ўрта таълимнинг мажбурийлигини B) Давлат муассасаларида таълимнинг бепуллигини C) Таълимнинг дунёвий хусусиятини D) Давлат ва жамият бошқарувининг уйғунлигини Тўғри жавоб: D) Давлат ва жамият бошқарувининг уйғунлигини ✔ Изоҳ: Жамоатчилик бошқарув органлари ота-оналар ва жамиятни таълим бошқарувига жалб қилади. 4. Буллингдан жабрланган ўқувчида узоқ муддатда қандай оқибатлар кузатилиши мумкин? A) Хавотир, депрессия ва ўзига баҳонинг пасайиши B) Ҳеч қандай оқибат бўлмайди C) Лидерлик қобилиятларининг автоматик ривожланиши D) Ўқишга қизиқишнинг албатта ортиши Тўғри жавоб: A) Хавотир, депрессия ва ўзига баҳонинг пасайиши ✔ Изоҳ: Буллинг жабрланувчиларда руҳий саломатлик муаммолари, мактабдан қочиш ва ижтимоий қийинчиликлар хавфини оширади. 5. Бола ҳуқуқлари тўғрисидаги Конвенсия қачон қабул қилинган? A) 1966-йилда B) 2000-йилда C) 1948-йилда D) 1989-йилда Тўғри жавоб: D) 1989-йилда ✔ Изоҳ: Конвенсия БМТ Бош Ассамблеяси томонидан 1989-йил 20-ноябрда қабул қилинган. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 126 6. Умумий ўрта таълимни муваффақиятли тамомлаган ўқувчига қандай ҳужжат берилади? A) Умумий ўрта таълим тўғрисидаги аттестат B) Бошланғич профессионал таълим дипломи C) Малака ошириш тўғрисидаги сертификат D) Таянч ўрта таълим тўғрисидаги гувоҳнома Тўғри жавоб: A) Умумий ўрта таълим тўғрисидаги аттестат✔ Изоҳ: Умумий ўрта таълим тугатилгани давлат намунасидаги аттестат билан тасдиқланади. 7. Боланинг шахсий маълумотлари ёки фотосуратини розиликсиз ижтимоий тармоқда эълон қилиш қайси ҳуқуққа зид? A) Ижтимоий таъминот ҳуқуқига B) Таълим олиш ҳуқуқига C) Шахсий ҳаёт дахлсизлиги ҳуқуқига D) Дам олиш, ўйин ва бўш вақт ҳуқуқига Тўғри жавоб: C) Шахсий ҳаёт дахлсизлиги ҳуқуқига ✔ Изоҳ: Боланинг тасвири ва шахсий маълумотларини розиликсиз тарқатиш унинг шахсий ҳаёти дахлсизлигини бузади. 8. Педагогнинг педагогик фаолиятига асоссиз аралашув масаласида қонун нима дейди? A) Асосан ота-оналар аралашиши шарт B) Асоссиз аралашишга йўл қўйилмайди C) Аралашув ҳар куни мажбурий D) Ҳар ким эркин аралаша олади Тўғри жавоб: B) Асоссиз аралашишга йўл қўйилмайди ✔ Изоҳ: Қонун педагогнинг касбий фаолиятига асоссиз аралашишни тақиқлаб, унинг касбий мустақиллигини ҳимоя қилади. 9. Готфредсон назариясига кўра болалар касб тасаввурини қандай чеклаб боради? A) Фақат тасодифий тарзда, ҳеч қандай қонуният ва таъсирсиз B) Жинс роллари ва ижтимоий нуфуз ҳақидаги тасаввурлар асосида C) Фақат тасодифий тарзда, ҳеч қандай қонуниятсиз D) Яшаш жойидаги об-ҳаво шароитига кўра Тўғри жавоб: B) Жинс роллари ва ижтимоий нуфуз ҳақидаги тасаввурлар асосида ✔ Изоҳ: Готфредсон болалар ёшлигиданоқ жинс стереотиплари ва нуфузга қараб айрим касбларни четлаб ўтишини кўрсатган. 10. Фрейд бўйича кичик мактаб ёшига тўғри келадиган нисбий осойишталик босқичи қандай аталади? A) Фаллик B) Генитал C) Латент D) Орал Тўғри жавоб: C) Латент ✔ Изоҳ: Латент даврда жинсий қизиқишлар сусайиб, энергия ўқиш ва ижтимоий фаолиятга йўналтирилади. 11. Мактабгача ёшдаги болаларда тафаккурнинг асосий тури қайси? A) Формал-дедуктив B) Кўргазмали-образли C) Абстракт-мантиқий D) Илмий-назарий Тўғри жавоб: B) Кўргазмали-образли ✔ Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 127 Изоҳ: Мактабгача ёшда бола асосан образлар ва тасаввурлар ёрдамида фикрлайди. 12. Ўсмирлик даврида жинсий етилиш билан боғлиқ гормонал ва жисмоний ўзгаришлар даври қандай аталади? A) Пубертат B) Латент давр C) Инволютсия D) Климакс Тўғри жавоб: A) Пубертат✔ Изоҳ: Пубертат даврида иккиламчи жинсий белгилар пайдо бўлиб, организмда тез гормонал ўзгаришлар рўй беради. 13. Доллард ва ҳамкасблари (1939) илгари сурган гипотезага кўра тажовуз кўпинча ниманинг натижасида юзага келади? A) Фрустратсия (мақсадга эришишдаги тўсиқ) B) Дам олиш C) Ҳаддан ташқари рағбат D) Яхши кайфият Тўғри жавоб: A) Фрустратсия (мақсадга эришишдаги тўсиқ) ✔ Изоҳ: Фрустратсия-агрессия гипотезасига кўра тўсиққа учраган истак тажовузкорликка мойилликни оширади. 14. Шахснинг гуруҳдаги мавқеи, унинг бошқалар орасидаги ўрни қандай аталади? A) Темперамент B) Инстинкт C) Мотив D) Статус Тўғри жавоб: D) Статус ✔ Изоҳ: Статус гуруҳ аъзоларининг шахсга берадиган ҳурмати ва унинг таъсир даражаси билан белгиланади. 15. Педагог таълим жараёнида қайси тамойилга амал қилиши керак? A) Фақат ўзи ёқтирган ўқувчиларга эътибор B) Баҳоларни ота-она мавқеига қараб қўйиш C) Синфни миллатига қараб ажратиш D) Ҳар бир ўқувчига холис ва адолатли муносабат Тўғри жавоб: D) Ҳар бир ўқувчига холис ва адолатли муносабат ✔ Изоҳ: Холислик ва адолат камситмаслик тамойили ҳамда педагог этикасининг асосидир. 16. Бола ҳуқуқлари ва мажбуриятлари ўртасидаги муносабат қандай тушунилади? A) Боланинг ҳеч қандай мажбурияти бўлмайди B) Бола фақат мажбуриятларга эга, ҳуқуқлари эса йўқ C) Бола ҳуқуқларидан фойдаланиб, бошқаларнинг ҳуқуқларини ҳурмат қилади D) Ҳуқуқлар фақат яхши ўқийдиган ва интизомли болаларга берилади Тўғри жавоб: C) Бола ҳуқуқларидан фойдаланиб, бошқаларнинг ҳуқуқларини ҳурмат ✔ қилади Изоҳ: Бола ҳуқуқларидан фойдаланади ва шу билан бирга бошқалар ҳуқуқлари ва қонунларни ҳурмат қилишни ўрганади. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 128 17. Болани ўз фикрини эркин ифода этиш ҳуқуқи нимани ўз ичига олади? A) Бошқаларни ҳақорат қилиш ва камситиш эркинлигини ҳам ўз ичига олади B) Синф ичида ўқитувчи рухсати билан гапиришни C) Қонун талабларига бўйсунмаслик эркинлигини D) Ахборот ва ғояларни излаш, олиш ва тарқатиш эркинлигини Тўғри жавоб: D) Ахборот ва ғояларни излаш, олиш ва тарқатиш эркинлигини✔ Изоҳ: Фикр ифода этиш эркинлиги ахборот излаш, олиш ва тарқатишни ўз ичига олади, лекин бошқалар ҳуқуқларини ҳурмат қилиш билан чекланади. 18. Климов таснифида ўқитувчи, шифокор, маслаҳатчи касблари қайси турга киради? A) Одам–техника B) Одам–табиат C) Одам–белгилар тизими D) Одам–одам Тўғри жавоб: D) Одам–одам ✔ Изоҳ: Меҳнат предмети инсон бўлган касблар «одам–одам» турига киради. 19. Боланинг муносиб турмуш даражасига бўлган ҳуқуқини таъминлашда биринчи навбатда ким масъул? A) Ота-оналар, эҳтиёж бўлса давлат ёрдами билан B) Бола ўқиётган таълим муассасаси C) Халқаро хайрия ташкилотлари D) Боланинг ўзи, ёшлигидан ишлаб пул топиш орқали Тўғри жавоб: A) Ота-оналар, эҳтиёж бўлса давлат ёрдами билан ✔ Изоҳ: Бола учун зарур турмуш шароитини таъминлаш ота-оналар зиммасида; давлат эҳтиёжманд оилаларга ёрдам беради. 20. Педагогиканинг асосий категорияларидан бири қайси? A) Темперамент B) Тарбия C) Сезги D) Рефлекс Тўғри жавоб: B) Тарбия ✔ Изоҳ: Педагогиканинг асосий категориялари тарбия, таълим, маълумот ва ривожланиш ҳисобланади. 21. Травмани ҳисобга олувчи (травма-информатсияланган) ёндашувнинг асосий саволи қайси? A) «Ким сени жазолаши керак?» B) «Сен билан нима содир бўлди?» C) «Сенда қандай нуқсон бор?» D) «Нега бундай ёмонсан?» Тўғри жавоб: B) «Сен билан нима содир бўлди?» ✔ Изоҳ: Бу ёндашув қийин хулқнинг ортида травматик тажриба бўлиши мумкинлигини тан олади ва айблаш ўрнига тушунишга интилади. 22. Ота-оналар билан фақат муаммо бўлганда алоқа қилиш қандай оқибатга олиб келади? A) Ота-оналар билан ҳамкорликни янада кучайтириб, ишончни оширади B) Ҳамкорликка ҳеч қандай таъсир қилмайди C) Ота-оналарда мактабга нисбатан салбий кутилма шаклланади D) Боланинг баҳоларини сезиларли оширади Тўғри жавоб: C) Ота-оналарда мактабга нисбатан салбий кутилма шаклланади ✔ Изоҳ: Ижобий хабарлар ҳам мунтазам етказилса, ота-оналар мактабни ҳамкор сифатида кўради. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 129 23. Ўзбекистонда бошланғич таълим қайси синфларни қамраб олади? A) 1–3-синфлар B) 1–5-синфлар C) 1–4-синфлар D) 1–6-синфлар Тўғри жавоб: C) 1–4-синфлар✔ Изоҳ: Умумий ўрта таълим тизимида бошланғич таълим 1–4-синфларни ўз ичига олади. 24. Э. Берн трансакт таҳлилида шахснинг учта Мен-ҳолати қайсилар? A) Раҳбар, ижрочи, кузатувчи B) Онг, онгости, онгсизлик C) Ид, Эго, Супер-эгў D) Ота-она, Катта (Катталар), Бола Тўғри жавоб: D) Ота-она, Катта (Катталар), Бола ✔ Изоҳ: Берн бўйича мулоқотда инсон Ота-она, Катта ёки Бола ҳолатидан туриб таъсир кўрсатиши мумкин. 25. ИП-манзил нима? A) Электрон почта ҳисобининг пароли B) Тармоқдаги қурилманинг рақамли манзили C) Сайтнинг сўз кўринишидаги номи D) Сайтнинг сўз кўринишидаги номи ва манзили Тўғри жавоб: B) Тармоқдаги қурилманинг рақамли манзили ✔ Изоҳ: ИП-манзил интернет ёки локал тармоқда қурилмани аниқловчи рақамли манзил. 26. Бирор гуруҳ ва унинг аъзоларига нисбатан олдиндан шаклланган салбий муносабат қандай аталади? A) Идентификатсия B) Эмпатия C) Хурофот (ғаразли муносабат) D) Аттраксия Тўғри жавоб: C) Хурофот (ғаразли муносабат) ✔ Изоҳ: Хурофот кўпинча стереотипларга асосланади ва камситишга олиб келиши мумкин. 27. Жамоа тушунчасининг оддий гуруҳдан фарқи нимада? A) Жамоа аъзолари бир-бирини танимайди B) Жамоа ижтимоий аҳамиятли умумий мақсад ва юқори уюшқоқликка эга C) Жамоа фақат катталардан иборат D) Жамоада мақсад бўлмайди Тўғри жавоб: B) Жамоа ижтимоий аҳамиятли умумий мақсад ва юқори уюшқоқликка эга ✔ Изоҳ: Педагогикада жамоа — умумий ижтимоий мақсад, ҳамкорликдаги фаолият ва ўзини бошқариш органларига эга гуруҳ. 28. Экран тасвири (скриншот) нима? A) Компютерни тўлиқ ўчириш B) Экрандаги тасвирни расм сифатида сақлаш C) Экрандаги очиқ файлни қурилмадан ўчириб ташлаш D) Интернет уланишини узиш Тўғри жавоб: B) Экрандаги тасвирни расм сифатида сақлаш ✔ Изоҳ: Скриншот экраннинг жорий кўринишини расм файли сифатида сақлайди. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 130 29. Ўсмирнинг тўсатдан янги қимматбаҳо совғалар олиши, каттароқ ёшли «дўст» билан сирли мулоқоти ниманинг белгиси бўлиши мумкин? A) Соғлом дўстликнинг кафолати B) Оддий акселератсиянинғ C) Груминг (болани алдаб ўзига оғдириш) эҳтимолининғ D) Ўқишга қизиқиш ортишининғ Тўғри жавоб: C) Груминг (болани алдаб ўзига оғдириш) эҳтимолининғ✔ Изоҳ: Груминг кўпинча совғалар, махфийлик талаб қилиш ва болани яқинларидан узоқлаштириш билан кечади. 30. Илова ўрнатишда сўраладиган рухсатларга (камера, контактлар, жойлашув) қандай муносабатда бўлиш керак? A) Рухсат сўровларини ҳеч қачон ўқимаслик B) Ҳар қандай рухсат сўровига ўйламасдан дарҳол рози бўлиб кетиш C) Илова белгисининг рангига қараб қарор қилиш D) Илова вазифасига зарурлигини баҳолаб, фақат кераклисига рухсат бериш Тўғри жавоб: D) Илова вазифасига зарурлигини баҳолаб, фақат кераклисига рухсат бериш ✔ Изоҳ: Илова ишлаши учун зарур бўлмаган рухсатлар шахсий маълумотларнинг ортиқча йиғилишига олиб келиши мумкин. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 131 22-вариант Машқ тестлари • битта тўғри жавоб 1. Баумринд таснифида кўп меҳр, лекин деярли талаб ва чегара қўйилмайдиган услуб қайси? A) Эркин (пермиссив) B) Авторитар (буйруқбозлик) C) Қатъий (назоратчи) D) Авторитетли (демократик) Тўғри жавоб: A) Эркин (пермиссив)✔ Изоҳ: Эркин услубда болага кўп эркинлик берилади, аммо аниқ чегара ва талаблар етишмайди. 2. Сиртқи таълим шаклининг ўзига хослиги нимада? A) Оилада ота-она раҳбарлигида ўқишда B) Бутун ўқиш даврини корхонада ўтказишда C) Ишдан ажралмаган ҳолда, сессиялар асосида ўқишда D) Ҳар куни кундузги машғулотларга ишдан ажралган ҳолда қатнашишда Тўғри жавоб: C) Ишдан ажралмаган ҳолда, сессиялар асосида ўқишда ✔ Изоҳ: Сиртқи таълимда таълим олувчи ишдан ажралмаган ҳолда ўқийди, машғулотлар сессиялар билан ўтказилади. 3. Ҳар бир гуруҳ аъзоси мавзунинг бир қисмини ўрганиб, «эксперт» сифатида бошқаларга тушунтирадиган метод қайси? A) Дебат B) Зигзаг (арра) C) Инсерт D) Ақлий ҳужум Тўғри жавоб: B) Зигзаг (арра) ✔ Изоҳ: Зигзаг (Жигсав) методини Э. Аронсон ишлаб чиққан; унда ҳар бир ўқувчи умумий натижа учун жавобгар бўлади. 4. Маслаҳатчининг ўқувчи билан ижтимоий тармоқда шахсий ёзишмалар олиб бориши ҳақида қайси фикр тўғри? A) Касбий чегараларни бузиши мумкин, расмий каналлардан фойдаланиш афзал B) Ҳар бир ўқувчи билан шахсий ёзишма мажбурий C) Асосан кечки вақтда ёзишишга рухсат этилади D) Илиқ муносабат ва ишонч учун шахсий ёзишмалар албатта тавсия этилади Тўғри жавоб: A) Касбий чегараларни бузиши мумкин, расмий каналлардан фойдаланиш ✔ афзал Изоҳ: Касбий чегаралар учун ўқувчи билан алоқа мактаб томонидан белгиланган расмий каналлар орқали олиб борилади. 5. Экран вақтининг ҳаддан ташқари кўпайиши болада қандай муаммоларга олиб келиши мумкин? A) Бола ривожига ҳеч қандай таъсир қилмайди, аксинча фойдали B) Уйқу бузилиши, диққат ва жисмоний фаоллик пасайиши C) Жисмоний фаоллик ва ҳаракат ошади D) Уйқу сифати ва давомийлиги яхшиланади Тўғри жавоб: B) Уйқу бузилиши, диққат ва жисмоний фаоллик пасайиши ✔ Изоҳ: Ортиқча экран вақти уйқу, диққат, жисмоний фаоллик ва ижтимоий алоқаларга салбий таъсир қилиши мумкин. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 132 6. Касб-ҳунар мактаблари, коллежлар ва техникумлар қайси таълим турига киради? A) Олий таълимга B) Профессионал таълимга C) Мактабдан ташқари таълимга D) Мактабгача таълимга Тўғри жавоб: B) Профессионал таълимга✔ Изоҳ: Касб-ҳунар мактаби, коллеж ва техникум профессионал таълим муассасалари ҳисобланади. 7. Бутунни қисмларга ажратиб ўрганишга асосланган тафаккур оператсияси қайси? A) Анализ B) Конкретлаштириш C) Синтез D) Умумлаштириш Тўғри жавоб: A) Анализ ✔ Изоҳ: Анализ объектни таркибий қисмларига ажратиш, синтез эса қисмларни яхлитликка бирлаштиришдир. 8. Мактаб маслаҳатчиси учун махфийлик тамойили нимани англатади? A) Ўқувчи айтган ҳар бир гапни фақат ота-онага етказиш B) Ўқувчи ҳақидаги ҳар қандай маълумотни ҳамкасблар билан эркин бўлишиш C) Ўқувчи ишониб айтган маълумотни қонуний чекловлар доирасида ошкор қилмаслик D) Маълумотни ҳеч қачон, ҳатто ҳаётга хавф бўлса ҳам айтмаслик Тўғри жавоб: C) Ўқувчи ишониб айтган маълумотни қонуний чекловлар доирасида ошкор ✔ қилмаслик Изоҳ: Махфийлик ўқувчи ишончини ҳимоя қилади, аммо ҳаёт ва соғлиқ хавфи каби ҳолатларда чекланади. 9. Ўқувчининг маълум давр давомидаги ишлари ва ютуқлари тўплами қандай аталади? A) Портфолиў B) Аннотатсия C) Тезис D) Рубрика Тўғри жавоб: A) Портфолиў ✔ Изоҳ: Портфолио ўқувчининг ривожланиш динамикасини кўрсатувчи ишлар ва ютуқлар тўпламидир. 10. Медиатсияда томонларнинг «позитсияси» ва «манфаати» ўртасидаги фарқ нимада? A) Позитсия — талаб қилинаётган нарса, манфаат — унинг ортидаги асл эҳтиёж B) Манфаат фақат моддий бўлади C) Позитсия — эҳтиёж, манфаат — талаб D) Улар бир хил нарса Тўғри жавоб: A) Позитсия — талаб қилинаётган нарса, манфаат — унинг ортидаги асл эҳтиёж ✔ Изоҳ: Гарвард музокаралар методига кўра позитсиялар ортидаги манфаатларни аниқлаш умумий ечим топишга ёрдам беради. 11. Кўп тармоқли (идоралараро) ҳамкорлик нимани англатади? A) Асосан ота-она билан якка тартибда, бошқа идораларсиз ишлаш B) Таълим, соғлиқни сақлаш, ижтимоий хизмат ва маҳалла бирга ишлаши C) Мактаб ичида, бошқа идораларсиз ишлаш D) Ҳуқуқни муҳофаза қилиш органларининг иши Тўғри жавоб: B) Таълим, соғлиқни сақлаш, ижтимоий хизмат ва маҳалла бирга ишлаши ✔ Изоҳ: Мураккаб ҳолатларда турли соҳалар мутахассислари биргаликда болага ёрдам режасини ишлаб чиқади. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 133 12. Шахснинг ички дунёсида икки тенг кучли мотив ёки истак тўқнашуви қандай конфликт? A) Шахс ва гуруҳ конфликти B) Интраперсонал (ички шахсий) конфликт C) Шахслараро конфликт D) Гуруҳлараро конфликт Тўғри жавоб: B) Интраперсонал (ички шахсий) конфликт✔ Изоҳ: Интраперсонал конфликт инсон ичидаги қарама-қарши эҳтиёж, қадрият ёки роллар тўқнашувидир. 13. Маслаҳатчи оилага ёрдам кўрсатишда кучли томонларга асосланган ёндашувни қўлласа, бу нимани англатади? A) Оилани мактаб ишларидан четлатиш B) Оилани ташқи ёрдамга бутунлай қарам қилиш C) Оиланинг ресурслари ва имкониятларини аниқлаб, уларга таяниш D) Фақат оиланинг камчиликлари ва муаммоларини қайд этиб бориш Тўғри жавоб: C) Оиланинг ресурслари ва имкониятларини аниқлаб, уларга таяниш ✔ Изоҳ: Кучли томонларга асосланган ёндашув оиланинг ўз имкониятларини фаоллаштириб, барқарор натижа беради. 14. Инқирозли вазиятдаги ўқувчига психологик ёрдамнинг биринчи вазифаси қайси? A) Касбга йўналтириш тестини ўтказиш B) Хавфсизликни таъминлаш ва эмотсионал ҳолатни барқарорлаштириш C) Болалик травмаларини чуқур таҳлил қилиш D) Узоқ муддатли терапия режасини ёзиш Тўғри жавоб: B) Хавфсизликни таъминлаш ва эмотсионал ҳолатни барқарорлаштириш ✔ Изоҳ: Кризис интервенсиясида аввал хавфсизлик ва барқарорлик таъминланади, чуқур иш кейинроқ олиб борилади. 15. Кибербуллингнинг олдини олишда синфда «тенгдош-ёрдамчилар» дастури нима беради? A) Ўқувчиларда бир-бирини қўллаб-қувватлаш ва эрта хабар бериш маданиятини B) Буллингни яширин тарзда рағбатлантириб қўяди C) Ўқитувчилар ва маслаҳатчи вазифасини тўлиқ алмаштирадиган тизимни D) Жазо чоралари тизимини кучайтиради Тўғри жавоб: A) Ўқувчиларда бир-бирини қўллаб-қувватлаш ва эрта хабар бериш ✔ маданиятини Изоҳ: Тайёрланган тенгдошлар жабрланувчига биринчи ёрдам бериб, катталарга хабар етказишга кўмаклашади. 16. Кибербуллингга учраган ўқувчига биринчи навбатда қандай маслаҳат берилади? A) Буллига жавобан янада қаттиқроқ ҳақорат ёзиб, ўзини ҳимоя қилиш B) Жавоб қайтармай, далилларни сақлаб, ишончли каттага айтиш C) Ҳеч кимга айтмай, ўзи чидаб юриш D) Телефон ва компютерини синдириб ташлаш Тўғри жавоб: B) Жавоб қайтармай, далилларни сақлаб, ишончли каттага айтиш ✔ Изоҳ: Жавоб қайтариш вазиятни кучайтиради; скриншот каби далилларни сақлаб, катталардан ёрдам сўраш керак. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 134 17. Ўқувчиларнинг билимини баҳолашда форматив (шакллантирувчи) баҳолаш нимага қаратилган? A) Ўқув жараёнида тескари алоқа бериб, ўзлаштиришни яхшилашга B) Ўқувчиларни рейтинг бўйича ажратиб, паст натижалиларни жазолашга C) Йил охиридаги якуний баҳони чиқаришга D) Фақат ота-оналарга расмий ҳисобот беришга Тўғри жавоб: A) Ўқув жараёнида тескари алоқа бериб, ўзлаштиришни яхшилашга✔ Изоҳ: Форматив баҳолаш ўқувчига жараён давомида тескари алоқа бериб, унинг ўсишини қўллаб- қувватлайди. 18. Бихевиоризм йўналишининг асосчиси ким? A) Джон Уотсон B) Макс Вертгеймер C) Карл Юнғ D) Абраҳам Маслоу Тўғри жавоб: A) Джон Уотсон ✔ Изоҳ: Дж. Уотсон бихевиоризмнинг асосчиси бўлиб, хулқни «стимул — реаксия» схемаси орқали тушунтирган. 19. Конфликт кескинлигини пасайтириш бўйича ҳаракатлар қандай аталади? A) Эскалатсия B) Деескалатсия C) Поларизатсия D) Провокатсия Тўғри жавоб: B) Деескалатсия ✔ Изоҳ: Деескалатсия ҳиссиётларни совутиш, тинч мулоқотга ўтиш ва тангликни камайтиришга қаратилади. 20. Маслаҳатчи ўз қариндошининг фарзандига мактабда расмий маслаҳат бериши ҳақида қайси фикр тўғри? A) Асосан байрам кунлари мақбул ҳисобланади B) Икки томонлама муносабат сабабли бошқа мутахассисга топшириш афзал C) Мактаб қоидаларига кўра мажбурий талаб D) Энг ишончли вариант, чунки у болани ва оиласини яхши билади Тўғри жавоб: B) Икки томонлама муносабат сабабли бошқа мутахассисга топшириш афзал ✔ Изоҳ: Яқин қариндошлик холисликка таъсир қилиши мумкин, шу боис иложи бўлса бошқа мутахассис жалб қилинади. 21. Э. Жекобсон ишлаб чиққан, мушакларни навбат билан таранглаштириб-бўшаштиришга асосланган усул қандай аталади? A) Аутоген тренинғ B) Бўш стул техникаси C) Эркин ассотсиатсия D) Прогрессив мушак релаксатсияси Тўғри жавоб: D) Прогрессив мушак релаксатсияси ✔ Изоҳ: Жекобсон усулида мушаклар кетма-кет таранглаштирилиб, сўнг бўшаштирилади, бу жисмоний ва руҳий тангликни камайтиради. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 135 22. Г.И. Шчукина таснифига кўра ишонтириш, ҳикоя, суҳбат ва намуна қайси тарбия методлари гуруҳига киради? A) Онгни шакллантириш методлари B) Рағбатлантириш методлари C) Фаолиятни ташкил этиш методлари D) Назорат методлари Тўғри жавоб: A) Онгни шакллантириш методлари✔ Изоҳ: Бу методлар ўқувчининг қарашлари, тушунча ва эътиқодларини шакллантиришга қаратилган. 23. Педагог ўқувчиларнинг баҳоларини исм-фамилияси билан умумий чат гуруҳида эълон қилиши ҳақида қайси фикр тўғри? A) Шаффофликни таъминлашнинг энг яхши ва адолатли усули B) Шахсий маълумотни ортиқча ошкор қилиб, болани камситади C) Паст баҳоларни эълон қилиш фойдали D) Ҳар бир педагог учун мажбурий талаб Тўғри жавоб: B) Шахсий маълумотни ортиқча ошкор қилиб, болани камситади ✔ Изоҳ: Ҳар бир ўқувчи натижаси у ва ота-онасига шахсан етказилади; оммавий эълон қилиш камситишга олиб келиши мумкин. 24. Узоқ давом этувчи, унчалик кучли бўлмаган ва барча хулққа таъсир этувчи эмотсионал ҳолат қайси? A) Кайфият B) Паника C) Стресс D) Аффект Тўғри жавоб: A) Кайфият ✔ Изоҳ: Кайфият нисбатан барқарор эмотсионал фон бўлиб, одамнинг барча фаолиятига таъсир қилади. 25. Маслаҳатчининг мижоз хулқи ёки ҳис-туйғулари ортидаги яширин маънони тушунтириб бериши қандай техника? A) Ёпиқ савол B) Минимал рағбат C) Парафраз D) Интерпретатсия (талқин) Тўғри жавоб: D) Интерпретатсия (талқин) ✔ Изоҳ: Интерпретатсия мижозга янги нуқтаи назар беради, лекин у эҳтиёткорлик билан ва гипотеза шаклида таклиф қилинади. 26. Конфликт вақтида «рақобат» услуби қачон оқланиши мумкин? A) Иккала томон ҳам ҳақ бўлганда B) Муносабатларни сақлаб қолиш асосий мақсад бўлганда C) Дўстлар билан арзимас келишмовчиликда D) Тезкор қатъий қарор зарур бўлган фавқулодда вазиятда Тўғри жавоб: D) Тезкор қатъий қарор зарур бўлган фавқулодда вазиятда ✔ Изоҳ: Фавқулодда вазиятда ёки хавфсизлик масаласида қатъий позитсия эгаллаш зарур бўлиши мумкин. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 136 27. ПИРЛС халқаро тадқиқоти нимани баҳолайди? A) Бошланғич синф ўқувчиларининг ўқиш саводхонлигини B) Мактабгача ёшдаги болаларнинг соғлиғини C) Талабаларнинг дастурлаш ва рақамли кўникмаларини D) Бошланғич синф ўқитувчиларининг малакасини Тўғри жавоб: A) Бошланғич синф ўқувчиларининг ўқиш саводхонлигини✔ Изоҳ: ПИРЛС тўртинчи синф ўқувчиларининг матнни ўқиб тушуниш саводхонлигини баҳолайди. 28. Эшитишида нуқсони бўлган болалар таълим-тарбиясини ўрганувчи соҳа қайси? A) Логопедия B) Олигофренопедагогика C) Сурдопедагогика D) Тифлопедагогика Тўғри жавоб: C) Сурдопедагогика ✔ Изоҳ: Сурдопедагогика кар ва заиф эшитувчи болаларнинг таълим-тарбияси билан шуғулланади. 29. Маслаҳат жараёнининг одатдаги босқичлари қайси кетма-кетликда тўғри кўрсатилган? A) Алоқа ўрнатиш — муаммони ўрганиш — мақсад белгилаш — ҳаракат — якунлаш B) Якунлаш — мақсад — алоқа — муаммў C) Ҳаракат — алоқа — якунлаш — муаммў D) Мақсад — якунлаш — муаммо — алоқа Тўғри жавоб: A) Алоқа ўрнатиш — муаммони ўрганиш — мақсад белгилаш — ҳаракат — ✔ якунлаш Изоҳ: Аввал ишончли алоқа ўрнатилади, кейин муаммо аниқланиб, мақсад ва ҳаракат режаси ишлаб чиқилади. 30. Маслаҳатчи ўқувчи билан суҳбатни аудио ёзиб олмоқчи. Бу қандай амалга оширилиши керак? A) Ёзиб олиб, маслаҳат сўраш учун ҳамкасблар билан ижтимоий тармоқда улашиш B) Мақсадини тушунтириб, қонуний вакил ва ўқувчи розилиги билан C) Фақат директорга айтиб, ўқувчига билдирмасдан D) Ўқувчига айтмасдан, яширин равишда ёзиб олиш Тўғри жавоб: B) Мақсадини тушунтириб, қонуний вакил ва ўқувчи розилиги билан ✔ Изоҳ: Суҳбатни ёзиб олиш фақат хабардор қилинган розилик асосида ва махфийлик кафолати билан амалга оширилади. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 137 23-вариант Машқ тестлари • битта тўғри жавоб 1. А. Бандуранинг «Бобо қўғирчоғи» тажрибаси нимани кўрсатди? A) Жазо тажовузни бутунлай йўқотишини B) Болалар қўғирчоқлардан қўрқишини C) Болалар катталарнинг тажовузкор хулқини кузатиб, унга тақлид қилишини D) Тажовузкорлик фақат ирсий эканини Тўғри жавоб: C) Болалар катталарнинг тажовузкор хулқини кузатиб, унга тақлид қилишини✔ Изоҳ: Тажовузкор моделни кузатган болалар кейин қўғирчоққа нисбатан худди шундай ҳаракатлар қилган. 2. Атроф-муҳитдаги гўзалликни ҳис қилиш, идрок этиш ва қадрлашга ўргатувчи тарбия тури қайси? A) Ҳуқуқий тарбия B) Иқтисодий тарбия C) Эстетик тарбия D) Жисмоний тарбия Тўғри жавоб: C) Эстетик тарбия ✔ Изоҳ: Эстетик тарбия санъат, табиат ва ҳаётдаги гўзалликни идрок этиш ҳамда яратиш қобилиятини шакллантиради. 3. Колбергнинг преконвенсионал даражасида бола ахлоқий қарорларни асосан нимага қараб қабул қилади? A) Универсал ахлоқий тамойилларга B) Ижтимоий шартномага C) Жамият қонунларига D) Жазодан қочиш ва шахсий манфаатга Тўғри жавоб: D) Жазодан қочиш ва шахсий манфаатга ✔ Изоҳ: Преконвенсионал даражада тўғри-нотўғри хатти-ҳаракат оқибати — жазо ёки мукофот билан баҳоланади. 4. Боланинг тарбиясидаги энг биринчи ва асосий ижтимоий институт қайси? A) Мактабгача таълим ташкилоти B) Маҳалла C) Оила D) Мактаб Тўғри жавоб: C) Оила ✔ Изоҳ: Бола дастлабки ижтимоий тажрибани, қадрият ва хулқ намуналарини оилада ўзлаштиради. 5. Сунъий интеллект (СИ) асосидаги чатбот жавобларидан фойдаланишда нимага эътибор бериш керак? A) Шахсий парол ва маълумотларни киритиш B) Жавобларни ишончли манбалар билан текшириш C) Жавобнинг фақат биринчи қаторини ўқиш D) Жавобларни ҳар доим тўлиқ тўғри деб қабул қилиш Тўғри жавоб: B) Жавобларни ишончли манбалар билан текшириш ✔ Изоҳ: СИ жавобларида хатолар бўлиши мумкин, шунинг учун муҳим маълумотлар ишончли манбалардан текширилади. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 138 6. Холланд моделидаги «конвенсионал» (Сонвентионал) турга мос касб қайси? A) Рассом ёки ҳайкалтарош B) Актёр ёки режиссёр C) Спортчи ёки мураббий D) Бухгалтер ёки иш юритувчи Тўғри жавоб: D) Бухгалтер ёки иш юритувчи✔ Изоҳ: Конвенсионал тур аниқ қоидалар, тартиб ва маълумотлар билан тизимли ишлашни афзал кўради. 7. Психологик травмани бошидан кечирган ўқувчида узоқ давом этадиган қайта эслаш, қочиш ва ҳаддан ташқари ҳушёрлик қайси ҳолатга хос? A) Госпитализм B) Акселератсия C) Посттравматик стресс бузилиши (ПТСБ) D) Инфантил амнезия Тўғри жавоб: C) Посттравматик стресс бузилиши (ПТСБ) ✔ Изоҳ: ПТСБ травматик воқеадан кейин узоқ сақланадиган безовта қилувчи хотиралар, қочиш ва қўзғалувчанлик билан тавсифланади. 8. Кибербуллингнинг олдини олишда ота-оналарга қайси тавсия тўғри? A) Болани яширинча доимий кузатиб, уни жазолаш B) Муаммоларни боланинг ўзи ҳал қилишини кутиш C) Болага ҳеч қачон интернет ҳақида гапирмаслик D) Бола билан онлайн фаолияти ҳақида ишончли мулоқотни сақлаш ва махфийлик созламаларини бирга ўрганиш Тўғри жавоб: D) Бола билан онлайн фаолияти ҳақида ишончли мулоқотни сақлаш ва ✔ махфийлик созламаларини бирга ўрганиш Изоҳ: Ишончли мулоқот бўлса, бола муаммога дуч келганда ота-онасига мурожаат қилиши эҳтимоли ошади. 9. В. Штерн илгари сурган «конвергенсия» назариясининг моҳияти нима? A) Ривожланиш фақат ирсиятга боғлиқ B) Ривожланиш тасодифий жараён C) Ривожланиш ирсият ва муҳит таъсирларининг ўзаро уйғунлашуви натижаси D) Ривожланиш фақат тарбияга боғлиқ Тўғри жавоб: C) Ривожланиш ирсият ва муҳит таъсирларининг ўзаро уйғунлашуви натижаси ✔ Изоҳ: Конвергенсия назариясига кўра ирсий омиллар ва муҳит омиллари ўзаро бирлашиб ривожланишни белгилайди. 10. Таълим соҳасида очиқлик ва шаффофлик тамойили амалда нимада намоён бўлади? A) Муассаса фаолияти ҳақидаги маълумотларнинг очиқ бўлишида B) Таълим муассасасига ота-оналар ва жамоатчилик киришини чеклаб қўйишда C) Баҳолаш мезонларини ўқувчилардан сир сақлашда D) Қабул қоидаларини фақат ички ҳужжатда сақлашда Тўғри жавоб: A) Муассаса фаолияти ҳақидаги маълумотларнинг очиқ бўлишида ✔ Изоҳ: Шаффофлик таълим муассасаси фаолияти, қабул ва баҳолаш тартиби жамоатчилик учун очиқ бўлишини билдиради. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 139 11. Болалар учун муқобил ғамхўрликда замонавий ёндашув нимани афзал кўради? A) Оилавий муҳитдаги тарбияни (васийлик, ҳомийлик, фарзандликка олиш) B) Болани узоқ муддат даволаш муассасасида сақлашни C) Болаларни йирик интернат муассасаларида тарбиялашни D) Болага катталар назоратисиз ёлғиз яшашга рухсат беришни Тўғри жавоб: A) Оилавий муҳитдаги тарбияни (васийлик, ҳомийлик, фарзандликка олиш)✔ Изоҳ: Бола учун энг яхши муҳит — оила; шу боис оилавий шакллар муассасада тарбиялашдан устун кўрилади. 12. Ўзбекистонда таълим тизими қандай хусусиятга эга? A) Партиявий хусусиятга B) Дунёвий хусусиятга C) Ҳарбий хусусиятга D) Диний хусусиятга Тўғри жавоб: B) Дунёвий хусусиятга ✔ Изоҳ: Қонунга кўра таълим тизими дунёвий хусусиятга эга, яъни муайян дин ёки мафкурага бўйсундирилмайди. 13. Электрон рақамли имзо (ЭРИ) нима учун ишлатилади? A) Ҳужжат муаллифи ва ўзгармаганини тасдиқлаш учун B) Мусиқа ва овозни ёзиб олиш учун C) Интернет уланиш тезлигини ошириш учун D) Фотосуратларга безак, рамка ва ёзувлар қўшиш учун Тўғри жавоб: A) Ҳужжат муаллифи ва ўзгармаганини тасдиқлаш учун ✔ Изоҳ: Электрон рақамли имзо электрон ҳужжатнинг ҳақиқийлиги ва ким томонидан имзоланганини тасдиқлайди. 14. Буллингнинг асосий белгиларини тўғри кўрсатган қаторни топинг. A) Қасддан зарар етказиш, такрорланиш ва кучлар номутаносиблиги B) Бир марталик тасодифий тўқнашув C) Тенг кучдаги дўстлар ўртасидаги баҳс D) Спорт мусобақасидаги рақобат Тўғри жавоб: A) Қасддан зарар етказиш, такрорланиш ва кучлар номутаносиблиги ✔ Изоҳ: Буллинг тасодифий жанжалдан фарқли равишда қасддан, мунтазам ва кучсизроқ томонга қарши қаратилган бўлади. 15. Қонунга кўра ўқув-тарбия жараёнининг марказида ким туради? A) Ота-оналар қўмитаси ва васийлик кенгаши B) Таълим олувчи, унинг қизиқиш ва эҳтиёжлари C) Таълим соҳасидаги давлат бошқарув органи D) Мактаб маъмурияти ва унинг талаблари Тўғри жавоб: B) Таълим олувчи, унинг қизиқиш ва эҳтиёжлари ✔ Изоҳ: Инсонпарварлик тамойилига кўра таълим таълим олувчининг эҳтиёжлари ва ривожланишига йўналтирилади. 16. Болага нисбатан зўравонликнинг қайси тури ташқи излар қолдирмаслиги мумкин? A) Жисмоний калтаклаш B) Руҳий (эмотсионал) зўравонлик C) Куйдириш ва жароҳат етказиш D) Суякни синдириш Тўғри жавоб: B) Руҳий (эмотсионал) зўравонлик ✔ Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 140 Изоҳ: Ҳақорат, қўрқитиш, камситиш каби руҳий зўравонлик кўпинча кўринадиган из қолдирмайди, лекин оғир зарар етказади. 17. Бола ҳуқуқлари бўйича мактабдаги тадбирларда ўқувчиларни фаол иштирок эттириш қайси тамойилга мос? A) Боланинг иштироки ва фикрини ҳурмат қилиш B) Болани кузатувчи сифатида четда қолдириш C) Фақат аълочиларни жалб қилиш D) Катталар қарор қилиши Тўғри жавоб: A) Боланинг иштироки ва фикрини ҳурмат қилиш✔ Изоҳ: Иштирок тамойили болаларнинг ўзларига оид жараёнларда фаол қатнашишини назарда тутади. 18. Таълим муассасасини давлат аккредитатсиясидан ўтказишдан мақсад нима? A) Муассасадаги ўқувчилар сонини қисқартириш B) Фаолиятнинг давлат талабларига мувофиқлигини тасдиқлаш C) Педагогларни аттестатсиясиз ишдан бўшатиш ва штатни қисқартириш D) Муассасанинг номи ва мақомини ўзгартириш Тўғри жавоб: B) Фаолиятнинг давлат талабларига мувофиқлигини тасдиқлаш ✔ Изоҳ: Аккредитатсия таълим муассасаси фаолияти ва таълим сифати давлат талаблари ва стандартларига мослигини тасдиқлайди. 19. Қуйидагилардан қайси бири энг катта ахборот ҳажми бирлиги? A) Гигабайт (ГБ) B) Байт C) Мегабайт (МБ) D) Килобайт (КБ) Тўғри жавоб: A) Гигабайт (ГБ) ✔ Изоҳ: Ўсиш тартиби: байт, килобайт, мегабайт, гигабайт, терабайт. 20. Рақамли фуқаролик (дигитал ситизеншип) нимани англатади? A) Рақамли муҳитда масъулиятли, хавфсиз ва одобли ҳаракат қилишни B) Интернет хизматлари учун тўлов қилишни C) Асосан онлайн ўйинлар ва ижтимоий тармоқларда фаол иштирок этишни D) Электрон паспорт ва ИД-карта олишни Тўғри жавоб: A) Рақамли муҳитда масъулиятли, хавфсиз ва одобли ҳаракат қилишни ✔ Изоҳ: Рақамли фуқаролик онлайн муҳитда бошқаларни ҳурмат қилиш, хавфсизлик ва масъулиятни ўз ичига олади. 21. Мулоқотда суҳбатдошнинг сўзларига эмас, овоз оҳанги, тезлиги ва паузаларга эътибор қаратувчи новербал соҳа қайси? A) Проксемика B) Такесика C) Кинесика D) Паралингвистика Тўғри жавоб: D) Паралингвистика ✔ Изоҳ: Паралингвистик воситалар нутқнинг овоз хусусиятлари бўлиб, улар сўзлар маъносини кучайтиради ёки ўзгартиради. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 141 22. Бола ҳуқуқларини ҳимоя қилишда «профилактика» нимани англатади? A) Ҳуқуқбузарлик ва зўравонликнинг олдини олишга қаратилган чораларни B) Бола ҳуқуқлари бузилган ишларни судда кўришни C) Ҳуқуқбузарлик содир этилгандан кейин қўлланиладиган жазо чоралари мажмуини D) Ҳодиса юз бергандан кейинги тергов ҳаракатларини Тўғри жавоб: A) Ҳуқуқбузарлик ва зўравонликнинг олдини олишга қаратилган чораларни✔ Изоҳ: Профилактика хавфли ҳолатлар юзага келмаслиги учун олдиндан кўриладиган чоралар мажмуидир. 23. Жадид мактабларида савод ўргатишда қўлланган «усули савтия» нимани англатади? A) Фақат ёзувни кўчиртириш усули B) Товуш асосида ўқитиш усули C) Матнни ёддан такрорлаш усули D) Ҳарфларни номлаб ёдлатиш усули Тўғри жавоб: B) Товуш асосида ўқитиш усули ✔ Изоҳ: Жадидлар эски «усули ҳижо» ўрнига товуш (савт) асосидаги усулни жорий этиб, савод ўргатишни анча тезлаштирган. 24. Мактабда касблар ярмаркаси ёки «касблар куни» ўтказишдан мақсад нима? A) Ўқувчиларни дарслардан озод қилиб дам олдириш B) Ўқувчиларни касб эгалари билан таништириш C) Ота-оналарни бир жойга йиғиб, ҳисобот бериш D) Мактабнинг таълим хизматларини реклама қилиш Тўғри жавоб: B) Ўқувчиларни касб эгалари билан таништириш ✔ Изоҳ: Касблар кунлари ўқувчиларга турли касблар ҳақида биринчи қўлдан маълумот олиш имконини беради. 25. Рақамли саводхонликнинг асосий таркибий қисмларига қайси бири киради? A) Онлайн ўйинларни яхши ўйнаш B) Фақат клавиатурада тез ва хатосиз ёзиш кўникмаси C) Ахборот, мулоқот, контент яратиш ва хавфсизлик D) Асосан энг янги қурилмани сотиб олиш Тўғри жавоб: C) Ахборот, мулоқот, контент яратиш ва хавфсизлик ✔ Изоҳ: Рақамли саводхонлик ахборот, мулоқот, рақамли контент яратиш, хавфсизлик ва муаммо ҳал қилишни қамраб олади. 26. Болалар ва ўсмирларнинг жисмоний ривожланиши ва жинсий етилишининг олдинги авлодларга нисбатан тезлашиши қандай аталади? A) Акселератсия B) Ретардатсия C) Регрессия D) Инфантилизм Тўғри жавоб: A) Акселератсия ✔ Изоҳ: Акселератсия ХХ асрда кўплаб мамлакатларда кузатилган бўй ўсиши ва етилишнинг тезлашувидир. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 142 27. Бир ижобий сифатга қараб одамнинг бошқа сифатларини ҳам ижобий баҳолаш тенденсияси қандай аталади? A) Бумеранг эффекти B) Пигмалион эффекти C) Зейгарник эффекти D) Гало эффекти Тўғри жавоб: D) Гало эффекти✔ Изоҳ: Гало (ореол) эффектида умумий таассурот шахснинг алоҳида хусусиятларини баҳолашга таъсир қилади. 28. «Ҳард скиллс» (қаттиқ кўникмалар)га қайси бири киради? A) Вақтни тўғри бошқара олиш B) Мулоқот маданияти ва хушмуомалалик C) Муайян дастурда ишлаш ёки техник малака D) Бошқаларга эмпатия кўрсата олиш Тўғри жавоб: C) Муайян дастурда ишлаш ёки техник малака ✔ Изоҳ: Қаттиқ кўникмалар ўрганиб, ўлчаб бўладиган аниқ касбий-техник билимлардир. 29. Эвристик суҳбат усулининг илдизлари қайси қадимги файласуф номи билан боғлиқ? A) Пифагор B) Демокрит C) Диоген D) Сократ Тўғри жавоб: D) Сократ ✔ Изоҳ: Сократ суҳбатдошига саволлар бериб, уни ўзи ҳақиқатга келишига ундаган; бу усул «сократик суҳбат» деб ҳам аталади. 30. Шахснинг муайян ижтимоий мавқега мос кутилган хулқ намунаси қандай аталади? A) Лаёқат B) Темперамент C) Ижтимоий рол D) Инстинкт Тўғри жавоб: C) Ижтимоий рол ✔ Изоҳ: Ижтимоий рол — ўқувчи, ўқитувчи, ота каби мавқеларга мос келадиган кутилган хулқ мажмуидир. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 143 24-вариант Машқ тестлари • битта тўғри жавоб 1. Бировнинг шахсий сирини ёки расмини унинг розилигисиз тарқатиш қандай аталади? A) Троллинг (атайин провокатсия қилиш) B) Фламинг (онлайн жанжал) C) Спам (оммавий хабар) D) Оутинг (сирни ошкор қилиш) Тўғри жавоб: D) Оутинг (сирни ошкор қилиш)✔ Изоҳ: Оутинг — бировнинг шахсий маълумоти ёки сирини атайин ошкор қилиб, уни шарманда қилиш. 2. Ота-оналар ва мактаб ўртасидаги самарали ҳамкорлик болага қандай таъсир қилади? A) Фақат ота-оналарга фойда келтиради B) Болани мустақилликдан ва ташаббускорликдан маҳрум қилади C) Болага ҳеч қандай таъсир қилмайди D) Ўзлаштириш, давомат ва хулқни яхшилайди Тўғри жавоб: D) Ўзлаштириш, давомат ва хулқни яхшилайди ✔ Изоҳ: Тадқиқотлар ота-оналар иштироки боланинг ўқиши ва хулқига ижобий таъсир қилишини кўрсатади. 3. «Бир марта муваффақиятсиз бўлдим, демак ҳеч қачон уддалай олмайман» деган фикр қайси когнитив бузилишга мисол? A) Ҳаддан ташқари умумлаштириш B) Сублиматсия C) Конкретлаштириш D) Ижобий фикрлаш Тўғри жавоб: A) Ҳаддан ташқари умумлаштириш ✔ Изоҳ: Ҳаддан ташқари умумлаштиришда битта воқеа асосида кенг қамровли салбий хулоса чиқарилади. 4. Сумматив (якуний) баҳолаш нимани аниқлайди? A) Ота-оналарнинг мактаб ҳақидаги фикрини B) Ўқувчининг соғлиғи ва жисмоний ҳолатини C) Маълум давр якунида эришилган натижани D) Дарс давомида ўқувчининг кайфияти ўзгаришини Тўғри жавоб: C) Маълум давр якунида эришилган натижани ✔ Изоҳ: Сумматив баҳолаш чорак, йил ёки курс охирида ўқувчининг умумий натижасини аниқлайди. 5. Ўқув жараёнида ўқувчига ёрдам бериш ва кейинги ўқитишни яхшилаш мақсадида ўтказиладиган баҳолаш қандай аталади? A) Сертификатлаш B) Форматив баҳолаш C) Сумматив баҳолаш D) Рейтинғ Тўғри жавоб: B) Форматив баҳолаш ✔ Изоҳ: Форматив баҳолаш ўқиш жараёнида қайта алоқа бериб, ўқувчининг ривожланишига кўмаклашади. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 144 6. Конфликт иштирокчиларининг очиқ тўқнашувига сабаб бўлган муайян воқеа қандай аталади? A) Консенсус B) Музокара C) Компромисс D) Инсидент Тўғри жавоб: D) Инсидент✔ Изоҳ: Инсидент яширин конфликтли вазиятни очиқ конфликтга айлантирувчи «учқун»дир. 7. Д. Элкинд таърифидаги «шахсий афсона» (персонал фабле) нимани англатади? A) Халқ эртакларига қизиқиш B) Ўсмирнинг ўз ҳис-туйғулари ноёб ва хавф-хатар унга таъсир қилмайди деган ишончи C) Ўсмирнинг кундалик юритиши D) Катталарнинг болаликни эслаши Тўғри жавоб: B) Ўсмирнинг ўз ҳис-туйғулари ноёб ва хавф-хатар унга таъсир қилмайди деган ✔ ишончи Изоҳ: Шахсий афсона ўсмирни хавфли хатти-ҳаракатларга ундаши мумкин, чунки у «менга ҳеч нарса бўлмайди» деб ўйлайди. 8. Конфликтологияда кенг қўлланадиган формулага кўра конфликт нимадан иборат? A) Стресс + дам олиш B) Мулоқот + эмпатия C) Темперамент + характер D) Конфликтли вазият + инсидент Тўғри жавоб: D) Конфликтли вазият + инсидент ✔ Изоҳ: Конфликтли вазият зиддият асосини яратади, инсидент эса унинг очиқ тўқнашувга айланишига туртки бўлади. 9. Конфликт динамикасида конфликтли вазият мавжуд бўлса-да, ҳали очиқ тўқнашув бўлмаган босқич қандай аталади? A) Эскалатсия босқичи B) Постконфликт босқичи C) Инсидент босқичи D) Латент (яширин) босқич Тўғри жавоб: D) Латент (яширин) босқич ✔ Изоҳ: Латент босқичда зиддият сабаблари тўпланади, лекин томонлар ҳали очиқ ҳаракат қилмайди. 10. Ота-она назорати (парентал сонтрол) воситалари нимага ёрдам беради? A) Боланинг ёшига мос контент ва экран вақтини бошқаришга B) Боланинг паролларини бошқаларга беришга C) Болани бутунлай ва доимий равишда интернетдан ажратиб қўйишга D) Компютер ва телефонни тезлаштиришга Тўғри жавоб: A) Боланинг ёшига мос контент ва экран вақтини бошқаришга ✔ Изоҳ: Ота-она назорати зарарли контентни филтрлаш ва экран вақтини чеклашга ёрдам беради, лекин суҳбат ўрнини босмайди. 11. Таянч ўрта таълим қайси синфларни қамраб олади? A) Х–ХИ синфлар B) И–ИВ синфлар C) И–ИХ синфлар D) В–ИХ синфлар Тўғри жавоб: D) В–ИХ синфлар ✔ Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 145 Изоҳ: Таянч ўрта таълим умумий ўрта таълимнинг В–ИХ синфлардаги босқичи ҳисобланади. 12. Ўқувчиларнинг онлайн гуруҳида ҳақоратли хабарлар кўпайган. Синф раҳбари ва маслаҳатчи нима қилиши мумкин? A) Ҳақоратли хабарларни бошқа гуруҳларга улашиш B) Гуруҳ қоидаларини ўқувчилар билан бирга ишлаб чиқиш ва модератсия қилиш C) Ҳақорат қилганларни бутун мактаб олдида шарманда қилиб, гуруҳни ёпиш D) Гуруҳдаги ёзишмаларни эътиборсиз қолдириш Тўғри жавоб: B) Гуруҳ қоидаларини ўқувчилар билан бирга ишлаб чиқиш ва модератсия ✔ қилиш Изоҳ: Биргаликда ишлаб чиқилган қоидалар ўқувчилар масъулиятини оширади. 13. Педагог ўз ўқувчисига пуллик репетиторлик қилиб, дарсда унга юқори баҳо қўйса, бу қандай ҳолат? A) Педагогик маҳоратнинг намунаси B) Манфаатлар тўқнашуви ва адолатсизлик C) Рағбатлантиришнинг қонуний усули D) Ота-она ва педагог ўртасидаги иш Тўғри жавоб: B) Манфаатлар тўқнашуви ва адолатсизлик ✔ Изоҳ: Ўз ўқувчисига пуллик хизмат кўрсатиб, унга имтиёз бериш холисликни бузади ва манфаатлар тўқнашувидир. 14. Психологиянинг предмети сифатида фақат кузатиладиган хулқни ўрганишни таклиф қилган йўналиш қайси? A) Бихевиоризм B) Гуманистик психология C) Психоанализ D) Гешталт-психология Тўғри жавоб: A) Бихевиоризм ✔ Изоҳ: Дж. Уотсон 1913-йилда бихевиоризмни эълон қилиб, психология онгни эмас, хулқни ўрганиши керак деган. 15. Маъносиз бўғинлар ёрдамида унутиш эгри чизиғини аниқлаган олим ким? A) Герман Эббингауз B) Фредерик Бартлетт C) Блума Зейгарник D) Иван Павлов Тўғри жавоб: A) Герман Эббингауз ✔ Изоҳ: Г. Эббингауз ўзлаштирилган материалнинг катта қисми дастлабки соатларда тез унутилишини кўрсатган. 16. Маслаҳатда сукут (пауза) қандай фойда бериши мумкин? A) Маслаҳатчининг тайёргарлиги йўқлигини кўрсатади B) Мижозга фикрларини жамлаш ва ҳис-туйғуларини ҳис қилиш учун вақт беради C) Доимо суҳбатни бузади D) Мижозни жазолайди Тўғри жавоб: B) Мижозга фикрларини жамлаш ва ҳис-туйғуларини ҳис қилиш учун вақт ✔ беради Изоҳ: Ўринли сукут мижозга чуқурроқ ўйлаш ва муҳим нарсани айтиш учун имкон яратади. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 146 17. «Бўш стул» техникаси қайси терапевтик ёндашувга тегишли? A) Логотерапия (В. Франкл) B) Когнитив терапия (А. Бек) C) Бихевиорал терапия (Скиннер) D) Гешталт-терапия (Ф. Перлс) Тўғри жавоб: D) Гешталт-терапия (Ф. Перлс)✔ Изоҳ: Бўш стул техникасида мижоз тасаввуридаги одам билан гаплашиб, тугалланмаган ҳис- туйғуларини ифодалайди. 18. Маслаҳатчи турли миллат ва маданиятга мансуб ўқувчилар билан ишлашда нимага амал қилиши керак? A) Маданий фарқларни ҳурмат қилиш ва стереотиплардан қочиш B) Фақат ўз маданияти меъёрларини ҳаммадан талаб қилишга C) Озчилик вакилларига камроқ вақт ажратишга D) Маданий фарқларни ҳазил қилиб ўтишга Тўғри жавоб: A) Маданий фарқларни ҳурмат қилиш ва стереотиплардан қочиш ✔ Изоҳ: Маданий сезгирлик ҳар бир ўқувчининг келиб чиқиши ва қадриятларини ҳурмат қилишни талаб қилади. 19. Индивидуал таълим траекторияси нима? A) Чораклик назорат ишларининг умумий жадвали B) Ўқитувчи берадиган уй вазифаларининг рўйхати C) Синфдаги ҳамма ўқувчилар учун бир хил, ўзгармас дарс жадвали D) Ўқувчи эҳтиёжи ва имкониятига мослаштирилган шахсий ўқув йўли Тўғри жавоб: D) Ўқувчи эҳтиёжи ва имкониятига мослаштирилган шахсий ўқув йўли ✔ Изоҳ: Индивидуал траектория ўқувчининг қобилияти, қизиқиши ва эҳтиёжларини ҳисобга олиб тузилган шахсий режа. 20. Мактаб амалиётида энг кўп тарқалган, бир неча дидактик мақсадни бирлаштирувчи дарс тури қайси? A) Назорат дарси B) Маъруза дарси C) Экскурсия дарси D) Аралаш (комбинатсиялашган) дарс Тўғри жавоб: D) Аралаш (комбинатсиялашган) дарс ✔ Изоҳ: Аралаш дарсда текшириш, янги мавзу, мустаҳкамлаш ва уйга вазифа каби босқичлар уйғунлашади. 21. Онлайн муҳитда «катфишинг» нима? A) Ўзини бошқа одам қилиб кўрсатиб, алдаб алоқа қилиш B) Расмларни таҳрирлайдиган мобил дастур C) Мушуклар ҳақидаги кўнгилочар каналлар D) Интернетда балиқ овлаш бўйича кўп ўйинчили ўйин тури Тўғри жавоб: A) Ўзини бошқа одам қилиб кўрсатиб, алдаб алоқа қилиш ✔ Изоҳ: Катфишинг — ўзини бошқа одам сифатида кўрсатиб, ишонч қозониш ва алдаш. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 147 22. Маслаҳатчининг ўқувчига «сенинг аҳволингни ҳеч кимга айтмайман» деб сўзсиз ваъда бериши тўғрими? A) Ҳа, фақат юқори синф ўқувчиларига берилади B) Ҳа, фақат қиз болаларга бундай ваъда берилади C) Йўқ, чунки махфийликнинг қонуний чегаралари бор D) Ҳа, ишонч қозониш учун бу ҳар доим тўғри Тўғри жавоб: C) Йўқ, чунки махфийликнинг қонуний чегаралари бор✔ Изоҳ: Маслаҳатчи бажара олмайдиган ваъда бермайди; хавф ҳолатларида хабар бериш мажбурияти борлигини олдиндан айтади. 23. Ўзидаги номақбул ҳис-туйғуларни бошқа одамларга нисбат бериш қандай ҳимоя механизми? A) Проексия B) Регрессия C) Сублиматсия D) Инкор Тўғри жавоб: A) Проексия ✔ Изоҳ: Проексияда инсон ўзидаги қабул қилинмайдиган сифатни бошқаларда «кўради». 24. Бронфенбреннер моделида оила ва мактаб ўртасидаги алоқалар қайси тизимга киради? A) Мезотизим B) Хронотизим C) Макротизим D) Микротизим Тўғри жавоб: A) Мезотизим ✔ Изоҳ: Мезотизим бола иштирок этадиган микротизимлар ўртасидаги боғлиқликлардан иборат. 25. Болани тарбиялашда оила ва мактаб талабларининг мос келиши нима учун муҳим? A) Фақат мактаб талаблари муҳим, оила талаблари аҳамиятсиз B) Бола ҳар хил талаблардан чалғимайди ва изчил тарбия олади C) Фақат оила талаблари муҳим аҳамиятга эга D) Талабларнинг мос келиши муҳим эмас Тўғри жавоб: B) Бола ҳар хил талаблардан чалғимайди ва изчил тарбия олади ✔ Изоҳ: Изчил талаблар болада барқарор хулқ-атвор ва қадриятларни шакллантиради. 26. Кибербуллинг ҳолатларини камайтиришда мактаб ичида қандай тадбир самарали? A) Буллингни ўсмирлик учун нормал ҳолат деб, унга аралашмаслик B) Муаммони ўқувчилар билан муҳокама қилмаслик C) Тенгдошлар ўртасида эмпатия ва рақамли одоб бўйича машғулотлар D) Фақат жазо чораларини эълон қилиб, огоҳлантириш Тўғри жавоб: C) Тенгдошлар ўртасида эмпатия ва рақамли одоб бўйича машғулотлар ✔ Изоҳ: Профилактик машғулотлар ўқувчиларда эмпатия ва масъулиятли онлайн хулқни шакллантиради. 27. Тажрибали мутахассис томонидан маслаҳатчининг ишини мунтазам таҳлил қилиш ва қўллаб-қувватлаш қандай аталади? A) Инспексия B) Супервизия C) Аккредитатсия D) Аттестатсия Тўғри жавоб: B) Супервизия ✔ Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 148 Изоҳ: Супервизия касбий ривожланиш, қийин ҳолатларни муҳокама қилиш ва ёниб кетишнинг олдини олишга хизмат қилади. 28. Умумий ўрта таълимнинг Х–ХИ синфлари қайси босқичга киради? A) Бошланғич таълим босқичига B) Олий таълим босқичига C) Ўрта таълим босқичига D) Мактабгача таълим босқичига Тўғри жавоб: C) Ўрта таълим босқичига✔ Изоҳ: Х–ХИ синфлар умумий ўрта таълимнинг якунловчи ўрта таълим босқичи ҳисобланади. 29. Ўқувчилар муайян ижтимоий ролларни ижро этиб, вазиятни саҳналаштирадиган метод қандай аталади? A) Маъруза B) Тест C) Ролли ўйин D) Конспект Тўғри жавоб: C) Ролли ўйин ✔ Изоҳ: Ролли ўйинда ўқувчилар бошқа одамнинг нуқтаи назарини ҳис қилиб, мулоқот ва қарор қабул қилишни машқ қилади. 30. Маслаҳатчи ўз ваколати ва малакасини қандай намойиш этиши керак? A) Мавжуд бўлмаган малакаларини кўрсатиб B) Ҳар қандай муаммони қисқа вақтда ҳал қила олишини ваъда қилиб C) Ҳар қандай ташхис қўя олишини айтиб D) Ўз тайёргарлиги ва хизмат чегараларини ҳалол кўрсатиб Тўғри жавоб: D) Ўз тайёргарлиги ва хизмат чегараларини ҳалол кўрсатиб ✔ Изоҳ: Ҳалоллик маслаҳатчи ўз малакасини ошириб кўрсатмаслиги ва хизмат чегараларини аниқ айтишини талаб қилади. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 149 25-вариант Машқ тестлари • битта тўғри жавоб 1. Бола қийин ҳаётий вазиятга тушиб қолган оиладан. Маслаҳатчи қайси тамойилга амал қилади? A) Бола манфаатини биринчи ўринга қўйиб, оилани қўллаб-қувватлаш B) Болани вақтинча мактабдан четлатиб туриш C) Оилани дарҳол жазолаб, ота-онани жавобгарликка тортишни талаб қилиш D) Оиланинг ички иши деб аралашмаслик Тўғри жавоб: A) Бола манфаатини биринчи ўринга қўйиб, оилани қўллаб-қувватлаш✔ Изоҳ: Боланинг манфаатлари устуворлиги оилани қўллаб-қувватлаб, боланинг оилада ривожланишига кўмаклашишни талаб этади. 2. Янги методика самарадорлигини аниқлаш учун махсус ташкил этиладиган педагогик эксперимент босқичи қайси? A) Шакллантирувчи эксперимент B) Аниқловчи эксперимент C) Ретроспектив таҳлил D) Пилот сўровнома Тўғри жавоб: A) Шакллантирувчи эксперимент ✔ Изоҳ: Шакллантирувчи экспериментда янги методика қўлланиб, унинг таъсири натижаларда текширилади. 3. Сохта сайтни аниқлашнинг белгиси қайси? A) Сайтда ташкилотнинг расмий алоқа маълумотлари бор B) Манзилда расмий номга ўхшаш, лекин бир-икки ҳарфи бошқача домен C) Сайт кўп йиллардан бери ҳаммага маълум, текширилган ва расмий D) Манзил расмий домен билан ҳарфма-ҳарф тўлиқ мос келади Тўғри жавоб: B) Манзилда расмий номга ўхшаш, лекин бир-икки ҳарфи бошқача домен ✔ Изоҳ: Фирибгарлар машҳур сайт номига ўхшаш, ҳарфлари бироз ўзгартирилган доменлардан фойдаланади. 4. Буллингга учраган ўқувчига «Сен ҳам жавоб қайтар, уриб қўй» деган маслаҳат нима учун нотўғри? A) У мактаб қоидаларига мос келади B) У катталарнинг аралашувини ортиқча қилади C) У доимо буллингни тўхтатади D) У зўравонликни кучайтириб, жабрланувчини янада хавфли аҳволга солиши мумкин Тўғри жавоб: D) У зўравонликни кучайтириб, жабрланувчини янада хавфли аҳволга солиши ✔ мумкин Изоҳ: Кучлар номутаносиб бўлган вазиятда қарши зўравонлик кўпинча жабрланувчининг ўзига зарар етказади. 5. Б. Такмен моделига кўра гуруҳ ривожланишининг биринчи босқичи қайси? A) Фаолият (перформинг) B) Меъёрлашиш (норминг) C) Шаклланиш (форминг) D) Бўрон (сторминг) Тўғри жавоб: C) Шаклланиш (форминг) ✔ Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 150 Изоҳ: Такмен модели: шаклланиш, бўрон, меъёрлашиш, фаолият ва кейинроқ қўшилган тарқалиш босқичлари. 6. Портфолио каръера ривожланишида қандай вазифани бажаради? A) Шахсий фотосуратлар албоми вазифасини B) Шахснинг ютуқлари ва ишлари намуналарини тизимли кўрсатиш C) Ота-онанинг ҳужжатлари тўпламини D) Асосан фанлар бўйича чораклик ва йиллик баҳолар жадвалини Тўғри жавоб: B) Шахснинг ютуқлари ва ишлари намуналарини тизимли кўрсатиш✔ Изоҳ: Портфолио ўқувчи ёки мутахассиснинг лойиҳалари, ютуқлари ва кўникмаларини далиллар билан кўрсатади. 7. Онлайн муҳитда бошқа одам номидан сохта саҳифа очиб, унинг обрўсига зарар етказиш қандай аталади? A) Груминғ B) Бошқа шахс қиёфасига кириш (имперсонатсия) C) Блоггинғ D) Стримминғ Тўғри жавоб: B) Бошқа шахс қиёфасига кириш (имперсонатсия) ✔ Изоҳ: Сохта профил орқали жабрланувчи номидан ёзиш унинг муносабатлари ва обрўсига жиддий зарар етказади. 8. «Бола ҳуқуқларининг кафолатлари тўғрисида»ги қонунга кўра бола ким? A) 12 ёшга тўлмаган шахс B) 14 ёшга тўлмаган шахс C) 16 ёшга тўлмаган шахс D) 18 ёшга тўлмаган шахс Тўғри жавоб: D) 18 ёшга тўлмаган шахс ✔ Изоҳ: Миллий қонун ҳам Конвенсия каби 18 ёшга тўлмаган шахсни бола деб белгилайди. 9. Шахсга йўналтирилган таълимнинг асосий ғояси нима? A) Фақат аълочиларга эътибор қаратилади B) Ҳар бир ўқувчи бир хил тезликда ўқийди C) Марказда ўқувчи, унинг эҳтиёж ва имкониятлари туради D) Марказда ўқув дастурини қатъий бажариш туради Тўғри жавоб: C) Марказда ўқувчи, унинг эҳтиёж ва имкониятлари туради ✔ Изоҳ: Шахсга йўналтирилган таълимда ўқувчининг индивидуал хусусиятлари, қизиқиши ва ривожланиши асосий ўринда туради. 10. Муайян психик функсиянинг ривожланиши учун энг қулай бўлган ёш даври қандай аталади? A) Инволютсия даври B) Сенситив давр C) Латент давр D) Критик инқироз Тўғри жавоб: B) Сенситив давр ✔ Изоҳ: Сенситив даврда бола муайян таъсирларга (масалан, тил ўрганишга) айниқса сезгир бўлади. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 151 11. Ногиронлиги бор боланинг қўшни мактабга қабул қилиниши рад этилди. Мактаб маслаҳатчиси қайси тамойилга таяниб ҳимоя қилиши мумкин? A) Инклюзив таълим ва тенг имкониятлар B) Таълим узлуксизлиги бекор қилиниши C) Таълимнинг тижорий хусусияти D) Таълим муассасаси танлов эркинлиги Тўғри жавоб: A) Инклюзив таълим ва тенг имкониятлар✔ Изоҳ: Қонун инклюзив таълим ва тенг имкониятларни кафолатлайди; ногиронлик таълимни рад этишга асос бўлмайди. 12. Д. Баумринд таснифига кўра юқори илиқлик ва оқилона назорат уйғунлашган ота-оналик услуби қандай аталади? A) Либерал (рухсат берувчи) B) Авторитатив (демократик) C) Бефарқ D) Авторитар Тўғри жавоб: B) Авторитатив (демократик) ✔ Изоҳ: Авторитатив услубда ота-она қоидаларни тушунтиради, боланинг фикрини ҳурмат қилади ва бу энг ижобий натижалар билан боғлиқ. 13. Сотсиометрик тадқиқотда энг кўп танлов олган гуруҳ аъзолари қандай аталади? A) «Изолятсиядагилар» B) «Рад этилганлар» C) «Кузатувчилар» D) «Юлдузлар» Тўғри жавоб: D) «Юлдузлар» ✔ Изоҳ: «Юлдузлар» гуруҳда энг кўп ижобий танловга эга бўлган, машҳур аъзолардир. 14. Павлов бўйича кучли, мувозанатли ва ҳаракатчан нерв тизими қайси темпераментга мос келади? A) Флегматик B) Холерик C) Сангвиник D) Меланхолик Тўғри жавоб: C) Сангвиник ✔ Изоҳ: Сангвиник тез мослашувчан, фаол ва ҳиссий жиҳатдан барқарор бўлади. 15. Болани жинсий эксплуататсия ва зўравонликдан ҳимоя қилиш мажбурияти кимга юклатилган? A) Асосан хусусий ташкилотларга B) Боланинг ўзига C) Иштирокчи давлатга D) Ҳеч кимга юклатилмаган Тўғри жавоб: C) Иштирокчи давлатга ✔ Изоҳ: Иштирокчи давлатлар болаларни жинсий эксплуататсия ва зўравонликнинг барча шаклларидан ҳимоя қилиш мажбуриятини олади. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 152 16. Ўзбекистонда «Кадрлар тайёрлаш миллий дастури» қайси йили қабул қилинган? A) 1991-йил B) 2012-йил C) 2005-йил D) 1997-йил Тўғри жавоб: D) 1997-йил✔ Изоҳ: Кадрлар тайёрлаш миллий дастури 1997-йилда «Таълим тўғрисида»ги қонун билан бир вақтда қабул қилинган. 17. Қайси парол энг ишончли ҳисобланади? A) Узун, ҳарф, рақам ва белгилар аралаш ноёб парол B) Туғилган сана ёки телефон рақамингиз C) Исмингиз ва фамилиянгиздан иборат сўз D) Осон эсланадиган «123456» каби рақамлар кетма-кетлиги Тўғри жавоб: A) Узун, ҳарф, рақам ва белгилар аралаш ноёб парол ✔ Изоҳ: Ишончли парол узун, турли белгилар аралашмасидан иборат ва ҳар бир ҳисоб учун алоҳида бўлади. 18. Қонунга кўра таълим тизимида қайси қадриятлар уйғунлиги таъкидланади? A) Фақат хорижий давлатлар таълим тизимидан олинган қадриятлар B) Миллий ва умуминсоний қадриятлар C) Иқтисодий қадриятлар D) Сиёсий қадриятлар Тўғри жавоб: B) Миллий ва умуминсоний қадриятлар ✔ Изоҳ: Таълимда миллий ва умуминсоний қадриятларнинг устуворлиги давлат сиёсатининг тамойилларидан биридир. 19. Левин тадқиқотларида гуруҳда ташаббус, ҳамкорлик ва мустақил ишлаш энг яхши сақланган лидерлик услуби қайси? A) Либерал (эркин) B) Демократик C) Бефарқ D) Авторитар Тўғри жавоб: B) Демократик ✔ Изоҳ: Демократик раҳбар иштирокида аъзолар фаол бўлиб, раҳбар йўқлигида ҳам иш давом этган. 20. Ўзбекистон Бола ҳуқуқлари тўғрисидаги Конвенсияга қачон қўшилган? A) 2020-йилда B) 1992-йилда C) 2010-йилда D) 1985-йилда Тўғри жавоб: B) 1992-йилда ✔ Изоҳ: Ўзбекистон мустақилликдан сўнг 1992-йилда Конвенсияга қўшилган. 21. Хавф гуруҳидаги ўқувчилар ҳақидаги маълумотлар билан ишлашда қайси қоида тўғри? A) Маълумотлар мактаб деворий газетасига осилади B) Маълумотлар синф гуруҳида эълон қилинади C) Маълумотлар махфий сақланади ва фақат ёрдам кўрсатиш учун зарур мутахассисларга берилади D) Маълумотлар синф ота-оналарига юборилади Тўғри жавоб: C) Маълумотлар махфий сақланади ва фақат ёрдам кўрсатиш учун зарур ✔ мутахассисларга берилади Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 153 Изоҳ: Махфийлик ўқувчини стигматизатсиядан ҳимоя қилади ва ишончли муносабатни сақлайди. 22. Экстернат шаклида таълим олиш нимани англатади? A) Фақат кечки мактабда, ишдан ажралмаган ҳолда дарс қатнаш B) Дастурни мустақил ўзлаштириб, якуний аттестатсиядан ўтиш C) Таълимни фақат хорижий муассасада олиш D) Олий таълимни фақат сиртқи шаклда олиш Тўғри жавоб: B) Дастурни мустақил ўзлаштириб, якуний аттестатсиядан ўтиш✔ Изоҳ: Экстернатда таълим олувчи дастурни мустақил ўзлаштиради ва таълим муассасасида аттестатсиядан ўтади. 23. Аппарат таъминоти (ҳардваре) ва дастурий таъминот (софтваре) фарқи нимада? A) Дастурий — сичқонча ва клавиатура каби қисмлар B) Улар бир хил нарса, фақат номи бошқача C) Аппарат — жисмоний қисмлар, дастурий — дастурлар D) Аппарат — браузер ва матн муҳаррирлари Тўғри жавоб: C) Аппарат — жисмоний қисмлар, дастурий — дастурлар ✔ Изоҳ: Ҳардваре — протсессор, клавиатура каби жисмоний қисмлар, софтваре — оператсион тизим ва иловалар. 24. Мотиватсион хат нима учун ёзилади? A) Ҳамма фанлардан олинган баҳоларни санаб бериш B) Ташкилот раҳбарияти билан расмий саломлашиб, танишиш ва миннатдорлик билдириш C) Номзоднинг мақсади ва нега айнан шу жойни танлаганини тушунтириш D) Олдинги ўқиш жойи ҳақида шикоят билдириш Тўғри жавоб: C) Номзоднинг мақсади ва нега айнан шу жойни танлаганини тушунтириш ✔ Изоҳ: Мотиватсион хат номзоднинг мақсадлари, қизиқиши ва мувофиқлигини очиб беради. 25. Холланд моделидаги «реалистик» турга мос касб қайси? A) Механик ёки электрик B) Психолог ёки педагоғ C) Журналист ёки муҳаррир D) Рассом ёки дизайнер Тўғри жавоб: A) Механик ёки электрик ✔ Изоҳ: Реалистик тур қўл меҳнати, асбоб-ускуналар ва техника билан амалий ишлашни афзал кўради. 26. Резюме (СВ)нинг асосий мақсади нима? A) Оилавий аҳвол ва қариндошлар ҳақида маълумот B) Фақат севимли машғулот ва қизиқишларни санаш C) Ҳаёт ҳикоясини болаликдан бошлаб, ҳамма тафсилотлари билан ёзиб бериш D) Таълим, тажриба ва кўникмаларни иш берувчига қисқа тақдим этиш Тўғри жавоб: D) Таълим, тажриба ва кўникмаларни иш берувчига қисқа тақдим этиш ✔ Изоҳ: Резюме номзоднинг энг муҳим маълумотларини қисқа ва тушунарли тарзда тақдим этади. 27. Ўзбекистон Республикасида давлат тили қайси тил? A) Тожик тили B) Ўзбек тили C) Рус тили D) Инглиз тили Тўғри жавоб: B) Ўзбек тили ✔ Изоҳ: Конститутсияга кўра Ўзбекистон Республикасининг давлат тили ўзбек тили. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 154 28. Ж. Пиаже назариясига кўра болаларнинг интеллектуал ривожланишининг биринчи босқичи қайси? A) Формал оператсиялар босқичи B) Конкрет оператсиялар босқичи C) Оператсиядан олдинги босқич D) Сенсомотор босқич Тўғри жавоб: D) Сенсомотор босқич✔ Изоҳ: Пиажеда туғилишдан тахминан 2 ёшгача бўлган давр сенсомотор босқич бўлиб, бола дунёни сезги ва ҳаракат орқали билади. 29. Таълим жараёнининг учта асосий функсияси қайси? A) Ташкилий, молиявий, хўжалик B) Таълимий, тарбиявий, ривожлантирувчи C) Диагностик, тиббий, ҳуқуқий D) Назорат, жазолаш, рағбатлантириш Тўғри жавоб: B) Таълимий, тарбиявий, ривожлантирувчи ✔ Изоҳ: Таълим билим бериш билан бирга шахсни тарбиялайди ва унинг билиш қобилиятларини ривожлантиради. 30. Алгоритм нима? A) Математик формула ёки тенглама B) Интернет хизматини кўрсатувчи ва тармоқ қурувчи компания C) Масалани ҳал қилиш учун аниқ қадамлар кетма-кетлиги D) Компютернинг ички қурилмаси Тўғри жавоб: C) Масалани ҳал қилиш учун аниқ қадамлар кетма-кетлиги ✔ Изоҳ: Алгоритм — вазифани бажариш учун аниқ ва тартибланган кўрсатмалар кетма-кетлиги. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 155 26-вариант Машқ тестлари • битта тўғри жавоб 1. Маслаҳатчи суҳбат давомида ўқувчининг нутқини тез-тез бўлиб, ўз фикрини айтди. Бу қайси касбий кўникма етишмаслигини кўрсатади? A) Вақтни режалаштириш B) Тест ўтказиш C) Фаол тинглаш D) Ҳужжат юритиш Тўғри жавоб: C) Фаол тинглаш✔ Изоҳ: Фаол тинглаш ўқувчини бўлмасдан, диққат билан тинглаб, унинг фикрини аниқлаштиришни талаб қилади. 2. К. Рожерс ишлаб чиққан психотерапевтик ёндашув қандай аталади? A) Мижозга (шахсга) йўналтирилган терапия B) Психоанализ C) Когнитив-хулқий терапия D) Гешталт-терапия Тўғри жавоб: A) Мижозга (шахсга) йўналтирилган терапия ✔ Изоҳ: Рожерс мижознинг ўзи ўсиш салоҳиятига эга эканини таъкидлаб, директив бўлмаган ёндашувни яратган. 3. Иккала томон ҳам ютадиган келишув қандай аталади? A) «Мағлуб — мағлуб» ечим B) «Ғолиб — ғолиб» (вин-вин) ечим C) Нол йиғиндили ўйин D) «Ғолиб — мағлуб» ечим Тўғри жавоб: B) «Ғолиб — ғолиб» (вин-вин) ечим ✔ Изоҳ: «Ғолиб — ғолиб» ечим ҳамкорлик услубининг натижаси бўлиб, муносабатларни сақлаб қолади. 4. Таълим дастури нима? A) Якуний имтиҳон саволлари тўплами B) Ҳафталик дарс жадвали ва ўқув хоналарининг тақсимоти рўйхати C) Таълим мазмуни, ҳажми ва натижаларини белгиловчи ҳужжат D) Тавсия этилган дарсликларнинг рўйхати Тўғри жавоб: C) Таълим мазмуни, ҳажми ва натижаларини белгиловчи ҳужжат ✔ Изоҳ: Таълим дастури таълим мазмуни, ҳажми, режалаштирилган натижалари ва ташкилий шартларини белгилайди. 5. Конфликтнинг конструктив (ижобий) функсиясига мисол қайси? A) Ҳамкорликни тўхтатиши B) Муаммони очиқлаб, муносабатларни янгилашга туртки бериши C) Жамоани бутунлай парчалаши D) Иштирокчиларга руҳий жароҳат етказиши Тўғри жавоб: B) Муаммони очиқлаб, муносабатларни янгилашга туртки бериши ✔ Изоҳ: Конфликт тўғри бошқарилса, яширин муаммоларни очиқлайди ва ўзгаришга туртки беради. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 156 6. Белл–Ланкастер тизимининг асосий хусусияти нима эди? A) Таълим фақат масофадан олиб борилган B) Катта ўқувчилар (мониторлар) кичикларни ўқитган C) Ўқувчилар қобилиятига кўра синфларга ажратилган D) Ҳар бир ўқувчига алоҳида мураббий бириктирилган Тўғри жавоб: B) Катта ўқувчилар (мониторлар) кичикларни ўқитган✔ Изоҳ: ХИХ аср бошларида Англияда кенг тарқалган бу тизимда яхши ўқийдиган ўқувчилар ўқитувчи ёрдамчиси бўлган. 7. Бола интернетда қўрқитувчи ёки нохуш контентни кўриб қолса, катталар қандай муносабатда бўлиши керак? A) Қурилмани дарҳол олиб қўйиб, синдириш B) Хотиржам тинглаб, болани айбламасдан қўллаб-қувватлаш C) Боланинг қўрқувини масхара қилиш D) Болани интернетга киргани учун қаттиқ жазолаб, қурилмани олиш Тўғри жавоб: B) Хотиржам тинглаб, болани айбламасдан қўллаб-қувватлаш ✔ Изоҳ: Болани айблаш кейинги сафар у муаммони яширишига олиб келади; тинчлик ва қўллаб- қувватлаш муҳим. 8. Болага онлайн нотаниш одам шахсий расм сўраса, энг тўғри ҳаракат қайси? A) Рад этиб, алоқани тўхтатиш ва ишончли каттага айтиш B) Юзини яшириб, расмни юбориш C) Дўстлик бузилмаслиги учун сўралган расмни юбориб қўйиш D) Бу ҳақда ҳеч кимга айтмай, сир сақлаш Тўғри жавоб: A) Рад этиб, алоқани тўхтатиш ва ишончли каттага айтиш ✔ Изоҳ: Бундай сўровлар хавфли; бола рад этиши, блоклаши ва дарҳол катталарга хабар бериши керак. 9. Олий таълим муассасасида таълим олаётган шахс қандай аталади? A) Стажёр-педагоғ B) Талаба C) Ўқувчи D) Тарбияланувчи Тўғри жавоб: B) Талаба ✔ Изоҳ: Олий таълим муассасасида бакалавриат ва магистратурада ўқиётган шахс талаба деб аталади. 10. Масофа ёки ёритилиш ўзгарса ҳам предмет ўлчами ва рангини нисбатан бир хил идрок этиш хусусияти қандай аталади? A) Аперсепсия B) Константлик C) Синестезия D) Танловчанлик Тўғри жавоб: B) Константлик ✔ Изоҳ: Идрок константлиги туфайли узоқлашган одамни кичрайиб қолди деб эмас, узоқлашди деб идрок этамиз. 11. «Ақлий ҳужум» методининг ғояларни йиғиш босқичидаги асосий қоидаси қайси? A) Фақат битта ғоя таклиф қилинади B) Ҳар бир ғоя дарҳол баҳоланади C) Ғояларни танқид қилиш тақиқланади D) Фақат раҳбар гапиради Тўғри жавоб: C) Ғояларни танқид қилиш тақиқланади ✔ Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 157 Изоҳ: Ғоя йиғиш босқичида танқид тақиқланади, чунки у иштирокчиларнинг эркин фикрлашини тўхтатади. 12. Кибербуллинг жабрланувчиси билан суҳбатда қайси савол ноўрин? A) «Сен нима қилганингки, улар сени масхара қиляпти?» B) «Қачондан бери бу давом этяпти?» C) «Ким билан гаплашсанг ўзингни хавфсиз ҳис қиласан?» D) «Сенга қандай ёрдам бера оламан?» Тўғри жавоб: A) «Сен нима қилганингки, улар сени масхара қиляпти?»✔ Изоҳ: Жабрланувчини айблайдиган саволлар уни янада ёлғизлатади ва ишончни йўқотади. 13. Ота-оналар ўртасидаги ажримда маслаҳатчи бир томон фойдасига гувоҳлик беришга мажбурланмоқда. Этик ёндашув қайси? A) Кўпроқ таъсир ўтказган ёки мактабга яқин томонни қўллаб-қувватлаш B) Болани ота-онадан бирини танлашга мажбурлаш C) Ота-оналардан бирига яширинча ёрдам бериш D) Бола манфаатини устун қўйиб, фақат холис фактларга таяниш Тўғри жавоб: D) Бола манфаатини устун қўйиб, фақат холис фактларга таяниш ✔ Изоҳ: Маслаҳатчи оила низосида томон олмайди, фақат бола манфаати ва холис фактларга таянади. 14. Тарбияда «шахсий намуна» методининг психологик асоси нима? A) Моддий манфаатдорлик B) Жазодан қўрқиш C) Болаларнинг тақлид қилишга мойиллиги D) Билимни ёдлаш Тўғри жавоб: C) Болаларнинг тақлид қилишга мойиллиги ✔ Изоҳ: Болалар катталарнинг хулқини кузатиб, унга тақлид қилади, шунинг учун тарбиячининг намунаси кучли таъсир кўрсатади. 15. Ўқитувчининг ўқувчига нисбатан юқори кутишлари ўқувчи натижаларининг ҳақиқатан ошишига олиб келиши қандай аталади? A) Пигмалион (Розентал) эффекти B) Гало эффекти C) Кузатувчи эффекти D) Рингелман эффекти Тўғри жавоб: A) Пигмалион (Розентал) эффекти ✔ Изоҳ: Р. Розентал ва Л. Жекобсон мактаб тажрибасида ўқитувчи кутишлари ўқувчилар натижасига таъсир қилишини кўрсатган. 16. Медиатсия нима? A) Бир томоннинг иккинчисини жазолаши B) Нейтрал учинчи томон ёрдамида томонларнинг ўзлари келишувга эришиш жараёни C) Конфликтни эътиборсиз қолдириш D) Учинчи томон мажбурий қарор чиқарадиган суд жараёни Тўғри жавоб: B) Нейтрал учинчи томон ёрдамида томонларнинг ўзлари келишувга эришиш ✔ жараёни Изоҳ: Медиатсияда қарор томонларнинг ўзлари томонидан қабул қилинади, медиатор эса мулоқотни ташкил этади. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 158 17. Маслаҳатчининг ўқувчи ҳаётидаги қарор (масалан, касб танлаш) учун жавобгарлиги қандай? A) Қарор тасодифий тест натижасига кўра қабул қилинади B) Маслаҳатчи фақат директор маъқул кўрган касбни тавсия қилиб, уни тасдиқлайди C) Маслаҳатчи вариантларни кўрсатади, қарорни ўқувчи ва оиласи қабул қилади D) Маслаҳатчи қарорни ўқувчи ўрнига ўзи қабул қилади Тўғри жавоб: C) Маслаҳатчи вариантларни кўрсатади, қарорни ўқувчи ва оиласи қабул ✔ қилади Изоҳ: Маслаҳатчи маълумот ва ёрдам беради, лекин қарорни мижознинг ўзи қабул қилади. 18. Павлов бўйича кучсиз нерв тизими қайси темпераментга мос келади? A) Сангвиник B) Холерик C) Флегматик D) Меланхолик Тўғри жавоб: D) Меланхолик ✔ Изоҳ: Меланхолик таъсирчан, тез чарчайдиган, ҳиссиётларни чуқур кечирадиган бўлади. 19. Ота-оналар билан индивидуал учрашув охирида нима қилиш мақсадга мувофиқ? A) Ҳеч қандай келишувсиз суҳбатни якунлаш B) Ота-онага олдиндан айтмай, болага интизомий жазо эълон қилиш C) Ота-онага олдиндан айтмай жазо эълон қилиш D) Келишилган қадамлар ва кейинги алоқа вақтини аниқ белгилаш Тўғри жавоб: D) Келишилган қадамлар ва кейинги алоқа вақтини аниқ белгилаш ✔ Изоҳ: Аниқ келишувлар ва кейинги қадамлар ҳамкорлик натижасини мустаҳкамлайди. 20. Фрейд бўйича туғма майллар ва «лаззат тамойили» асосида ишлайдиган шахс қисми қайси? A) Ид B) Анимус C) Супер-эгў D) Эгў Тўғри жавоб: A) Ид ✔ Изоҳ: Ид онгсиз майллар манбаи бўлиб, дарҳол қониқиш олишга интилади. 21. Ўқув режаси нимани белгилайди? A) Ўқувчиларнинг кийим шакли ва ташқи кўринишини B) Фанлар рўйхати, кетма-кетлиги ва соатлар ҳажмини C) Педагогларнинг иш ҳақи ва мукофот миқдорини D) Мактаб биноси ва хоналарининг жойлашувини Тўғри жавоб: B) Фанлар рўйхати, кетма-кетлиги ва соатлар ҳажмини ✔ Изоҳ: Ўқув режаси фанлар рўйхати, уларнинг ўқитилиш кетма-кетлиги ва соатлар тақсимотини белгилайди. 22. Сезги интенсивлиги қўзғовчи кучининг логарифмига пропорсионал равишда ортишини ифодаловчи қонун қайси? A) Вебер–Фехнер қонуни B) Зейгарник қонуни C) Эббингауз қонуни D) Еркс–Додсон қонуни Тўғри жавоб: A) Вебер–Фехнер қонуни ✔ Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 159 Изоҳ: Вебер–Фехнер қонуни сезги ва қўзғовчи кучи ўртасидаги боғлиқликни ифодалайди. 23. Мактаб, оила ва маҳалланинг биргаликдаги «бола манфаати» режасини тузишда ким албатта иштирок этиши керак? A) Оиланинг қўшнилари B) Асосан мактаб директори C) Маҳалла фуқаролар йиғини раиси ва унинг ўринбосарлари D) Ота-она (қонуний вакил) ва боланинг ўзи Тўғри жавоб: D) Ота-она (қонуний вакил) ва боланинг ўзи✔ Изоҳ: Болага оид режада унинг қонуний вакили ва ёшига мос равишда боланинг ўзи фикр билдириши керак. 24. Мижознинг ўзгаришга ёки маслаҳат жараёнига онгли ёки онгсиз қаршилик кўрсатиши қандай аталади? A) Резистентлик (қаршилик) B) Конгруентлик C) Эмпатия D) Раппорт Тўғри жавоб: A) Резистентлик (қаршилик) ✔ Изоҳ: Резистентлик маслаҳат жараёнининг табиий қисми бўлиб, уни босим билан эмас, тушуниш орқали енгиш керак. 25. Агрессив кайфиятдаги ота-она билан суҳбатда маслаҳатчининг тўғри ҳаракати қайси? A) Хотиржам тинглаб, ҳис-туйғуларини тан олиш B) Ҳеч нарса демасдан хонадан чиқиб кетиш C) Унга худди шундай баланд овозда жавоб қайтариш D) Ота-онанинг ғазабини масхара қилиш Тўғри жавоб: A) Хотиржам тинглаб, ҳис-туйғуларини тан олиш ✔ Изоҳ: Хотиржамлик ва тинглаш кескинликни пасайтиради; хавф бўлса, маъмурият ёрдами сўралади. 26. Банд ота-оналарни жалб қилиш учун қайси усул самарали? A) Келмаган ота-оналар билан алоқани бутунлай тўхтатиш B) Келмаган ота-оналарни кейинги йиғилишда ҳамманинг олдида оммавий танқид қилиш C) Йиғилишларни фақат иш кунининг ўртасида ўтказиш D) Қулай вақт, онлайн учрашув ва қисқа хабарлар каби мослашувчан шакллар Тўғри жавоб: D) Қулай вақт, онлайн учрашув ва қисқа хабарлар каби мослашувчан шакллар ✔ Изоҳ: Мослашувчан мулоқот шакллари банд ота-оналарнинг ҳам иштирок этишига имкон беради. 27. Таълим тизимида «таълим олувчи» деганда ким тушунилади? A) Фақат олий таълим муассасасида ўқиётган бакалавр ёки магистр B) Фақат умумтаълим мактаби ўқувчиси C) Таълим муассасасида таълим олаётган ҳар қандай шахс D) Фақат олий таълим муассасаси талабаси Тўғри жавоб: C) Таълим муассасасида таълим олаётган ҳар қандай шахс ✔ Изоҳ: Таълим олувчи — тарбияланувчи, ўқувчи, талаба, тингловчи ва бошқаларни ўз ичига олувчи умумий тушунча. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 160 28. Маслаҳат суҳбатида «ҳукм қилмаслик» (нонжудгментал) позитсияси нима учун муҳим? A) Ўқувчи ўзини хавфсиз ҳис қилиб, очиқ гапириши учун B) Ўқувчини хатолари учун жазолаш учун C) Расмий ҳисоботни тўлдириш учун D) Маслаҳатчига суҳбат вақтини тежаш ва тезроқ тугатиш учун Тўғри жавоб: A) Ўқувчи ўзини хавфсиз ҳис қилиб, очиқ гапириши учун✔ Изоҳ: Ҳукм қилинмаслигини сезган ўқувчи муаммоси ҳақида очиқроқ гапиради. 29. Кибербуллинг ҳақида хабар олган маслаҳатчининг биринчи қадами қайси? A) Ҳолатни мактабга алоқаси йўқ деб қолдириш B) Жабрланувчини тинглаб, хавфсизлигини баҳолаш C) Буллини топиб, дарҳол жазолаш D) Жабрланувчини ўзи эҳтиёт бўлмагани учун айблаш Тўғри жавоб: B) Жабрланувчини тинглаб, хавфсизлигини баҳолаш ✔ Изоҳ: Аввало жабрланувчининг хавфсизлиги ва руҳий ҳолати баҳоланади, кейин мактаб тартиби бўйича чоралар кўрилади. 30. Маслаҳатда мижознинг сўзлари ва хатти-ҳаракатлари ўртасидаги қарама-қаршиликни эҳтиёткорлик билан кўрсатиш қандай техника? A) Парафраз B) Конфронтатсия C) Резюме D) Минимал рағбат Тўғри жавоб: B) Конфронтатсия ✔ Изоҳ: Конфронтатсия мижозга ўзидаги зиддиятларни англашга ёрдам беради, лекин у раппорт ўрнатилгандан кейин қўлланади. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 161 27-вариант Машқ тестлари • битта тўғри жавоб 1. Синф-дарс тизимини назарий жиҳатдан асослаб берган педагог ким? A) Джон Локк B) Ян Амос Коменский C) Антон Макаренкў D) Фридрих Дистерверғ Тўғри жавоб: B) Ян Амос Коменский✔ Изоҳ: Синф-дарс тизими ХВИИ асрда Коменский томонидан назарий асосланган ва бугунгача асосий таълим шакли бўлиб қолмоқда. 2. Ўқув жараёнида ўқувчи билимини назорат қилишнинг чорак ёки бўлим якунида ўтказиладиган тури қандай аталади? A) Кундалик кузатув B) Жорий назорат C) Дастлабки диагностика D) Оралиқ назорат Тўғри жавоб: D) Оралиқ назорат ✔ Изоҳ: Оралиқ назорат муайян бўлим ёки давр якунида ўзлаштириш даражасини аниқлайди. 3. Среативе Соммонс литсензияси нимани англатади? A) Асардан фойдаланиш муаллиф вафотигача ҳар қандай ҳолатда тақиқланган B) Асар давлат сири сифатида ҳимояланган C) Муаллиф белгилаган шартлар асосида асардан фойдаланишга рухсат D) Асардан фақат сотиб олиб фойдаланиш мумкин Тўғри жавоб: C) Муаллиф белгилаган шартлар асосида асардан фойдаланишга рухсат ✔ Изоҳ: Среативе Соммонс муаллифга асардан қандай шартларда (манба кўрсатиб, нотижорат ва ҳ.к.) фойдаланишни белгилаш имконини беради. 4. Павлов бўйича кучли, аммо мувозанатсиз (қўзғалиш устун) нерв тизими қайси темпераментга хос? A) Флегматик B) Меланхолик C) Сангвиник D) Холерик Тўғри жавоб: D) Холерик ✔ Изоҳ: Холерик ғайратли, тез қўзғалувчан, баъзан жаҳлдор ва ўзини тутишда қийналадиган бўлиши мумкин. 5. Элементар таълим назариясини ишлаб чиққан швейтсариялик педагог ким? A) Иоганн Генрих Песталотси B) Фридрих Фребел C) Ян Амос Коменский D) Иоганн Гербарт Тўғри жавоб: A) Иоганн Генрих Песталотси ✔ Изоҳ: И.Г. Песталотси таълимни энг оддий элементлардан (сон, шакл, сўз) бошлашни таклиф қилиб, элементар таълим назариясини яратган. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 162 6. Спам нима? A) Давлат органларидан келадиган расмий хабарномалар B) Шахсий ёзишмалар ва ҳужжатлар C) Антивирус дастурининг янгиланишлари D) Оммавий юбориладиган кераксиз ёки реклама хабарлари Тўғри жавоб: D) Оммавий юбориладиган кераксиз ёки реклама хабарлари✔ Изоҳ: Спам — сўралмаган ҳолда оммавий юбориладиган реклама ёки фирибгарлик хабарлари. 7. Жабрланувчини қўллаб-қувватлаш учун маслаҳатчи қайси жумлани айтиши тўғри? A) «Бундай муносабатга лойиқ эмассан, биргаликда ечим излаймиз» B) «Бунақа нарсалар ҳамманинг бошидан ўтади, эътибор берма» C) «Эҳтимол, сен уларни қандайдир ғашига тегансан» D) «Ўзинг кучлироқ бўлишинг керак эди» Тўғри жавоб: A) «Бундай муносабатга лойиқ эмассан, биргаликда ечим излаймиз» ✔ Изоҳ: Жабрланувчини айбламаслик ва ҳамкорликда ёрдам таклиф қилиш унинг ишончи ва хавфсизлик ҳиссини тиклайди. 8. Мулоқот услубида ўз фикри ва эҳтиёжларини бошқаларни ҳурмат қилган ҳолда очиқ, ишонч билан ифодалаш қандай аталади? A) Манипулятсия B) Ассертивлик C) Пассивлик D) Агрессивлик Тўғри жавоб: B) Ассертивлик ✔ Изоҳ: Ассертив хулқ пассив ва тажовузкор хулқ ўртасидаги соғлом мувозанат ҳисобланади. 9. Климов таснифида рассом, дизайнер, мусиқачи касблари қайси турга киради? A) Одам–табиат B) Одам–бадиий образ C) Одам–одам D) Одам–техника (механизмлар) Тўғри жавоб: B) Одам–бадиий образ ✔ Изоҳ: Бадиий асарлар яратиш ва ижро этиш билан боғлиқ касблар «одам–бадиий образ» турига киради. 10. Антивирус дастурининг асосий вазифаси нима? A) Компютерни интернет тармоғига улаш B) Матнли ҳужжатларни таҳрирлаш ва уларни чиройли форматлаш C) Видеороликларни монтаж қилиш ва кесиш D) Зарарли дастурларни аниқлаш ва зарарсизлантириш Тўғри жавоб: D) Зарарли дастурларни аниқлаш ва зарарсизлантириш ✔ Изоҳ: Антивирус зарарли дастурларни аниқлаб, уларни блоклайди ёки ўчиради. 11. Қочқин ёки бошпана излаётган бола Конвенсияга кўра қандай ҳуқуққа эга? A) Асосан ишлаб, ўзини таъминлаш ҳуқуқига B) Ўз давлатига зудлик билан қайтарилиш ҳуқуқига C) Тегишли ҳимоя ва инсонпарварлик ёрдамига D) Конвенсияда бундай болалар учун ҳуқуқ назарда тутилмаган Тўғри жавоб: C) Тегишли ҳимоя ва инсонпарварлик ёрдамига ✔ Изоҳ: Қочқин мақомидаги ёки уни излаётган бола тегишли ҳимоя ва инсонпарварлик ёрдамидан фойдаланади. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 163 12. «Буюк дидактика» асарининг муаллифи ким? A) Константин Ушинский B) Жан-Жак Руссў C) Иоганн Песталотси D) Ян Амос Коменский Тўғри жавоб: D) Ян Амос Коменский✔ Изоҳ: Чех педагоги Я.А. Коменский «Буюк дидактика»да таълимнинг назарий асосларини ва синф-дарс тизимини баён қилган. 13. Болалар меҳнатидан фойдаланишнинг энг оғир шаклларига қайси бири киради? A) Таътил даврида ота-она билан бирга ихтиёрий енгил фаолият B) Мажбурий меҳнат ва боланинг соғлиғига хавфли иш C) Уйдаги ёшга мос енгил ёрдам D) Ота-она билан бирга боғда ишлаш Тўғри жавоб: B) Мажбурий меҳнат ва боланинг соғлиғига хавфли иш ✔ Изоҳ: Мажбурий меҳнат, хавфли ишлар ва болани эксплуататсия қилувчи фаолият болалар меҳнатининг энг оғир шакллари ҳисобланади. 14. Битта мақсаднинг ҳам жозибали, ҳам нохуш томонлари бўлганда юзага келадиган Левин бўйича конфликт тури қайси? A) «Яқинлашиш — яқинлашиш» B) «Яқинлашиш — қочиш» C) «Қочиш — қочиш» D) Гуруҳлараро конфликт Тўғри жавоб: B) «Яқинлашиш — қочиш» ✔ Изоҳ: Масалан, ўқувчи танловда қатнашишни истайди, лекин саҳнада чиқишдан қўрқади. 15. Талабаларни «қамоқхона назоратчилари» ва «маҳбуслар»га бўлган машҳур Стенфорд тажрибаси муаллифи ким? A) Курт Левин B) Стенли Милграм C) Леон Фестингер D) Филипп Зимбардў Тўғри жавоб: D) Филипп Зимбардў ✔ Изоҳ: 1971-йилги Стенфорд тажрибаси ижтимоий рол ва вазиятнинг хулққа кучли таъсирини кўрсатган. 16. Касбий йўналтиришнинг асосчиси ҳисобланган, «Чоосинг а Восатион» асари муаллифи ким? A) Абраҳам Маслоу B) Доналд Супер C) Жон Холланд D) Френк Парсонс Тўғри жавоб: D) Френк Парсонс ✔ Изоҳ: Френк Парсонс 1909-йилда касб танлаш назариясини асослаб, касбий йўналтиришнинг отаси деб тан олинган. 17. Таълим олишда камситишга йўл қўйилмаслик тамойили нимани англатади? A) Таълимни фақат давлат тилида олиш ҳуқуқини кафолатлаш B) Сифатли таълимни аввало шаҳар мактабларида таъминлаш C) Аълочи ўқувчиларга қабул ва ўқишда алоҳида имтиёзлар берилишини кафолатлаш D) Жинси, тили, миллати, дини, ижтимоий келиб чиқишидан қатъи назар тенг ҳуқуқ Тўғри жавоб: D) Жинси, тили, миллати, дини, ижтимоий келиб чиқишидан қатъи назар тенг ✔ ҳуқуқ Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 164 Изоҳ: Ҳар ким жинси, тили, миллати, ирқи, дини, ижтимоий келиб чиқиши ва бошқа ҳолатларидан қатъи назар таълим олишда тенг ҳуқуққа эга. 18. Таълим давлат стандарти нимани белгилайди? A) Таълим мазмуни ва сифатига мажбурий талабларни B) Ўқувчиларнинг ягона мактаб кийими шаклини C) Мактаб биноларининг меъморий кўринишини D) Педагог ходимлар иш ҳақининг аниқ миқдорини Тўғри жавоб: A) Таълим мазмуни ва сифатига мажбурий талабларни✔ Изоҳ: Давлат таълим стандарти таълим мазмуни, сифати ва битирувчилар тайёргарлигига қўйиладиган мажбурий талабларни белгилайди. 19. Таълим олиш шаклларини танлаш эркинлиги тамойили кимга қаратилган? A) Кадрлар буюртмачиси бўлган иш берувчиларга B) Таълим олувчилар ва уларнинг ота-оналарига C) Таълим муассасаси раҳбари ва педагогик кенгашга D) Таълим соҳасидаги давлат бошқарув органларига Тўғри жавоб: B) Таълим олувчилар ва уларнинг ота-оналарига ✔ Изоҳ: Қонун доирасида таълим олувчи (вояга етмаганлар учун ота-онаси) таълим олиш шаклини танлаш ҳуқуқига эга. 20. Кичик гуруҳ деганда одатда нима тушунилади? A) Бир йилда туғилган одамлар B) Бир мамлакат аҳолиси C) Аъзолари бевосита, юзма-юз мулоқот қила оладиган оз сонли гуруҳ D) Бир хил миллатга мансуб одамлар Тўғри жавоб: C) Аъзолари бевосита, юзма-юз мулоқот қила оладиган оз сонли гуруҳ ✔ Изоҳ: Кичик гуруҳда (масалан, синф) аъзолар бир-бирини шахсан билади ва бевосита мулоқот қилади. 21. Миллий қонунга кўра бола ҳуқуқларини таъминлаш бўйича ким масъул? A) Давлат, оила, жамият ва таълим муассасалари B) Фақат боланинг ўзи ва унинг ота-онаси C) Фақат ички ишлар ва прокуратура органлари D) Фақат халқаро ташкилотлар ва уларнинг вакиллари Тўғри жавоб: A) Давлат, оила, жамият ва таълим муассасалари ✔ Изоҳ: Бола ҳуқуқларини таъминлаш давлат органлари, оила, таълим муассасалари ва жамиятнинг умумий вазифасидир. 22. Пиажега кўра янги маълумотни мавжуд тафаккур схемаларига мослаб қабул қилиш қандай аталади? A) Сублиматсия B) Регрессия C) Аккомодатсия D) Ассимилятсия Тўғри жавоб: D) Ассимилятсия ✔ Изоҳ: Ассимилятсияда янги тажриба мавжуд схемага киритилади, аккомодатсияда эса схеманинг ўзи ўзгаради. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 165 23. Фарзандликка олишда Конвенсияга кўра асосий мезон нима? A) Боланинг манфаатлари устуворлиги B) Боланинг ёши ва соғлиғи ҳолати C) Фарзандликка олувчининг моддий аҳволи D) Ҳужжатларни расмийлаштириш тезлиги Тўғри жавоб: A) Боланинг манфаатлари устуворлиги✔ Изоҳ: Фарзандликка олиш тизимида боланинг манфаатлари асосий эътиборга олинади. 24. Буллингнинг олдини олиш учун синф қоидаларини ишлаб чиқишнинг энг самарали усули қайси? A) Қоидаларни фақат ота-оналарга юбориш B) Қоидаларни ҳар ҳафта ўзгартириш C) Қоидаларни фақат деворга осиб қўйиш D) Қоидаларни ўқувчилар билан биргаликда ишлаб чиқиб, изчил қўллаш Тўғри жавоб: D) Қоидаларни ўқувчилар билан биргаликда ишлаб чиқиб, изчил қўллаш ✔ Изоҳ: Ўқувчилар ишлаб чиқишда қатнашган қоидалар кўпроқ қабул қилинади ва уларга риоя қилинади. 25. Ўқувчи фақат дўстлари танлагани учун касб танламоқчи. Маслаҳатчи нима қилиши керак? A) Ўзи тўғри деб билган касбни ўқувчига мажбурлаб танлатиб қўйиш B) Ўқувчининг ўз қизиқиш ва қобилиятларини таҳлил қилишига ёрдам бериш C) Ота-онага бу ҳақда айблов оҳангида хабар бериш D) Бу танловни сўзсиз маъқуллаб, қўллаб-қувватлаш Тўғри жавоб: B) Ўқувчининг ўз қизиқиш ва қобилиятларини таҳлил қилишига ёрдам бериш ✔ Изоҳ: Касб танлашда тенгдошлар таъсири кенг тарқалган хато; маслаҳатчи ўқувчига ўз хусусиятларини англашга ёрдам беради. 26. Вйготский бўйича боланинг «эготсентрик нутқи» кейинчалик нимага айланади? A) Ёзма нутққа B) Ички нутққа C) Имо-ишора нутқига D) Йўқолиб кетади ва из қолдирмайди Тўғри жавоб: B) Ички нутққа ✔ Изоҳ: Вйготский эготсентрик нутқ йўқолмай, ички нутққа айланиб, тафаккурни бошқариш воситасига айланишини кўрсатган. 27. Болада зўравонлик оқибатида юзага келиши мумкин бўлган хулқий белгилардан бири қайси? A) Ёшига мос келмайдиган регрессив хулқ (масалан, сийиб қўйиш) B) Иштаҳанинг меъёрида бўлиши C) Ижтимоий фаолликнинг кескин ортиши D) Кайфиятнинг доимий барқарорлиги Тўғри жавоб: A) Ёшига мос келмайдиган регрессив хулқ (масалан, сийиб қўйиш) ✔ Изоҳ: Регрессия, уйқу бузилиши, қўрқувлар ва тажовузкорлик зўравонликка учраган болаларда кўпроқ кузатилади. 28. Касб танлашда гендер стереотипларига қарши маслаҳатчи қандай ҳаракат қилади? A) Ҳар бир ўқувчига жинсидан қатъи назар кенг касблар доирасини кўрсатади B) Жамиятдаги мавжуд стереотипларни қўллаб-қувватлайди C) Қизларга фақат анъанавий «аёллар касблари»ни тавсия қилиб, бошқаларидан қайтаради D) Ўғил болаларни фақат техника соҳасига йўналтиради Тўғри жавоб: A) Ҳар бир ўқувчига жинсидан қатъи назар кенг касблар доирасини кўрсатади ✔ Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 166 Изоҳ: Маслаҳатчи ўқувчиларнинг қизиқиш ва қобилиятига таянади, жинсга асосланган чекловларни камайтиради. 29. Э. Эриксон назариясига кўра гўдаклик даврининг асосий психососиал зиддияти қайси? A) Базавий ишонч ва ишончсизлик B) Идентиклик ва роллар чалкашлиги C) Меҳнатсеварлик ва ўзини паст баҳолаш D) Ташаббускорлик ва айбдорлик Тўғри жавоб: A) Базавий ишонч ва ишончсизлик✔ Изоҳ: Биринчи йил давомида ғамхўрлик сифатига қараб болада дунёга базавий ишонч ёки ишончсизлик шаклланади. 30. Дастурий таъминотни янгилаб туриш нима учун муҳим? A) Хавфсизлик заифликларини ёпиш ва хатоларни тузатиш учун B) Интернет трафиги учун ойлик тўловни камайтириш учун C) Экран ўлчамини катталаштириш учун D) Интернет учун тўловни камайтириш учун Тўғри жавоб: A) Хавфсизлик заифликларини ёпиш ва хатоларни тузатиш учун ✔ Изоҳ: Янгиланишлар кўпинча хавфсизлик тешикларини ёпади, шунинг учун уларни ўз вақтида ўрнатиш керак. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 167 28-вариант Машқ тестлари • битта тўғри жавоб 1. Баумринд таснифида қаттиқ назорат ва паст илиқлик билан тавсифланадиган услуб қайси? A) Эркин B) Авторитар C) Авторитетли D) Ҳамкорлик Тўғри жавоб: B) Авторитар✔ Изоҳ: Авторитар услубда ота-она сўзсиз итоат талаб қилади, илиқлик ва мулоқот кам бўлади. 2. Факултатив машғулотлар қандай хусусиятга эга? A) Интизомни бузган ўқувчиларга бериладиган қўшимча дарс B) Ўқувчи қизиқишига кўра танланадиган қўшимча машғулот C) Ҳамма учун мажбурий ва баҳоланадиган асосий фан D) Педагоглар малакасини ошириш учун ўтказиладиган курс Тўғри жавоб: B) Ўқувчи қизиқишига кўра танланадиган қўшимча машғулот ✔ Изоҳ: Факултатив машғулотлар ўқувчиларнинг қизиқишига кўра ихтиёрий танланади. 3. Таълим олишда тенг имкониятлар тамойили қайси чорани назарда тутади? A) Қишлоқ болаларини қабулда квота билан чеклаш B) Молиялаштиришни аввало пойтахт мактабларига йўналтириш C) Ижтимоий ҳимояга муҳтож болаларга қўшимча қўллаб-қувватлаш D) Аълочи ўқувчилар учун алоҳида қулай шароит яратиш Тўғри жавоб: C) Ижтимоий ҳимояга муҳтож болаларга қўшимча қўллаб-қувватлаш ✔ Изоҳ: Тенг имконият таъминлаш учун эҳтиёжманд гуруҳларга қўшимча ёрдам кўрсатиш керак бўлади. 4. Рақамли фаровонлик (дигитал веллбеинг) учун қайси одат фойдали? A) Қурилмасиз вақт ва уйқудан олдин экрансиз соат белгилаш B) Овқатланаётганда доим экранга қараш C) Ухлаш олдидан узоқ вақт телефонда ўтириш D) Ухлаш олдидан узоқ вақт телефонда ўтириб, янгиликларни кўриш Тўғри жавоб: A) Қурилмасиз вақт ва уйқудан олдин экрансиз соат белгилаш ✔ Изоҳ: Экрансиз вақт ва билдиришномаларни чеклаш рақамли муҳит билан соғлом муносабатни шакллантиради. 5. Конфликт иштирокчисининг ички кечинмаларини эмас, фақат ташқи хатти-ҳаракатини кўриб хулоса чиқариш қандай хавф туғдиради? A) Конфликтни тез ва тўғри ҳал қилиш B) Конфликт сабабларини нотўғри тушуниш ва адолатсиз қарор қабул қилиш C) Конфликтнинг бутунлай йўқолиши D) Томонлар ишончининг ошиши Тўғри жавоб: B) Конфликт сабабларини нотўғри тушуниш ва адолатсиз қарор қабул қилиш ✔ Изоҳ: Хулқ ортидаги эҳтиёж ва ҳис-туйғуларни билмасдан қилинган хулоса кўпинча конфликтни чуқурлаштиради. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 168 6. Таълимда «рағбатлантириш» (масалан, мақтов) самарали бўлиши учун қайси шарт муҳим? A) Рағбат фақат йил охирида берилиши B) Рағбат аниқ хатти-ҳаракатга қаратилган ва ўз вақтида бўлиши C) Рағбат ҳар доим бир хил ва умумий бўлиши D) Рағбат сабабсиз берилиши Тўғри жавоб: B) Рағбат аниқ хатти-ҳаракатга қаратилган ва ўз вақтида бўлиши✔ Изоҳ: Аниқ ва ўз вақтидаги рағбат бола қайси хулқи қадрланганини тушунишига ва уни такрорлашига ёрдам беради. 7. Боланинг онлайн хавфсизлиги бўйича «ишончли катта» ким бўлиши мумкин? A) Онлайн ўйин чатидаги тажрибали ўйинчи B) Ижтимоий тармоқдаги машҳур блогер C) Бола ишонадиган ота-она, ўқитувчи ёки маслаҳатчи D) Интернетда танишган, яхши гапирадиган нотаниш одам Тўғри жавоб: C) Бола ишонадиган ота-она, ўқитувчи ёки маслаҳатчи ✔ Изоҳ: Бола муаммо бўлганда мурожаат қила оладиган камида битта ишончли каттани билиши керак. 8. Этикадаги «автономияни ҳурмат қилиш» тамойили маслаҳатда қандай намоён бўлади? A) Ўқувчига ҳеч қандай танлов имкониятини бермаслик B) Ўқувчининг ёшига мос мустақил қарор қилиш ҳуқуқини қўллаб-қувватлаш C) Ота-она фикрини инобатга олиб, болани тингламаслик D) Ўқувчи ўрнига унинг ҳаётига оид ҳар бир қарорни маслаҳатчи ўзи қабул қилиши Тўғри жавоб: B) Ўқувчининг ёшига мос мустақил қарор қилиш ҳуқуқини қўллаб-қувватлаш ✔ Изоҳ: Автономия — ўқувчининг ўз ҳаётига оид қарорларни ёши ва етуклигига мос равишда ўзи қабул қилишини ҳурмат қилиш. 9. Ноқулай истакларни онгдан чиқариб ташлаш (унутиш) қандай психологик ҳимоя механизми? A) Сублиматсия B) Сиқиб чиқариш (репрессия) C) Ратсионализатсия D) Проексия Тўғри жавоб: B) Сиқиб чиқариш (репрессия) ✔ Изоҳ: Сиқиб чиқаришда травматик ёки номақбул кечинмалар онгсизликка чиқариб ташланади. 10. «Психология» сўзи сўзма-сўз қандай маънони англатади? A) Руҳ (жон) ҳақидаги таълимот B) Жамият ҳақидаги фан C) Мия ҳақидаги фан D) Хулқ ҳақидаги фан Тўғри жавоб: A) Руҳ (жон) ҳақидаги таълимот ✔ Изоҳ: Атама юнонча «псйче» (руҳ, жон) ва «логос» (таълимот) сўзларидан ташкил топган. 11. Прочаска ва ДиКлементенинг ўзгариш босқичлари моделида инсон муаммони ҳали тан олмаган босқич қандай аталади? A) Сақлаш босқичи B) Ўйлашдан олдинги босқич C) Тайёргарлик босқичи D) Ҳаракат босқичи Тўғри жавоб: B) Ўйлашдан олдинги босқич ✔ Изоҳ: Бу босқичда инсон ўзгариш зарурлигини сезмайди, шунинг учун босим эмас, хабардорликни ошириш керак. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 169 12. Ўқувчига «дангаса», «қобилиятсиз» каби ёрлиқлар ёпиштириш қандай оқибатга олиб келади? A) Ўқувчининг ўқишга мотиватсиясини ва интизомини оширади B) Ўзига ишончни сўндириб, салбий хулқни кучайтиради C) Ўқувчига ҳеч қандай таъсир кўрсатмайди D) Ўқувчини интизомли ва масъулиятли қилади Тўғри жавоб: B) Ўзига ишончни сўндириб, салбий хулқни кучайтиради✔ Изоҳ: Салбий ёрлиқлар боланинг ўзига ишончини сўндиради ва кутилмаларга мос салбий хулқни мустаҳкамлаши мумкин. 13. Ғазабни уни келтириб чиқарган одамга эмас, хавфсизроқ объектга (масалан, укасига) тўкиш қандай ҳимоя механизми? A) Кўчириш (алмаштириш) B) Идентификатсия C) Ратсионализатсия D) Сублиматсия Тўғри жавоб: A) Кўчириш (алмаштириш) ✔ Изоҳ: Кўчиришда ҳис-туйғу асл объектдан бошқа, хавфсизроқ объектга йўналтирилади. 14. «Хабардор қилинган розилик» (информед сонсент) нимани англатади? A) Маълумот бермасдан оғзаки розилик олиб қўйиш B) Хизмат ҳақида тушунтиришсиз, расмиятчилик учун ҳужжатга имзо қўйдириш C) Раҳбар буйруғига кўра хизматга мажбурий жалб қилиш D) Хизмат мақсади, усули ва чегаралари тушунтирилгандан кейин ихтиёрий розилик Тўғри жавоб: D) Хизмат мақсади, усули ва чегаралари тушунтирилгандан кейин ихтиёрий ✔ розилик Изоҳ: Мижоз ёки унинг қонуний вакили нимага розилик бераётганини тўлиқ тушуниши ва ихтиёрий қарор қилиши керак. 15. Реал ҳаётий вазиятни таҳлил қилиб, ечим топишга асосланган метод қайси? A) Репродуктив машқ B) Диктант C) Синквейн D) Кейс-стади Тўғри жавоб: D) Кейс-стади ✔ Изоҳ: Кейс-стади (вазиятлар таҳлили) методида ўқувчилар аниқ вазиятни муҳокама қилиб, асосланган қарор ишлаб чиқади. 16. Мижозни унинг хатти-ҳаракатларидан қатъи назар, шахс сифатида баҳоламасдан қабул қилиш қандай аталади? A) Шартли рағбат B) Сўзсиз ижобий қабул C) Директив ёндашув D) Конфронтатсия Тўғри жавоб: B) Сўзсиз ижобий қабул ✔ Изоҳ: Сўзсиз ижобий қабул мижозга хавфсиз муҳит яратиб, унинг ўзини очиқ ифодалашига ёрдам беради. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 170 17. Маслаҳатда мижозга хос сўзларни, ифодаларни айнан такрорлаш (масалан, «чарчадим» — «Чарчадингиз...») қандай аталади? A) Маслаҳат B) Акс эттириш (эхо-такрорлаш) C) Интерпретатсия D) Конфронтатсия Тўғри жавоб: B) Акс эттириш (эхо-такрорлаш)✔ Изоҳ: Мижоз сўзини айнан такрорлаш уни давом эттиришга ундайди ва диққат билан тингланаётганини кўрсатади. 18. Паролни ҳатто энг яқин дўст билан ҳам улашмаслик нима учун тавсия этилади? A) Дўстлар паролни тез унутиб қўяди ва ҳисоб блокланади B) Парол фақат битта кишига ишлайди C) Низо чиқса, парол зарарли мақсадда ишлатилиши мумкин D) Улашилган парол тезроқ эскиради Тўғри жавоб: C) Низо чиқса, парол зарарли мақсадда ишлатилиши мумкин ✔ Изоҳ: Паролни фақат эгаси ва керак бўлса ота-онаси билиши керак; дўстлар ўртасидаги низоларда у суиистеъмол қилиниши мумкин. 19. Конфликтда томонлардан бири «Мен фақат шуни хоҳлайман, бошқа вариант йўқ» деб туриб олиши нимага хос? A) Манфаатларга асосланган музокара B) Консенсус C) Позитсион кураш (позитсияда қотиб қолиш) D) Фаол тинглаш Тўғри жавоб: C) Позитсион кураш (позитсияда қотиб қолиш) ✔ Изоҳ: Позитсион курашда томонлар талабларида қотиб қолади; манфаатларни аниқлаш эса янги вариантлар топишга ёрдам беради. 20. Ногиронлиги бор бола оиласи билан ҳамкорликда нима муҳим? A) Оилани муаммо билан ёлғиз қолдириш B) Ота-онага таълим режаси ҳақида ҳеч нарса айтмай, ўзи ҳал қилиш C) Оилани таълим режасини тузишда тенг ҳамкор қилиш D) Қарорни фақат шифокорга топшириш Тўғри жавоб: C) Оилани таълим режасини тузишда тенг ҳамкор қилиш ✔ Изоҳ: Ота-оналар боласини яхши билади; улар индивидуал таълим режасини тузишда фаол иштирок этиши керак. 21. Кибербуллингга қарши мактаб сиёсатида нима бўлиши керак? A) Фақат қоидабузарлар учун жазолар рўйхати B) Аниқ таъриф, хабар бериш тартиби, жавоб чоралари ва профилактика C) Фақат қоидабузарлар учун жазолар рўйхати ва телефон тақиқи D) Жавобгарликни фақат ота-оналарга юклаш Тўғри жавоб: B) Аниқ таъриф, хабар бериш тартиби, жавоб чоралари ва профилактика ✔ Изоҳ: Самарали сиёсат таъриф, хабар бериш каналлари, жавоб чоралари, профилактика ва қўллаб- қувватлашни ўз ичига олади. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 171 22. Шчукина таснифига кўра машқ, ўргатиш ва топшириқ қайси тарбия методлари гуруҳига киради? A) Диагностика методлари B) Фаолиятни ташкил этиш ва хулқ тажрибасини шакллантириш методлари C) Рағбатлантириш методлари D) Онгни шакллантириш методлари Тўғри жавоб: B) Фаолиятни ташкил этиш ва хулқ тажрибасини шакллантириш методлари✔ Изоҳ: Бу методлар орқали ўқувчида ижобий хулқ тажрибаси ва одатлари шакллантирилади. 23. Менторлик таълим тизимида нимани англатади? A) Тажрибали мутахассиснинг янги келганларга йўл кўрсатишини B) Маъмуриятнинг педагоглар устидан назорати C) Хатолар учун интизомий жазо бериш тизими D) Ёш мутахассислардан мунтазам имтиҳон олиб, уларни баҳолаш тартиби Тўғри жавоб: A) Тажрибали мутахассиснинг янги келганларга йўл кўрсатишини ✔ Изоҳ: Менторлик тажрибали мутахассиснинг кам тажрибали ҳамкасбини касбий қўллаб- қувватлашидир. 24. К. Левин бўйича икки нохуш вариантдан бирини танлаш зарурати қандай конфликт? A) Рол конфликти B) «Яқинлашиш — қочиш» C) «Қочиш — қочиш» D) «Яқинлашиш — яқинлашиш» Тўғри жавоб: C) «Қочиш — қочиш» ✔ Изоҳ: Масалан, ёки ёқмайдиган ишни бажариш, ёки жазога дуч келиш — бу «қочиш — қочиш» зиддиятидир. 25. Синквейннинг биринчи қаторига одатда нима ёзилади? A) Тўрт сўзли гап B) Учта феъл C) Иккита сифат D) Мавзуни ифодаловчи битта от Тўғри жавоб: D) Мавзуни ифодаловчи битта от ✔ Изоҳ: Биринчи қаторга мавзуни ифодаловчи битта сўз (одатда от) ёзилади. 26. Гуманистик психологиянинг етакчи вакиллари кимлар? A) Павлов ва Бехтерев B) Маслоу ва Рожерс C) Уотсон ва Скиннер D) Вертгеймер ва Коффка Тўғри жавоб: B) Маслоу ва Рожерс ✔ Изоҳ: А. Маслоу ва К. Рожерс инсоннинг ўсиш, ўзини ривожлантириш салоҳиятини биринчи ўринга қўйган. 27. Оилада зўравонлик шубҳаси бўлганда маслаҳатчи қандай ҳаракат қилади? A) Бола хавфсизлигини устун қўйиб, белгиланган тартибда хабар беради B) Ота-онани чақириб, боланинг айтганини улар олдида ошкор қилади C) Фақат маҳалла фаолига оғзаки айтиб, кутиб туради D) Оиланинг ички иши деб, аралашмайди Тўғри жавоб: A) Бола хавфсизлигини устун қўйиб, белгиланган тартибда хабар беради ✔ Изоҳ: Зўравонлик шубҳасида болани ҳимоя қилиш учун белгиланган тартибда ваколатли органлар жалб қилинади. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 172 28. Таълим муассасаларида якуний давлат аттестатсиясидан мақсад нима? A) Битирувчилар тайёргарлигининг стандартга мослигини аниқлаш B) Паст ўзлаштирган ўқувчиларни жазолаш C) Педагогларнинг иш ҳақи миқдорини белгилаш D) Муассаса биноси ва жиҳозларининг техник ҳолатини расмий текшириш Тўғри жавоб: A) Битирувчилар тайёргарлигининг стандартга мослигини аниқлаш✔ Изоҳ: Якуний аттестатсия битирувчи билим даражасининг давлат таълим стандартига мувофиқлигини аниқлайди. 29. Эпштейн моделидаги «уйда ўқитиш» тури нимани назарда тутади? A) Ҳар бир оила учун репетитор ёллаш B) Ота-оналарга уйда ўқишга ёрдам бериш йўлларини кўрсатиш C) Болани мактабдан олиб, бутунлай уйда ўқитишга ўтказиш D) Ота-онанинг мактаб ўқитувчиси ўрнини босиши Тўғри жавоб: B) Ота-оналарга уйда ўқишга ёрдам бериш йўлларини кўрсатиш ✔ Изоҳ: Бу тур ота-оналарнинг уйда фарзанди ўқишини қўллаб-қувватлаши учун маълумот ва ғоялар беришни назарда тутади. 30. Таълим муассасаси ўқувчилар маълумотлар базасига кириш ҳуқуқини қандай тартибга солиши керак? A) Ота-оналарга ўз фарзанди билан бирга бошқа болалар маълумотини ҳам очиш B) Ҳар бир ходимга чекловсиз тўлиқ кириш ҳуқуқини бериш C) Базага паролсиз умумий кириш имкониятини яратиш D) Фақат вазифасига кўра зарур бўлган ходимларга чекланган кириш бериш Тўғри жавоб: D) Фақат вазифасига кўра зарур бўлган ходимларга чекланган кириш бериш ✔ Изоҳ: Шахсий маълумотларга кириш фақат вазифаси тақозо этган ходимларга чекланган ҳолда берилади. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 173 29-вариант Машқ тестлари • битта тўғри жавоб 1. Э. Холл проксемикасига кўра яқин кишилар билан мулоқот учун хос масофа қайси? A) Оммавий масофа (3,6 м дан ортиқ) B) Интим масофа (тахминан 45 см гача) C) Ижтимоий масофа (1,2–3,6 м) D) Расмий масофа (5 м) Тўғри жавоб: B) Интим масофа (тахминан 45 см гача)✔ Изоҳ: Интим зонага фақат энг яқин одамлар киради; бегона одамнинг кириши ноқулайлик туғдиради. 2. Таълим сифатини назорат қилишнинг асосий мезони нимага асосланади? A) Ўқувчилар ота-оналарининг даромад даражасига B) Давлат таълим стандартлари талабларига C) Ўқитувчилар жамоасининг ўртача ёшига D) Мактаб биноси ва спорт залининг катталигига Тўғри жавоб: B) Давлат таълим стандартлари талабларига ✔ Изоҳ: Таълим сифати давлат таълим стандартлари ва талабларига мувофиқлиги бўйича баҳоланади. 3. Пиаже бўйича тахминан 2–7 ёш даври қандай босқич деб аталади? A) Сенсомотор B) Формал оператсиялар C) Оператсиядан олдинги (преоператсионал) D) Конкрет оператсиялар Тўғри жавоб: C) Оператсиядан олдинги (преоператсионал) ✔ Изоҳ: Бу босқичда болада рамзий тафаккур ва нутқ ривожланади, аммо тафаккур ҳали эготсентрик бўлади. 4. Жон Холланд назариясида нечта шахс-касб тури ажратилади? A) Учта B) Олтита C) Саккизта D) Тўртта Тўғри жавоб: B) Олтита ✔ Изоҳ: Холланд РИАСЕС моделида олтита тур бор: реалистик, тадқиқотчи, артистик, ижтимоий, тадбиркор, конвенсионал. 5. Мактаб буллингини илмий ўрганишга асос солган ва унинг олдини олиш дастурини яратган норвегиялик олим ким? A) Джон Боулби B) Курт Левин C) Ден Олвеус D) Алберт Бандура Тўғри жавоб: C) Ден Олвеус ✔ Изоҳ: Д. Олвеус 1970-йиллардан буллингни тизимли ўрганиб, бутун мактабни қамраб олувчи профилактика дастурини ишлаб чиққан. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 174 6. Эрта болаликдаги (1–3 ёш) болаларда тафаккурнинг асосий тури қайси? A) Гипотетик-дедуктив B) Кўргазмали-ҳаракатли C) Сўз-мантиқий D) Абстракт Тўғри жавоб: B) Кўргазмали-ҳаракатли✔ Изоҳ: Эрта болаликда бола предметлар билан бевосита амалий ҳаракат қилиш орқали фикрлайди. 7. Ўсмирда суитсидал хавфнинг огоҳлантирувчи белгиларидан бири қайси? A) Қадрли буюмларини тарқатиб, яқинлари билан «хайрлашиши» B) Янги тўгаракка қизиқиб қолиши C) Келажак режаларини тузиши D) Дўстлари билан кўпроқ вақт ўтказиши Тўғри жавоб: A) Қадрли буюмларини тарқатиб, яқинлари билан «хайрлашиши» ✔ Изоҳ: Ўлим ҳақида гапириш, буюмларни ҳадя қилиш, хайрлашиш ва тўсатдан ғалати хотиржамлик жиддий хавф белгиларидир. 8. Гуруҳ аъзолари ўртасидаги ўзаро ёқтириш ва рад этиш муносабатларини ўлчаш методи қайси? A) Семантик дифференсиал B) Контент-таҳлил C) Психофизиология D) Сотсиометрия Тўғри жавоб: D) Сотсиометрия ✔ Изоҳ: Сотсиометрия методини Дж. Морено ишлаб чиққан; натижалар сотсиограммада тасвирланади. 9. Волонтёрлик фаолияти ўқувчига касбий ривожланишда нима беради? A) Асосан қатнашганлик ҳақида сертификат олишни B) Амалий тажриба, кўникмалар ва қизиқишларни синаб кўриш имконияти C) Касбий ривожланишга ҳеч қандай фойда бермайди, фақат вақтни олади D) Фақат бўш вақтни мароқли ўтказиш имконини Тўғри жавоб: B) Амалий тажриба, кўникмалар ва қизиқишларни синаб кўриш имконияти ✔ Изоҳ: Кўнгиллилик реал фаолиятда кўникма ва қизиқишларни синаб кўриш, тажриба тўплаш имконини беради. 10. Таълим олувчининг соғлиғини сақлаш бўйича таълим муассасасининг вазифаси қайси? A) Бу масалани фақат тиббиёт муассасасига қолдириш B) Фақат спорт тадбирлари ва мусобақаларни ўтказиш C) Соғлиқ масаласини тўлиқ ота-онага топшириш D) Хавфсиз ва санитария талабларига мос шароит яратиш Тўғри жавоб: D) Хавфсиз ва санитария талабларига мос шароит яратиш ✔ Изоҳ: Таълим муассасаси ўқувчилар ҳаёти ва соғлиғи учун хавфсиз шароит яратишга масъул. 11. 1956-йилги Б. Блум таксономиясининг классик вариантида энг юқори даража қайси? A) Баҳолаш B) Қўллаш C) Таҳлил D) Тушуниш Тўғри жавоб: A) Баҳолаш ✔ Изоҳ: Классик вариантда энг юқори даража баҳолаш бўлиб, кейинги қайта кўрилган вариантда у «яратиш» билан алмаштирилган. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 175 12. Таълим олувчиларни ўқишдан ажратган ҳолда мажбурий меҳнатга (масалан, дала ишларига) жалб қилиш қандай баҳоланади? A) Юқори синфларда рухсат B) Таълим-тарбиянинг қонуний бир қисми сифатида рухсат этилади C) Таълим тарбиясининг бир қисми D) Тақиқланади, бола ҳуқуқларини бузади Тўғри жавоб: D) Тақиқланади, бола ҳуқуқларини бузади✔ Изоҳ: Ўқувчиларни ўқишдан ажратиб мажбурий меҳнатга жалб қилиш таълим ҳуқуқи ва бола ҳуқуқларини бузади. 13. Мобил қурилмани қулфлаш учун энг хавфсиз усуллардан бири қайси? A) Мураккаб ПИН-код ёки биометрик ҳимоя B) Кодни телефон орқасига ёзиб қўйиш C) Қурилмани умуман қулфсиз қолдириш D) «1111» каби оддий код қўйиш Тўғри жавоб: A) Мураккаб ПИН-код ёки биометрик ҳимоя ✔ Изоҳ: Мураккаб код ёки биометрия қурилма йўқолганда маълумотларни ҳимоя қилади. 14. Ўқувчининг ички ҳолатини, кайфиятини тўғри тушуна олиш қандай педагогик қобилият ҳисобланади? A) Дидактик қобилият B) Академик қобилият C) Ташкилотчилик қобилияти D) Персептив қобилият Тўғри жавоб: D) Персептив қобилият ✔ Изоҳ: Персептив қобилият ўқувчининг руҳий ҳолатини, ҳис-туйғуларини сезиш ва тўғри талқин қилишга имкон беради. 15. Таълим тизимида «педагог ходим» деганда ким тушунилади? A) Мактабнинг хўжалик, ошхона ва техник хизмат кўрсатувчи ходими B) Таълим-тарбия жараёнини амалга оширувчи мутахассис C) Таълим муассасасининг бухгалтери D) Мактаб ошхонасида ишловчи ходим Тўғри жавоб: B) Таълим-тарбия жараёнини амалга оширувчи мутахассис ✔ Изоҳ: Педагог ходим — ўқитувчи, тарбиячи, психолог ва бошқа таълим-тарбия билан шуғулланувчи мутахассис. 16. Болалар боғчаси («киндергартен») тушунчаси ва тизимини яратган немис педагоги ким? A) Вилгелм Вундт B) Фридрих Фребел C) Иоганн Гербарт D) Адолф Дистерверғ Тўғри жавоб: B) Фридрих Фребел ✔ Изоҳ: Ф. Фребел ХИХ асрда биринчи болалар боғчасини очиб, мактабгача тарбия тизимини яратган. 17. Фейк (сохта) янгиликларнинг одатий белгиси қайси? A) Муаллиф ва сана кўрсатилгани B) Расмий манба ва аниқ далиллар C) Кўп мустақил манбаларда тасдиқлангани D) Шов-шувли сарлавҳа ва манбасиз даъволар Тўғри жавоб: D) Шов-шувли сарлавҳа ва манбасиз даъволар ✔ Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 176 Изоҳ: Фейк хабарлар кўпинча ҳис-туйғуга таъсир этувчи сарлавҳа ва текшириб бўлмайдиган даъволардан иборат. 18. Р. Мертон таърифлаган, нотўғри кутиш ўзи уни амалга оширувчи хулқни келтириб чиқариши қандай аталади? A) Ижтимоий дангасалик B) Фундаментал атрибутсия хатоси C) Ўзини ўзи амалга оширувчи башорат D) Когнитив диссонанс Тўғри жавоб: C) Ўзини ўзи амалга оширувчи башорат✔ Изоҳ: Кутиш одамлар хулқини ўзгартиради ва натижада дастлаб нотўғри бўлган башорат ҳақиқатга айланади. 19. Бот (интернет-бот) нима? A) Компютерга уланадиган ташқи қурилма B) Ижтимоий тармоқдаги ҳақиқий фаол фойдаланувчи C) Ҳисобга кириш учун шахсий парол D) Автоматик вазифаларни бажарувчи дастур Тўғри жавоб: D) Автоматик вазифаларни бажарувчи дастур ✔ Изоҳ: Ботлар хабар юбориш, жавоб бериш каби вазифаларни автоматик бажаради; баъзилари сохта фаоллик яратиши мумкин. 20. Боланинг овқат, кийим, гигиена, тиббий ёрдам ва назорат каби асосий эҳтиёжларини мунтазам қондирмаслик қандай аталади? A) Сотсиализатсия B) Гиперҳимоя C) Эътиборсизлик (неглект) D) Рағбатлантириш Тўғри жавоб: C) Эътиборсизлик (неглект) ✔ Изоҳ: Эътиборсизлик боланинг жисмоний ва психик ривожланишига жиддий зарар етказадиган зўравонлик шаклидир. 21. Конвенсияга кўра бола ота-онаси билан алоқа қилиш ҳуқуқига эгами, агар улар алоҳида яшаса? A) Ҳар бир учрашувга суд рухсат берса B) Ҳа, бу бола манфаатига зид бўлмаса, мунтазам алоқа қилиш ҳуқуқи бор C) Йўқ, бола фақат бирга яшайдиган ота ёки онаси билан алоқа қилади D) Фақат бола 18 ёшга тўлгандан кейин Тўғри жавоб: B) Ҳа, бу бола манфаатига зид бўлмаса, мунтазам алоқа қилиш ҳуқуқи бор ✔ Изоҳ: Ота-онасидан бири ёки иккаласидан ажратилган бола, манфаатига зид бўлмаса, улар билан мунтазам алоқа қилиш ҳуқуқига эга. 22. Эриксон бўйича тахминан 1–3 ёш даври учун хос зиддият қайси? A) Меҳнатсеварлик ва нолойиқлик B) Автономия ва уят, шубҳа C) Идентиклик ва роллар чалкашлиги D) Яқинлик ва ёлғизлик Тўғри жавоб: B) Автономия ва уят, шубҳа ✔ Изоҳ: Бу даврда бола мустақил ҳаракат қилишни ўрганади; ҳаддан ташқари танқид уят ва шубҳа ҳиссини кучайтиради. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 177 23. Илгари идрок этилган тасаввурларни қайта ишлаб, янги образлар яратиш психик жараёни қайси? A) Идрок B) Диққат C) Сезги D) Хаёл (тасаввур) Тўғри жавоб: D) Хаёл (тасаввур)✔ Изоҳ: Хаёл мавжуд тасаввурларни қайта ишлаб, аввал бўлмаган янги образларни яратади. 24. Конвенсияга кўра болаларни қайси хавфдан ҳимоя қилиш давлат зиммасида? A) Спорт тўгаракларида шуғулланишдан B) Гиёҳванд моддалар истеъмоли ва савдосига жалб қилинишдан C) Тенгдошлари билан бўш вақтда ўйнашдан D) Дарсдан ташқари китоб ўқишга ортиқча берилишдан Тўғри жавоб: B) Гиёҳванд моддалар истеъмоли ва савдосига жалб қилинишдан ✔ Изоҳ: Давлат болаларни гиёҳванд ва психотроп моддаларни истеъмол қилиш ҳамда уларнинг савдосига жалб этилишдан ҳимоя қилади. 25. Г. Харлоунинг маймунлар билан тажрибаси нимани кўрсатди? A) Маймунлар онасиз ҳам нормал ривожланади B) Боғланиш фақат овқатлантиришга асосланади C) Боғланиш фақат ирсиятга боғлиқ D) Юмшоқ тана билан қулай алоқа боғланишда муҳим аҳамиятга эга Тўғри жавоб: D) Юмшоқ тана билан қулай алоқа боғланишда муҳим аҳамиятга эга ✔ Изоҳ: Маймун болалари овқат берувчи сим «она»дан кўра юмшоқ матоли «она»ни афзал кўрган. 26. Ўқувчи ва ота-она касб танловида келиша олмаяпти. Маслаҳатчининг роли қандай? A) Ота-она тажрибалироқ деб, сўзсиз унинг томонини олиб, болани кўндириш B) Оилавий масала деб, муҳокамадан четланиш C) Ўқувчини ота-онасига қарши туришга ундаш D) Икки томон фикрини ва ўқувчи қизиқишини муҳокама қилишга ёрдам бериш Тўғри жавоб: D) Икки томон фикрини ва ўқувчи қизиқишини муҳокама қилишга ёрдам ✔ бериш Изоҳ: Маслаҳатчи оила билан конструктив мулоқот ташкил қилиб, ўқувчи манфаатига мос ечим излайди. 27. «Қутадғу билиг» («Саодатга йўлловчи билим») достонининг муаллифи ким? A) Маҳмуд Кошғарий B) Кайковус C) Юсуф Хос Ҳожиб D) Аҳмад Югнакий Тўғри жавоб: C) Юсуф Хос Ҳожиб ✔ Изоҳ: ХИ асрда Юсуф Хос Ҳожиб ёзган бу достон ахлоқий-таълимий асар сифатида тарбияга оид кўплаб ўгитларни ўз ичига олади. 28. Домен номи (масалан, эхампле.уз) нима учун керак? A) Сайтдаги файлларни сиқиб, саҳифалар ҳажмини ва юкланиш вақтини камайтириш учун B) Сайтга рақамли ИП ўрнига эслаб қолиш осон ном билан кириш учун C) Компютерни тармоқ орқали масофадан ёқиш учун D) Фойдаланувчи паролларини хавфсиз сақлаш учун Тўғри жавоб: B) Сайтга рақамли ИП ўрнига эслаб қолиш осон ном билан кириш учун ✔ Изоҳ: Домен номи сайтнинг ИП-манзилини одам эслаб қолиши осон сўз шаклига келтиради. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 178 29. Климов таснифига кирувчи касб турларини тўғри кўрсатинг. A) Одам–табиат, одам–техника, одам–одам, одам–белгилар тизими, одам–бадиий образ B) Одам–шаҳар, одам–қишлоқ, одам–давлат, одам–оила, одам–жамият, одам–маҳалла C) Одам–пул, одам–вақт, одам–ҳайвон, одам–машина, одам–сўз D) Одам–спорт, одам–мусиқа, одам–тил, одам–фан, одам–санъат Тўғри жавоб: A) Одам–табиат, одам–техника, одам–одам, одам–белгилар тизими, одам–✔ бадиий образ Изоҳ: Климов таснифи меҳнат предметига асосланади: табиат, техника, одам, белгилар тизими ва бадиий образ. 30. Боланинг бирлашмалар тузиш ва тинч йиғилишларда қатнашиш ҳуқуқи қандай? A) Вояга етмаганлар учун бутунлай тақиқланган B) Фақат сиёсий партиялар доирасида ва 16 ёшдан амалга оширилади C) Конвенсия билан тан олинган, қонун доирасида чекланиши мумкин D) Фақат 18 ёшга тўлгандан кейин пайдо бўлади Тўғри жавоб: C) Конвенсия билан тан олинган, қонун доирасида чекланиши мумкин ✔ Изоҳ: Бола бирлашмалар эркинлиги ва тинч йиғилишлар ҳуқуқига эга; у фақат қонунда белгиланган зарур ҳолларда чекланади. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 179 30-вариант Машқ тестлари • битта тўғри жавоб 1. Маслаҳатчининг ўз ваколатидан ташқари муаммо (масалан, оғир руҳий касаллик белгилари) билан дуч келганда тўғри ҳаракати қайси? A) Ўзи ташхис қўйиб даволаш B) Ўқувчини мактабдан четлатиш C) Муаммони эътиборсиз қолдириш D) Малакали мутахассисга йўналтириш Тўғри жавоб: D) Малакали мутахассисга йўналтириш✔ Изоҳ: Касбий компетенсия чегарасида ишлаш ва керак бўлса мутахассисга йўналтириш этик талабдир. 2. Кибербуллингга дуч келган боланинг ҳис-туйғулари ҳақида қайси фикр тўғри? A) Бола онлайн ҳақоратдан ҳеч қачон хафа бўлмайди ва уни дарҳол унутади B) Боланинг ҳис-туйғулари бу ҳолатда аҳамиятсиз C) Бола бундай ҳолатда ҳар доим хотиржам бўлади D) Бола ўзини айбдор ҳис қилиши мумкин, унга айбдор эмаслигини айтиш муҳим Тўғри жавоб: D) Бола ўзини айбдор ҳис қилиши мумкин, унга айбдор эмаслигини айтиш ✔ муҳим Изоҳ: Жабрланувчилар кўпинча ўзини айблайди; уларга айбдор эмаслигини таъкидлаш тикланишга ёрдам беради. 3. Конфликт тугаганидан кейин муносабатларни тиклаш ва қолдиқ салбий ҳиссиётларни бартараф этиш босқичи қандай аталади? A) Постконфликт босқичи B) Эскалатсия C) Инсидент D) Латент босқич Тўғри жавоб: A) Постконфликт босқичи ✔ Изоҳ: Постконфликт босқичда келишув бажарилиши кузатилади ва муносабатлар тикланади. 4. И.Я. Лернер ва М.Н. Скаткин таснифига кўра ўқувчилар мустақил тадқиқот олиб борадиган энг юқори даражадаги метод қайси? A) Муаммоли баён методи B) Репродуктив метод C) Тушунтириш-иллюстратив метод D) Тадқиқотчилик методи Тўғри жавоб: D) Тадқиқотчилик методи ✔ Изоҳ: Бу таснифда энг юқори мустақиллик тадқиқотчилик методида бўлиб, ўқувчи муаммони ўзи ҳал этади. 5. В. Миллер ва С. Ролник ишлаб чиққан, ўзгаришга ички мотиватсияни кучайтирувчи суҳбат услуби қандай аталади? A) Структуравий интервю B) Мотиватсион интервю C) Оммавий сўров D) Психоаналитик сеанс Тўғри жавоб: B) Мотиватсион интервю ✔ Изоҳ: Мотиватсион интервю мижознинг ўзгаришга нисбатан иккиланишини ҳурмат билан ўрганиб, ички мотиватсиясини оширади. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 180 6. Маҳаллада яшовчи кам таъминланган оила фарзандининг таълимини қўллаб-қувватлашда мактаб нима қила олади? A) Болани таълимдан вақтинча озод қилиш B) Бу мактабнинг вазифаси эмас деб аралашмаслик C) Эҳтиёжни аниқлаб, ижтимоий ёрдамни мувофиқлаштириш D) Оиланинг аҳволини йиғилишда оммавий муҳокама қилиш Тўғри жавоб: C) Эҳтиёжни аниқлаб, ижтимоий ёрдамни мувофиқлаштириш✔ Изоҳ: Мактаб эҳтиёжманд оилани тегишли ижтимоий ёрдам манбаларига йўналтиришда воситачи бўлади. 7. «Мен-хабар» (И-мессаге) усули ота-она билан мулоқотда нима беради? A) Ўз ҳис-туйғу ва кузатувини айбловсиз ифода этишга B) Ота-онага қатъий буйруқ беришга C) Ота-онани фарзанди хатолари учун очиқ айблашга D) Ноқулай мулоқотни тезроқ тўхтатишга Тўғри жавоб: A) Ўз ҳис-туйғу ва кузатувини айбловсиз ифода этишга ✔ Изоҳ: «Мен хавотирдаман, чунки...» каби гаплар айбловсиз бўлиб, суҳбатдошни ҳимояга ўтказмайди. 8. Ўқувчи маслаҳатчи хонасидан чиқиб кетгач, маслаҳатчи унинг маълумотларини экранда очиқ қолдирди. Бу нима? A) Ҳар бир мактабдаги нормал амалиёт B) Махфийликка бепарволик, маълумот сизиб чиқиши хавфи C) Иш самарадорлигини оширувчи ва вақтни тежовчи одат D) Очиқлик тамойилига мос ҳаракат Тўғри жавоб: B) Махфийликка бепарволик, маълумот сизиб чиқиши хавфи ✔ Изоҳ: Компютерни блоклаш ва ҳужжатларни ёпиш электрон маълумотлар махфийлигининг оддий, лекин муҳим талабидир. 9. Кичик гуруҳларда ўқувчилар умумий мақсад учун ҳамкорликда ишлайдиган ва ҳар бири натижага ҳисса қўшадиган таълим қандай аталади? A) Экстернат B) Фронтал таълим C) Кооператив (ҳамкорликда) таълим D) Авторитар таълим Тўғри жавоб: C) Кооператив (ҳамкорликда) таълим ✔ Изоҳ: Кооператив таълимда гуруҳ аъзоларининг ўзаро боғлиқлиги ва шахсий жавобгарлиги муҳим ўрин тутади. 10. Уйга ташриф (оилага бориш) қандай тамойилга асосланиши керак? A) Оила ҳақида қўшнилардан маълумот сўраш B) Олдиндан огоҳлантирмасдан келиб, оилада текширув ўтказиш C) Оила розилиги ва олдиндан келишув, ҳурмат ва мақсаднинг аниқлиги D) Оиланинг турмуш тарзини очиқ танқид қилиш Тўғри жавоб: C) Оила розилиги ва олдиндан келишув, ҳурмат ва мақсаднинг аниқлиги ✔ Изоҳ: Оилага ташриф ҳурмат, олдиндан келишув ва аниқ мақсад билан амалга оширилади. 11. «Балиқ скелети» (Исикава диаграммаси) график органайзери қандай мақсадда қўлланади? A) Давоматни ҳисоблаш учун B) Луғат ёдлаш учун C) Муаммонинг сабабларини таҳлил қилиш учун D) Шеър ёзиш учун Тўғри жавоб: C) Муаммонинг сабабларини таҳлил қилиш учун ✔ Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 181 Изоҳ: Исикава диаграммасида муаммо «бош»га, унинг сабаблари эса «суяклар»га ёзилиб, тизимли таҳлил қилинади. 12. Медиатсияда айбловчи, салбий ифодани нейтрал, муаммога йўналтирилган ифодага ўзгартириш қандай аталади? A) Кокус B) Қайта фреймлаш (рефраминг) C) Арбитраж D) Эскалатсия Тўғри жавоб: B) Қайта фреймлаш (рефраминг)✔ Изоҳ: Масалан, «У доим менинг нарсаларимни олади»ни «Сиз учун шахсий буюмларингиз дахлсизлиги муҳим» деб қайта ифодалаш. 13. Маслоу эҳтиёжлар пирамидасининг энг юқори поғонаси қайси? A) Физиологик эҳтиёжлар B) Ўзини намоён қилиш (актуализатсия) C) Хавфсизлик D) Мансублик ва муҳаббат Тўғри жавоб: B) Ўзини намоён қилиш (актуализатсия) ✔ Изоҳ: Ўзини намоён қилиш — ўз имкониятларини тўлиқ рўёбга чиқариш эҳтиёжи пирамиданинг чўққисида туради. 14. Г. Айзенк шахс моделида темпераментни қайси икки асосий ўлчов билан тавсифлаган? A) Экстраверсия–интроверсия ва нейротизм (эмотсионал барқарорлик) B) Қобилият ва истеъдод C) Хотира ва диққат D) Ақл ва ирода Тўғри жавоб: A) Экстраверсия–интроверсия ва нейротизм (эмотсионал барқарорлик) ✔ Изоҳ: Айзенк бу икки ўлчов кесишмасида тўрт классик темперамент турини жойлаштирган. 15. Битта масалага кўплаб турли оригинал ечимлар топишга йўналтирилган тафаккур қандай аталади? A) Репродуктив тафаккур B) Конвергент тафаккур C) Алгоритмик тафаккур D) Дивергент тафаккур Тўғри жавоб: D) Дивергент тафаккур ✔ Изоҳ: Дж. Гилфорд ижодкорлик билан боғлиқ дивергент тафаккурни ягона тўғри жавобга йўналтирилган конвергент тафаккурдан ажратган. 16. Ота-оналарга юбориладиган ёзма хабарлар қандай бўлиши керак? A) Узун ва мураккаб атамаларга бой B) Асосан расмий буйруқ шаклида C) Қисқа, тушунарли ва ҳурматли D) Танқидий Тўғри жавоб: C) Қисқа, тушунарли ва ҳурматли ✔ Изоҳ: Тушунарли ва ҳурматли хабарлар ота-оналарнинг маълумотни тўғри қабул қилишига ёрдам беради. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 182 17. ПИСА тадқиқоти асосан нимани баҳолайди? A) Ўқувчиларнинг тарихий саналарни ёдлаш даражасини B) Ўқувчиларнинг жисмоний тайёргарлик кўрсаткичларини C) Билимларни ҳаётий вазиятларда қўллаш саводхонлигини D) Хорижий тил грамматикасини билиш даражасини Тўғри жавоб: C) Билимларни ҳаётий вазиятларда қўллаш саводхонлигини✔ Изоҳ: ПИСА ўқувчиларнинг билимларини реал ҳаётий вазиятларда қўллай олишини ўлчайди. 18. Ўқувчи маслаҳатчига онлайн таҳдидчига пул ўтказганини айтди. Маслаҳатчи нима қилиши керак? A) Болани тинчлантириб, ота-она ва ваколатли органларни жалб қилиш B) Болани эҳтиётсизлиги учун қаттиқ айблаш C) Таҳдидчини тинчлантириш учун яна пул ўтказишни маслаҳат бериш D) Масалани ҳеч кимга айтмай сир сақлаш Тўғри жавоб: A) Болани тинчлантириб, ота-она ва ваколатли органларни жалб қилиш ✔ Изоҳ: Таҳдидчи талаблари тўхтамайди; бола айбдор эмаслигини таъкидлаб, катталар ва органлар ёрдами билан ҳаракат қилинади. 19. Маслаҳатчининг мижоз билан қўшимча шахсий ёки тижорат муносабатларига киришиши нима учун тавсия этилмайди? A) Бу маслаҳатни самаралироқ қилади B) Бу мижознинг розилигисиз ҳам мумкин C) Икки томонлама муносабатлар холисликни бузади ва мижозга зарар етказиши мумкин D) Бу касбий этикага тўлиқ мос Тўғри жавоб: C) Икки томонлама муносабатлар холисликни бузади ва мижозга зарар ✔ етказиши мумкин Изоҳ: Икки томонлама муносабатлар манфаатлар тўқнашувини келтириб чиқаради, шунинг учун улардан қочиш керак. 20. Ҳаёт маъносини излашга асосланган логотерапиянинг асосчиси ким? A) Аарон Бек B) Алберт Эллис C) Виктор Франкл D) Фрис Перлс Тўғри жавоб: C) Виктор Франкл ✔ Изоҳ: Австриялик психиатр В. Франкл инсон ҳаётида маъно топишга интилишни асосий мотив деб ҳисоблаган. 21. Медиатсияда медиатор ҳар бир томон билан алоҳида ўтказадиган учрашув қандай аталади? A) Кокус B) Брифинғ C) Консилиум D) Пленум Тўғри жавоб: A) Кокус ✔ Изоҳ: Кокус (алоҳида суҳбат) томонлар очиқ айтишга қийналаётган манфаатларни аниқлаш учун қўлланади. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 183 22. Бола мактабга қабул қилинишида ота-онанинг роли қандай? A) Ота-онанинг иштироки ёки розилиги талаб қилинмайди B) Қабул масаласини маҳалла фуқаролар йиғини ҳал қилади C) Ота-она ёки қонуний вакил аризаси асосида қабул қилинади D) Бола қабул тўғрисидаги қарорни ўзи мустақил қилади Тўғри жавоб: C) Ота-она ёки қонуний вакил аризаси асосида қабул қилинади✔ Изоҳ: Вояга етмаган болани мактабга қабул қилиш ота-она ёки қонуний вакилининг аризасига кўра амалга оширилади. 23. Грооминг хавфининг одатий белгиси қайси? A) Ота-она фарзандидан дарслар ҳақида сўрайди B) Нотаниш одам совға ваъда қилиб, алоқани сир сақлашни сўрайди C) Синфдоши мактабда саломлашиб, уй вазифаси ҳақида сўрайди D) Синф раҳбари гуруҳда уй вазифасини эслатади Тўғри жавоб: B) Нотаниш одам совға ваъда қилиб, алоқани сир сақлашни сўрайди ✔ Изоҳ: Сир сақлашни талаб қилиш, совғалар ва шахсий расм сўраш грооминг нинг хавфли белгиларидир. 24. Боланинг соғлиғига оид Конвенсиядаги ҳуқуқ қайси? A) Фақат шаҳар шифохоналарида даволаниш ҳуқуқи B) Соғлиқни сақлашнинг энг юқори даражаси ва тиббий хизматга C) Асосан тўлов асосида тиббий хизмат олиш ҳуқуқи D) Фақат 18 ёшдан кейин ота-онасиз мустақил даволаниш ҳуқуқи Тўғри жавоб: B) Соғлиқни сақлашнинг энг юқори даражаси ва тиббий хизматга ✔ Изоҳ: Бола соғлиқни сақлашнинг эришиш мумкин бўлган энг юқори даражасига ва тиббий хизматлардан фойдаланишга ҳақли. 25. Шулте жадваллари асосан қайси психик жараённи ўрганиш учун қўлланади? A) Диққат B) Характер C) Иродавий сифатлар D) Темперамент Тўғри жавоб: A) Диққат ✔ Изоҳ: Шулте жадвалларида тартибсиз жойлашган сонларни кетма-кет топиш орқали диққатнинг ҳажми ва кўчиши баҳоланади. 26. Мактаб маслаҳатчиси ўқувчини касб-ҳунар мактабига йўналтиришдан олдин нимани ҳисобга олиши керак? A) Фақат синф раҳбарининг шахсий фикрини B) Ота-онанинг даромади ва ижтимоий мавқеини C) Касб-ҳунар мактабининг рейтинги, нуфузи ва биносининг ҳолатини D) Ўқувчининг қизиқиши, қобилияти ва ўз танловини Тўғри жавоб: D) Ўқувчининг қизиқиши, қобилияти ва ўз танловини ✔ Изоҳ: Йўналтириш ўқувчи манфаати, қизиқиши ва қобилиятига асосланиши, унинг фикри ҳисобга олиниши керак. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 184 27. Маслаҳатчи ҳамкасбидан мураккаб ҳолат бўйича маслаҳат (супервизя) олмоқчи. Қандай қилиш тўғри? A) Ҳамкасбига ўқувчининг фотосуратини кўрсатиш B) Ўқувчининг исми, синфи, манзили ва оиласи ҳақида тўлиқ айтиб бериш C) Ўқувчини аниқлаб бўлмайдиган тарзда, шахсий маълумотларсиз муҳокама қилиш D) Ҳолатни ижтимоий тармоқда ёзиб, маслаҳат сўраш Тўғри жавоб: C) Ўқувчини аниқлаб бўлмайдиган тарзда, шахсий маълумотларсиз муҳокама ✔ қилиш Изоҳ: Касбий маслаҳатлашувда ўқувчининг шахсини ошкор қилувчи маълумотлар имкон қадар яширилади. 28. Г. Рошах тестида синалувчига нима тақдим этилади? A) Сиёҳ доғлари тасвирлари B) Сўзлар рўйхати C) Математик масалалар D) Жисмоний машқлар Тўғри жавоб: A) Сиёҳ доғлари тасвирлари ✔ Изоҳ: Рошах тести проектив метод бўлиб, ноаниқ сиёҳ доғларининг талқини орқали шахс хусусиятлари ўрганилади. 29. Кибербуллинг қилган ўқувчи билан ишлашда самарали ёндашув қайси? A) Уни бутун мактаб олдида шарманда қилиб, сабоқ бериш B) Оқибатни тушунтириб, зарарни тиклашга ундаш C) Ҳолатни эътиборсиз қолдириб, кутиш D) Ҳеч қандай суҳбатсиз мактабдан ҳайдаш Тўғри жавоб: B) Оқибатни тушунтириб, зарарни тиклашга ундаш ✔ Изоҳ: Тикловчи ёндашув буллининг масъулиятни англаши ва хулқини ўзгартиришига ёрдам беради. 30. Ўқувчиларнинг индивидуал режа ва «шартнома» асосида мустақил ишлашига асосланган «Далтон-план» тизими муаллифи ким? A) Элен Паркхерст B) Мария Монтессори C) Уилям Килпатрик D) Джон Дюи Тўғри жавоб: A) Элен Паркхерст ✔ Изоҳ: Далтон-план ХХ аср бошида АҚШда Э. Паркхерст томонидан индивидуал таълим шакли сифатида ишлаб чиқилган. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 185 31-вариант Машқ тестлари • битта тўғри жавоб 1. Дидактика педагогиканинг қайси соҳасини ўрганади? A) Таълим назариясини B) Педагогика тарихини C) Мактабни бошқаришни D) Тарбия назариясини Тўғри жавоб: A) Таълим назариясини✔ Изоҳ: Дидактика таълим назарияси бўлиб, таълимнинг мақсади, мазмуни, тамойиллари, методлари ва шаклларини ўрганади. 2. Муҳим бўлмаган белгилардан чалғиб, муҳим белгиларни ажратиб олиш тафаккур оператсияси қандай аталади? A) Таққослаш B) Конкретлаштириш C) Абстраксия D) Классификатсия Тўғри жавоб: C) Абстраксия ✔ Изоҳ: Абстраксия объектнинг муҳим хусусиятларини иккинчи даражалиларидан фикран ажратишдир. 3. Таълим муассасаси ота-оналардан қонунда назарда тутилмаган мажбурий пул йиғиши қандай баҳоланади? A) Таълим сифатини оширишнинг қонуний усули B) Педагогик кенгаш қарори билан қонуний C) Байрамларда рухсат D) Бепул таълим кафолатига зид, ноқонуний ҳолат Тўғри жавоб: D) Бепул таълим кафолатига зид, ноқонуний ҳолат ✔ Изоҳ: Давлат мактабларида таълим бепул; қонунда кўзда тутилмаган мажбурий йиғимлар бу кафолатга зид. 4. Шахснинг бошқа одам ёки гуруҳ билан ўзини тенглаштириб, унинг хусусиятларини ўзига сингдириши қандай аталади? A) Проксемика B) Идентификатсия C) Деиндивидуатсия D) Фасилитатсия Тўғри жавоб: B) Идентификатсия ✔ Изоҳ: Идентификатсия орқали бола ота-она ёки намуна бўлган шахснинг хулқ ва қадриятларини ўзлаштиради. 5. Конвенсияга кўра 18 ёшга тўлмаган шахслар содир этган жиноят учун қандай жазо қўлланмаслиги керак? A) Тарбиявий хусусиятдаги мажбурлов чоралари ва огоҳлантириш B) Огоҳлантириш ва тарбиявий суҳбат C) Ўлим жазоси ва озод қилиш имкониятисиз умрбод қамоқ D) Жамоат ишларига жалб қилиш Тўғри жавоб: C) Ўлим жазоси ва озод қилиш имкониятисиз умрбод қамоқ ✔ Изоҳ: Конвенсия вояга етмаганларга ўлим жазоси ва озод қилиниш имкониятисиз умрбод озодликдан маҳрум қилишни тақиқлайди. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 186 6. Кичик мактаб ёшининг асосий психологик янги ҳосилалари қайси? A) Касбий ўзини белгилаш B) Ихтиёрийлик, ички ҳаракат режаси, рефлексия C) Юриш ва дастлабки сўзлар D) Объект доимийлиги Тўғри жавоб: B) Ихтиёрийлик, ички ҳаракат режаси, рефлексия✔ Изоҳ: Ўқув фаолияти таъсирида болада ихтиёрий хулқ, ички режа асосида ҳаракат ва ўз фаолиятини таҳлил қилиш шаклланади. 7. Каръера маслаҳатидан кейин «кузатув» (фоллов-уп) нима учун керак? A) Кузатувнинг ҳеч қандай зарурати йўқ B) Режа бажарилишини кўриб, керак бўлса қўшимча ёрдам бериш учун C) Асосан раҳбариятга ҳисобот топшириш учун D) Ўқувчини назорат қилиб, режадаги хатолари учун жазолаш учун Тўғри жавоб: B) Режа бажарилишини кўриб, керак бўлса қўшимча ёрдам бериш учун ✔ Изоҳ: Кузатув ўқувчининг режасини амалга оширишини қўллаб-қувватлайди ва янги қийинчиликларни аниқлайди. 8. Болаликдаги дастлабки уч-тўрт йил воқеаларини катта ёшда деярли эслай олмаслик ҳодисаси қандай аталади? A) Психоген амнезия B) Ретроград амнезия C) Инфантил (болалик) амнезияси D) Антероград амнезия Тўғри жавоб: C) Инфантил (болалик) амнезияси ✔ Изоҳ: Инфантил амнезия кўпчилик одамларда эрта болалик хотиралари деярли сақланмаслигини билдиради. 9. Синфда машҳур бўлмаган ўқувчининг ижтимоий мавқеини оширишда маслаҳатчи учун энг тўғри қадам қайси? A) Муаммога эътибор бермаслик B) Уни ўз кучли томонини кўрсата оладиган гуруҳ топшириқларига жалб қилиш C) Уни синф олдида танқид қилиш D) Уни бошқа ўқувчилардан ажратиб ўтқазиш Тўғри жавоб: B) Уни ўз кучли томонини кўрсата оладиган гуруҳ топшириқларига жалб қилиш ✔ Изоҳ: Муваффақиятли ҳамкорлик тажрибаси ўқувчининг гуруҳдаги қабул қилинишини ва ўзига ишончини оширади. 10. Педагог ходим қайси мажбуриятга эга? A) Малакасини мунтазам ошириб бориш B) Дарс вақтида шахсий ишлар билан банд бўлиш C) Ўқувчиларни баҳоларга қараб ажратиш D) Ўқувчиларнинг шахсий маълумотларини тарқатиш Тўғри жавоб: A) Малакасини мунтазам ошириб бориш ✔ Изоҳ: Педагог ўз касбий билим ва маҳоратини мунтазам ошириб бориши шарт. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 187 11. Жаҳон соғлиқни сақлаш ташкилоти таснифида болаларга нисбатан шафқатсиз муносабат турларига қайси бири киради? A) Болага уй вазифаси бериш B) Боланинг асосий эҳтиёжларига эътиборсизлик (неглект) C) Болага мактаб формасини кийдириш D) Болани спорт сексиясига ёздириш Тўғри жавоб: B) Боланинг асосий эҳтиёжларига эътиборсизлик (неглект)✔ Изоҳ: Шафқатсиз муносабат турлари: жисмоний, эмотсионал (психологик), жинсий зўравонлик ва эътиборсизлик. 12. Ўқувчи «Мен ҳеч нарсага қизиқмайман» деди. Маслаҳатчининг самарали ёндашуви қайси? A) Дарҳол тасодифий касбни тавсия қилиб, рўйхат бериш B) «Унда касб танлаш шарт эмас» деб суҳбатни тугатиш C) Уни дангаса ва бефарқ деб айблаш D) Саволлар орқали унинг қизиқишларини бирга излаш Тўғри жавоб: D) Саволлар орқали унинг қизиқишларини бирга излаш ✔ Изоҳ: Қизиқишлар кўпинча кундалик фаолият ва кичик ютуқларда яширин бўлади; уларни бирга аниқлаш керак. 13. Уйдаги зўравонликнинг фақат гувоҳи бўлган бола ҳақида қайси фикр тўғри? A) Гувоҳлик ҳам болага жиддий психологик зарар етказиши мумкин B) Бу болани кучлироқ қилади C) Бола буни тез орада бутунлай унутади D) Бола гувоҳ бўлса, унга ҳеч қандай таъсир қилмайди Тўғри жавоб: A) Гувоҳлик ҳам болага жиддий психологик зарар етказиши мумкин ✔ Изоҳ: Оилавий зўравонлик гувоҳи бўлган болаларда хавотир, тажовузкорлик ва ўқишдаги қийинчиликлар кўпроқ кузатилади. 14. Педагогнинг касбий шаъни ва қадр-қиммати масаласида қонун нимани кафолатлайди? A) Ҳар йили иш ҳақининг автоматик оширилишини B) Ҳар бир педагогга уй-жой берилишини C) Жамоат транспортида бепул юриш ҳуқуқини D) Касбий шаъни ва қадр-қиммати ҳурмат қилинишини Тўғри жавоб: D) Касбий шаъни ва қадр-қиммати ҳурмат қилинишини ✔ Изоҳ: Педагог ходимларнинг шаъни, қадр-қиммати ва касбий обрўси қонун билан ҳимоя қилинади. 15. Бирор гуруҳ ҳақидаги соддалаштирилган, умумлаштирилган ва барқарор тасаввур қандай аталади? A) Рефлексия B) Аттраксия C) Эмпатия D) Стереотип Тўғри жавоб: D) Стереотип ✔ Изоҳ: Стереотиплар идрокни тезлаштиради, лекин кўпинча ноаниқ ва адолатсиз баҳолашга олиб келади. 16. Болани иқтисодий эксплуататсиядан ҳимоя қилиш нимани англатади? A) Болага чўнтак пули беришни чеклаш B) Боланинг ҳар қандай меҳнат фаолиятини бутунлай тақиқлаш C) Боланинг уйдаги енгил юмушларда ота-онасига ёрдам беришини тақиқлаш D) Болани хавфли, таълимига ва соғлиғига зарар ишлардан ҳимоя қилиш Тўғри жавоб: D) Болани хавфли, таълимига ва соғлиғига зарар ишлардан ҳимоя қилиш ✔ Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 188 Изоҳ: Бола хавфли, таълимига тўсқинлик қиладиган ёки соғлиғи ва ривожига зарар етказадиган ишдан ҳимоя қилинади. 17. Педагог болага нисбатан зўравонлик гумон қилса, энг тўғри ҳаракат қайси? A) Гумонни ҳеч кимга айтмаслик B) Оилага ўзи бориб тергов ўтказиш C) Болани бошқа болалар олдида сўроқ қилиш D) Белгиланган тартибда мактаб раҳбарияти ва ваколатли органларга хабар бериш Тўғри жавоб: D) Белгиланган тартибда мактаб раҳбарияти ва ваколатли органларга хабар ✔ бериш Изоҳ: Педагог тергов ўтказмайди; унинг вазифаси болани ҳимоя қилиш учун белгиланган тартибда хабар беришдир. 18. Рақамли из (дигитал фоотпринт) нима? A) Клавиатура тугмаларида қоладиган бармоқ излари B) Компютер экранида тўпланадиган чанг излари C) Интернетдаги фаолиятимиз қолдирадиган маълумотлар D) Асосан банк картасининг рақами ва коди Тўғри жавоб: C) Интернетдаги фаолиятимиз қолдирадиган маълумотлар ✔ Изоҳ: Рақамли из — постлар, изоҳлар, қидирувлар ва бошқа онлайн фаолиятдан қоладиган маълумотлар мажмуи. 19. Педагогик жараённинг таркибий қисмлари тўғри кўрсатилган қаторни топинг. A) Сезги, идрок, хотира, хаёл B) Бюджет, бино, жиҳоз, транспорт C) Ирсият, муҳит, темперамент, характер D) Мақсад, мазмун, метод, восита, натижа Тўғри жавоб: D) Мақсад, мазмун, метод, восита, натижа ✔ Изоҳ: Яхлит педагогик жараён мақсаддан бошланиб, мазмун, метод ва воситалар орқали натижага йўналтирилади. 20. Электрон почтада «БСС» (яширин нусха) майдони нима учун ишлатилади? A) Хатни автоматик равишда чоп этиш учун B) Юборилган хатни қабул қилувчининг қутисидан автоматик ўчириш учун C) Қабул қилувчилар бир-бирининг манзилини кўрмаслиги учун D) Хатни махсус калит билан шифрлаб юбориш учун Тўғри жавоб: C) Қабул қилувчилар бир-бирининг манзилини кўрмаслиги учун ✔ Изоҳ: БССъдаги манзиллар бошқа қабул қилувчиларга кўринмайди; бу кўп кишига ёзишда махфийликни сақлайди. 21. Қидирув тизимида аниқроқ натижа олиш учун нима қилиш керак? A) Қидирув майдонига фақат битта ҳарф ёзиш B) Рақамлардан иборат сўров ёзиш C) Аниқ калит сўзлар ва керак бўлса қўштирноқдан фойдаланиш D) Мавзуга алоқасиз тасодифий сўзларни кўпроқ киритиб қидириш Тўғри жавоб: C) Аниқ калит сўзлар ва керак бўлса қўштирноқдан фойдаланиш ✔ Изоҳ: Аниқ калит сўзлар ва қидирув операторлари натижаларни торайтириб, кераклисини тез топишга ёрдам беради. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 189 22. Махсус дидактик материаллар ва боланинг мустақил фаолиятига асосланган тарбия тизими муаллифи ким? A) Мария Монтессори B) Рудолф Штейнер C) Фридрих Фребел D) Эллен Кей Тўғри жавоб: A) Мария Монтессори✔ Изоҳ: Италиялик шифокор ва педагог М. Монтессори боланинг эркин, мустақил фаолиятига асосланган методикани яратган. 23. «Бола ҳуқуқларининг кафолатлари тўғрисида»ги Ўзбекистон қонуни қачон қабул қилинган? A) 2023-йилда B) 2008-йилда C) 1992-йилда D) 2017-йилда Тўғри жавоб: B) 2008-йилда ✔ Изоҳ: «Бола ҳуқуқларининг кафолатлари тўғрисида»ги қонун 2008-йилда қабул қилинган. 24. Педагог ўқувчини синф олдида масхара қилди. Бу қайси этик тамойилга зид? A) Очиқлик ва шаффофлик тамойилига B) Мижоз автономияси тамойилига C) Инсон қадр-қимматини ҳурмат қилишга D) Касбий компетенсия тамойилига Тўғри жавоб: C) Инсон қадр-қимматини ҳурмат қилишга ✔ Изоҳ: Масхара қилиш боланинг қадр-қимматини камситади ва руҳий зўравонлик тури ҳисобланади. 25. Крумболтзнинг «режалаштирилган тасодиф» (планнед ҳаппенстансе) ғояси нимани таъкидлайди? A) Ҳаётдаги тасодифларни бутунлай рад этиб, уларни эътиборсиз қолдиришни B) Ҳамма нарсани олдиндан қатъий режалаштириб, четга чиқмасликни C) Ота-она тузган режага сўзсиз амал қилишни D) Кутилмаган имкониятларга тайёр бўлиш ва қизиқувчанликни ривожлантиришни Тўғри жавоб: D) Кутилмаган имкониятларга тайёр бўлиш ва қизиқувчанликни ✔ ривожлантиришни Изоҳ: Крумболтз қизиқувчанлик, мослашувчанлик ва таваккал қилишга тайёрлик орқали тасодифларни имкониятга айлантиришни тавсия этади. 26. Пиаже бўйича мавҳум, гипотетик-дедуктив фикрлаш қайси босқичда пайдо бўлади? A) Гўдаклик даврида B) Сенсомотор босқичда C) Оператсиядан олдинги босқичда D) Формал оператсиялар босқичида Тўғри жавоб: D) Формал оператсиялар босқичида ✔ Изоҳ: Тахминан 11–12 ёшдан бошланувчи формал оператсиялар босқичида ўсмир гипотезалар билан мавҳум фикрлай олади. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 190 27. Гуруҳда ишлаганда ҳар бир аъзонинг якка ишлагандагига нисбатан камроқ куч сарфлаши қандай аталади? A) Ижтимоий фасилитатсия B) Ижтимоий дангасалик (Рингелман эффекти) C) Гуруҳий қутбланиш D) Конформлик Тўғри жавоб: B) Ижтимоий дангасалик (Рингелман эффекти)✔ Изоҳ: М. Рингелман арқон тортиш тажрибасида гуруҳ катталашгани сари ҳар бир кишининг ҳиссаси камайишини аниқлаган. 28. Касб танлашда ўқувчининг темпераменти ва характери нима учун ҳисобга олинади? A) Фақат ота-онанинг характери муҳим аҳамиятга эга B) Айрим касблар муайян шахсий хусусиятлар билан қулайроқ мос келади C) Ташқи кўриниш касб танловига таъсир қилади D) Темперамент ва характер касб танловига ҳеч қандай таъсир қилмайди Тўғри жавоб: B) Айрим касблар муайян шахсий хусусиятлар билан қулайроқ мос келади ✔ Изоҳ: Шахсий хусусиятлар касбий фаолиятдан қониқиш ва муваффақиятга таъсир қилади. 29. Элконин бўйича эрта болалик (1–3 ёш) давридаги етакчи фаолият қайси? A) Интим-шахсий мулоқот B) Ролли ўйин C) Предметли-манипулятив фаолият D) Ўқув фаолияти Тўғри жавоб: C) Предметли-манипулятив фаолият ✔ Изоҳ: Эрта болаликда бола катталар билан ҳамкорликда предметлардан фойдаланиш усулларини ўзлаштиради. 30. «Тарбияловчи таълим» ғояси ва дарснинг формал босқичлари назарияси кимга тегишли? A) Иоганн Гербарт B) Жан-Жак Руссў C) Джон Локк D) Джон Дюи Тўғри жавоб: A) Иоганн Гербарт ✔ Изоҳ: Немис педагоги И.Ф. Гербарт таълим ҳар доим тарбияловчи бўлиши кераклигини таъкидлаб, дарснинг формал босқичларини таклиф қилган. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 191 32-вариант Машқ тестлари • битта тўғри жавоб 1. Ота-она маслаҳатчининг тавсиясига қарши чиқди. Маслаҳатчининг тўғри муносабати қайси? A) Хавотирини тинглаб, бирга муқобил йўл излаш B) Ота-онага тавсияни қабул қилиш учун босим ўтказиш C) Болага ота-онаси нотўғри эканини айтиш D) Ҳамкасблар олдида ота-онани ёмонлаш Тўғри жавоб: A) Хавотирини тинглаб, бирга муқобил йўл излаш✔ Изоҳ: Ота-онанинг қаршилиги кўпинча хавотирдан келиб чиқади; тинглаш ва тушунтириш ҳамкорликни тиклайди. 2. Биринчи амалий интеллект тестини мактаб болалари учун яратган олимлар кимлар? A) Уотсон ва Райнер B) Павлов ва Сеченов C) Бине ва Симон D) Кёлер ва Коффка Тўғри жавоб: C) Бине ва Симон ✔ Изоҳ: А. Бине ва Т. Симон 1905-йилда ўқишда қийналадиган болаларни аниқлаш учун тест яратган. 3. Машқ, лаборатория ва амалий ишлар қайси таълим методлари гуруҳига киради? A) Баён методлари B) Оғзаки методлар C) Амалий методлар D) Кўргазмали методлар Тўғри жавоб: C) Амалий методлар ✔ Изоҳ: Амалий методларда ўқувчилар бевосита ҳаракат қилиб, кўникма ва малакаларни эгаллайди. 4. «Ҳм», «ҳа», бош ирғаш каби суҳбатдошни гапиришда давом этишга ундовчи сигналлар қандай аталади? A) Интерпретатсия B) Конфронтатсия C) Ёпиқ саволлар D) Минимал рағбатлар Тўғри жавоб: D) Минимал рағбатлар ✔ Изоҳ: Минимал рағбатлар маслаҳатчи тинглаётганини кўрсатиб, мижозни сўзлашда давом этишга ундайди. 5. Маслаҳатчи ўқувчининг розилигисиз унинг кундалигини ўқиди. Бу қандай баҳоланади? A) Тарбиявий назоратнинг яхши усули B) Ота-она вазифаси бажарилиши C) Маслаҳатчининг ҳуқуқи D) Шахсий ҳаёт дахлсизлигини бузиш Тўғри жавоб: D) Шахсий ҳаёт дахлсизлигини бузиш ✔ Изоҳ: Ўқувчининг шахсий ёзувларини розиликсиз ўқиш унинг шахсий ҳаёти дахлсизлигини бузади. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 192 6. А. Маслоу эҳтиёжлар иерархиясининг энг қуйи поғонасида қайси эҳтиёжлар туради? A) Физиологик эҳтиёжлар B) Ўзини намоён қилиш эҳтиёжи C) Хавфсизлик эҳтиёжи D) Ҳурматга эҳтиёж Тўғри жавоб: A) Физиологик эҳтиёжлар✔ Изоҳ: Маслоу бўйича овқат, сув, уйқу каби физиологик эҳтиёжлар пирамиданинг асосини ташкил этади. 7. Жойс Эпштейн моделида ота-оналар иштирокининг нечта тури ажратилади? A) Тўртта B) Учта C) Олтита D) Ўнта Тўғри жавоб: C) Олтита ✔ Изоҳ: Эпштейн модели: ота-оналикни қўллаб-қувватлаш, мулоқот, кўнгиллилик, уйда ўқитиш, қарорлар қабул қилиш, жамият билан ҳамкорлик. 8. Бола мактабгача таълим ташкилотига бормаса, мактабга тайёрловни қандай олиши мумкин? A) Муқобил шакллар, масалан, қисқа муддатли гуруҳлар орқали B) Фақат мактабга бир йил кечикиб бориш орқали C) Ҳеч қандай муқобил имконият йўқ, бола бир йил кутиши керак D) Хориждаги тайёрлов курсларида ўқиб Тўғри жавоб: A) Муқобил шакллар, масалан, қисқа муддатли гуруҳлар орқали ✔ Изоҳ: Мактабга тайёрлов қисқа муддатли гуруҳлар, оилавий ва бошқа муқобил шаклларда ҳам ташкил этилиши мумкин. 9. А. Эллис ратсионал-эмотив хулқий терапиясидаги АБС моделида «Б» ҳарфи нимани англатади? A) Фаоллаштирувчи воқеа B) Эмотсионал оқибат C) Хулқий машқ D) Вазият ҳақидаги эътиқод (фикр) Тўғри жавоб: D) Вазият ҳақидаги эътиқод (фикр) ✔ Изоҳ: АБС моделида А — воқеа, Б — у ҳақидаги эътиқод, С — оқибат; ҳис-туйғуни воқеанинг ўзи эмас, эътиқод белгилайди. 10. Предмет ва ҳодисаларнинг алоҳида хусусиятларини (ранг, товуш, ҳарорат) акс эттирувчи энг оддий психик жараён қайси? A) Хаёл B) Тафаккур C) Сезги D) Идрок Тўғри жавоб: C) Сезги ✔ Изоҳ: Сезги сезги аъзоларига таъсир этувчи қўзғовчининг алоҳида хусусиятини акс эттиради. 11. Дўстининг паролини билиб, унинг ҳисобидан хабар ёзиш қандай баҳоланади? A) Яқин дўстликнинг белгиси B) Дўстлар орасидаги зарарсиз ҳазил C) Рухсатсиз кириш ва ишончни бузиш D) Асосан бир марта қилинса, мақбул Тўғри жавоб: C) Рухсатсиз кириш ва ишончни бузиш ✔ Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 193 Изоҳ: Бировнинг ҳисобига рухсатсиз кириш унинг хавфсизлиги ва шахсий ҳаётини бузади. 12. Медиатсия қайси ҳолатда қўлланмаслиги керак? A) Дўстлар арзимас сабаб билан жанжаллашганда B) Кучлар номутаносиблиги кескин ва бир томон хавф остида бўлганда (масалан, жиддий буллинг) C) Томонлар медиаторга ишонганда D) Томонлар ихтиёрий келишувга тайёр бўлганда Тўғри жавоб: B) Кучлар номутаносиблиги кескин ва бир томон хавф остида бўлганда ✔ (масалан, жиддий буллинг) Изоҳ: Буллингда кучлар тенг эмас, шунинг учун медиатсия жабрланувчини қайта жароҳатлаши мумкин; аввал хавфсизлик таъминланади. 13. Эббингауз унутиш эгри чизиғига кўра унутиш қачон энг тез кечади? A) Ўрганишдан кейинги дастлабки вақтда B) Ўрганишдан кейин бир ой ўтгач C) Бир йилдан кейин D) Унутиш бир текис кечади Тўғри жавоб: A) Ўрганишдан кейинги дастлабки вақтда ✔ Изоҳ: Унутишнинг энг кўп қисми ўрганишдан кейинги дастлабки соатларга тўғри келади, кейин у секинлашади. 14. «Тролл» деб кимга айтилади? A) Онлайн курсларда дарс берадиган ўқитувчига B) Расмий саҳифанинг администраторига C) Атайин жанжал қўзғатувчи фойдаланувчига D) Киберхавфсизлик бўйича мутахассисга Тўғри жавоб: C) Атайин жанжал қўзғатувчи фойдаланувчига ✔ Изоҳ: Тролл бошқаларни ғазаблантириш учун атайин провокатсион изоҳлар қолдиради; уларга жавоб бермаслик тавсия этилади. 15. Фаолият жараёнининг ўзидан қониқиш олишга асосланган мотиватсия қандай аталади? A) Ички мотиватсия B) Мажбурий мотиватсия C) Ташқи мотиватсия D) Салбий мотиватсия Тўғри жавоб: A) Ички мотиватсия ✔ Изоҳ: Ички мотиватсияда фаолият қизиқарли бўлгани учун бажарилади, ташқи мотиватсияда эса мукофот ёки жазо учун. 16. Медиатсияда томонлар навбатма-навбат ўз нуқтаи назарини баён қилганда медиаторнинг асосий вазифаси нима? A) Ким ҳақ эканини дарҳол эълон қилиш B) Томонларнинг сўзини танқид қилиш C) Ҳар бир томонни гапини бўлмасдан тинглаш ва эшитилганини кўрсатиш D) Фақат бир томонга савол бериш Тўғри жавоб: C) Ҳар бир томонни гапини бўлмасдан тинглаш ва эшитилганини кўрсатиш ✔ Изоҳ: Ҳар бир томон тўлиқ эшитилганини ҳис қилса, у кейинги босқичларда келишувга кўпроқ тайёр бўлади. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 194 17. Болаларга онлайн хавфсизликни ўргатишда энг самарали ёндашув қайси? A) Интернетдан фойдаланишни бутунлай тақиқлаш B) Очиқ мулоқот, ишонч ва амалий кўникмаларни ўргатиш C) Болаларни интернет хавфлари билан доимий қўрқитиш D) Бу мавзуда болалар билан умуман гаплашмаслик Тўғри жавоб: B) Очиқ мулоқот, ишонч ва амалий кўникмаларни ўргатиш✔ Изоҳ: Болалар ўзларини хавфсиз ҳис қилганда муаммолар ҳақида катталарга айтади; амалий кўникмалар уларни ҳимоя қилади. 18. Машқ методининг асосий моҳияти нимада? A) Ҳаракатни такрорий бажариш орқали кўникма ва малака ҳосил қилишда B) Ўқитувчи ҳикоясини тинглашда C) Якуний баҳо қўйишда D) Фақат расмларни кўришда Тўғри жавоб: A) Ҳаракатни такрорий бажариш орқали кўникма ва малака ҳосил қилишда ✔ Изоҳ: Машқ методи муайян ҳаракатни мақсадли такрорлаш орқали кўникмани автоматлаштиришга хизмат қилади. 19. Педагог этикасида «зарар етказмаслик» тамойили нимани англатади? A) Ота-оналар манфаатига зарар етказмасликни B) Фақат ўқувчига жисмоний шикаст ва жароҳат етказмасликни C) Сўз, ҳаракат ёки эътиборсизлик билан болага зарар бермасликни D) Фақат мактаб мол-мулкига зарар етказмасликни Тўғри жавоб: C) Сўз, ҳаракат ёки эътиборсизлик билан болага зарар бермасликни ✔ Изоҳ: Зарар етказмаслик педагог ўз сўзи, ҳаракати ва эътиборсизлиги билан ҳам болага зарар бермаслигини талаб қилади. 20. Маслаҳатчи ўқувчи ҳақидаги маълумотни мессенжер орқали ҳамкасбига юбормоқчи. Энг хавфсиз ёндашув қайси? A) Умумий чат гуруҳига ҳамма маълумотларни тўлиқ тафсилотлари билан юбориш B) Маълумотни очиқ каналга эълон қилиб қўйиш C) Фақат зарур маълумотни, ҳимояланган расмий канал орқали юбориш D) Шахсий ҳужжатларни расмга олиб, гуруҳга тарқатиш Тўғри жавоб: C) Фақат зарур маълумотни, ҳимояланган расмий канал орқали юбориш ✔ Изоҳ: Электрон узатишда фақат зарур маълумот ҳимояланган расмий каналлар орқали юборилади. 21. Таълимни ташкил этишнинг синф билан бир вақтда, умумий топшириқ устида ишлаш шакли қандай аталади? A) Масофавий шакл B) Жуфтликда ишлаш C) Индивидуал шакл D) Фронтал шакл Тўғри жавоб: D) Фронтал шакл ✔ Изоҳ: Фронтал ишда ўқитувчи бутун синф билан бир вақтда умумий мақсад ва топшириқ асосида ишлайди. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 195 22. Ўқувчиларни ўрганилаётган объектларни табиий шароитда кузатиш учун музей, корхона ёки табиатга олиб чиқиш қайси таълим шакли? A) Коллоквиум B) Консултатсия C) Семинар D) Экскурсия Тўғри жавоб: D) Экскурсия✔ Изоҳ: Экскурсия ўқув материалини реал муҳитда бевосита кузатиш орқали ўзлаштириш имконини беради. 23. Медиатсия натижасида тузилган келишувга қўйиладиган асосий талаб қайси? A) Ноаниқ ва умумий бўлиши B) Аниқ, реал бажариладиган ва иккала томон учун маъқул бўлиши C) Медиатор томонидан мажбурлаб қабул қилдирилиши D) Фақат бир томон манфаатини акс эттириши Тўғри жавоб: B) Аниқ, реал бажариладиган ва иккала томон учун маъқул бўлиши ✔ Изоҳ: Келишув ким, нима, қачон қилишини аниқ белгиласа, унинг бажарилиш эҳтимоли ошади. 24. Ота-оналар ва педагоглар ўртасидаги ишончни мустаҳкамлайдиган омил қайси? A) Берилган ваъдаларни бажармаслик B) Изчил, ҳалол ва ҳурматли мулоқот C) Муҳим маълумотларни яшириш D) Расмий буйруқ оҳанги Тўғри жавоб: B) Изчил, ҳалол ва ҳурматли мулоқот ✔ Изоҳ: Ишонч ҳалоллик, ваъдаларга содиқлик ва доимий ҳурматли мулоқот орқали шаклланади. 25. Ҳиссий жиҳатдан қизиган ўқувчи билан суҳбатда деескалатсия учун қайси ҳаракат тўғри? A) Овозни кўтариб буйруқ бериш B) Тинч, паст овозда гапириш ва унинг ҳис-туйғуларини тан олиш C) Уни бошқалар олдида масхара қилиш D) Дарҳол жазо билан қўрқитиш Тўғри жавоб: B) Тинч, паст овозда гапириш ва унинг ҳис-туйғуларини тан олиш ✔ Изоҳ: Хотиржам оҳанг ва ҳис-туйғуларни тан олиш қўзғалишни пасайтиради ва оқилона мулоқотга йўл очади. 26. Олий таълимда кредит тизимининг моҳияти нимада? A) Ўқув юкламасини кредитлар билан ўлчаш B) Асосан тўлов-шартнома миқдорини белгилаш C) Талабаларга банк кредити бериш D) Стипендия ҳисоблаш Тўғри жавоб: A) Ўқув юкламасини кредитлар билан ўлчаш ✔ Изоҳ: Кредит тизимида фанлар ҳажми ва талабанинг ўқув юкламаси кредит бирликларида ўлчанади. 27. Ўқувчининг хулқида кескин ўзгариш кузатилди. Ота-она билан суҳбатда маслаҳатчи нимадан бошлайди? A) Ота-онани нотўғри тарбия учун танқид қилиб, уни очиқ айблашдан бошлаш B) Болани ёмон хулқи учун айблашдан C) Болага дарҳол психологик ташхис қўйишдан D) Кузатилган аниқ ўзгаришларни айтиб, ота-онанинг уйдаги кузатувларини сўрашдан Тўғри жавоб: D) Кузатилган аниқ ўзгаришларни айтиб, ота-онанинг уйдаги кузатувларини ✔ сўрашдан Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 196 Изоҳ: Мактаб ва уй кузатувларини солиштириш муаммо сабабини аниқлашга ёрдам беради. 28. Икки босқичли аутентификатсия (2ФА) нима учун керак? A) Паролга қўшимча тасдиқ билан ҳисобни ҳимоя қилиш учун B) Экран ёрқинлигини ва қурилма қувватини автоматик созлаш учун C) Файлларни сиқиб, жойни тежаш учун D) Интернет уланиш тезлигини ошириш учун Тўғри жавоб: A) Паролга қўшимча тасдиқ билан ҳисобни ҳимоя қилиш учун✔ Изоҳ: 2ФА парол ўғирланса ҳам қўшимча код ёки тасдиқсиз ҳисобга киришни қийинлаштиради. 29. Битирувчи ИХ синфдан кейин таълимни қаерда давом эттириши мумкин? A) Дарҳол олий таълимнинг магистратура босқичида B) Мактабнинг Х синфида ёки профессионал таълим муассасасида C) Олий таълимдан кейинги таянч докторантурада D) Мактабгача таълим ташкилотининг тайёрлов гуруҳида Тўғри жавоб: B) Мактабнинг Х синфида ёки профессионал таълим муассасасида ✔ Изоҳ: ИХ синфдан кейин ўқувчи Х синфда ёки касб-ҳунар мактаби каби профессионал таълим муассасасида ўқишни давом эттиради. 30. Ечимга йўналтирилган ёндашувда муаммо бўлмаган ёки камроқ бўлган вазиятларни излаш қандай аталади? A) Эркин ассотсиатсия B) Конфронтатсия C) Истисноларни излаш D) Десенсибилизатсия Тўғри жавоб: C) Истисноларни излаш ✔ Изоҳ: Истиснолар мижознинг муаммони ҳал қилишда аллақачон қўллаётган ресурсларини кўрсатади. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 197 33-вариант Машқ тестлари • битта тўғри жавоб 1. Бит ва байт ўртасидаги боғлиқлик қандай? A) 1 бит = 1024 байт B) 1 байт = 8 бит C) 1 бит = 8 байт D) 1 байт = 10 бит Тўғри жавоб: B) 1 байт = 8 бит✔ Изоҳ: Байт саккиз битдан иборат ахборот ўлчов бирлиги. 2. Оломон ичида анонимлик туфайли шахсий жавобгарлик ҳисси ва ўзини назорат қилишнинг пасайиши қандай аталади? A) Деиндивидуатсия B) Сотсиализатсия C) Фасилитатсия D) Идентификатсия Тўғри жавоб: A) Деиндивидуатсия ✔ Изоҳ: Деиндивидуатсия ҳолатида одам якка ҳолда қилмайдиган хатти-ҳаракатларни содир этиши мумкин. 3. Ахборот саводхонлиги нимани англатади? A) Маълумотни топиш, баҳолаш ва тўғри ишлатиш қобилияти B) Ижтимоий тармоқларда фаол бўлиш одати C) Компютерни қисмлардан йиғиш кўникмаси D) Клавиатурада тез ва хатосиз ёзиш ҳамда матн териш қобилияти Тўғри жавоб: A) Маълумотни топиш, баҳолаш ва тўғри ишлатиш қобилияти ✔ Изоҳ: Ахборот саводхонлиги маълумотни излаш, ишончлилигини баҳолаш ва масъулият билан қўллашни ўз ичига олади. 4. Марсиа бўйича ўсмир фаол изланиш жараёнида бўлиб, ҳали қатъий танлов қилмаган идентиклик статуси қандай аталади? A) Мораторий B) Эришилган идентиклик C) Эрта қабул қилинган идентиклик D) Диффузия Тўғри жавоб: A) Мораторий ✔ Изоҳ: Мораторийда ўсмир турли роллар ва қадриятларни синаб кўради, аммо ҳали якуний танлов қилмаган. 5. Педагогик такт нима? A) Дарс жадвалининг тўғри тузилиши B) Дарсни қатъий вақтда тугатиш C) Ўқитувчининг мусиқий қобилияти D) Ўқувчилар билан муомалада меъёр ҳисси ва одоб Тўғри жавоб: D) Ўқувчилар билан муомалада меъёр ҳисси ва одоб ✔ Изоҳ: Педагогик такт ўқитувчининг ўқувчига таъсир кўрсатишда меъёр, ҳурмат ва одобга риоя қилишидир. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 198 6. Кибербуллингда қўпол, ғазабли хабарлар билан онлайн жанжал чиқариш қандай аталади? A) Фишинғ B) Груминғ C) Флейминғ D) Доксинғ Тўғри жавоб: C) Флейминғ✔ Изоҳ: Флейминг — онлайн муҳитда ҳақоратли, ғазабли хабарлар алмашинуви орқали жанжал қўзғатиш. 7. Элконин бўйича ўсмирлик даврида етакчи фаолият қайси? A) Бевосита эмотсионал мулоқот B) Тенгдошлар билан интим-шахсий мулоқот C) Сюжетли ўйин D) Предметли фаолият Тўғри жавоб: B) Тенгдошлар билан интим-шахсий мулоқот ✔ Изоҳ: Ўсмирликда тенгдошлар билан мулоқот муносабат меъёрларини ўзлаштириш ва ўзини англашнинг асосий майдонига айланади. 8. Боланинг ўз шахсини (исми, фуқаролиги, оилавий алоқалари) сақлаш ҳуқуқи нимани англатади? A) Фақат 16 ёшда паспорт олиш ҳуқуқини B) Фақат отасининг фамилиясини сақлаш мажбуриятини C) Боланинг исми ва фамилиясини исталган вақтда ўзгартириш мумкинлигини D) Боланинг шахсини ташкил этувчи унсурларни ноқонуний маҳрум қилмасликни Тўғри жавоб: D) Боланинг шахсини ташкил этувчи унсурларни ноқонуний маҳрум ✔ қилмасликни Изоҳ: Давлат боланинг исми, фуқаролиги ва оилавий алоқаларини ўз ичига олган шахсини сақлаш ҳуқуқини ҳурмат қилади. 9. Онлайн гуруҳдан бир ўқувчини атайин чиқариб ташлаш ва унга қўшилишга йўл қўймаслик қандай кибербуллинг тури? A) Фишинг (алдаш) B) Киберсталкинг (таъқиб) C) Шахсга тақлид қилиш D) Четлатиш (эхслусион) Тўғри жавоб: D) Четлатиш (эхслусион) ✔ Изоҳ: Атайлаб четлатиш ҳам кибербуллингнинг руҳий зарар етказувчи шакли. 10. Таълим тизимини бошқаришда қандай ёндашув қонун тамойилларига мос келади? A) Давлат ва жамият бошқарувининг уйғунлиги B) Ота-оналар ва жамоатчиликни бошқарув жараёнидан четлатиш C) Якка раҳбар қарори D) Фақат хорижий ташкилот бошқаруви Тўғри жавоб: A) Давлат ва жамият бошқарувининг уйғунлиги ✔ Изоҳ: Қонун таълим тизимида давлат ва жамоатчилик бошқарувининг уйғунлигини тамойил сифатида белгилайди. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 199 11. Педагогик тадқиқотда ҳодисани табиий шароитда мақсадли ва режали идрок этиш методи қайси? A) Кузатиш B) Тест C) Анкета D) Сотсиометрия Тўғри жавоб: A) Кузатиш✔ Изоҳ: Кузатиш методи педагогик ҳодисани унинг табиий кечишига аралашмаган ҳолда мақсадли қайд этишдир. 12. Ўз ва бошқалар ҳис-туйғуларини англаш ва бошқариш қобилияти қандай аталади? A) Кристалланган интеллект B) Умумий омил (г) C) Эмотсионал интеллект D) Фазовий интеллект Тўғри жавоб: C) Эмотсионал интеллект ✔ Изоҳ: Эмотсионал интеллект тушунчасини П. Саловей ва Дж. Маер киритган, Д. Гоулман эса уни кенг оммалаштирган. 13. Васийлик ва ҳомийлик органларининг асосий вазифаси нима? A) Болалар учун спорт ва маданий тадбирлар ўтказиш B) Ота-она қарамоғидан маҳрум болаларнинг ҳуқуқлари ва манфаатларини ҳимоя қилиш C) Мактаб ўқувчиларининг билимини баҳолаш ва ўқув жараёнини назорат қилиш D) Таълим муассасаларининг ўқув дастурларини тасдиқлаш Тўғри жавоб: B) Ота-она қарамоғидан маҳрум болаларнинг ҳуқуқлари ва манфаатларини ✔ ҳимоя қилиш Изоҳ: Васийлик ва ҳомийлик органлари ота-она қарамоғисиз қолган болаларни жойлаштириш ва ҳуқуқларини ҳимоя қилиш билан шуғулланади. 14. Каръера маслаҳатчиси ўқувчига касб ҳақида қандай маълумот бериши керак? A) Ўзи ёқтирган касблар ҳақида гапириб B) Фақат касбнинг ижобий томонларини кўрсатиб C) Фақат касбнинг салбий томонларини таъкидлаб, огоҳлантириб D) Холис, аниқ ва долзарб: афзалликлари ҳам, қийинчиликлари ҳам Тўғри жавоб: D) Холис, аниқ ва долзарб: афзалликлари ҳам, қийинчиликлари ҳам ✔ Изоҳ: Асосли қарор учун касб ҳақидаги маълумот холис ва тўлиқ бўлиши керак. 15. Ота-она қарамоғидан маҳрум бўлган бола Конвенсияга кўра нимага ҳақли? A) Конвенсияда бундай болалар учун алоҳида ёрдам назарда тутилмаган B) Давлатнинг алоҳида ҳимояси ва муқобил ғамхўрликка C) Асосан мактаб ётоқхонасида яшашга D) Бир марталик моддий ёрдам олишга Тўғри жавоб: B) Давлатнинг алоҳида ҳимояси ва муқобил ғамхўрликка ✔ Изоҳ: Оилавий муҳитдан маҳрум бўлган бола давлатнинг алоҳида ҳимояси ва муқобил ғамхўрлик (васийлик, оила) ҳуқуқига эга. 16. Гуруҳ босимига қарши ўз фикрини сақлаб қолиш қандай аталади? A) Конформлик B) Деиндивидуатсия C) Нонконформлик (мустақиллик) D) Итоаткорлик Тўғри жавоб: C) Нонконформлик (мустақиллик) ✔ Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 200 Изоҳ: Аш тажрибаларида ҳам иштирокчиларнинг бир қисми доимо ўз мустақил фикрида қолган. 17. Д. Элкинд таърифидаги «хаёлий аудитория» феномени нимани англатади? A) Боланинг хаёлий дўст ўйлаб топиши B) Ўсмирнинг ҳамма уни кузатиб, баҳолаб турибди деб ўйлаши C) Катталарнинг болани доимий кузатиши D) Ўсмирнинг театрга қизиқиши Тўғри жавоб: B) Ўсмирнинг ҳамма уни кузатиб, баҳолаб турибди деб ўйлаши✔ Изоҳ: Хаёлий аудитория ўсмир эготсентризмининг кўриниши бўлиб, у ўзини доимо диққат марказида деб ҳис қилади. 18. Браузернинг «инкогнито» (яширин) режими нимани таъминлайди? A) Тўлиқ анонимлик ва интернет провайдердан яширинишни B) Интернет тезлигини оширишни C) Қурилмада тарих ва соокие файллар сақланмаслигини D) Вируслардан тўлиқ ҳимояни Тўғри жавоб: C) Қурилмада тарих ва соокие файллар сақланмаслигини ✔ Изоҳ: Инкогнито режим фақат қурилмада тарихни сақламайди; провайдер ёки сайтлар фаолиятни кўриши мумкин. 19. Буллингга учраётган боланинг мумкин бўлган белгиларидан бири қайси? A) Дўстларининг бирдан кўпайиши B) Ўқишга қизиқишнинг кескин ортиши C) Кайфиятининг доимо кўтаринки бўлиши D) Мактабга боришдан бош тортиш, сабабсиз бош ёки қорин оғриғидан шикоят қилиш Тўғри жавоб: D) Мактабга боришдан бош тортиш, сабабсиз бош ёки қорин оғриғидан шикоят ✔ қилиш Изоҳ: Мактабдан қочиш, психосоматик шикоятлар, буюмларнинг йўқолиши ва ёлғизланиш буллингдан далолат бериши мумкин. 20. Расмий тузилмадан ташқари, аъзоларнинг шахсий ёқтиришлари асосида пайдо бўладиган гуруҳ қандай аталади? A) Расмий гуруҳ B) Шартли гуруҳ C) Статистик гуруҳ D) Норасмий гуруҳ Тўғри жавоб: D) Норасмий гуруҳ ✔ Изоҳ: Синф ичидаги дўстлар давралари норасмий гуруҳларга мисол бўлиб, улар синф муҳитига кучли таъсир қилади. 21. Тадбиркорлик кўникмаларини ривожлантириш мактаб ўқувчисига нима беради? A) Тенгдошлар билан рақобатни кучайтиради B) Ўқувчини мактабни эрта ташлашга ундайди C) Асосан тез пул топиш йўлларини ўргатади D) Ташаббускорлик, масъулият ва ижодий фикрлашни Тўғри жавоб: D) Ташаббускорлик, масъулият ва ижодий фикрлашни ✔ Изоҳ: Тадбиркорлик таълими ҳар қандай касбда фойдали ташаббус ва мустақил фикрлашни ривожлантиради. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 201 22. Пиаже бўйича болада «миқдорнинг сақланиши» (консерватсия) тушунчаси қайси босқичда шаклланади? A) Фақат катталикда B) Сенсомотор босқичда C) Оператсиядан олдинги босқичда D) Конкрет оператсиялар босқичида Тўғри жавоб: D) Конкрет оператсиялар босқичида✔ Изоҳ: Тахминан 7–11 ёшдаги конкрет оператсиялар босқичида бола миқдор шакли ўзгарса ҳам сақланишини тушунади. 23. Кибербуллингга учраган ўқувчига биринчи навбатда қандай маслаҳат берилади? A) Жавоб қайтармаслик, далилларни (скриншот) сақлаш, блоклаш ва ишончли каттага хабар бериш B) Худди шундай ҳақорат билан жавоб бериш C) Ҳеч кимга айтмаслик D) Ёзишмаларни дарҳол ўчириб ташлаш Тўғри жавоб: A) Жавоб қайтармаслик, далилларни (скриншот) сақлаш, блоклаш ва ишончли ✔ каттага хабар бериш Изоҳ: Жавоб қайтариш вазиятни кескинлаштиради; далиллар эса мактаб ёки ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органлар учун керак бўлади. 24. Қонунда «таълим» тушунчаси қандай таърифланади? A) Асосан имтиҳон топшириб, баҳо олишга қаратилган жараён B) Диплом олиш учун белгиланган расмий тартиб-таомил C) Дарсликларни мустақил ўқиб чиқишдан иборат жараён D) Билим, малака ва кўникма беришга қаратилган тизимли жараён Тўғри жавоб: D) Билим, малака ва кўникма беришга қаратилган тизимли жараён ✔ Изоҳ: Таълим билим, малака ва кўникмаларни шакллантириш ҳамда қобилиятларни ривожлантиришга қаратилган тизимли жараёндир. 25. Одамлар ўзларига эътибор қаратилаётганини билганда хулқини ўзгартириши қандай аталади? A) Хоторн эффекти B) Пигмалион эффекти C) Гало эффекти D) Рингелман эффекти Тўғри жавоб: A) Хоторн эффекти ✔ Изоҳ: Хоторн эффекти АҚШдаги Хоторн заводида ўтказилган тадқиқотлар номи билан аталган. 26. Нутқ нуқсонларини ўрганиш ва бартараф этиш билан шуғулланувчи соҳа қайси? A) Тифлопедагогика B) Сурдопедагогика C) Логопедия D) Этнопедагогика Тўғри жавоб: C) Логопедия ✔ Изоҳ: Логопедия нутқ бузилишларининг сабаблари, олдини олиш ва коррексияси билан шуғулланади. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 202 27. Ижтимоий-когнитив каръера назариясида (СССТ) қайси омил касбий танловга кучли таъсир қилади? A) Ўз кучига ишонч ва натижалар кутилмаси B) Ташқи кўриниш ва бўй-басти C) Яшаш жойидаги об-ҳаво ва иқлим шароити D) Туғилган ой ва бурж белгиси Тўғри жавоб: A) Ўз кучига ишонч ва натижалар кутилмаси✔ Изоҳ: СССТ га кўра ўз кучига ишонч ва кутилаётган натижалар қизиқиш ва мақсадларни шакллантиради. 28. Рақамли қурилмалар ва ижтимоий тармоқлар орқали амалга ошириладиган буллинг қандай аталади? A) Моббинғ B) Кибербуллинғ C) Хейзинғ D) Троллинг-спорт Тўғри жавоб: B) Кибербуллинғ ✔ Изоҳ: Кибербуллинг хабарлар, изоҳлар, расм ва видеолар орқали онлайн муҳитда содир бўлади. 29. Педагог ходимларни касбий вазифаларига алоқаси бўлмаган ишларга жалб қилиш масаласида қонун қандай ёндашади? A) Раҳбар буйруғи бўлса, исталган ишга жалб қилинади B) Иш стажи кам педагоглар жалб қилиниши мумкин C) Қонунда назарда тутилган ҳоллардан ташқари тақиқланади D) Фақат ёзги таътил даврида мажбурий жалб қилинади Тўғри жавоб: C) Қонунда назарда тутилган ҳоллардан ташқари тақиқланади ✔ Изоҳ: Қонун педагогларни ўз касбий мажбуриятларига тааллуқли бўлмаган ишларга жалб этишни, қонунда кўрсатилган ҳоллардан ташқари, тақиқлайди. 30. Педагогиканинг қайси тармоғи катталар таълимини ўрганади? A) Тифлопедагогика B) Олигофренопедагогика C) Андрагогика D) Этнопедагогика Тўғри жавоб: C) Андрагогика ✔ Изоҳ: Андрагогика катталарни ўқитиш ва уларнинг таълим жараёни хусусиятларини ўрганадиган педагогика соҳасидир. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 203 34-вариант Машқ тестлари • битта тўғри жавоб 1. А. Бек ишлаб чиққан ёндашувга кўра эмотсионал муаммоларнинг асосий сабаби нима? A) Фақат болаликдаги онгсиз майллар B) Фақат об-ҳаво шароитлари C) Нотўғри, бузилган автоматик фикрлар D) Фақат ирсият Тўғри жавоб: C) Нотўғри, бузилган автоматик фикрлар✔ Изоҳ: Когнитив терапияда вазиятни талқин қилиш усули ҳис-туйғу ва хулққа таъсир қилади деб ҳисобланади. 2. Фаолиятга қизиқиш ортиб, иродавий зўр бериш талаб қилмай қолганда юзага келадиган диққат тури қайси? A) Ихтиёрий диққат B) Тарқоқ диққат C) Ихтиёрсиз диққат D) Ихтиёрийдан кейинги диққат Тўғри жавоб: D) Ихтиёрийдан кейинги диққат ✔ Изоҳ: Ихтиёрийдан кейинги диққат ихтиёрий диққат асосида пайдо бўлиб, фаолиятга қизиқиш туфайли сақланади. 3. Конфликтни бошқаришда «тайм-аут» (вақтинча тўхташ) қачон фойдали? A) Томонларнинг ҳиссиётлари ҳаддан ташқари қизиб кетганда B) Конфликт ҳали бошланмаганда C) Келишув имзоланиб бўлганда D) Томонлар хотиржам мулоқот қилаётганда Тўғри жавоб: A) Томонларнинг ҳиссиётлари ҳаддан ташқари қизиб кетганда ✔ Изоҳ: Қисқа танаффус қўзғалишни пасайтиради ва кейин муаммони оқилонароқ муҳокама қилиш имконини беради. 4. Медиаторнинг асосий вазифаси нима? A) Бир томонни ҳимоя қилиш B) Томонларга тайёр ечимни мажбурлаш C) Томонлар ўртасида конструктив мулоқотни ташкил этиш ва келишувга кўмаклашиш D) Айбдорни аниқлаб, жазо тайинлаш Тўғри жавоб: C) Томонлар ўртасида конструктив мулоқотни ташкил этиш ва келишувга ✔ кўмаклашиш Изоҳ: Медиатор бетараф бўлиб, томонларга манфаатларини аниқлаш ва ўзлари ечим топишда ёрдам беради. 5. Медиатсиянинг дастлабки босқичида одатда нима қилинади? A) Медиатор жараён қоидаларини тушунтиради ва томонларнинг розилигини олади B) Айбдорга жазо тайинланади C) Томонлар ажратиб юборилади D) Дарҳол якуний келишув имзоланади Тўғри жавоб: A) Медиатор жараён қоидаларини тушунтиради ва томонларнинг розилигини ✔ олади Изоҳ: Кириш босқичида махфийлик, бир-бирининг гапини бўлмаслик каби қоидалар келишилади. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 204 6. Педагог этикасида «адолат» тамойили нимани талаб қилади? A) Аълочиларга ресурс бериш B) Баҳоларни кайфиятга қараб қўйиш C) Асосан қийинчиликдаги ўқувчиларни эътиборсиз қолдириш D) Ресурслар ва эътиборни адолатли, камситмасдан тақсимлаш Тўғри жавоб: D) Ресурслар ва эътиборни адолатли, камситмасдан тақсимлаш✔ Изоҳ: Адолат ҳар бир ўқувчига тенг ҳурмат ва эҳтиёжига мос ёрдам кўрсатишни англатади. 7. Ўқитувчи ва ўқувчи ўртасидаги конфликтнинг олдини олишда қайси омил муҳим? A) Аниқ, адолатли ва олдиндан маълум қилинган талаблар B) Талабларнинг кутилмаганда ўзгариб туриши C) Ўқувчи фикрини тингламаслик D) Ўқувчиларни омма олдида танқид қилиш Тўғри жавоб: A) Аниқ, адолатли ва олдиндан маълум қилинган талаблар ✔ Изоҳ: Талаблар аниқ ва адолатли бўлса, тушунмовчилик ва норозилик сабаблари камаяди. 8. Киберсталкинг нима? A) Онлайн дарсларда мунтазам қатнашиб бориш B) Онлайн ўйинда рақибларни мунтазам ютиб чиқиш C) Онлайн ўйинда рақибларни мунтазам кузатиб, уларни ютиб чиқиш D) Онлайн тарзда кимнидир мунтазам кузатиш, таъқиб қилиш ва қўрқитиш Тўғри жавоб: D) Онлайн тарзда кимнидир мунтазам кузатиш, таъқиб қилиш ва қўрқитиш ✔ Изоҳ: Киберсталкинг — онлайн таъқиб қилиш, қўрқитувчи хабарлар юбориш ва ҳаракатларини кузатиш. 9. Эпштейн моделидаги «жамият билан ҳамкорлик» тури нимани назарда тутади? A) Фақат ўқитувчилар жамоаси ичида, ташқи ташкилотларсиз ишлашни B) Давлат органларига ҳисобот беришни C) Ота-оналар билан алоҳида ишлашни D) Маҳаллий ташкилот ва корхоналар ресурсларини жалб қилишни Тўғри жавоб: D) Маҳаллий ташкилот ва корхоналар ресурсларини жалб қилишни ✔ Изоҳ: Жамият билан ҳамкорлик маҳаллий ресурслар ва хизматларни болалар ва оилалар манфаатига сафарбар қилади. 10. Муваффақиятсизлик ёки номақбул хатти-ҳаракатга мантиқий кўринган «мақбул» изоҳ топиш қандай ҳимоя механизми? A) Конверсия B) Ратсионализатсия C) Идентификатсия D) Регрессия Тўғри жавоб: B) Ратсионализатсия ✔ Изоҳ: Ратсионализатсия ҳақиқий сабабни яшириб, ўзини оқлайдиган асослар келтиришдир. 11. Блоом таксономиясининг янгиланган вариантида энг юқори билиш даражаси қайси? A) Қўллаш B) Эслаб қолиш C) Яратиш D) Тушуниш Тўғри жавоб: C) Яратиш ✔ Изоҳ: Янгиланган Блоом таксономиясида даражалар эслаб қолишдан бошланиб, яратиш билан якунланади. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 205 12. СМАРТ мақсад қўйиш моделида «М» ҳарфи нимани англатади? A) Ўлчанадиган (меасурабле) B) Муҳим (меанингфул) C) Мотиватсион (мотиватинг) D) Мураккаб (сомплех) Тўғри жавоб: A) Ўлчанадиган (меасурабле)✔ Изоҳ: СМАРТ: аниқ, ўлчанадиган, эришиладиган, долзарб ва муддати белгиланган мақсад. 13. Маслаҳатчи ўқувчининг шахсий маълумотлари ёзилган қоғоз ҳужжатларни кераксиз бўлгач қандай йўқ қилади? A) Қоралама қоғоз сифатида ўқувчиларга тарқатиб юборади B) Оддий ахлат қутисига бутун ҳолда ташлайди C) Коридордаги умумий столда қолдиради D) Тиклаб бўлмайдиган усулда, масалан майдалаб йўқ қилади Тўғри жавоб: D) Тиклаб бўлмайдиган усулда, масалан майдалаб йўқ қилади ✔ Изоҳ: Шахсий маълумотли ҳужжатлар тиклаб бўлмайдиган тарзда йўқ қилинади. 14. Г. Селе стресс (умумий мослашув синдроми) моделида биринчи босқич қайси? A) Ҳолдан тойиш B) Тикланиш босқичи C) Қаршилик босқичи D) Хавотир (тревога) босқичи Тўғри жавоб: D) Хавотир (тревога) босқичи ✔ Изоҳ: Селе бўйича стресс хавотир, қаршилик ва ҳолдан тойиш босқичларидан иборат. 15. Маслаҳатчи чарчоқ ва касбий «ёниб кетиш» (бурноут) белгиларини сезса, нима қилиши керак? A) Ўз ҳолатига эътибор бериб, дам олиш ва супервизя орқали тикланиши B) Ўқувчиларни қабул қилишни огоҳлантирмасдан тўхтатиши C) Муаммони ҳеч кимга айтмай, ўзи енгишга уриниши D) Чарчоқни ҳаммадан яшириб, ишни сифатсиз бўлса ҳам бажаришда давом этиши Тўғри жавоб: A) Ўз ҳолатига эътибор бериб, дам олиш ва супервизя орқали тикланиши ✔ Изоҳ: Ўз руҳий саломатлигига ғамхўрлик қилиш сифатли ва хавфсиз касбий ёрдамнинг шартидир. 16. Муаммо маслаҳатчининг касбий ваколатидан ташқарида бўлса (масалан, оғир психик бузилиш), у нима қилиши керак? A) Муаммони эътиборсиз қолдириш B) Ўзи даволашни бошлаш C) Мижозга дори тавсия қилиш D) Мижозни тегишли мутахассисга йўналтириш Тўғри жавоб: D) Мижозни тегишли мутахассисга йўналтириш ✔ Изоҳ: Касбий этика маслаҳатчидан ўз компетенсияси доирасида ишлашни ва керак бўлганда йўналтиришни талаб қилади. 17. Кучли, кутилмаган қўзғовчи таъсирида иродавий зўр беришсиз юзага келадиган диққат тури қайси? A) Ихтиёрсиз диққат B) Ихтиёрийдан кейинги диққат C) Ихтиёрий диққат D) Тақсимланган диққат Тўғри жавоб: A) Ихтиёрсиз диққат ✔ Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 206 Изоҳ: Ихтиёрсиз диққат онгли мақсадсиз, қўзғовчининг кучи ёки янгилиги туфайли пайдо бўлади. 18. Намойиш ва иллюстратсия қайси таълим методлари гуруҳига киради? A) Кўргазмали методлар B) Амалий методлар C) Оғзаки методлар D) Рағбатлантириш методлари Тўғри жавоб: A) Кўргазмали методлар✔ Изоҳ: Кўргазмали методларда билим тасвир, модел, тажриба ёки жараённи кўрсатиш орқали берилади. 19. Секстинг (интим хабар ёки расм юбориш) вояга етмаганлар учун нима сабабдан хавфли? A) Телефон хотирасини тезда тўлдириб, ишини секинлаштиради B) Интернет уланишини секинлаштиради C) Расм тарқалиб, таҳдид ва шармандаликка сабаб бўлиши мумкин D) Ҳеч қандай хавф йўқ, бу шахсий иш Тўғри жавоб: C) Расм тарқалиб, таҳдид ва шармандаликка сабаб бўлиши мумкин ✔ Изоҳ: Юборилган расм устидан назорат йўқолади; у тарқалиши ва таҳдид учун ишлатилиши мумкин. 20. Мотиватсион интервюдаги ОАРС кўникмаларига нима киради? A) Очиқ саволлар, тасдиқлаш, акс эттириш ва умумлаштириш B) Огоҳлантириш, айблаш, рад этиш, сукут C) Тест, ташхис, ретсепт, назорат D) Буйруқ, талаб, жазо, мукофот Тўғри жавоб: A) Очиқ саволлар, тасдиқлаш, акс эттириш ва умумлаштириш ✔ Изоҳ: ОАРС: Опен қуестионс, Аффирматионс, Рефлестионс, Суммариес — мотиватсион интервюнинг асосий техникалари. 21. Рағбатлантириш, жазолаш ва мусобақа қайси тарбия методлари гуруҳига киради? A) Фаолиятни рағбатлантириш методлари B) Онгни шакллантириш методлари C) Кўргазмали методлар D) Тадқиқот методлари Тўғри жавоб: A) Фаолиятни рағбатлантириш методлари ✔ Изоҳ: Рағбатлантирувчи методлар хулқни мустаҳкамлаш ёки тузатиш учун ташқи ва ички туртки беради. 22. Муайян мавзу бўйича икки жамоа қарама-қарши позитсияни асослаб ҳимоя қиладиган метод қайси? A) Дебат B) Инсерт C) Диктант D) Кластер Тўғри жавоб: A) Дебат ✔ Изоҳ: Дебатда ўқувчилар далил келтириш, тинглаш ва қарши фикрга жавоб бериш кўникмаларини ривожлантиради. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 207 23. Сексторшн (сехтортион) нима? A) Интим расмларни тарқатиш билан таҳдид қилиб, бирор нарса талаб қилиш B) Шахсий файлларни булутли хотирага захиралаш C) Ижтимоий тармоқда пуллик реклама жойлаштириш D) Онлайн ўйинда катта пул ютуғини қўлга киритиб, уни ечиб олиш Тўғри жавоб: A) Интим расмларни тарқатиш билан таҳдид қилиб, бирор нарса талаб қилиш✔ Изоҳ: Сексторшн қурбон бўлган бола айбдор эмас; у талабга бўйсунмасдан дарҳол катталар ва ваколатли органларга мурожаат қилиши керак. 24. Таълим ва тарбиянинг қандай хусусияти қонун тамойилларида қайд этилган? A) Инсонпарвар ва демократик B) Тижорий ва рақобатли C) Авторитар ва қатъий D) Мафкуравий ва партиявий Тўғри жавоб: A) Инсонпарвар ва демократик ✔ Изоҳ: Қонун таълим ва тарбиянинг инсонпарварлик ва демократик хусусиятини асосий тамойил сифатида белгилайди. 25. Ўқув йили давомида ўқувчилар дам оладиган давр қандай аталади? A) Аккредитатсия B) Сессия C) Аттестатсия D) Таътил Тўғри жавоб: D) Таътил ✔ Изоҳ: Таътил — ўқув йили давомида ва ёзда белгиланган дам олиш даври. 26. СТЕАМ ёндашуви қайси соҳаларни бирлаштиради? A) Она тили, адабиёт, чет тили, тарих ва санъатни B) Тарих, ҳуқуқ, иқтисодиёт, фалсафа ва тилни C) Спорт, мусиқа, тарих, адабиёт ва географияни D) Фан, технология, муҳандислик, санъат ва математикани Тўғри жавоб: D) Фан, технология, муҳандислик, санъат ва математикани ✔ Изоҳ: СТЕАМ — фан, технология, муҳандислик, санъат ва математикани интегратсиялашган ҳолда ўргатиш. 27. Кучли ва қисқа муддатли, онгни қамраб оладиган, назорати қийин эмотсионал ҳолат қандай аталади? A) Кайфият B) Аффект C) Эҳтирос D) Ҳиссий фон Тўғри жавоб: B) Аффект ✔ Изоҳ: Аффект тўсатдан пайдо бўлиб, тез ўтиб кетади ва бу вақтда ўзини назорат қилиш кескин пасаяди. 28. Фаол тинглашнинг белгиси қайси? A) Суҳбат давомида телефон билан банд бўлиш B) Суҳбатдош фикрини қайта ифодалаб, аниқлаштирувчи саволлар бериш C) Фақат ўз фикрини исботлашга ҳаракат қилиб, тез жавоб бериш D) Суҳбатдошнинг гапини тез-тез бўлиб туриш Тўғри жавоб: B) Суҳбатдош фикрини қайта ифодалаб, аниқлаштирувчи саволлар бериш ✔ Изоҳ: Фаол тинглашда суҳбатдош сўзлари қайта ифодаланади, ҳис-туйғулари акс эттирилади ва саволлар берилади. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 208 29. Маҳалла билан ўқувчи ҳақида маълумот алмашишда махфийлик қандай сақланади? A) Маълумот маҳалланинг ижтимоий тармоқ гуруҳига жойланади B) Фақат бола манфаати учун зарур маълумот, белгиланган тартибда берилади C) Маълумот маҳалла йиғинида очиқ эълон қилинади D) Маҳаллага бола ҳақидаги ҳар қандай маълумот сўров бўйича тўлиқ берилади Тўғри жавоб: B) Фақат бола манфаати учун зарур маълумот, белгиланган тартибда берилади✔ Изоҳ: Ҳамкорликда ҳам шахсий маълумотлар фақат зарур ҳажмда ва бола манфаати учун бўлишилади. 30. Ўқитувчи ўқувчилар олдида тажриба ёки жараённи кўрсатиб, унинг моҳиятини очиб берадиган метод қандай аталади? A) Иншў B) Намойиш (демонстратсия) C) Анкета D) Диктант Тўғри жавоб: B) Намойиш (демонстратсия) ✔ Изоҳ: Намойиш методида ўқувчилар реал жараён ёки тажрибани бевосита кузатиб, унинг моҳиятини англайди. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 209 Суҳбат билети 1 Суҳбат саволлари (5 та савол, тайёрланиш — 10 дақиқа) 1. Кичик мактаб ёшидаги (7–10 ёш) болаларнинг асосий психологик хусусиятлари қандай ва маслаҳатчи буни ишида қандай ҳисобга олади? Намунавий жавоб / ечим:✔ Кичик мактаб ёши — боланинг етакчи фаолияти ўйиндан ўқишга ўтадиган давр. Асосий хусусиятлар: биринчидан, диққат ҳали беқарор, ихтиёрсиз диққат устун, бола 15–20 дақиқадан ортиқ бир ишга тўлиқ жамлана олмайди. Иккинчидан, тафаккур кўргазмали-образли, мавҳум тушунчалар мисол ва кўргазма орқали яхши ўзлашади. Учинчидан, ўқитувчи обрўси жуда юқори, бола ўзини катталар баҳоси орқали баҳолайди. Тўртинчидан, ўз хатти-ҳаракатини бошқариш (ихтиёрийлик) энди шаклланмоқда. Маслаҳатчи учун амалий хулосалар: машғулотларни қисқа, ўйин элементлари билан ташкил этиш; ўқитувчиларга баҳони бола шахсига эмас, ҳаракатига қаратишни тавсия қилиш; муваффақият ҳолатларини яратиш. Масалан, 2-синф ўқувчисидаги хавотирни расм чизиш ёки эртак орқали аниқлаш тўғридан-тўғри саволдан самаралироқ. 2. Низо (конфликт) нима? Мактабда учрайдиган низоларнинг турларини санаб беринг. Намунавий жавоб / ечим: ✔ Низо — икки ёки ундан ортиқ томоннинг манфаатлари, қадриятлари ёки мақсадлари тўқнашуви натижасида юзага келадиган, салбий ҳиссиётлар билан кечадиган қарама-қаршилик. Мактабда қуйидаги турлари кўп учрайди: шахс ичидаги низо (масалан, ўқувчи ота-она истаги ва ўз қизиқиши орасида қолиши); шахслараро низо (ўқувчи–ўқувчи, ўқувчи–ўқитувчи, ўқитувчи–ота-она); шахс ва гуруҳ ўртасидаги низо (синф бир ўқувчини четлатиши); гуруҳлараро низо (икки синф ёки гуруҳча ўртасида). Низонинг ўзи ҳар доим ёмон эмас: тўғри бошқарилса, муносабатларни аниқлаштиради ва ўсишга туртки беради. Маслаҳатчи низони таҳлил қилишда унинг сабабини, иштирокчиларини ва босқичини (яширин, очиқ, авж олиш, ечим) аниқлайди ҳамда шунга мос аралашув усулини танлайди. 3. БМТнинг Бола ҳуқуқлари тўғрисидаги конвенсиясининг асосий тамойилларини изоҳланг. Намунавий жавоб / ечим: ✔ Бола ҳуқуқлари тўғрисидаги конвенсия — 18 ёшга тўлмаган ҳар бир шахснинг фуқаролик, ижтимоий, иқтисодий ва маданий ҳуқуқларини белгиловчи халқаро ҳужжат; Ўзбекистон уни ратификатсия қилган. Унинг тўртта умумий тамойили бор: биринчи — камситмаслик, яъни барча болалар жинси, миллати, соғлиғи, оилавий аҳволидан қатъи назар тенг ҳуқуққа эга; иккинчи — боланинг манфаатлари устуворлиги, болага тегишли ҳар қандай қарорда унинг манфаати биринчи ўринга қўйилади; учинчи — яшаш, омон қолиш ва ривожланиш ҳуқуқи; тўртинчи — боланинг фикрини ҳурмат қилиш, яъни бола ўзига тегишли масалаларда фикр билдиради ва у ёшига мос равишда инобатга олинади. Маслаҳатчи учун бу амалиётда ўқувчи ҳақида қарор қабул қилишда унинг ўзини тинглаш, ҳеч бир болани четлатмаслик ва ҳар доим боланинг хавфсизлиги ва фаровонлигини устун қўйишни англатади. 4. Кибербуллинг нима ва у оддий буллингдан нимаси билан фарқ қилади? Намунавий жавоб / ечим: ✔ Кибербуллинг — рақамли воситалар (мессенжерлар, ижтимоий тармоқлар, ўйин платформалари) орқали бир шахсни қасддан ва такроран камситиш, қўрқитиш ёки обрўсизлантириш. Шакллари: ҳақоратли хабарлар, масхара қилувчи расм ёки видео тарқатиш, гуруҳ чатидан чиқариб ташлаш, сохта саҳифа очиш, шахсий маълумотни ошкор қилиш. Оддий буллингдан фарқлари: биринчидан, у сутка давомида давом этади, бола уйда ҳам ўзини хавфсиз ҳис қилмайди; иккинчидан, аудитория жуда катта ва контент тез тарқалади; учинчидан, тажовузкор аноним бўлиши мумкин, бу эса унга жазосизлик ҳиссини беради; тўртинчидан, тарқалган контентни тўлиқ ўчириш қийин. Шу билан бирга, кибербуллингнинг далилини сақлаш осонроқ. Маслаҳатчи ўқувчига скриншот олиш, жавоб қайтармаслик, тажовузкорни блоклаш ва платформага шикоят юборишни ўргатади. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 210 5. Ўқувчи бир ҳафтадан бери дарсга келмай қўйди. Маслаҳатчи сифатида қандай ҳаракат қиласиз? Намунавий жавоб / ечим:✔ Узоқ муддатли дарс қолдириш бола ҳаётида жиддий муаммо борлигининг сигнали бўлиши мумкин, шунинг учун тез, аммо эҳтиёткор ҳаракат керак. Қадамлар: 1) Синф раҳбаридан давомат, сўнгги баҳолар ва хулқ-атвордаги ўзгаришлар ҳақида маълумот оламан. 2) Шу куни ота-она билан боғланаман: бола уйдами, касалми, ота-она унинг мактабга келмаётганини биладими. 3) Агар ота- она билмаса ёки боғланиб бўлмаса, мактаб маъмуриятини хабардор қиламан ва белгиланган тартибда тегишли мутахассисларни жалб қиламиз. 4) Бола билан алоҳида, хотиржам суҳбат ўтказаман: сабаб буллинг, ўқишдаги қийинчилик, оилавий муаммо ёки соғлиқ бўлиши мумкин. 5) Сабабга қараб режа тузаман: ўқитувчилар билан қўшимча ёрдам, синфдаги муносабатлар устида ишлаш ёки ота-она билан маслаҳат. 6) Боланинг қайтишини кузатиб бораман ва натижани ҳужжатлаштираман. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 211 Суҳбат билети 2 Суҳбат саволлари (5 та савол, тайёрланиш — 10 дақиқа) 1. Ўсмирлик даврининг асосий психологик хусусиятлари ва «ўсмирлик инқирози» нимада намоён бўлади? Намунавий жавоб / ечим:✔ Ўсмирлик (тахминан 11–15 ёш) — болаликдан катталикка ўтиш даври бўлиб, унда жисмоний, гормонал ва ижтимоий ўзгаришлар бир вақтда кечади. Асосий хусусиятлар: «катталик ҳисси» пайдо бўлади, ўсмир мустақиллик ва ҳурмат талаб қилади; етакчи фаолият тенгдошлар билан мулоқотга айланади; ўз-ўзини англаш, ташқи кўринишга эътибор кучаяди; ҳиссиётлар кескин ва беқарор. Инқироз катталар назоратига қаршилик, қайсарлик, ота-она билан низолар, баҳога бефарқлик кўринишида намоён бўлади. Бу нормал ривожланиш босқичи, аммо катталарнинг нотўғри муносабати уни чуқурлаштиради. Маслаҳатчи ота-оналар ва ўқитувчиларга буйруқ ўрнига мулоқот, танлов имкониятини бериш, ўсмирни бошқалар олдида танқид қилмасликни тавсия этади. Масалан, синф соатида ўсмирларга масъулиятли вазифа бериш уларнинг катталик эҳтиёжини ижобий йўналтиради. 2. Томас–Килманн модели бўйича низода хулқ-атворнинг бешта стратегиясини тушунтиринг. Намунавий жавоб / ечим: ✔ Томас–Килманн модели низодаги хулқ-атворни икки ўлчов — ўз манфаатига интилиш ва бошқанинг манфаатини ҳисобга олиш — асосида таснифлайди. Бешта стратегия: 1) Рақобат — ўз фикрини ҳар қандай ҳолда ўтказиш; фавқулодда, тез қарор керак бўлганда ўринли. 2) Мослашиш — ўз манфаатидан воз кечиб, бошқага ён бериш; муносабат масаланинг ўзидан муҳимроқ бўлганда қўлланади. 3) Четланиш — низодан қочиш; вақтинча, ҳиссиётлар босилиши учун фойдали, лекин доимий ишлатилса муаммо йиғилади. 4) Муроса — ҳар икки томон қисман ён беради. 5) Ҳамкорлик — иккала томон манфаатини тўлиқ қондирувчи ечим излаш; энг самарали, лекин вақт талаб қилади. Маслаҳатчи ўқувчиларга вазиятга мос стратегияни танлашни ўргатади; масалан, медиатсияда томонларни айнан ҳамкорликка йўналтиради. 3. «Боланинг манфаатлари устуворлиги» тамойили мактаб амалиётида нимани англатади? Намунавий жавоб / ечим: ✔ Бу тамойилга кўра, болага тааллуқли ҳар қандай қарор қабул қилинганда — у мактаб маъмурияти, ўқитувчи, ота-она ёки давлат органи томонидан бўлсин — энг аввало боланинг хавфсизлиги, соғлиғи, ривожланиши ва фаровонлиги ҳисобга олинади. Катталарнинг қулайлиги, мактаб рейтинги ёки анъаналар бола манфаатидан устун қўйилмайди. Амалий мисоллар: ўқувчини бошқа синфга ўтказиш масаласи кўрилганда унинг мослашуви ва фикри инобатга олинади; интизомий чора танланганда бола таълим олиш ҳуқуқидан маҳрум қилинмайди; ота-оналар низосида маслаҳатчи бирор томонни эмас, болани ҳимоя қилади. Маслаҳатчи ҳар бир мураккаб ҳолатда ўзига «Бу қарор болага қандай таъсир қилади?» деган саволни бериши ва қарорни асослаб ҳужжатлаштириши лозим. 4. Шахсий маълумот нима ва ўқувчиларга уни интернетда ҳимоя қилишни қандай ўргатасиз? Намунавий жавоб / ечим: ✔ Шахсий маълумот — шахсни аниқлаш имконини берувчи ҳар қандай ахборот: тўлиқ исм, туғилган сана, уй манзили, телефон рақами, мактаб ва синф, ҳужжат маълумотлари, расмлар, жойлашув. Интернетга бир марта жойланган маълумотни тўлиқ қайтариб олиш деярли имконсиз, у фирибгарлик, таъқиб ёки шантаж учун ишлатилиши мумкин. Ўқувчиларга қуйидаги қоидаларни ўргатаман: профилни ёпиқ қилиш; манзил, телефон, мактаб номини очиқ ёзмаслик; расмда уй ёки мактаб белгилари кўринмаслигини текшириш; геолокатсия функсиясини ўчириш; нотаниш одамларга маълумот бермаслик; «совға ютдингиз» каби сўровномаларда маълумот киритмаслик. Машғулотда ўқувчилар ўз профилларини биргаликда текшириб, хавфли маълумотларни топиш машқини бажариши самарали. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 212 5. Ота-она мактабга келиб, фарзандига ўқитувчи адолатсиз баҳо қўйганидан қаттиқ шикоят қилди. Қандай йўл тутасиз? Намунавий жавоб / ечим:✔ Мақсад — низони авж олдирмасдан, бола манфаатини сақлаган ҳолда ҳал қилиш. Қадамлар: 1) Ота-онани хотиржам жойда қабул қиламан, гапини тўлиқ тинглайман, ҳиссиётини тан оламан: «Фарзандингиз учун хавотирда эканингизни тушунаман». 2) Фактларни аниқлайман: қайси фан, қайси баҳо, қандай мезон асосида. Ҳеч бир томонни олдиндан айбламайман. 3) Ўқитувчи билан алоҳида гаплашиб, баҳолаш мезонлари ва ишни кўриб чиқаман. 4) Зарур бўлса, ота-она, ўқитувчи ва маъмурият вакили иштирокида учрашув ташкил қиламан, мен воситачи сифатида қатнашаман. 5) Баҳо мезонларга мос бўлса, ота-онага тушунтирилади ва болага натижани яхшилаш режаси таклиф этилади; хато бўлса, белгиланган тартибда тузатилади. 6) Боланинг ўзи билан ҳам гаплашиб, уни қўллаб-қувватлайман ва натижани қайд этаман. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 213 Суҳбат билети 3 Суҳбат саволлари (5 та савол, тайёрланиш — 10 дақиқа) 1. Л. С. Вйготскийнинг «яқин ривожланиш зонаси» тушунчасини тушунтиринг ва таълимдаги аҳамиятини кўрсатинг. Намунавий жавоб / ечим:✔ Яқин ривожланиш зонаси — бола мустақил бажара оладиган вазифалар даражаси билан катталар ёки тажрибалироқ тенгдош ёрдамида бажара оладиган вазифалар даражаси орасидаги масофа. Вйготский фикрича, таълим ривожланишдан олдинда юриши керак, яъни бола аллақачон биладиган эмас, ёрдам билан уддалайдиган вазифалар уни ривожлантиради. Бундан «таянч» (ссаффолдинг) ғояси келиб чиқади: ўқитувчи дастлаб кўпроқ ёрдам беради, кейин уни аста-секин камайтиради. Амалий аҳамияти: вазифалар жуда осон бўлса зерикиш, жуда қийин бўлса хавотир ва қочиш пайдо бўлади. Маслаҳатчи ўқувчининг билиш қийинчиликларини ўрганишда фақат натижага эмас, у қандай ёрдам билан вазифани бажаришига қарайди. Масалан, жуфтликда ишлаш, намунали ечим, босқичма-босқич кўрсатмалар заиф ўқувчини яқин ривожланиш зонасида ушлаб туради. 2. Мактаб медиатсияси нима ва у қандай босқичларда ўтказилади? Намунавий жавоб / ечим: ✔ Медиатсия — низолашаётган томонларга бетараф учинчи шахс (медиатор) ёрдамида ўзаро мақбул келишувга эришишга кўмаклашувчи ихтиёрий жараён. Медиатор қарор чиқармайди ва ҳеч кимни айбламайди, у мулоқотни ташкил қилади. Асосий тамойиллар: ихтиёрийлик, бетарафлик, конфиденсиаллик, томонларнинг тенглиги. Босқичлари: 1) Тайёргарлик — ҳар бир томон билан алоҳида суҳбат, розилик олиш. 2) Кириш — қоидаларни келишиш: гапни бўлмаслик, ҳақоратсиз гапириш. 3) Ҳар бир томоннинг ҳикояси ва ҳиссиётлари тингланади. 4) Манфаатларни аниқлаш — «нима истайсиз» эмас, «нима учун бу сиз учун муҳим». 5) Вариантларни биргаликда излаш. 6) Келишувни аниқ ва ёзма шаклда қайд этиш. 7) Кейинроқ бажарилишини кузатиш. Мактабда тенгдошлар медиатсиясини ҳам жорий этиш мумкин: ўқитилган катта синф ўқувчилари кичиклар низосида воситачи бўлади. 3. Таълим олиш ҳуқуқи ва умумий ўрта таълимнинг мажбурийлиги маслаҳатчи фаолиятига қандай алоқадор? Намунавий жавоб / ечим: ✔ Ўзбекистонда ҳар кимнинг таълим олиш ҳуқуқи Конститутсия ва таълим тўғрисидаги қонунчилик билан кафолатланган, умумий ўрта таълим эса мажбурий ҳисобланади. Давлат таълимнинг бепул ва очиқ бўлишини, ота-оналар эса фарзандининг таълим олишини таъминлаш мажбуриятини олади. Маслаҳатчи фаолиятига алоқаси: биринчидан, мактабга келмаётган ёки ўқишни ташлаб кетиш хавфидаги ўқувчиларни эрта аниқлаш ва қайтариш унинг асосий вазифаларидан; иккинчидан, ҳеч бир бола соғлиғи, ногиронлиги, оилавий аҳволи ёки хулқ-атвори сабабли таълимдан четлатилмаслиги керак; учинчидан, интизомий чоралар болани таълимдан маҳрум қилмаслиги лозим. Масалан, бола оила боқиш учун ишлашга мажбур бўлса, маслаҳатчи маъмурият ва ижтимоий хизматлар билан ҳамкорликда оилага ёрдам йўлларини излайди. 4. Кучли парол қандай бўлади ва икки босқичли аутентификатсия нима учун керак? Намунавий жавоб / ечим: ✔ Парол — аккаунтни бегоналардан ҳимоя қилувчи асосий тўсиқ. Кучли парол камида 12 белгидан иборат, катта-кичик ҳарфлар, рақам ва белгиларни ўз ичига олади, исм, туғилган сана, «123456» каби тахмин қилиш осон маълумотларга асосланмайди. Қулай усул — бир нечта тасодифий сўздан иборат парол-ибора. Ҳар бир хизмат учун алоҳида парол ишлатиш керак, акс ҳолда битта сайт бузилса, барча аккаунтлар хавф остида қолади. Паролни ҳеч кимга, ҳатто энг яқин дўстга ҳам айтмаслик лозим. Икки босқичли аутентификатсия — паролдан ташқари СМС-код ёки илова орқали қўшимча тасдиқ сўраш; парол ўғирланса ҳам аккаунтга кириб бўлмайди. Машғулотда ўқувчилар билан Телеграм ва бошқа иловаларда икки босқичли ҳимояни биргаликда ёқиш амалий самара беради. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 214 5. Синфда бир ўқувчини мунтазам масхара қилишяпти, унга лақаб қўйиб, гуруҳ ишига қўшишмаяпти. Маслаҳатчи сифатида ҳаракатларингиз? Намунавий жавоб / ечим:✔ Бу буллинг белгилари: такрорийлик, кучлар номутаносиблиги ва қасддан камситиш. Қадамлар: 1) Жабрланувчи билан алоҳида, хавфсиз шароитда гаплашаман, уни тинглайман, айбдор эмаслигини ва ёрдам берилишини айтаман. 2) Фактларни йиғаман: ким, қачон, қаерда, гувоҳлар кимлар; синф раҳбари ва ўқитувчилардан кузатув сўрайман. 3) Ташаббускорлар билан алоҳида суҳбат ўтказаман, хатти-ҳаракатнинг қабул қилинмаслигини аниқ айтаман, лекин уларни шахс сифатида камситмайман, сабабини тушунишга ҳаракат қиламан. 4) Ҳар икки томоннинг ота-оналарини хабардор қиламан. 5) Синф билан буллингга қарши машғулот ўтказаман, кузатувчилар қандай ёрдам бера олишини муҳокама қиламиз. 6) Жабрланувчини кузатиб бораман, унинг синфдаги ижтимоий мавқеини мустаҳкамлаш учун имкониятлар яратаман. 7) Ҳаммасини ҳужжатлаштираман ва маъмуриятни хабардор қиламан. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 215 Суҳбат билети 4 Суҳбат саволлари (5 та савол, тайёрланиш — 10 дақиқа) 1. Ички ва ташқи мотиватсия ўртасидаги фарқ нима? Ўқувчида ички мотиватсияни қандай ривожлантириш мумкин? Намунавий жавоб / ечим:✔ Мотиватсия — фаолиятга ундовчи куч. Ички мотиватсияда ўқувчи ишни унинг ўзи қизиқ, мазмунли бўлгани учун бажаради; ташқи мотиватсияда эса баҳо, мақтов, совға ёки жазодан қочиш учун. Ташқи рағбатлар қисқа муддатда ишлайди, аммо ҳаддан ташқари кўп бўлса, ички қизиқишни сўндириши мумкин. Ўз-ўзини белгилаш назариясига кўра, ички мотиватсия учта эҳтиёж қондирилганда ўсади: мустақиллик (танлов имконияти), малакалилик (уддалай олиш ҳисси) ва боғлиқлик (илиқ муносабатлар). Амалий усуллар: вазифада танлов бериш; мақсадни кичик, эришиладиган қадамларга бўлиш; мавзуни ўқувчи ҳаёти билан боғлаш; натижани эмас, саъй-ҳаракатни мақташ; хатони ўрганиш имконияти сифатида кўрсатиш. Масалан, математикани севмайдиган ўқувчига унинг қизиқиши — футбол статистикаси орқали масала бериш. 2. Фаол тинглаш нима? Унинг асосий техникаларини мисоллар билан айтинг. Намунавий жавоб / ечим: ✔ Фаол тинглаш — суҳбатдошни нафақат эшитиш, балки унинг фикр ва ҳиссиётларини тушунганингизни кўрсатиш орқали ишонч яратувчи мулоқот усули. У маслаҳат суҳбатининг асосий воситасидир. Техникалар: 1) Диққатни кўрсатиш — кўз билан алоқа, бош ирғаш, гапни бўлмаслик. 2) Парафраз — эшитганини ўз сўзи билан қайтариш: «Демак, сен ўзингни синфда ёлғиз ҳис қиляпсан». 3) Ҳиссиётни акс эттириш: «Бу сени жуда хафа қилганга ўхшайди». 4) Аниқлаштирувчи саволлар: «Бу қачон бошланган?». 5) Очиқ саволлар — «ҳа» ёки «йўқ» билан жавоб бериб бўлмайдиган. 6) Пауза — суҳбатдошга ўйлаш учун вақт бериш. 7) Хулосалаш. Фаол тинглашда маслаҳат беришга, баҳо беришга ва ўз тажрибасини айтишга шошилмаслик муҳим. 3. Болани зўравонликнинг барча шаклларидан ҳимоя қилиш мажбурияти мактаб ходимларига нимани юклайди? Намунавий жавоб / ечим: ✔ Бола ҳуқуқлари тўғрисидаги халқаро ва миллий қонунчилик болани жисмоний, руҳий, жинсий зўравонликдан, эътиборсизлик ва эксплуататсиядан ҳимоя қилишни талаб қилади. Мактаб ходимлари бола билан ҳар куни учрашгани учун зўравонлик белгиларини биринчи бўлиб сезиши мумкин. Уларнинг мажбуриятлари: зўравонлик белгиларини (тушунтириб бўлмайдиган жароҳатлар, қўрқув, кескин хулқ ўзгариши, очлик, қаровсизлик) билиш; шубҳа туғилганда эътиборсиз қолдирмаслик; белгиланган тартибда маъмуриятни ва ваколатли органларни хабардор қилиш; болани қайта жароҳатламаслик — кўп марта сўроқ қилмаслик, айбламаслик; маълумот махфийлигини сақлаш. Муҳим: маслаҳатчи терговчи эмас, унинг вазифаси далил йиғиш эмас, балки болани тинглаш, хавфсизлигини таъминлаш ва мутахассисларга йўналтириш. 4. Фишинг нима ва ўқувчиларни ундан қандай ҳимоя қилиш мумкин? Намунавий жавоб / ечим: ✔ Фишинг — фирибгарлар ишончли ташкилот, дўст ёки машҳур хизмат номидан сохта хабар, ҳавола ёки саҳифа юбориб, парол, карта маълумотлари, СМС-код каби махфий маълумотларни қўлга киритиш усули. Болалар орасида кўп учрайдиган кўринишлари: «бепул ўйин валютаси», «Премиум обуна совға», «танловда ютдингиз», дўст номидан «овоз бер» ҳаволаси. Белгилари: шошилтириш («1 соат ичида»), жуда яхши таклиф, манзилдаги ғалати ҳарфлар, код ёки парол сўраш. Ҳимоя қоидалари: номаълум ҳаволаларни очмаслик; СМС-кодни ҳеч кимга айтмаслик; сайт манзилини қўлда киритиш; шубҳали хабар ҳақида катталарга айтиш; икки босқичли ҳимояни ёқиш. Машғулотда ҳақиқий ва сохта хабарлар намуналарини солиштириш машқи ўқувчиларда амалий кўникма ҳосил қилади. 5. Ўқувчининг билагида ўзини кесган изларни кўриб қолдингиз. Қандай ҳаракат қиласиз? Намунавий жавоб / ечим: ✔ Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 216 Ўзини жароҳатлаш — кучли руҳий оғриқ билан курашишнинг хавфли усули ва жиддий ёрдам талаб қилувчи сигнал. Қадамлар: 1) Хотиржамликни сақлайман, қўрқув, ғазаб ёки ҳайратни кўрсатмайман, бошқалар олдида гапирмайман. 2) Ўқувчини алоҳида, хавфсиз жойга таклиф қиламан ва ғамхўрлик билан гаплашаман: «Билагингдаги изларни кўрдим, сен ҳақингда қайғуряпман». 3) Айбламасдан тинглайман, «бундай қилма» деб буйруқ бермайман. 4) Хавф даражасини аниқлаш учун тўғридан-тўғри сўрайман: ўзини ўлдириш ҳақида ўйлаганми. 5) Бу ҳолатда махфийликни тўлиқ сақлай олмаслигимни очиқ тушунтираман, чунки ҳаёт хавфи бор. 6) Жароҳат янги бўлса, тиббиёт ходимини жалб қиламан. 7) Маъмурият ва ота-онани хабардор қиламан, психолог ёки психиатрга йўналтираман. 8) Мунтазам кузатиб бораман ва ҳаммасини ҳужжатлаштираман. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 217 Суҳбат билети 5 Суҳбат саволлари (5 та савол, тайёрланиш — 10 дақиқа) 1. Э. Эриксоннинг психососиал ривожланиш назарияси бўйича мактаб ёшига тўғри келадиган босқичларни тавсифланг. Намунавий жавоб / ечим:✔ Эриксон шахс ривожланишини саккиз босқичга ажратган, ҳар бирида шахс ҳал қилиши керак бўлган асосий зиддият мавжуд. Мактаб ёшига икки босқич тўғри келади. Биринчиси — «меҳнатсеварлик ёки ўзини паст ҳис қилиш» (тахминан 6–12 ёш): бола ўқиш, меҳнат ва кўникмаларни эгаллаш орқали ўзининг малакали эканини ҳис қилиши керак. Муваффақиятсизликлар ва доимий танқид эса «мен уддалай олмайман» деган ишончни шакллантиради. Иккинчиси — «ўзликни англаш ёки ролларнинг чалкашиши» (ўсмирлик): ўсмир «Мен кимман?», «Ким бўлмоқчиман?» саволларига жавоб излайди, турли ролларни синаб кўради. Маслаҳатчи учун хулоса: кичик синфларда муваффақият вазиятларини яратиш, ўсмирларга эса ўзини синаб кўриш учун хавфсиз имкониятлар — тўгараклар, лойиҳалар, касбга йўналтириш машғулотлари бериш муҳим. 2. Буллинг нима? Унинг турлари ва иштирокчиларини санаб беринг. Намунавий жавоб / ечим: ✔ Буллинг — бир ёки бир гуруҳ шахс томонидан кучсизроқ шахсга нисбатан қасддан ва такроран қилинадиган тажовуз. Унинг учта асосий белгиси: қасдданлик, такрорийлик ва кучлар номутаносиблиги. Битта жанжал ёки тенг кучлилар ўртасидаги низо буллинг ҳисобланмайди. Турлари: жисмоний (уриш, итариш, буюмларини бузиш), оғзаки (ҳақорат, лақаб, масхара), ижтимоий ёки релятсион (четлатиш, ғийбат тарқатиш, бошқаларни дўстлашмасликка ундаш) ва кибербуллинг. Иштирокчилар: тажовузкор, жабрланувчи, ёрдамчилар, қўллаб-қувватловчилар (кулиб турувчилар), бефарқ кузатувчилар ва ҳимоячилар. Тадқиқотлар кўрсатишича, кузатувчиларнинг муносабати буллингни тўхтатишда ҳал қилувчи рол ўйнайди. Шунинг учун маслаҳатчи профилактика ишини бутун синф билан, айниқса кузатувчиларни ҳимоячига айлантиришга қаратади. 3. Камситмаслик тамойили мактаб ҳаётида қандай намоён бўлиши керак? Намунавий жавоб / ечим: ✔ Камситмаслик — ҳар бир бола жинси, миллати, тили, дини, ижтимоий келиб чиқиши, соғлиғи, ногиронлиги, оилавий аҳволи ва бошқа белгиларидан қатъи назар тенг ҳуқуқ ва имкониятларга эга бўлишини англатувчи тамойил. У Конститутсия ва Бола ҳуқуқлари тўғрисидаги конвенсияда мустаҳкамланган. Мактаб ҳаётида намоён бўлиши: қабул ва синфларга тақсимлашда тенг ёндашув; тўгараклар, танловлар ва тадбирларда барча учун очиқ имконият; ўқитувчиларнинг баҳолашда холислиги; кам таъминланган оила фарзандларини масхара қилишга йўл қўймаслик; ногиронлиги бўлган ўқувчиларга мослаштирилган шароит. Маслаҳатчи яширин камситишга ҳам эътибор беради, масалан, «бу оиладан яхши ўқувчи чиқмайди» каби стереотипларга. Бундай ҳолатларда у ўқитувчилар билан суҳбат ва тренинглар ўтказади. 4. Болалар учун экран вақти меъёри ҳақида нима биласиз ва ота-оналарга қандай тавсиялар берасиз? Намунавий жавоб / ечим: ✔ Экран вақти — боланинг телефон, планшет, компютер ва телевизор олдида ўтказган вақти. Халқаро соғлиқни сақлаш тавсиялари кичик ёшдаги болалар учун экранни кескин чеклашни, мактаб ёшида эса ўқувдан ташқари кўнгилочар экран вақтини назорат қилишни маслаҳат беради. Муҳими фақат дақиқалар эмас, балки контент сифати ва экран ниманинг ўрнини эгаллаётгани: уйқу, жисмоний фаоллик, оила билан мулоқот. Ортиқча экран вақти уйқу бузилиши, диққат пасайиши, кўз чарчаши, ҳаракатсизлик билан боғлиқ. Ота-оналарга тавсиялар: оилавий рақамли қоидаларни биргаликда келишиш; ухлашдан бир соат олдин экранни ўчириш; ётоқхонада қурилма қолдирмаслик; овқатланиш вақтини «телефонсиз» қилиш; ўзи намуна бўлиш; экранни жазо ёки мукофот воситасига айлантирмаслик. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 218 5. Синф раҳбари сизга бир ўқувчи уйда калтакланаётганини айтганини хабар қилди. Ҳаракатларингиз қандай бўлади? Намунавий жавоб / ечим:✔ Бу бола хавфсизлигига бевосита таҳдид, шунинг учун кечиктирмасдан ҳаракат қилиш керак. Қадамлар: 1) Синф раҳбаридан бола айнан нима деганини, қачон ва қандай сўзлар билан айтганини аниқлаб, ёзиб оламан. 2) Бола билан хавфсиз, махфий шароитда бир марта, эҳтиёткорлик билан гаплашаман; йўналтирувчи саволлар бермайман, «нега айтмадинг» деб айбламайман. 3) Унга гапиргани тўғри бўлганини ва катталар ёрдам беришини айтаман, аммо сирни сақлашга ваъда бермайман. 4) Кўринадиган жароҳат бўлса, тиббиёт ходими қайд этади. 5) Дарҳол мактаб раҳбариятини хабардор қиламан ва белгиланган тартибда ваколатли органларга — васийлик ва ҳомийлик органи, ички ишлар органларига мурожаат қилинади. 6) Зўравонликда гумон қилинаётган ота-онага мустақил равишда хабар бермайман, чунки бу болага хавф туғдириши мумкин. 7) Болани кейинги босқичларда қўллаб-қувватлайман ва ҳаммасини ҳужжатлаштираман. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 219 Суҳбат билети 6 Суҳбат саволлари (5 та савол, тайёрланиш — 10 дақиқа) 1. Жан Пиаженинг когнитив ривожланиш босқичларини қисқача тавсифланг. Мактаб ёшидаги босқичларга алоҳида тўхталинг. Намунавий жавоб / ечим:✔ Пиаже бола тафаккури катталарникидан миқдор жиҳатидан эмас, сифат жиҳатидан фарқ қилишини кўрсатган ва тўрт босқични ажратган: сенсомотор (тахминан 0–2 ёш), оператсиягача (2– 7 ёш), аниқ оператсиялар (7–11 ёш) ва формал оператсиялар (11–12 ёшдан). Аниқ оператсиялар босқичида бола мантиқий фикрлай бошлайди, сақланиш тушунчасини, таснифлаш ва тартиблашни эгаллайди, аммо фақат аниқ, кўринадиган нарсалар асосида. Шунинг учун бошланғич синфда кўргазмалилик ва амалий ҳаракатлар муҳим. Формал оператсиялар босқичида ўсмир мавҳум, гипотетик фикрлай олади, «агар ... бўлса» типидаги фаразларни текширади, ахлоқий ва фалсафий саволларга қизиқади. Маслаҳатчи учун хулоса: тушунтиришлар ва машғулотлар боланинг тафаккур даражасига мос бўлиши керак. Масалан, кичик ўқувчига ҳиссиётларни расмлар орқали, ўсмирга эса мунозара орқали тушунтириш самаралироқ. 2. Стресс нима? Ўқувчиларга стресс билан курашишнинг қандай соғлом усулларини ўргатиш мумкин? Намунавий жавоб / ечим: ✔ Стресс — организмнинг таҳдид ёки юқори талаб сифатида қабул қилинган вазиятга жавоб реаксияси. Қисқа муддатли ўртача стресс сафарбар қилади, сурункали стресс эса соғлиқ, уйқу, диққат ва ўқишга зарар етказади. Ўқувчиларда белгилари: бош ёки қорин оғриғи, асабийлик, уйқу бузилиши, диққатни жамлай олмаслик, иштаҳанинг ўзгариши. Соғлом курашиш усуллари: чуқур нафас олиш машқлари (масалан, 4 сония нафас олиш, 4 сония ушлаб туриш, 4 сония чиқариш); жисмоний фаоллик; уйқу ва овқатланиш режими; катта вазифани кичик қисмларга бўлиш; ташвишларни қоғозга ёзиш; ишончли одам билан гаплашиш. Носоғлом усуллар — қочиш, ўзини ёпиш, экранга «қочиш», чекиш — ҳам муҳокама қилиниши керак. Маслаҳатчи бу кўникмаларни гуруҳ машғулотларида амалий машқ қилдиради. 3. Боланинг ўз фикрини эркин билдириш ва эшитилиш ҳуқуқи маслаҳатчи ишида қандай амалга оширилади? Намунавий жавоб / ечим: ✔ Бола ҳуқуқлари тўғрисидаги конвенсия болага ўзига тегишли барча масалаларда ўз фикрини эркин билдириш ҳуқуқини беради, унинг фикрига эса ёши ва етуклигига мос равишда аҳамият берилади. Бу бола ҳар доим ҳал қилувчи сўзга эга дегани эмас, аммо катталар уни тинглаши ва фикрини инобатга олиши шарт. Маслаҳатчи ишида амалга оширилиши: суҳбатда болага гапириш учун етарли вақт ва хавфсиз шароит яратиш; қарор қабул қилишдан олдин унинг фикрини сўраш, масалан, синфни алмаштириш, касб танлаш ёки ёрдам режаси тузишда; ўқувчилар ўзини ўзи бошқариш органлари ва сўровномалар орқали мактаб ҳаётига таъсир қилиш имконини бериш; болага қарор ва унинг сабабларини тушунарли тилда тушунтириш. Масалан, маслаҳатчи синф қоидаларини ўқувчилар билан биргаликда ишлаб чиқади. 4. Фейк янгиликлар нима ва ўқувчиларда медиа саводхонликни қандай ривожлантирасиз? Намунавий жавоб / ечим: ✔ Фейк янгилик — атайлаб ёки билмасдан тарқатиладиган ёлғон ёки бузиб кўрсатилган ахборот. У ваҳима, нафрат уйғотиш, томоша йиғиш ёки фирибгарлик мақсадида яратилади. Медиа саводхонлик — ахборотни топиш, танқидий баҳолаш ва масъулият билан тарқатиш қобилияти. Ўқувчиларга ўргатиладиган оддий текширув қадамлари: 1) Манба ким, у ишончли ташкилотми ёки номаълум каналми? 2) Сана ва контекст — эски расм янги воқеа сифатида берилмаганми? 3) Бошқа ишончли манбалар ҳам шуни ёзяптими? 4) Сарлавҳа кучли ҳиссиёт уйғотишга қаратилганми? 5) Расмни тескари қидирув орқали текшириш. Асосий қоида: текширилмаган хабарни «улашиш» тугмасини босишдан олдин тўхтаб ўйлаш. Машғулотда ўқувчилар реал ва сохта хабарлар намуналарини гуруҳларда таҳлил қилади. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 220 5. Мактабга янги келган 6-синф ўқувчиси бир ойдан бери ҳеч ким билан дўстлаша олмаяпти, танаффусларда ёлғиз қоляпти. Нима қиласиз? Намунавий жавоб / ечим:✔ Янги муҳитга мослашиш вақт талаб қилади, аммо бир ойлик ёлғизлик эътибор беришни талаб этади. Қадамлар: 1) Синф раҳбари ва ўқитувчилардан кузатув маълумотларини оламан: бола дарсда қандай, уни масхара қилишмаяптими. 2) Ўқувчи билан норасмий, илиқ суҳбат ўтказаман: аввалги мактаби, қизиқишлари, ҳозирги ҳиссиётлари ҳақида сўрайман. 3) Зарур бўлса, хавотир ва ўзига ишонч даражасини оддий методикалар билан ўрганаман. 4) Қизиқишларига мос тўгаракка жалб қиламан, чунки умумий фаолият дўстликнинг энг табиий йўли. 5) Синф раҳбари билан бирга гуруҳли ишларда уни очиқроқ, меҳрибон ўқувчилар билан бир гуруҳга қўйиш ёки «ҳамроҳ» тайинлашни келишамиз. 6) Синф билан жамоавий машқлар ўтказаман. 7) Ота-она билан боғланиб, уйдаги ҳолатини биламан. 8) Бир неча ҳафтадан сўнг натижани қайта баҳолайман. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 221 Суҳбат билети 7 Суҳбат саволлари (5 та савол, тайёрланиш — 10 дақиқа) 1. Инклюзив таълим нима ва мактаб маслаҳатчисининг ундаги роли қандай? Намунавий жавоб / ечим:✔ Инклюзив таълим — алоҳида таълим эҳтиёжлари бўлган болалар, жумладан ногиронлиги бўлган болаларнинг тенгдошлари билан бирга оддий мактабда, уларнинг эҳтиёжларига мослаштирилган шароитда ўқиши. Унинг асосида ҳар бир бола қадрли ва ўқишга қодир деган ғоя ётади. Инклюзия фақат болани синфга жойлаштириш эмас: дастур, баҳолаш, муҳит ва муносабатларни мослаштиришни талаб қилади. Маслаҳатчининг роли: боланинг кучли томонлари ва эҳтиёжларини ўрганишда иштирок этиш; ўқитувчилар билан индивидуал ёндашув режасини тузиш; синфда қабул қилувчи муҳит яратиш, тенгдошларни тайёрлаш; масхара ва четлатишнинг олдини олиш; ота-оналарни қўллаб-қувватлаш ва уларни бошқа мутахассислар билан боғлаш. Масалан, эшитишда муаммоси бор ўқувчи учун олдинги партага ўтириш ва ёзма кўрсатмалар беришни тавсия қилиш. 2. Хавотир (анксиете) белгиларини қандай аниқлайсиз ва хавотирли ўқувчига қандай ёрдам берасиз? Намунавий жавоб / ечим: ✔ Хавотир — келажакдаги ноаниқ таҳдидни кутиш билан боғлиқ нохуш ҳиссий ҳолат. Маълум даражадаги хавотир нормал, аммо у кундалик фаолиятга халақит берса, ёрдам керак. Белгилари: ҳиссий — доимий ташвиш, қўрқув, асабийлик; жисмоний — юрак уришининг тезлашиши, қорин оғриғи, терлаш, уйқу бузилиши; хулқий — доскага чиқишдан, имтиҳондан қочиш, ортиқча мукаммалликка интилиш, тез-тез ёрдам сўраш. Ёрдам: ўқувчини тинглаб, ҳис-туйғуларини нормал деб қабул қилиш; нафас ва мушакларни бўшаштириш машқларини ўргатиш; хавотирли фикрларни аниқлаб, уларни реалроқ фикрлар билан алмаштиришга ёрдам бериш; қўрқинчли вазиятларга босқичма-босқич яқинлашиш; ўқитувчилар билан келишиб, оғзаки жавобни аввал кичик гуруҳда беришга рухсат бериш. Кучли ва узоқ давом этаётган хавотирда мутахассисга йўналтираман. 3. Мактабда ўқувчиларнинг шахсий маълумотлари ва маслаҳат суҳбатлари натижаларини ҳимоя қилиш қандай тамойилларга асосланади? Намунавий жавоб / ечим: ✔ Ўзбекистонда шахсга доир маълумотларни йиғиш, сақлаш ва тарқатиш қонунчилик билан тартибга солинади: маълумот фақат қонуний мақсадда, зарур ҳажмда ва субъектнинг — вояга етмаганларда эса унинг қонуний вакилининг — розилиги билан қайта ишланади. Маслаҳатчи учун асосий тамойиллар: махфийлик — суҳбат ёзувлари, тест натижалари ва оилавий маълумотлар бегоналарга ошкор этилмайди; минималлик — фақат иш учун зарур маълумот йиғилади; хавфсиз сақлаш — қулфланадиган жойда ёки парол билан ҳимояланган қурилмада; рухсатсиз тарқатмаслик — ўқувчи расмлари ва натижаларини ижтимоий тармоқларга қўймаслик; мақсадга мувофиқлик — маълумот фақат бола манфаатида ишлатилади. Истисно: бола ҳаёти ёки хавфсизлигига таҳдид бўлганда маълумот белгиланган тартибда ваколатли шахсларга берилади. 4. Онлайн грооминг нима? Белгилари ва профилактикаси ҳақида гапиринг. Намунавий жавоб / ечим: ✔ Онлайн грооминг — катталар томонидан интернет орқали бола билан ишончли муносабат ўрнатиб, кейинчалик уни жинсий эксплуататсия, шантаж ёки бошқа зарарли мақсадларда фойдаланиш учун босқичма-босқич тайёрлаш. Гроомер кўпинча ўзини тенгдош қилиб кўрсатади, мақтов, совға, ўйин валютаси беради, «сени ҳеч ким мен каби тушунмайди» деб болани яқинларидан узоқлаштиради, сўнгра суҳбатни махфий тутишни талаб қилади, шахсий расм сўрайди ёки учрашув таклиф қилади. Белгилар: бола телефонини яширади, нотаниш «дўст» ҳақида гапиради, келиб чиқиши номаълум совғалар пайдо бўлади, кайфияти кескин ўзгаради. Профилактика: ўқувчиларга «махфийлик талаби — хавф белгиси» эканини ўргатиш; нотанишлар билан шахсий маълумот ва расм алмашмаслик; ҳар қандай ноқулай ҳолатда катталарга айтишни рағбатлантириш; ота-оналарга фарзанди билан ишончли мулоқотни сақлашни тавсия қилиш. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 222 5. Дарсда ўқитувчи ва ўқувчи ўртасида бақир-чақир билан жанжал бўлди, ўқувчи эшикни қарсиллатиб чиқиб кетди. Маслаҳатчи сифатида нима қиласиз? Намунавий жавоб / ечим:✔ Аввало ўқувчининг хавфсизлигини таъминлаш керак, чунки у дарсдан назоратсиз чиқиб кетган. Қадамлар: 1) Ўқувчини топаман ва унга тинчланиш учун вақт бераман, ҳиссиёт пасайгач, уни айбламасдан тинглайман. 2) Ўқитувчи билан ҳам алоҳида, ҳурмат билан гаплашаман, унинг нуқтаи назарини ва ҳиссиётини тушунаман. Ҳеч кимни бошқаси олдида айбламайман. 3) Низо сабабини аниқлайман: бир марталик ҳолатми ёки узоқ давом этаётган зиддиятми. 4) Ҳар икки томон розилиги билан воситачилик суҳбати ўтказаман, айбловсиз, ўз ҳис-туйғусини ифодаловчи гаплар билан мулоқот қилишга ёрдам бераман. 5) Ўқувчига ҳиссиётларни бошқариш ва ўз фикрини ҳурмат билан билдириш усулларини ўргатаман. 6) Зарур бўлса, ота-онани хабардор қиламан. 7) Бир неча кундан сўнг муносабатларни кузатиб бораман. Муҳим: маслаҳатчи ўқитувчининг ҳаками эмас, бетараф воситачидир. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 223 Суҳбат билети 8 Суҳбат саволлари (5 та савол, тайёрланиш — 10 дақиқа) 1. Иқтидорли болаларни аниқлаш ва улар билан ишлашнинг психологик-педагогик хусусиятлари қандай? Намунавий жавоб / ечим:✔ Иқтидор — бир ёки бир нечта соҳада ўртачадан юқори натижага эришиш имконини берувчи қобилиятлар мажмуи. У академик, ижодий, спорт, санъат ёки етакчилик соҳасида намоён бўлиши мумкин. Аниқлаш усуллари: кузатув, ўқитувчи ва ота-она фикрлари, олимпиада ва танлов натижалари, қобилият тестлари. Муҳим: иқтидор ҳар доим аъло баҳо билан мос келмайди, баъзи иқтидорли болалар зерикиш сабабли ёмон ўқиши мумкин. Психологик хусусиятлар: юқори қизиқувчанлик, мукаммалликка интилиш, танқидга сезгирлик, тенгдошлар билан мулоқотдаги қийинчиликлар, эмотсионал зўриқиш. Ишлаш йўналишлари: чуқурлаштирилган ва мураккаблаштирилган вазифалар, ментор бириктириш, лойиҳа ишлари; шу билан бирга муваффақиятсизликни қабул қилишни ўргатиш, ҳаддан ташқари юкламадан ҳимоя қилиш. Масалан, олимпиадага тайёрланаётган ўқувчида чарчаш белгиларини ўз вақтида сезиш. 2. «Мен-хабар» техникаси нима ва у низони ҳал қилишда қандай ёрдам беради? Намунавий жавоб / ечим: ✔ «Мен-хабар» — ўз ҳис-туйғу ва эҳтиёжларини бошқа одамни айбламасдан, ўз номидан ифодалаш усули. Унинг тескариси «Сен-хабар»: «Сен доим гапимни бўласан!» — бу айблов сифатида қабул қилинади ва ҳимояланиш ёки ҳужумни келтириб чиқаради. «Мен-хабар» тузилиши тўрт қисмдан иборат: 1) вазият — «Гапим бўлинганда...»; 2) ҳис-туйғу — «...мен ўзимни эътиборсиз ҳис қиламан...»; 3) сабаб — «...чунки фикримни охиригача айтолмайман...»; 4) истак — «...илтимос, гапимни тугатишимни кут». Бу усул суҳбатдошни эмас, хатти-ҳаракатни муҳокама қилади, шунинг учун низони юмшатади ва ҳамкорликка йўл очади. Маслаҳатчи ўқувчилар билан ролли ўйинларда «Сен-хабар»ларни «Мен-хабар»га айлантириш машқини ўтказади, бу усулни ўқитувчи ва ота- оналарга ҳам тавсия этади. 3. Ота-оналарнинг фарзанд тарбияси ва таълимидаги ҳуқуқ ва мажбуриятларини тушунтиринг. Намунавий жавоб / ечим: ✔ Қонунчиликка кўра, ота-оналар фарзандларининг тарбияси, соғлиғи, ривожланиши ва таълим олиши учун биринчи навбатда масъул. Уларнинг ҳуқуқлари: фарзандининг таълим муассасасини танлаш; унинг ўзлаштириши ва хулқ-атвори ҳақида маълумот олиш; мактаб бошқарувида, масалан, ота-оналар қўмитасида иштирок этиш; фарзандининг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш учун мурожаат қилиш. Мажбуриятлари: фарзандининг умумий ўрта таълим олишини таъминлаш; унинг соғлиғи ва хавфсизлиги ҳақида ғамхўрлик қилиш; зўравонликсиз тарбия бериш; мактаб билан ҳамкорлик қилиш. Ота-она ҳуқуқлари бола манфаатларига зид равишда амалга оширилиши мумкин эмас. Маслаҳатчи ота-оналарга уларнинг ҳуқуқ ва мажбуриятларини тушунтиради, уларни шерик сифатида кўради ва ота-оналар учун маслаҳат соатлари, семинарлар ташкил қилади. 4. Рақамли из нима ва у ўқувчининг келажагига қандай таъсир қилиши мумкин? Намунавий жавоб / ечим: ✔ Рақамли из — инсоннинг интернетдаги фаолияти натижасида қоладиган барча маълумотлар: пост ва изоҳлар, расмлар, лайклар, қидирув тарихи, рўйхатдан ўтган сайтлар. Фаол из — шахс онгли равишда қолдирган контент, пассив из эса сайтлар ва иловалар унинг билмаган ҳолда йиғадиган маълумот. Рақамли из узоқ сақланади, ўчирилган пост ҳам скриншот ёки архивда қолиши мумкин. Таъсири: келажакда олий таълим муассасаси, грант берувчи ёки иш берувчи номзоднинг очиқ профилларини кўриши мумкин; ҳақоратли изоҳ ёки ноўрин расм обрўга зарар етказади; шу билан бирга, ижобий из — лойиҳалар, ижодий ишлар, кўнгиллилик — имкониятлар очади. Ўқувчиларга қоида: «Жойлашдан олдин ўйла: буни бобом, ўқитувчим ва келажакдаги иш берувчим кўрса, уялмайманми?». Машғулотда ўқувчилар ўз исмини қидирув тизимида текшириб кўришади. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 224 5. 8-синф ўқувчисининг ота-онаси ажрашганидан кейин у ўзини тортиб олди, баҳолари пасайди ва дарсда йиғлаб юборяпти. Ҳаракатларингиз? Намунавий жавоб / ечим:✔ Ота-она ажрашуви бола учун йўқотиш ва кучли стресс манбаи; бола ўзини айбдор ҳис қилиши, хафагарчилик, ғазаб ёки хавотирни бошдан кечириши мумкин. Қадамлар: 1) Ўқувчи билан алоҳида, хотиржам суҳбатлашаман, ҳиссиётларини тан оламан: «Бу сен учун жуда оғир эканини тушунаман». 2) Унга ажрашув катталар қарори эканини ва у бунда айбдор эмаслигини тушунтираман. 3) Ҳиссиётларини ифода этиш йўлларини таклиф қиламан: суҳбат, расм, кундалик ёзиш. 4) Ҳар икки ота-она билан, иложи бўлса алоҳида, гаплашиб, болани низоларига аралаштирмаслик, уни «хабарчи» қилмасликни тавсия қиламан. 5) Ўқитувчилар билан вақтинча юкламани мослаштириш ва қўшимча ёрдамни келишаман. 6) Мунтазам қисқа учрашувлар билан кузатиб бораман. 7) Депрессия ёки ўзига зарар етказиш белгилари пайдо бўлса, мутахассисга йўналтираман. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 225 Суҳбат билети 9 Суҳбат саволлари (5 та савол, тайёрланиш — 10 дақиқа) 1. Биринчи синф ўқувчисининг мактабга мослашуви (адаптатсияси) қандай кечади ва дезадаптатсия белгилари қандай? Намунавий жавоб / ечим:✔ Мактабга мослашув — боланинг янги ижтимоий рол, кун тартиби, талаблар ва жамоага кўникиш жараёни. У одатда бир неча ой давом этади. Муваффақиятли мослашув белгилари: бола мактабга хоҳиш билан боради, ўқитувчи талабларини тушунади, синфдошлари билан мулоқот қилади, ўқув вазифаларини уддалайди. Дезадаптатсия белгилари: мактабга боришдан бош тортиш, эрталаб қорин ёки бош оғриғи, йиғлоқилик, уйқу бузилиши, ҳаддан ташқари чарчаш, тажовузкорлик ёки аксинча пассивлик, ўқув кўникмаларининг секин шаклланиши. Сабаблар: мактабга тайёргарлик етишмаслиги, ортиқча юклама, оиладаги босим, саломатлик. Маслаҳатчининг иши: сентябр– октябр ойларида кузатув ўтказиш, ўқитувчи ва ота-оналарга тавсия бериш, хавотирли болалар билан ўйин орқали машғулотлар. Масалан, ота-оналарга баҳолар ҳақида эмас, боланинг куни қандай ўтгани ҳақида сўрашни маслаҳат бериш. 2. Маслаҳат (консултатсия) суҳбатининг асосий босқичларини тушунтиринг. Намунавий жавоб / ечим: ✔ Маслаҳат суҳбати — ўқувчига муаммосини англаш ва ўзи ечим топишига ёрдам берувчи мақсадли мулоқот. Асосий босқичлар: 1) Алоқа ўрнатиш — илиқ кутиб олиш, қулай муҳит яратиш, махфийлик ва унинг чегараларини тушунтириш. 2) Муаммони ўрганиш — фаол тинглаш, очиқ саволлар орқали вазият, ҳиссиётлар ва сабабларни аниқлаш. 3) Мақсадни белгилаш — ўқувчи билан биргаликда нимага эришмоқчи эканини аниқ ва реал шаклда келишиш. 4) Ечим вариантларини излаш — ҳар бир вариантнинг ижобий ва салбий томонларини муҳокама қилиш; маслаҳатчи тайёр жавоб бермайди, ўқувчининг ўзини фикрлашга ундайди. 5) Ҳаракат режаси — аниқ қадамлар ва муддатлар. 6) Якунлаш — хулоса, кейинги учрашувни белгилаш. Муҳим: суҳбат охирида ўқувчи ўзини эшитилган ва қўллаб-қувватланган ҳис қилиши керак. 3. Ногиронлиги бўлган болаларнинг таълим олиш ҳуқуқлари қандай кафолатланади? Намунавий жавоб / ечим: ✔ Ногиронлиги бўлган болалар бошқа болалар билан тенг таълим олиш ҳуқуқига эга; бу халқаро ҳужжатлар, жумладан Ногиронлиги бўлган шахслар ҳуқуқлари тўғрисидаги конвенсия ва миллий қонунчиликда мустаҳкамланган. Асосий кафолатлар: камситмаслик — ногиронлик сабабли мактабга қабул қилишни рад этиш мумкин эмас; оқилона мослаштириш — боланинг эҳтиёжига мос шароит: пандус, махсус жиҳозлар, индивидуал дастур, қўшимча вақт; таълим шаклини танлаш имконияти — умумий мактабда инклюзив, ихтисослаштирилган ёки уйда таълим; психологик- педагогик қўллаб-қувватлаш. Маслаҳатчининг вазифаси: боланинг мослашувини кузатиш, ўқитувчиларга индивидуал ёндашув бўйича тавсиялар бериш, синфда ҳурмат ва қабул қилиш муҳитини шакллантириш, ота-оналарга уларнинг ҳуқуқлари ва мурожаат йўлларини тушунтириш. 4. Компютер ўйинларига қарамлик белгилари қандай ва маслаҳатчи бунда қандай ёрдам беради? Намунавий жавоб / ечим: ✔ Ўйинлар ўз-ўзидан зарарли эмас: улар мантиқ, реаксия ва жамоавий ишлашни ривожлантириши мумкин. Муаммо ўйин боланинг ҳаётида асосий ўринни эгаллаб, бошқа соҳаларга зарар етказа бошлаганда пайдо бўлади. Қарамлик белгилари: ўйин вақтини назорат қила олмаслик; ўйиндан узилганда кучли асабийлик ва тажовуз; ўқиш, уйқу, овқат, дўстлар ва оиладан воз кечиш; салбий оқибатларга қарамай ўйнашни давом эттириш; ўйин ҳақида ёлғон гапириш. Ёрдам: ўқувчини айбламасдан, ўйин унга нима бераётганини аниқлаш — муваффақият ҳисси, дўстлар, муаммолардан қочиш; реал ҳаётда шу эҳтиёжларни қондирувчи фаолият топиш — спорт, тўгарак; ота-она билан биргаликда вақт чегаралари ва қоидаларини келишиш; қурилмани тўсатдан тортиб олмаслик. Оғир ҳолатларда мутахассисга йўналтираман. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 226 5. Синфнинг Телеграм гуруҳида бир ўқувчининг масхараомуз монтаж қилинган расми тарқалди. Қандай ҳаракат қиласиз? Намунавий жавоб / ечим:✔ Бу кибербуллинг ҳолати, контент тез тарқалгани сабабли зудлик билан ҳаракат керак. Қадамлар: 1) Жабрланган ўқувчи билан гаплашаман, уни қўллаб-қувватлайман, айбдор эмаслигини айтаман. 2) Далилларни сақлаб қўяман: скриншот, сана, юборувчи. 3) Гуруҳ администратори — синф раҳбари ёки ўқувчи — орқали расмни ўчиртираман, тарқатишни тўхтатишни сўрайман. 4) Расмни яратган ва тарқатганларни аниқлаб, улар билан алоҳида суҳбат ўтказаман: ҳаракатнинг оқибатлари, жабрланувчига етказилган зарар ҳақида. 5) Барча томонларнинг ота-оналарини хабардор қиламан. 6) Синф билан рақамли этика ва кибербуллинг мавзусида машғулот ўтказаман, «улашган ҳам иштирокчи» эканини тушунтираман. 7) Контент шармандали ёки интим характерда бўлса, маъмурият орқали ваколатли органларга мурожаат қилинади. 8) Жабрланувчининг ҳолатини кейинги ҳафталарда кузатиб бораман. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 227 Суҳбат билети 10 Суҳбат саволлари (5 та савол, тайёрланиш — 10 дақиқа) 1. Бошланғич синфдан 5-синфга ўтишда ўқувчилар қандай қийинчиликларга дуч келади ва маслаҳатчи қандай ёрдам беради? Намунавий жавоб / ечим:✔ 5-синфга ўтиш — иккинчи муҳим мослашув даври. Бола битта ўқитувчидан кўплаб фан ўқитувчиларига ўтади, ҳар бири ўз талаб ва услубига эга; янги фанлар ва ўқув юкламаси кўпаяди; дарс жадвали ва хоналар ўзгаради. Бу давр кўпинча ўсмирликнинг бошланишига тўғри келади. Қийинчиликлар: баҳоларнинг пасайиши, уй вазифасининг кўпайишидан чарчаш, ташкилий чалкашлик, хавотир, баъзан синф жамоасининг ўзгариши. Маслаҳатчининг ёрдами: ўтишдан олдин 4-синф ўқувчиларини янги ўқитувчилар билан таништириш; сентябрда мослашувни кузатиш ва сўровнома ўтказиш; ўқувчиларга вақтни режалаштириш ва кундалик юритишни ўргатиш; фан ўқитувчиларига дастлабки ҳафталарда талабларни бир хиллаштиришни тавсия қилиш; ота- оналарга баҳоларнинг вақтинча пасайиши нормал эканини тушунтириш. 2. Ишонч ва суҳбатдаги конфиденсиаллик: маслаҳатчи қачон махфийликни бузишга мажбур? Намунавий жавоб / ечим: ✔ Конфиденсиаллик — маслаҳатчи суҳбатда олинган маълумотни ўқувчининг розилигисиз учинчи шахсларга ошкор қилмаслиги. У ишончнинг асоси: ўқувчи сир сақланишига ишонмаса, очилмайди. Аммо махфийлик мутлақ эмас. Уни бузиш зарур бўлган ҳолатлар: ўқувчининг ҳаёти ёки соғлиғига жиддий хавф, жумладан суитсид нияти ёки ўзини жароҳатлаш; ўқувчига нисбатан зўравонлик ёки эксплуататсия; ўқувчи бошқаларга жиддий зарар етказиш ниятида; қонун талаб қилган ҳоллар. Шунинг учун биринчи суҳбатдаёқ махфийлик чегаралари тушунтирилади: «Айтганларинг орамизда қолади, фақат ҳаётингга ёки хавфсизлигингга хавф бўлса, ёрдам бериш учун бошқа катталарга айтишим керак бўлади». Махфийлик бузилганда ҳам ўқувчига бу ҳақда айтилади ва фақат зарур маълумот, фақат керакли шахсларга берилади. 3. Болалар меҳнатига оид асосий тақиқлар ва мактабнинг бу борадаги вазифаси қандай? Намунавий жавоб / ечим: ✔ Халқаро меҳнат стандартлари ва Ўзбекистон қонунчилиги болаларнинг соғлиғи, хавфсизлиги, ахлоқи ва таълим олишига зарар етказувчи меҳнатни тақиқлайди. Асосий тамойиллар: болаларни мажбурий меҳнатга жалб қилиш мумкин эмас; оғир ва зарарли шароитдаги ишларга вояга етмаганлар қўйилмайди; рухсат этилган енгил иш ўқишга халақит бермаслиги, қонунда белгиланган ёш ва иш вақти чегараларига риоя қилиниши керак. Таълим муассасалари ўқувчиларни ўқув жараёнидан ажратиб, ишга жалб қилиши қатъиян ман этилади. Мактаб ва маслаҳатчининг вазифаси: ўқувчининг ишлашга мажбурланаётгани белгиларини — чарчаш, дарс қолдириш, жароҳатлар — аниқлаш; оила билан суҳбат ўтказиш; зарур бўлса, ижтимоий ёрдам хизматлари ва ваколатли органларни жалб қилиш; ўқувчига таълим олишни давом эттиришга ёрдам бериш. 4. Ота-она назорати воситалари нима ва уларни қандай қилиб тўғри қўллаш керак? Намунавий жавоб / ечим: ✔ Ота-она назорати воситалари — боланинг қурилмаларидаги контент, иловалар ва экран вақтини чеклаш ёки кузатиш имконини берувчи дастурлар ва созламалар. Масалан, телефон оператсион тизимларидаги ўрнатилган оилавий режимлар, иловалар дўконидаги ёш чекловлари, қидирув тизимларида хавфсиз қидирув, видео платформаларнинг болалар режими. Улар кичик ёшдаги болаларни номақбул контентдан ҳимоя қилишда фойдали. Аммо тўғри қўллаш қоидалари муҳим: назоратни яширинча эмас, бола билан очиқ келишиб ўрнатиш; ёши ошгани сари чекловларни камайтириб, ўзини ўзи бошқаришни ўргатиш; техник воситаларни мулоқот ўрнини босувчи эмас, тўлдирувчи сифатида кўриш. Ўсмирларни қаттиқ яширин кузатиш ишончни бузади ва уларни четлаб ўтиш йўлларини излашга ундайди. Маслаҳатчи ота-оналар учун амалий семинарда созламаларни биргаликда кўрсатиб беради. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 228 5. Танаффусда икки ўқувчи муштлашди, бири енгил жароҳат олди. Маслаҳатчи сифатида қандай ҳаракат қиласиз? Намунавий жавоб / ечим:✔ Биринчи навбатда хавфсизлик, кейин сабабларни аниқлаш ва такрорланишнинг олдини олиш. Қадамлар: 1) Жанжални тўхтатиш, ўқувчиларни бир-биридан ажратиш, томошабинларни тарқатиш. 2) Жароҳатланган ўқувчини тиббиёт хонасига юбориш. 3) Ҳар икки ўқувчига тинчланиш учун вақт бериб, кейин улар билан алоҳида гаплашиш: нима бўлди, нима ҳис қилишди. Гувоҳларни ҳам тинглаш. 4) Ҳодиса бир марталикми ёки узоқ давом этаётган низо, буллинг ёки гуруҳлар ўртасидаги зиддиятми — аниқлаш. 5) Ота-оналарни хабардор қилиш ва маъмуриятга ҳисобот бериш; интизомий масала мактаб тартибига кўра ҳал қилинади. 6) Томонлар рози бўлса, медиатсия ўтказиб, келишувга эришиш. 7) Тажовузкор хулқли ўқувчи билан ғазабни бошқариш бўйича ишлаш. 8) Ҳолатни ҳужжатлаштириш ва кузатиб бориш. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 229 Суҳбат билети 11 Суҳбат саволлари (5 та савол, тайёрланиш — 10 дақиқа) 1. Диққат етишмовчилиги ва гиперактивлик синдроми (ДЕҲБ) белгилари қандай ва бундай ўқувчи билан ишлашда нималарга эътибор берилади? Намунавий жавоб / ечим:✔ ДЕҲБ — диққатни жамлаш, импулсларни назорат қилиш ва фаолликни бошқаришдаги доимий қийинчиликлар билан намоён бўладиган нейроривожланиш ҳолати. Асосий белгилар: диққатсизлик — тез чалғиш, вазифани охирига етказмаслик, нарсаларини йўқотиш; гиперактивлик — жойида ўтира олмаслик, кўп гапириш; импулсивлик — навбатни кутмаслик, гапни бўлиш. Белгилар турли шароитда, узоқ вақт давом этиши керак. Муҳим: ташхисни фақат шифокор қўяди, маслаҳатчи кузатади ва йўналтиради. Ишлаш тавсиялари: ўқувчини чалғитувчилардан узоқроқ, ўқитувчига яқин ўтқазиш; кўрсатмаларни қисқа ва босқичма-босқич бериш; катта вазифани бўлакларга ажратиш; ҳаракат учун қонуний имконият бериш, масалан, доскани артиш; яхши хулқни дарҳол рағбатлантириш; болани «дангаса» ёки «тарбиясиз» деб тамғаламаслик. 2. Депрессия ва суитсид хавфининг огоҳлантирувчи белгилари қандай? Маслаҳатчи нимани билиши шарт? Намунавий жавоб / ечим: ✔ Депрессия — узоқ давом этувчи ғамгинлик, қизиқишнинг йўқолиши ва ҳаётий қувват пасайиши билан кечадиган ҳолат. Ўсмирларда у кўпинча ғамгинлик ўрнига асабийлик, жаҳлдорлик билан намоён бўлади. Белгилар: икки ҳафтадан кўп тушкун кайфият; севимли машғулотлардан воз кечиш; уйқу ва иштаҳанинг ўзгариши; ўзини қадрсиз ҳис қилиш; ўқишнинг кескин пасайиши. Суитсид хавфининг огоҳлантирувчи сигналлари: ўлим ҳақида гапириш ёки ёзиш, «мен бўлмасам яхши бўларди» каби иборалар, буюмларини тарқатиш, хайрлашиш, тўсатдан тинчланиб қолиш. Маслаҳатчи билиши шарт: суитсид ҳақида тўғридан-тўғри сўраш хавфни оширмайди, аксинча ёрдамга йўл очади; бундай ҳолатда ўқувчини ёлғиз қолдирмаслик; махфийлик сақланмайди; ота- она ва маъмурият дарҳол хабардор қилинади, бола зудлик билан мутахассисга йўналтирилади. 3. Васийлик ва ҳомийлик органлари қандай вазифаларни бажаради ва мактаб улар билан қачон ҳамкорлик қилади? Намунавий жавоб / ечим: ✔ Васийлик ва ҳомийлик органлари — ота-она қарамоғидан маҳрум бўлган ёки ҳуқуқлари бузилаётган болаларнинг ҳуқуқ ва манфаатларини ҳимоя қилувчи давлат тузилмалари. Уларнинг вазифалари: ота-онасиз қолган болаларни аниқлаш ва ҳисобга олиш; уларни оилага — васийлик, фарзандликка олиш ёки оилавий тарбиянинг бошқа шаклларига жойлаштириш; васийлар фаолиятини назорат қилиш; боланинг мулкий ва шахсий ҳуқуқларини ҳимоя қилиш; ота-оналик ҳуқуқлари билан боғлиқ ишларда судга хулоса бериш. Мактаб улар билан қуйидаги ҳолларда ҳамкорлик қилади: бола қаровсиз қолганда ёки ота-онаси унинг тарбиясидан бўйин товлаганда; болага нисбатан зўравонлик ёки эътиборсизлик шубҳаси бўлганда; васийликдаги боланинг аҳволини ўрганишда. Маслаҳатчи бундай ҳолатда маъмурият орқали, белгиланган тартибда, ҳужжатлаштирилган маълумот тақдим этади. 4. Ижтимоий тармоқлардаги махфийлик созламалари ва ёш чегаралари ҳақида ўқувчиларга нималарни тушунтирасиз? Намунавий жавоб / ечим: ✔ Кўпчилик йирик ижтимоий тармоқлар ўз фойдаланиш шартларида рўйхатдан ўтиш учун минимал ёшни белгилайди, одатда 13 ёш. Бу чегара болалар шахсий маълумотларини ҳимоя қилиш ва номақбул контентдан сақлаш учун қўйилган; ёшни ёлғон кўрсатиш болани ҳимоя механизмларидан маҳрум қилади. Ўқувчиларга тушунтириладиган созламалар: профилни ёпиқ қилиш; ким хабар ёзиши, қўнғироқ қилиши ва гуруҳга қўшиши мумкинлигини чеклаш; телефон рақамини яшириш; геолокатсияни ўчириш; «охирги фаоллик» вақтини яшириш; номаълум одамлардан дўстлик сўровларини қабул қилмаслик; шубҳали аккаунтларни блоклаш ва шикоят Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 230 қилиш. Машғулотда мен илова созламаларини проектор орқали босқичма-босқич кўрсатаман, ўқувчилар эса бир вақтда ўзлариникини созлашади. 5. Ота-она 9-синф ўқувчисини ўзи истамаган касбга мажбурлаяпти, ўқувчи тушкунликда ва сиздан ёрдам сўради. Қандай йўл тутасиз? Намунавий жавоб / ечим:✔ Бу шахс ичидаги ва оилавий низо: ўқувчи ўз қизиқиши ва ота-она кутишлари орасида қолган. Мақсад — томонларни қарама-қарши қўймасдан, асосланган танловга ёрдам бериш. Қадамлар: 1) Ўқувчини тинглайман, ҳиссиётини тан оламан ва унинг қизиқишлари, қадриятлари, кучли томонларини ўрганаман. 2) Касбга йўналтириш методикалари — қизиқишлар ва қобилиятлар сўровномаларини ўтказаман. 3) Турли касблар, уларнинг талаблари ва таълим йўллари ҳақида маълумот бераман. 4) Ўқувчига ота-онаси билан ҳурмат билан, далиллар асосида гаплашишга тайёрланишда ёрдам бераман. 5) Ота-она билан учрашув ўтказаман: уларнинг хавотирини — барқарор даромад, обрў — тушунаман ва диагностика натижаларини кўрсатаман. 6) Муросавий вариантларни биргаликда кўриб чиқамиз. 7) Тушкунлик кучайса, алоҳида психологик ёрдам кўрсатаман. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 231 Суҳбат билети 12 Суҳбат саволлари (5 та савол, тайёрланиш — 10 дақиқа) 1. Ўқувчиларнинг ўқишга қизиқиши пасайишининг асосий сабаблари нималардан иборат? Намунавий жавоб / ечим:✔ Ўқишга қизиқишнинг пасайиши одатда бир нечта омил натижаси бўлади. Шахсий сабаблар: ўқув кўникмаларидаги бўшлиқлар — бола олдинги мавзуни тушунмаган; муваффақиятсизликлардан кейин «барибир уддалай олмайман» деган ишонч; соғлиқ, уйқу етишмаслиги; ўсмирлик давридаги қизиқишларнинг ўзгариши. Педагогик сабаблар: бир хил, зерикарли дарс методлари; билимнинг ҳаётдан узилганлиги; фақат хатога эътибор берувчи баҳолаш; ўқитувчи билан бузилган муносабат. Ижтимоий-оилавий сабаблар: оилада таълимга паст қадрият, ота-она босими ёки аксинча бефарқлиги, тенгдошлар таъсири, буллинг. Рақамли омил: тез алмашувчи контентга ўрганган миянинг узоқ диққатга қийналиши. Маслаҳатчи сабабни аниқлаш учун суҳбат, кузатув, сўровнома ва ўқитувчилар фикрини бирлаштиради, сўнг аниқ сабабга қаратилган режа тузади, масалан, билим бўшлиғи бўлса, қўшимча машғулот. 2. Тажовузкорлик (агрессия) сабаблари ва ўқувчиларда ғазабни бошқариш кўникмасини қандай ривожлантириш мумкин? Намунавий жавоб / ечим: ✔ Агрессия — бошқаларга жисмоний ёки руҳий зарар етказишга қаратилган хатти-ҳаракат. Унинг сабаблари: оилада зўравонликни кузатиш ва ўзлаштириш; эҳтиёжларнинг қондирилмаслиги ва фрустратсия; ҳиссиётларни сўз билан ифода эта олмаслик; ўзини ҳимоя қилиш; тенгдошлар орасида обрў қозонишга интилиш; баъзан неврологик ёки руҳий ҳолатлар. Кўпинча агрессия ортида қўрқув, алам ёки ожизлик ҳисси яширинган бўлади. Ғазабни бошқаришни ўргатиш босқичлари: 1) Ғазабнинг танадаги сигналларини таниш — юз қизариши, муштнинг тугилиши. 2) «Тўхта» техникаси — тўхтаб, чуқур нафас олиш, ўнгача санаш. 3) Вазиятни бошқача талқин қилиш. 4) Ҳиссиётни айбловсиз сўзлар билан ифодалаш. 5) Энергияни хавфсиз чиқариш — спорт, жисмоний ҳаракат. Маслаҳатчи бу кўникмаларни ролли ўйинларда машқ қилдиради ва ижобий ўзгаришларни рағбатлантиради. 3. Таълим муассасасида жисмоний жазо ва педагогнинг камситувчи муносабатига нима учун йўл қўйиб бўлмайди? Намунавий жавоб / ечим: ✔ Бола ҳуқуқлари тўғрисидаги конвенсия ва миллий қонунчилик боланинг шаъни ва қадр- қимматини ҳимоя қилади, унга нисбатан ҳар қандай зўравонликни тақиқлайди. Мактаб интизоми боланинг инсон қадр-қимматини ҳурмат қилган ҳолда таъминланиши керак. Шу сабабли уриш, қулоқ чўзиш, узоқ вақт тик турғизиш каби жисмоний жазолар, шунингдек ҳақорат қилиш, синф олдида масхара қилиш, қўрқитиш каби руҳий камситишлар мутлақо номақбул. Бундай чоралар самарасиз ҳам: улар болада қўрқув, нафрат, мактабдан қочишни келтириб чиқаради ва зўравонликни муаммоларни ҳал қилиш усули сифатида ўргатади. Педагог бундай ҳаракати учун интизомий ва қонунда назарда тутилган бошқа жавобгарликка тортилиши мумкин. Маслаҳатчи ўқитувчиларга ижобий интизом усулларини — аниқ қоидалар, оқибатлар, рағбатлантириш, шахсий суҳбатни — ўргатади. 4. Интим расмларни тарқатиш ва улар орқали шантаж қилиш (сексторшн) хавфи ҳақида ўқувчиларга қандай гапириш керак? Намунавий жавоб / ечим: ✔ Сексторшн — шахснинг интим расм ёки видеосини қўлга киритиб, уни тарқатиш билан қўрқитиб пул, янги расмлар ёки бошқа нарсаларни талаб қилиш. Фирибгарлар кўпинча тенгдош ёки «севгили» қиёфасида чиқади. Ўқувчилар билан гаплашишда қўрқитиш эмас, аниқ ва хотиржам оҳанг керак. Асосий хабарлар: интернетга юборилган расм устидан назорат йўқолади; ҳеч кимга, ҳатто ишончли одамга ҳам интим расм юбормаслик; вояга етмаганнинг бундай расмини сўраш, сақлаш ва тарқатиш жиноят ҳисобланади; агар шантаж бошланса — талабни бажармаслик, чунки талаблар тўхтамайди; ёзишмаларни ўчирмасдан скриншот қилиш; аккаунтни блоклаш ва дарҳол Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 232 ишончли каттага айтиш. Энг муҳими: жабрланувчи айбдор эмас ва унга ёрдам берилади. Бу хабар ўқувчи ёрдам сўрашдан уялмаслиги учун зарур. 5. Ўқувчи имтиҳонлар яқинлашганида ваҳимага тушяпти: ухлай олмаяпти, «ҳаммасини унутиб қўяман» дейди. Қандай ёрдам берасиз? Намунавий жавоб / ечим:✔ Бу имтиҳон хавотири; ўртача ҳаяжон нормал, аммо ҳаддан ташқари хавотир натижани пасайтиради. Қадамлар: 1) Ўқувчини тинглайман ва ҳиссиётини нормал деб қабул қиламан, қўрқувининг аниқ мазмунини биламан: муваффақиятсизлик, ота-она реаксияси, келажак. 2) Ҳалокатли фикрларни реалроқ фикрлар билан алмаштиришга ёрдам бераман: «Ҳаммасини унутаман» ўрнига «Мен тайёрландим, баъзи нарсани эсдан чиқарсам ҳам, билганларимни ёза оламан». 3) Тайёрланиш режасини тузамиз: мавзуларни кунларга бўлиш, такрорлаш, синов тестлари, дам олиш танаффуслари. 4) Нафас олиш ва мушакларни бўшаштириш машқларини ўргатаман. 5) Уйқу, овқатланиш ва ҳаракат режимини тушунтираман. 6) Имтиҳон куни учун стратегия: аввал осон саволлар, вақтни тақсимлаш. 7) Зарур бўлса, ота-она билан босимни камайтириш ҳақида гаплашаман. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 233 Суҳбат билети 13 Суҳбат саволлари (5 та савол, тайёрланиш — 10 дақиқа) 1. Касбга йўналтириш ишининг мақсади, босқичлари ва усулларини тушунтиринг. Намунавий жавоб / ечим:✔ Касбга йўналтириш — ўқувчига ўз қизиқишлари, қобилиятлари, қадриятлари ва меҳнат бозори талабларини ҳисобга олган ҳолда онгли касб танлашга ёрдам берувчи тизимли иш. Мақсад — ўқувчи учун танлов қилиш эмас, балки уни танлов қила олишга тайёрлаш. Босқичлар: бошланғич синфларда турли касблар билан таништириш; 5–7-синфларда қизиқишларни аниқлаш ва ривожлантириш; 8–9-синфларда чуқур диагностика ва кейинги таълим йўлини танлаш; юқори синфларда аниқ йўналиш бўйича тайёргарлик. Усуллар: қизиқиш ва қобилият сўровномалари, индивидуал маслаҳат, касб эгалари билан учрашувлар, корхона ва коллежларга экскурсиялар, «бир кун касб эгаси билан» лойиҳалари, касблар ярмаркаси. Муҳим: ота-оналарни жараёнга жалб қилиш ва гендер стереотипларини енгиш, масалан, «бу иш фақат эркаклар учун» деган фикрга қарши ишлаш. 2. Касбий чарчаш (эмотсионал куйиш) синдроми нима ва маслаҳатчи ўзини ва ҳамкасбларини ундан қандай ҳимоя қилади? Намунавий жавоб / ечим: ✔ Касбий чарчаш — одамлар билан ишлайдиган мутахассисларда узоқ давом этган иш стресси натижасида ривожланадиган ҳолат. Унинг уч асосий белгиси: эмотсионал ҳолсизланиш — ички қувватнинг тугаши; деперсонализатсия — ўқувчилар ва ҳамкасбларга совуқ, бефарқ муносабат; касбий самарадорлик ҳиссининг пасайиши — «менинг ишим ҳеч нарсани ўзгартирмайди». Сабаблари: ортиқча юклама, бошқа одамларнинг оғир ҳикояларини доимий тинглаш, натижанинг кўринмаслиги, қўллаб-қувватлаш йўқлиги. Ҳимоя чоралари: иш ва шахсий ҳаёт чегараларини белгилаш; мунтазам дам олиш, уйқу ва жисмоний фаоллик; супервизиа ва ҳамкасблар билан мураккаб ҳолатларни муҳокама қилиш; касбий ривожланиш; кичик ютуқларни қайд этиш. Маслаҳатчи ўқитувчилар учун стрессни бошқариш тренингларини ҳам ташкил қилади, чунки чарчаган ўқитувчи ўқувчилар билан низога тезроқ киришади. 3. Ўқувчининг мактабдаги асосий ҳуқуқ ва мажбуриятларини санаб беринг. Намунавий жавоб / ечим: ✔ Ўқувчининг ҳуқуқ ва мажбуриятлари таълим тўғрисидаги қонунчилик, мактаб устави ва ички тартиб қоидаларида белгиланади. Асосий ҳуқуқлар: сифатли ва бепул умумий ўрта таълим олиш; хавфсиз ва соғлом муҳитда ўқиш; шаъни ва қадр-қиммати ҳурмат қилиниши; ўз фикрини эркин билдириш; тўгарак ва тадбирларда иштирок этиш; ўқувчилар ўзини ўзи бошқариш органларига сайлаш ва сайланиш; психологик ва педагогик ёрдам олиш; ҳуқуқлари бузилганда мурожаат қилиш. Асосий мажбуриятлар: ўқишга виждонан ёндашиш; дарсларга мунтазам қатнашиш; ички тартиб қоидаларига риоя қилиш; ўқитувчилар, ходимлар ва бошқа ўқувчиларнинг шаънини ҳурмат қилиш; мактаб мулкини асраш. Маслаҳатчи ҳуқуқ ва мажбуриятларни мувозанатда тушунтиради: ўқувчининг ҳуқуқи бошқалар ҳуқуқини бузмаслиги керак. Масалан, синф соатида «Ҳуқуқ ва масъулият» мунозарасини ўтказиш мумкин. 4. Муаллифлик ҳуқуқи ва плагиат нима? Ўқувчиларга интернет манбаларидан тўғри фойдаланишни қандай ўргатасиз? Намунавий жавоб / ечим: ✔ Муаллифлик ҳуқуқи — матн, расм, мусиқа, видео ва бошқа ижодий асар муаллифининг асардан фойдаланиш бўйича ҳуқуқлари. Интернетда эркин топилган нарсадан эркин фойдаланиш мумкин дегани эмас. Плагиат — бошқа шахснинг матни, ғояси ёки ишини манбани кўрсатмасдан ўзиники сифатида тақдим этиш; бунга сунъий интеллект яратган матнни ўз иши сифатида топшириш ҳам киради. Бу нафақат ахлоқий муаммо, балки ўқувчини ўрганиш имкониятидан маҳрум қилади. Ўргатиш усуллари: иқтибос ва манба кўрсатиш қоидаларини оддий мисолларда кўрсатиш; матнни ўз сўзлари билан қайта баён қилиш машқи; эркин литсензияли расм ва мусиқа манбаларидан фойдаланишни ўргатиш; лойиҳаларда «манбалар рўйхати»ни мажбурий қилиш. Масалан, Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 234 рефератда бир хатбошини қандай қилиб иқтибос сифатида ёки ўз сўзлари билан тўғри беришни намойиш қилиш. 5. Ўқувчи синфдошининг пулини ўғирлаганликда гумон қилинмоқда, синф уни «ўғри» деб чақира бошлади. Маслаҳатчи сифатида нима қиласиз? Намунавий жавоб / ечим:✔ Бу ерда икки муаммо бор: мулкий низо ва гумон қилинаётган ўқувчининг оммавий тамғаланиши. Айби исботланмаган болани ҳеч ким «ўғри» деб аташга ҳақли эмас. Қадамлар: 1) Синф раҳбари билан бирга синфдаги тамғалашни дарҳол тўхтатаман, ҳақоратга йўл қўйилмаслигини айтаман. 2) Гумон қилинаётган ўқувчи билан алоҳида, сўроқсиз, хотиржам гаплашаман, унинг ҳиссиёти ва версиясини тинглайман. 3) Жабрланган ўқувчи билан ҳам гаплашаман. 4) Фактларни аниқлаш маъмурият ваколатида, мен терговчи ролини ўйнамайман. 5) Агар ўқувчи ўзи тан олса, сабабини ўрганаман: эҳтиёж, босим, эътибор тортиш; зарарни қоплаш ва кечирим сўраш йўлини келишамиз. 6) Иккала оилани хабардор қиламан. 7) Синф билан айбсизлик презумпсияси ва ҳурмат мавзусида суҳбат ўтказаман. 8) Ҳолатни ҳужжатлаштираман. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 235 Суҳбат билети 14 Суҳбат саволлари (5 та савол, тайёрланиш — 10 дақиқа) 1. Рағбатлантириш ва жазонинг тарбиядаги ўрни қандай? Самарали рағбатлантириш қоидаларини айтинг. Намунавий жавоб / ечим:✔ Рағбатлантириш — ижобий хатти-ҳаракатни мустаҳкамлаш, жазо эса номақбул хатти-ҳаракатни тўхтатишга қаратилган тарбия усули. Замонавий педагогика рағбатлантиришни асосий, жазони эса ёрдамчи восита деб билади. Жазо фақат «нима қилмаслик»ни кўрсатади, лекин «нима қилиш»ни ўргатмайди, ҳаддан ташқари қаттиқ жазо эса қўрқув ва ёлғонни келтириб чиқаради. Жазо ўрнига табиий ва мантиқий оқибатлар самаралироқ: бузган нарсани тузатиш, етказилган зарарни қоплаш. Самарали рағбатлантириш қоидалари: аниқ бўлсин — умумий «яхши» эмас, «Бугун гуруҳда ҳамманинг фикрини тингладинг»; дарҳол берилсин; натижага эмас, саъй-ҳаракатга қаратилсин; самимий ва боланинг ёшига мос бўлсин; бошқалар билан солиштирмасин. Моддий мукофотлар ички мотиватсияни сўндирмаслиги учун эҳтиёткорлик билан ишлатилади. Маслаҳатчи бу қоидаларни ўқитувчи ва ота-оналарга амалий мисоллар орқали тушунтиради. 2. Гуруҳ динамикаси нима ва синф жамоасидаги норасмий тузилмани ўрганиш нима учун муҳим? Намунавий жавоб / ечим: ✔ Гуруҳ динамикаси — гуруҳ аъзолари ўртасидаги муносабатлар, роллар, меъёрлар ва уларнинг вақт ўтиши билан ўзгариш жараёнлари. Ҳар бир синфда расмий тузилма — синф сардори, навбатчилар — билан бирга норасмий тузилма ҳам бор: норасмий етакчилар, машҳур ўқувчилар, кичик гуруҳчалар, четда қолганлар. Айнан норасмий тузилма синфдаги муҳит, буллинг ёки ўзаро ёрдамни белгилайди. Уни ўрганиш усуллари: сотсиометрия — ўқувчилардан ким билан бирга ишлашни хоҳлашини сўраш, кузатув, синф раҳбари билан суҳбат. Натижада четлатилган, ёлғиз ёки хавф гуруҳидаги ўқувчилар эрта аниқланади. Амалий қўлланилиши: норасмий етакчиларни ижобий ишларга жалб қилиш; гуруҳли топшириқларда ўқувчиларни аралаштириш; жамоани бирлаштирувчи тадбирлар ўтказиш. Муҳим: сотсиометрия натижалари махфий сақланади ва ўқувчиларга эълон қилинмайди. 3. Вояга етмаганлар ўртасида ҳуқуқбузарликлар профилактикасида мактаб ва маслаҳатчининг вазифалари қандай? Намунавий жавоб / ечим: ✔ Профилактика — ҳуқуқбузарлик содир этилишидан олдин унинг сабабларини бартараф этишга қаратилган чора-тадбирлар тизими. У жазога эмас, қўллаб-қувватлаш ва эрта аралашувга асосланади. Мактаб профилактика тизимининг муҳим бўғини, чунки хавф белгилари — мунтазам дарс қолдириш, хулқ-атвор муаммолари, салбий гуруҳга қўшилиш, оилавий носозликлар — аввал мактабда кўринади. Маслаҳатчининг вазифалари: хавф гуруҳидаги ўқувчиларни эрта аниқлаш; улар билан индивидуал иш режаси тузиш; бўш вақтини мазмунли ташкил қилиш — тўгарак, спорт, кўнгиллилик; оилалар билан ишлаш; ҳуқуқий саводхонлик машғулотлари ўтказиш; ички ишлар органларининг профилактика инспектори, маҳалла ва ижтимоий хизматлар билан ҳамкорлик. Муҳим: ўқувчини «қийин бола» деб тамғаламаслик, чунки тамға унинг салбий хулқини мустаҳкамлаши мумкин. 4. Таълимда сунъий интеллект воситаларидан фойдаланишнинг имкониятлари ва хавфлари нималардан иборат? Намунавий жавоб / ечим: ✔ Сунъий интеллект (СИ) чатботлари ва бошқа воситалар матн ёзиш, тушунтириш, таржима ва расм яратиш имконини беради. Имкониятлари: мураккаб мавзуни содда тилда тушунтириш; ўқувчининг индивидуал саволларига жавоб бериш; тил ўрганишда машқ шериги бўлиш; ўқитувчига материаллар тайёрлашда ёрдам. Хавфлари: СИ нотўғри, лекин ишончли кўринадиган маълумот бериши мумкин; уни ўйламасдан кўчириш фикрлаш ва ёзиш кўникмаларини заифлаштиради; плагиат ва академик ҳалоллик муаммоси; шахсий маълумотларни киритиш Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 236 хавфи; сохта контент яратиш. Ўқувчиларга қоидалар: СИ ни тайёр жавоб манбаи эмас, ёрдамчи сифатида ишлатиш; унинг жавобини бошқа манбалар билан текшириш; СИ дан фойдаланганини ҳалол кўрсатиш; шахсий ва махфий маълумотларни киритмаслик. Маслаҳатчи бу масалада ўқитувчилар билан бирга мактаб қоидаларини ишлаб чиқишда қатнашади. 5. Ота-она маслаҳатчидан фарзанди суҳбатда айтган барча гапларни айтиб беришни талаб қилмоқда. Қандай йўл тутасиз? Намунавий жавоб / ечим:✔ Бу ерда ота-онанинг фарзанди ҳақида билиш ҳуқуқи ва ўқувчининг ишончи тўқнашади. Мақсад — ҳар иккисини ҳурмат қилган ҳолда бола манфаатини сақлаш. Қадамлар: 1) Ота-онанинг хавотирини тан оламан: «Фарзандингиз ҳақида қайғуришингиз табиий». 2) Маслаҳатчилик ишидаги махфийлик тамойилини ва нима учун у муҳимлигини тушунтираман: ўқувчи ишонмаса, ёрдам сўрашни тўхтатади. 3) Агар боланинг ҳаёти ёки хавфсизлигига таҳдид бўлса, буни ота-онага албатта айтишимни таъкидлайман. 4) Умумий маълумотни — боланинг ҳолати, қайси йўналишда ишлаётганимиз, ота-она қандай ёрдам бера олишини — ўқувчи розилиги билан айтаман. 5) Ўқувчи билан гаплашиб, ота-онасига нимани айтишга рози эканини келишаман. 6) Иложи бўлса, ота-она ва бола ўртасида биргаликдаги суҳбат ташкил қиламан, унда мен мулоқотга ёрдам бераман. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 237 Суҳбат билети 15 Суҳбат саволлари (5 та савол, тайёрланиш — 10 дақиқа) 1. Эмотсионал интеллект нима ва уни ўқувчиларда қандай ривожлантириш мумкин? Намунавий жавоб / ечим:✔ Эмотсионал интеллект — ўз ва бошқаларнинг ҳис-туйғуларини таниш, тушуниш ва бошқариш, улардан мулоқот ва қарор қабул қилишда самарали фойдаланиш қобилияти. Унинг таркибий қисмлари: ўзини англаш — «ҳозир мен нима ҳис қиляпман»; ўзини бошқариш — ҳиссиёт таъсирида шошилинч ҳаракат қилмаслик; мотиватсия; эмпатия — бошқанинг ҳолатини тушуниш; ижтимоий кўникмалар — ҳамкорлик, низоларни ҳал қилиш. Тадқиқотлар эмотсионал интеллект ўқишдаги муваффақият, муносабатлар сифати ва руҳий саломатлик билан боғлиқлигини кўрсатади. Ривожлантириш усуллари: ҳиссиётлар луғатини бойитиш — «ёмон» ўрнига «хафа», «хавотирли», «уялган»; ҳиссиётлар кундалиги; ролли ўйинлар ва вазиятларни муҳокама қилиш; адабий қаҳрамонлар ҳиссиётларини таҳлил қилиш; «ҳиссиётлар термометри» каби визуал воситалар. Масалан, синф соатини қисқа «кайфият давраси» билан бошлаш. 2. Ўқитувчи ва ота-она ўртасидаги низоларнинг типик сабаблари ва уларни ҳал қилишда маслаҳатчининг ўрни қандай? Намунавий жавоб / ечим: ✔ Ўқитувчи ва ота-она низолари кўпинча бир хил мақсад — боланинг яхшилиги — йўлидаги турли қарашлардан келиб чиқади. Типик сабаблар: баҳолашдаги адолатсизлик ҳисси; боланинг хулқ- атвори ҳақидаги турли талқинлар; мулоқотнинг етишмаслиги ёки фақат муаммо бўлганда боғланиш; ўзаро айблаш — «уйда тарбия йўқ» ёки «мактаб ўқитмаяпти»; талаблар ва кутишларнинг ноаниқлиги; қадриятлардаги фарқлар. Маслаҳатчининг ўрни: бетараф воситачи бўлиш; ҳар бир томонни алоҳида тинглаб, ҳиссиётларни пасайтириш; умумий мақсадни таъкидлаш — «Иккалангиз ҳам боланинг муваффақиятини истайсиз»; фактлар ва келишувларга асосланган учрашув ўтказиш; мунтазам алоқа тартибини ўрнатиш. Профилактика сифатида маслаҳатчи ўқитувчиларга ота-оналар билан фақат муаммо ҳақида эмас, ижобий хабарлар билан ҳам боғланишни тавсия қилади. 3. Ота-она қарамоғидан маҳрум бўлган болаларнинг ҳуқуқлари ва мактабнинг улар билан ишлашдаги хусусиятлари қандай? Намунавий жавоб / ечим: ✔ Ота-онаси вафот этган, ота-оналик ҳуқуқидан маҳрум қилинган ёки бошқа сабабларга кўра ота- она қарамоғисиз қолган болалар давлатнинг алоҳида ҳимоясида бўлади. Улар оилавий муҳитда тарбияланиш, таълим олиш, соғлиғини сақлаш, мулкий ҳуқуқларини ҳимоя қилиш ва ижтимоий қўллаб-қувватлаш олиш ҳуқуқига эга; уларнинг манфаатларини васий ёки ҳомий ва васийлик органлари ҳимоя қилади. Мактабдаги хусусиятлар: бундай болалар кўпинча йўқотиш, травма, ишончсизлик ва боғланиш қийинчиликларини бошдан кечирган бўлади; улар тез-тез мактаб алмаштириши мумкин. Маслаҳатчи вазифалари: боланинг шахсий маълумотлари ва тарихини махфий сақлаш; синфда уни ажратиб кўрсатмаслик; барқарор, ишончли катта одам билан муносабат ўрнатиш; васий билан ҳамкорлик қилиш; касбга йўналтириш ва мустақил ҳаётга тайёрлашда алоҳида эътибор бериш. 4. Онлайн фирибгарлик ва қимор ўйинлари ўсмирлар учун қандай хавф туғдиради? Намунавий жавоб / ечим: ✔ Ўсмирлар онлайн фирибгарлик ва қиморнинг осон нишони, чунки улар тез бойиш ваъдасига ишонувчан, хавфни паст баҳолайди ва тўлов карталарига тобора эрта эга бўлади. Кенг тарқалган фирибгарликлар: «тез даромад» ва инвеститсия пирамидалари; ўйин буюмларини сотиш ёки алмашишда алдаш; сохта конкурс ва «совға»лар; ота-она картасидан тўлов қилдириш; болани «осон иш» баҳонасида ўз картаси орқали бегона пулларни ўтказишга жалб қилиш — бу уни жиноят иштирокчисига айлантириши мумкин. Онлайн қимор ва таваккалчиликка асосланган ўйин механикалари тезда қарамлик, қарз ва ёлғонга олиб келади. Профилактика: «бепул пул бўлмайди» қоидаси; карта маълумотлари ва СМС-кодни ҳеч кимга бермаслик; ўз картасини Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 238 бошқаларга ишлатишга бермаслик; ота-оналарга карталар учун лимит ва хабарномалар ўрнатишни тавсия қилиш; шубҳали таклифларни катталар билан муҳокама қилиш. 5. Қиз ўқувчининг ота-онаси уни 9-синфдан кейин ўқишдан олиб, турмушга бермоқчи эканини билдингиз. Маслаҳатчи сифатида ҳаракатларингиз? Намунавий жавоб / ечим:✔ Бу ҳолат қизнинг таълим олиш ҳуқуқи ва келажагига жиддий таъсир қилади. Ўзбекистонда никоҳ ёши 18 ёш этиб белгиланган, умумий ўрта таълим эса мажбурий. Қадамлар: 1) Қиз билан махфий суҳбат ўтказаман: унинг ўз фикри, истаклари, хавотирлари ва хавфсизлиги қандай. 2) Маълумотни мактаб раҳбариятига етказаман. 3) Ота-она билан ҳурмат билан учрашув ўтказаман: уларнинг сабабларини — моддий қийинчилик, анъана, жамоатчилик босими — тушунаман, таълимнинг қиз ва оила келажаги учун аҳамиятини, қонун талабларини ва эрта никоҳнинг соғлиқ учун хавфларини тушунтираман. 4) Давом этиш вариантларини кўрсатаман: касб-ҳунар таълими, имтиёзлар, ижтимоий ёрдам. 5) Маҳалла ва тегишли хизматлар билан ҳамкорлик қиламиз. 6) Агар мажбурлаш ёки қонунбузарлик хавфи сақланса, белгиланган тартибда ваколатли органларга мурожаат қилинади. 7) Қизни кузатиб бораман. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 239 Суҳбат билети 16 Суҳбат саволлари (5 та савол, тайёрланиш — 10 дақиқа) 1. Ижтимоий-эмотсионал таълим (СЕЛ) нима ва уни мактаб ҳаётига қандай татбиқ этиш мумкин? Намунавий жавоб / ечим:✔ Ижтимоий-эмотсионал таълим — болаларнинг ўзини англаш, ўзини бошқариш, ижтимоий хабардорлик, муносабат кўникмалари ва масъулиятли қарор қабул қилиш қобилиятларини мақсадли ривожлантириш жараёни. Унинг асосида ҳиссий ва ижтимоий кўникмалар ҳам академик билимлар каби ўргатилиши мумкин деган ғоя ётади. Тадқиқотлар СЕЛ дастурлари хулқ- атвор муаммоларини камайтириши, ўқиш натижалари ва мактаб муҳитини яхшилашини кўрсатган. Татбиқ этиш йўллари: синф соатларида тизимли машғулотлар; фан дарсларига интегратсия — масалан, адабиётда қаҳрамон ҳиссиётларини таҳлил қилиш, гуруҳли лойиҳаларда ҳамкорликни баҳолаш; тенгдошлар медиатсияси ва кўнгиллилик; ўқитувчиларнинг ўзи намуна бўлиши; ота-оналар учун семинарлар. Маслаҳатчи дастур координатори сифатида ўқитувчиларни ўқитади ва натижаларни сўровномалар орқали кузатиб боради. 2. Психологик травма нима ва инқирозли вазиятда биринчи психологик ёрдам қандай кўрсатилади? Намунавий жавоб / ечим: ✔ Психологик травма — инсон ҳаёти ёки хавфсизлигига таҳдид солувчи, унинг курашиш имкониятларидан ошиб кетадиган воқеа натижасидаги руҳий шикаст: бахтсиз ҳодиса, яқинининг ўлими, зўравонлик, табиий офат. Болаларда реаксиялар: қўрқув, ёпиқлик, уйқу бузилиши, регрессия — кичик ёшдаги хулққа қайтиш, диққатнинг пасайиши. Биринчи психологик ёрдам — терапия эмас, инқироздан кейинги дастлабки қўллаб-қувватлаш. Асосий тамойиллари: хавфсизликни таъминлаш; тинчлантириш — хотиржам овоз, ёнида бўлиш; асосий эҳтиёжларни қондириш — сув, илиқ жой; мажбурламасдан тинглаш, воқеани батафсил айтиб беришга ундамаслик; болани яқинлари билан боғлаш; амалий маълумот бериш; реаксиялар нормал эканини тушунтириш. Шундан сўнг зарур бўлса, болани ихтисослашган мутахассисга йўналтириш ва уни кейинги ҳафталарда кузатиш. 3. Педагог ва маслаҳатчининг касбий одоб-ахлоқи қандай тамойилларга асосланади? Намунавий жавоб / ечим: ✔ Касбий одоб-ахлоқ — мутахассиснинг ўқувчилар, ота-оналар ва ҳамкасблар билан муносабатларини тартибга солувчи ахлоқий меъёрлар. Маслаҳатчи учун асосий тамойиллар: зарар етказмаслик — ҳар қандай ҳаракат боланинг фаровонлигига хизмат қилиши керак; конфиденсиаллик ва унинг қонуний чегаралари; ҳурмат ва камситмаслик — барча ўқувчиларга тенг муносабат; касбий ваколат — фақат ўз малакаси доирасида ишлаш, мураккаб ҳолатларда бошқа мутахассисга йўналтириш; холислик — шахсий қарашларни ўқувчига мажбурламаслик; икки томонлама муносабатлардан қочиш — масалан, ўз қариндошига маслаҳатчи бўлмаслик; касбий чегараларни сақлаш; доимий касбий ривожланиш. Масалан, ўқувчи маслаҳатчини шахсий тадбирга таклиф қилса ёки ундан совға олишни истаса, маслаҳатчи хушмуомалалик билан рад этиб, муносабатни касбий доирада сақлайди. 4. Ижтимоий тармоқлардаги хавфли «чалленге»лар (синовлар) ҳақида нима биласиз ва уларнинг олдини олиш учун нима қиласиз? Намунавий жавоб / ечим: ✔ Хавфли «чалленге» — ижтимоий тармоқларда тарқаладиган, иштирокчилардан соғлиқ ёки ҳаёт учун хавфли ҳаракатни бажариб, уни видеога олишни талаб қилувчи тренд: нафасни тўхтатиш, дори ёки маиший кимёвий воситаларни истеъмол қилиш, баланддан сакраш ва ҳоказо. Ўсмирлар уларга тенгдошлар эътирофи, лайк ва машҳурлик истаги, хавфни паст баҳолаш сабабли қўшилади. Профилактика: ўқувчилар билан танқидий фикрлашга қаратилган суҳбат — бу тренддан ким фойда кўради, оқибатлари қандай; тенгдошлар босимига «йўқ» дейиш кўникмасини машқ қилиш; хавфли контентни кўрганда улашмаслик, балки платформага шикоят қилиш ва катталарга айтиш. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 240 Муҳим: аниқ хавфли тренд ҳақида бутун мактабга батафсил гапириш баъзан унга қизиқишни ошириши мумкин, шунинг учун умумий хавфсизлик тамойилларига урғу берилади; ота-оналар эса алоҳида, эҳтиёткорлик билан хабардор қилинади. 5. Синфдаги алоҳида таълим эҳтиёжли ўқувчини синфдошлари ўйинларга қўшмаяпти ва устидан кулишяпти. Ҳаракатларингиз? Намунавий жавоб / ечим:✔ Бу инклюзив муҳитнинг бузилиши ва буллинг белгиси бўлиб, боланинг ҳуқуқ ва қадр-қимматига дахл қилади. Қадамлар: 1) Ўқувчи билан унинг имкониятларига мос тарзда гаплашаман, уни қўллаб-қувватлайман; ота-онаси билан ҳам боғланаман. 2) Синф раҳбари ва ўқитувчилар билан кузатув ўтказиб, ким ташаббускор эканини аниқлайман. 3) Ташаббускор ўқувчилар билан алоҳида суҳбатлашаман: уларнинг хатти-ҳаракати нима учун нотўғри эканини тушунишга, ўзини унинг ўрнида ҳис қилишга ёрдам бераман. 4) Бутун синф билан фарқлилик ва ҳурмат мавзусида эмпатияга қаратилган машғулот ўтказаман, болани номи билан алоҳида ажратиб кўрсатмайман. 5) Ўқувчининг кучли томонларини кўрсатувчи фаолиятларни ташкил қиламан. 6) Ҳамкорликни талаб қилувчи аралаш гуруҳли вазифаларни ўқитувчилар билан режалаштираман. 7) Бир неча ҳафта давомида кузатиб, натижани ҳужжатлаштираман. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 241 Суҳбат билети 17 Суҳбат саволлари (5 та савол, тайёрланиш — 10 дақиқа) 1. Ўз-ўзини баҳолаш қандай шаклланади ва паст ўз-ўзини баҳолашли ўқувчига қандай ёрдам берилади? Намунавий жавоб / ечим:✔ Ўз-ўзини баҳолаш — инсоннинг ўз қобилиятлари, фазилатлари ва қадр-қиммати ҳақидаги баҳоси. У болаликда муҳим катталар — ота-она, ўқитувчи — муносабати ва баҳолари, тенгдошлар билан солиштириш ҳамда ўз ютуқ ва муваффақиятсизликлари тажрибаси асосида шаклланади. Ўсмирликда тенгдошлар фикри ва ташқи кўриниш таъсири кучаяди. Паст ўз-ўзини баҳолаш белгилари: «мен ҳеч нарсага ярамайман» каби фикрлар, янги ишдан қочиш, мақтовни қабул қила олмаслик, ортиқча уятчанлик ёки аксинча ҳимоя сифатидаги тажовуз. Ёрдам: ўқувчининг кучли томонларини биргаликда аниқлаш ва уларга таянган вазифалар бериш; кичик, эришиладиган мақсадлар қўйиш ва ютуқларни қайд этиш; салбий фикрларни танқидий таҳлил қилишни ўргатиш; ўқитувчиларга болани бошқалар билан солиштирмаслик, шахсга эмас, ҳаракатга баҳо беришни тавсия қилиш. Масалан, «ютуқлар дафтари» юритиш. 2. Карл Рожерснинг шахсга йўналтирилган ёндашувидаги учта асосий шартни тушунтиринг. Намунавий жавоб / ечим: ✔ Карл Рожерс фикрича, инсонда ўсиш ва ўзини ривожлантириш учун ички салоҳият бор, маслаҳатчининг вазифаси эса унга мос муҳит яратиш. Бунинг учун учта шарт зарур. Биринчиси — эмпатия: маслаҳатчи ўқувчининг ички дунёсини, ҳис-туйғуларини унинг нуқтаи назаридан тушунишга интилади ва буни унга кўрсатади. Иккинчиси — шартсиз ижобий қабул қилиш: ўқувчи хатти-ҳаракатидан қатъи назар инсон сифатида қадрланади; бу барча хатти-ҳаракатларни маъқуллаш дегани эмас, балки шахсни қораламаслик. Учинчиси — конгруентлик ёки самимийлик: маслаҳатчи ниқоб ортига яширинмайди, унинг сўзлари ва ички ҳолати мос келади. Мактаб амалиётида бу ўқувчига насиҳат қилиш ўрнига уни тинглаш, хулоса чиқаришга шошилмасликни англатади. Масалан, интизомни бузган ўқувчи билан суҳбатни айбловдан эмас, «Сенга нима бўлди?» деган саволдан бошлаш. 3. Бола ҳуқуқлари бўйича вакил (болалар омбудсмани) институти ва бола ҳуқуқларини ҳимоя қилиш учун мурожаат йўллари ҳақида гапиринг. Намунавий жавоб / ечим: ✔ Ўзбекистонда Олий Мажлис ҳузурида бола ҳуқуқлари бўйича вакил — болалар омбудсмани — институти фаолият юритади. Унинг вазифаси болалар ҳуқуқлари, эркинликлари ва қонуний манфаатларига риоя этилишини назорат қилиш, давлат органлари ва ташкилотлар фаолиятини шу нуқтаи назардан ўрганиш, мурожаатларни кўриб чиқиш ва қонунчиликни такомиллаштириш бўйича таклифлар беришдан иборат. Боланинг ҳуқуқи бузилганда мурожаат йўллари: аввало мактаб маъмурияти ва маслаҳатчи; туман таълим бўлими; васийлик ва ҳомийлик органи; ички ишлар органлари; прокуратура; болалар омбудсмани; ишонч телефонлари. Муҳим: боланинг ўзи ҳам мурожаат қилиш ҳуқуқига эга. Маслаҳатчи ўқувчилар ва ота-оналарга бу йўлларни тушунтиради, мактабда ишонч телефонлари рақамларини кўринадиган жойга осиб қўяди ва керак бўлса, мурожаат тайёрлашда ёрдам беради. 4. Рақамли этикет (нетикет) нима? Ўқувчилар учун асосий қоидаларни сананг. Намунавий жавоб / ечим: ✔ Рақамли этикет — интернетда ва рақамли мулоқотда ҳурмат, хавфсизлик ва маданиятни таъминловчи ахлоқ қоидалари. Унинг асосий ғояси: экран ортида ҳам ҳис-туйғулари бор реал инсон турибди. Ўқувчилар учун асосий қоидалар: ёзишдан олдин ўйлаш — юзма-юз айтмайдиган гапни ёзмаслик; ҳақорат, масхара ва ғийбатдан сақланиш; бошқаларнинг расм ва маълумотларини уларнинг розилигисиз жойламаслик; гуруҳ чатларида мавзудан четга чиқмаслик, кечаси хабар юбормаслик; катта ҳарфлар билан ёзиш бақириш маъносини беришини билиш; ўқитувчиларга расмий услубда, салом ва имзо билан ёзиш; текширилмаган маълумотни Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 242 тарқатмаслик; келишмовчиликда шахсга эмас, фикрга жавоб бериш. Машғулотда ўқувчилар синф чати учун ўз қоидаларини биргаликда ишлаб чиқиб, уни гуруҳ тавсифига жойлаштиради. 5. Ўқувчи дарсларда доим ухлаяпти, маълум бўлишича, у тун бўйи телефонда ўтиради. Қандай ёрдам берасиз? Намунавий жавоб / ечим:✔ Уйқу етишмаслиги ўқиш, кайфият ва соғлиққа бевосита таъсир қилади; тунги экран вақти эса кўпинча чуқурроқ муаммонинг белгиси бўлиши мумкин. Қадамлар: 1) Ўқувчи билан айбловсиз суҳбатлашаман: тунда нима билан банд, бу унга нима беради — ўйин, мулоқот, хавотирдан қочиш, ёлғизлик. 2) Экраннинг уйқуга таъсирини оддий тилда тушунтираман. 3) Биргаликда кичик, реал мақсад қўямиз: масалан, телефонни ҳар кеча белгиланган вақтда бошқа хонада зарядга қўйиш, билдиришномаларни ўчириш. 4) Ота-она билан учрашиб, оилавий рақамли қоидаларни келишишни, қурилмани тўсатдан тортиб олмасликни тавсия қиламан. 5) Ўқитувчилардан ҳолатни кузатишни сўрайман. 6) Агар орқасида кибербуллинг, ўйин қарамлиги ёки тушкунлик аниқланса, унга қаратилган алоҳида иш олиб бораман. 7) Икки ҳафтадан сўнг натижани текшираман. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 243 Суҳбат билети 18 Суҳбат саволлари (5 та савол, тайёрланиш — 10 дақиқа) 1. Болаларда ўқиш ва ёзишдаги ўзига хос қийинчиликлар (дислексия, дисграфия) қандай намоён бўлади ва маслаҳатчи нима қилиши керак? Намунавий жавоб / ечим:✔ Дислексия — интеллект нормал бўлган ҳолда ўқишни ўзлаштиришдаги барқарор қийинчилик, дисграфия эса ёзишдаги ўхшаш бузилиш. Улар дангасалик ёки ақлий заифлик эмас, балки миянинг ахборотни қайта ишлаш хусусияти. Намоён бўлиши: ўхшаш ҳарфларни алмаштириш, ҳарф ёки бўғинларни тушириб қолдириш, жуда секин ва хатолар билан ўқиш, ўқиганини тушунишда қийинчилик; ёзувда доимий, такрорланувчи хатолар, нотекис ҳуснихат. Бундай болалар кўпинча оғзаки жавобда анча яхши бўлади. Маслаҳатчининг вазифаси: ўқитувчи ва ота- онадан маълумот йиғиш, белгиларни кузатиш; ташхис учун логопед ёки тегишли мутахассисга йўналтириш; ўқитувчиларга мослаштиришларни тавсия қилиш — қўшимча вақт, оғзаки баҳолаш, аудио материаллар, ишни қизил сиёҳ билан тўлдирмаслик; боланинг ўзига бўлган ишончини қўллаб-қувватлаш ва унинг кучли томонларини кўрсатиш. 2. Тенгдошлар босими нима ва ўсмирларга унга қарши туришни қандай ўргатиш мумкин? Намунавий жавоб / ечим: ✔ Тенгдошлар босими — гуруҳга мансуб бўлиш, қабул қилиниш истаги сабабли тенгдошлар хулқи, қадриятлари ва талабларига мослашишга ундовчи таъсир. У ижобий бўлиши мумкин — спортга, ўқишга қизиқтириш — ёки салбий: чекиш, дарс қолдириш, хавфли ҳаракатлар, бошқаларни камситиш. Ўсмирлик даврида тенгдошлар фикри айниқса кучли бўлгани учун босимга мойиллик ортади. Қарши туришни ўргатиш: ўз қадриятларини англаш бўйича машғулотлар; «йўқ» дейиш усуллари — қатъий рад этиш, сабаб айтиш, мавзуни ўзгартириш, ҳазил билан рад этиш, вазиятдан чиқиб кетиш; ролли ўйинларда реал вазиятларни машқ қилиш; ижобий дўстлар гуруҳини топишга ёрдам бериш; ўзига ишончни ошириш. Масалан, машғулотда «Бир марта тортиб кўр, ҳамма чекади» деган таклифга бешта турли рад жавобини гуруҳларда тузиш. 3. Таълим тўғрисидаги қонунчиликнинг асосий тамойилларини санаб беринг. Намунавий жавоб / ечим: ✔ Ўзбекистоннинг таълим тўғрисидаги қонунчилиги таълим соҳасидаги давлат сиёсатининг асосий тамойилларини белгилайди. Улар орасида: таълимнинг устуворлиги; таълим олиш ҳуқуқининг тенглиги, камситишга йўл қўймаслик; умумий ўрта таълимнинг мажбурийлиги ва давлат таълим муассасаларида бепуллиги; таълимнинг инсонпарварлик ва демократик характери; таълим мазмунининг дунёвий хусусияти; таълим сифати ва давлат таълим стандартларига мувофиқлик; инклюзивлик — барча учун очиқ таълим; узлуксиз таълим — бутун ҳаёт давомида ўқиш; таълим тизимининг очиқлиги ва шаффофлиги. Маслаҳатчи учун бу тамойиллар амалий аҳамиятга эга: масалан, тенглик ва инклюзивлик тамойили ҳар бир боланинг синфда қабул қилинишига, мажбурийлик тамойили эса мактабдан чиқиб кетиш хавфидаги ўқувчилар билан ишлашга асос бўлади. 4. Онлайн дарслар ва видео конференсияларда хавфсизликни қандай таъминлаш керак? Намунавий жавоб / ечим: ✔ Онлайн дарслар қулай бўлса-да, бегоналар кириб олиши, ноўрин контент намойиш қилиниши, шахсий маълумотлар ошкор бўлиши, дарсларни рухсатсиз ёзиб олиш ва тарқатиш хавфини туғдиради. Ўқитувчи учун қоидалар: дарс ҳаволасини фақат ёпиқ канал орқали юбориш ва очиқ жойламаслик; парол ва «кутиш зали» функсиясидан фойдаланиш; экранни улашиш ҳуқуқини фақат ўзида қолдириш; иштирокчилар исмини текшириш; дарсни ёзиб олиш ҳақида олдиндан огоҳлантириш. Ўқувчилар учун қоидалар: ҳавола ва паролни ҳеч кимга бермаслик; камерада уй шароити ва шахсий маълумотлар кўринмаслигига эътибор бериш ёки фон ишлатиш; бошқаларнинг тасвирини рухсатсиз скриншот қилиб тарқатмаслик; чатда одоб сақлаш; ноўрин ҳолат юз берса, дарҳол ўқитувчига хабар бериш. Маслаҳатчи бу қоидаларни бир саҳифалик эслатма шаклида тайёрлаб, синфларга тарқатиши мумкин. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 244 5. Синфдошларидан бири бахтсиз ҳодисада вафот этди, синфда қайғу ва саросима. Маслаҳатчи сифатида қандай ҳаракат қиласиз? Намунавий жавоб / ечим:✔ Тенгдошнинг ўлими болалар учун кучли травматик воқеа; мақсад — ўқувчиларни қўллаб- қувватлаш ва хавф гуруҳини аниқлаш. Қадамлар: 1) Маъмурият билан бирга хабарни синфга қандай етказишни келишамиз: аниқ, содда, миш-мишсиз, оила розилиги доирасида. 2) Хабарни синф раҳбари билан бирга етказаман, ўқувчиларга савол бериш ва ҳиссиётларини ифода этиш имконини бераман. 3) Қайғу реаксиялари — йиғи, ғазаб, карахтлик, айбдорлик — нормал эканини тушунтираман. 4) Алоҳида гаплашиш истагидагилар учун хона ва вақт ажратаман. 5) Айниқса хавф гуруҳини аниқлайман: яқин дўстлари, воқеа гувоҳлари, илгари йўқотиш бошдан кечирганлар. 6) Ота-оналарни хабардор қилиб, уйда қандай қўллаб-қувватлаш бўйича тавсия бераман. 7) Оила розилиги билан хотира тадбири ташкил қилиниши мумкин. 8) Кейинги ҳафталарда кузатиб, кучли реаксияли ўқувчиларни мутахассисга йўналтираман. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 245 Суҳбат билети 19 Суҳбат саволлари (5 та савол, тайёрланиш — 10 дақиқа) 1. Турли ўқув услублари (визуал, аудиал, кинестетик) ҳақидаги ғояни қандай баҳолайсиз? Дифференсиал ёндашув нима? Намунавий жавоб / ечим:✔ Кўпчилик ўқувчиларни визуал, аудиал ёки кинестетик турга ажратиб, ҳар бирини фақат ўз услубида ўқитиш керак деб ҳисоблайди. Бироқ замонавий тадқиқотлар бундай мослаштириш ўқиш натижаларини сезиларли яхшилашини тасдиқламаган. Ўқувчиларда афзал кўрган усуллар бўлиши мумкин, аммо деярли барча болалар материални бир нечта канал орқали — кўриш, эшитиш ва амалий бажариш — биргаликда олганда яхшироқ ўзлаштиради. Шунинг учун болани «сен аудиалсан» деб тамғалаш ва уни битта усулга чеклаш нотўғри. Дифференсиал ёндашув эса ўқувчиларнинг тайёргарлик даражаси, қизиқиши ва эҳтиёжларига кўра вазифалар мураккаблиги, ёрдам миқдори ва натижани тақдим этиш шаклини мослаштиришдир. Масалан, бир мавзу бўйича кимдир тақдимот, кимдир модел, кимдир ёзма иш тайёрлайди. Маслаҳатчи ўқитувчиларга далилларга асосланган усулларни тавсия қилиши керак. 2. Мулоқот тўсиқлари ва манипулятсия нима? Маслаҳатчи суҳбатда қандай хатолардан қочиши керак? Намунавий жавоб / ечим: ✔ Мулоқот тўсиқлари — ахборотнинг тўғри қабул қилинишига ёки ишонч ўрнатилишига халақит берувчи омиллар. Улар жисмоний — шовқин, ноқулай жой; семантик — тушунарсиз атамалар; ҳиссий — ғазаб, хавотир; ижтимоий — мақом фарқи бўлиши мумкин. Манипулятсия — бошқа одамга унинг манфаатига зид равишда яширин таъсир ўтказиш: айбдорлик ҳиссини уйғотиш, қўрқитиш, хушомад. Маслаҳатчи манипулятсияни сезиши ва унга берилмаслиги, ўзи эса ҳеч қачон ишлатмаслиги керак. Суҳбатда қочиш керак бўлган хатолар: буйруқ ва таҳдид; насиҳат ва ахлоқий ўгит; танқид, айблаш, тамға қўйиш; муаммони камситиш — «бу арзимас нарса»; шошилиб маслаҳат бериш; сўроқ оҳангида савол бериш; ўз тажрибаси ҳақида кўп гапириш; телефон ёки ҳужжатларга чалғиш. Бу хатолар ўқувчини ёпиқ қилади ва суҳбатни самарасиз қилади. 3. Эрта никоҳ ва гендер тенглиги масаласи мактаб маслаҳатчиси фаолиятида қандай акс этади? Намунавий жавоб / ечим: ✔ Қонунчиликда аёллар ва эркакларнинг тенг ҳуқуқ ва имкониятлари кафолатланган, никоҳ ёши эса иккала жинс учун 18 ёш этиб белгиланган. Эрта никоҳ қизларни таълим, касб ва иқтисодий мустақилликдан маҳрум қилади, уларнинг соғлиғига хавф туғдиради ва оиладаги зўравонлик эҳтимолини оширади. Гендер тенглиги таълимда қиз ва ўғил болаларнинг бир хил имкониятларга эга бўлишини, стереотипларсиз касб танлашини англатади. Маслаҳатчи фаолиятидаги акси: қизларнинг мактабдан чиқиб кетиш хавфини эрта аниқлаш; ота-оналар ва маҳалла билан таълимнинг аҳамияти ҳақида ишлаш; касбга йўналтиришда «қизларга мос эмас» каби стереотипларни енгиш, масалан, қизларни техник йўналишларга ҳам қизиқтириш; ўғил болаларга ҳам ҳиссиётларни ифода этиш ва ғамхўрлик нормал эканини тушунтириш; тадбирлар ва топшириқларда тенг иштирокни таъминлаш. 4. Деепфаке (сунъий интеллект орқали сохталаштирилган расм, видео, овоз) нима ва у қандай хавф туғдиради? Намунавий жавоб / ечим: ✔ Деепфаке — сунъий интеллект ёрдамида яратилган ёки ўзгартирилган, реал кўринадиган, аммо сохта видео, расм ёки овоз ёзуви. Масалан, одамнинг юзини бошқа видеога қўйиш ёки унинг овозида у айтмаган гапларни яратиш. Хавфлари: мактабда синфдошнинг масхараомуз ёки шармандали сохта расмини яратиш орқали кибербуллинг; обрўни бузиш ва шантаж; яқин кишининг овозини тақлид қилиб фирибгарлик қилиш — «онанг касалхонада, пул ўтказ»; сохта янгиликлар тарқатиш. Ўқувчиларга ўргатиладиганлар: ҳар қандай шов-шувли видео ёки овозни дарҳол ҳақиқат деб қабул қилмаслик; ғалати белгиларга — нотабиий мимика, лаб ҳаракати ва овоз номутаносиблиги — эътибор бериш; бошқа бировнинг тасвиридан деепфаке яратиш унинг Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 246 шаънига тажовуз эканини ва жиддий жавобгарликка олиб келиши мумкинлигини билиш; оилада махфий «текширув сўзи» келишиб олиш. 5. Мактаб ҳожатхонасида бир гуруҳ 8-синф ўқувчиси электрон сигарет (вейп) чекаётганда қўлга тушди. Маслаҳатчи сифатида нима қиласиз? Намунавий жавоб / ечим:✔ Мақсад — фақат жазолаш эмас, балки сабабларни аниқлаш ва соғлом танловга йўналтириш. Қадамлар: 1) Мактаб тартибига кўра маъмурият ва ота-оналар хабардор қилинади, интизомий масала белгиланган тартибда ҳал этилади. 2) Ҳар бир ўқувчи билан алоҳида, айбловсиз суҳбат ўтказаман: қачон бошлаган, қаердан олишган, нима учун — қизиқиш, тенгдошлар босими, стресс, «катта» кўриниш истаги. 3) Қарамлик даражасини ва бошқа моддаларни истеъмол қилиш эҳтимолини эҳтиёткорлик билан аниқлайман. 4) Вейпнинг зарарсизлиги ҳақидаги афсонани фактлар билан рад этаман: никотин қарамлиги, ўпка ва ривожланаётган мияга таъсир. 5) Тенгдошлар босимига «йўқ» дейиш ва стрессни бошқаришнинг муқобил усулларини ўргатаман. 6) Ота-оналар билан биргаликда кузатув режасини тузаман. 7) Вояга етмаганларга сотув аниқланса, маъмурият орқали тегишли органларга хабар қилинади. 8) Бутун параллел учун профилактик машғулот ташкил қиламан. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 247 Суҳбат билети 20 Суҳбат саволлари (5 та савол, тайёрланиш — 10 дақиқа) 1. Синф раҳбари ва мактаб маслаҳатчиси ўртасидаги ҳамкорлик қандай ташкил этилиши керак? Намунавий жавоб / ечим:✔ Синф раҳбари ўқувчиларни ҳар куни кўради ва уларни яхши билади, маслаҳатчи эса психологик- педагогик билим ва махсус усулларга эга. Уларнинг ҳамкорлиги ўқувчиларни қўллаб- қувватлашнинг энг самарали шакли. Ҳамкорлик йўналишлари: ўқувчиларни ўрганиш — синф раҳбари кузатувлари ва маслаҳатчи диагностикасини бирлаштириш; хавф гуруҳидаги ўқувчиларни эрта аниқлаш ва улар бўйича биргаликда режа тузиш; синф соатларини биргаликда режалаштириш ва ўтказиш — буллинг профилактикаси, касбга йўналтириш, мулоқот кўникмалари; ота-оналар йиғилишларида маслаҳатчи чиқишлари; мураккаб вазиятларни муҳокама қилиш. Ташкил этиш: мунтазам, масалан, ойига бир марта учрашувлар; ягона йўлланма варақаси орқали ўқувчини маслаҳатчига юбориш тартиби; маълумот алмашишда махфийлик чегараларини келишиш. Масалан, синф раҳбари ўқувчидаги ўзгаришни ёзма қайд этиб маслаҳатчига узатади. 2. Ўқувчи ва ўқитувчи ўртасидаги низоларнинг сабаблари ва уларнинг олдини олиш йўллари қандай? Намунавий жавоб / ечим: ✔ Ўқувчи ва ўқитувчи низолари кўпинча ўқув фаолияти, хулқ-атвор ёки шахслараро муносабатлар сабабли юзага келади. Асосий сабаблар: баҳолашни адолатсиз деб қабул қилиш; дарсдаги интизом талаблари; ўқитувчининг ўқувчини бошқалар олдида танқид қилиши ёки камситиши; ўсмирларнинг мустақиллик ва ҳурматга бўлган эҳтиёжи эътиборсиз қолиши; ўқитувчининг чарчаши ва стресси; ўқувчининг шахсий муаммолари туфайли асабийлиги. Олдини олиш йўллари: аниқ, олдиндан эълон қилинган ва изчил қоидалар ҳамда баҳолаш мезонлари; танқидни алоҳида, ҳурмат билан ва хатти-ҳаракатга қаратиб айтиш; ўқувчи фикрини тинглаш; ҳазил ва илиқ муносабат; ҳиссиёт авж олганда пауза қилиш; ўқитувчилар учун низоларни бошқариш тренинглари. Маслаҳатчи низо бошланган ҳолатларда воситачи бўлади ва томонларнинг ҳеч бирини камситмасдан, ҳурматли мулоқотни тиклашга ёрдам беради. 3. Мактаб ходими болага нисбатан зўравонлик ёки эътиборсизликдан шубҳаланса, қандай тартибда ҳаракат қилиши керак? Намунавий жавоб / ечим: ✔ Мактаб ходими болага нисбатан зўравонлик ёки эътиборсизлик шубҳасини ҳеч қачон эътиборсиз қолдирмаслиги керак. Умумий тамойиллар: боланинг хавфсизлиги биринчи ўринда; ходим тергов олиб бормайди, далил тўплашга уринмайди; маълумот фақат зарур шахсларга берилади. Тартиб: 1) Кузатилган белгиларни ёки боланинг сўзларини аниқ, сана билан, ўз талқинисиз ёзиб олиш. 2) Бола ўзи айтса, уни хотиржам тинглаш, ишонч билдириш, йўналтирувчи саволлар бермаслик, сир сақлашга ваъда бермаслик. 3) Дарҳол мактаб раҳбарияти ва маслаҳатчини хабардор қилиш. 4) Маъмурият белгиланган тартибда ваколатли органлар — васийлик ва ҳомийлик органи, ички ишлар органлари ва бошқаларга мурожаат қилади. 5) Болага жиддий, дарҳол хавф бўлса, зудлик билан тегишли хизматларни чақириш. 6) Кейинчалик болани мактабда қўллаб-қувватлаш ва маълумотни махфий сақлаш. 4. Маслаҳатчининг ўқувчилар билан мессенжер ва ижтимоий тармоқлар орқали мулоқотида қандай касбий чегараларга риоя қилиш керак? Намунавий жавоб / ечим: ✔ Рақамли мулоқот ўқувчилар билан боғланишни осонлаштиради, аммо касбий чегаралар бузилиши, махфийлик муаммолари ва нотўғри талқин хавфини туғдиради. Асосий қоидалар: имкон қадар мактаб томонидан қабул қилинган расмий каналлардан фойдаланиш; шахсий саҳифаларда ўқувчиларни дўстликка қўшмаслик; ёзишмани фақат иш масалалари билан чеклаш, расмий ва ҳурматли услубни сақлаш; кеч соатларда ёзишмаслик ва ўқувчиларга қачон жавоб беришини олдиндан айтиш; махфий ва жиддий мавзуларни мессенжерда эмас, юзма-юз Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 248 муҳокама қилиш; ўқувчиларнинг расмлари ва маълумотларини рухсатсиз жойламаслик; агар ўқувчи тунда хавфли ҳолат — ўзига зарар етказиш нияти — ҳақида ёзса, дарҳол белгиланган инқироз тартибини ишга тушириш. Шахсий саҳифани ҳам касбий обрў нуқтаи назаридан тартибли сақлаш керак. 5. Ўқувчи интернетда танишган, ўзини 15 ёшли деб таништирган «дўсти» билан ёлғиз учрашмоқчи эканини айтди. Ҳаракатларингиз? Намунавий жавоб / ечим:✔ Бу онлайн грооминг эҳтимоли бўлган потентсиал хавфли вазият, шунинг учун эҳтиёткор, аммо тезкор ҳаракат керак. Қадамлар: 1) Ўқувчига менга айтгани жуда тўғри қарор эканини айтаман, уни айбламайман ва қўрқитмайман, акс ҳолда у кейинги сафар яширади. 2) Танишув тафсилотларини сўрайман: қанча вақтдан бери ёзишади, расм, совға ёки махфийлик сўраганми, учрашувни ким таклиф қилган. 3) Интернетдаги одам ўзини бошқа ёшда ёки бошқа шахс сифатида кўрсатиши мумкинлигини оддий мисоллар билан тушунтираман. 4) Ёлғиз учрашувга бормасликка келишамиз. 5) Ота-оналарни дарҳол хабардор қиламан. 6) Агар шахсий расм сўралган, совға берилган ёки бошқа шубҳали белгилар бўлса, ёзишмалар сақланади ва маъмурият орқали ички ишлар органларига мурожаат қилинади. 7) Ўқувчига онлайн хавфсизлик қоидаларини эслатаман ва уни кейинчалик кузатиб бораман. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 249 Суҳбат билети 21 Суҳбат саволлари (5 та савол, тайёрланиш — 10 дақиқа) 1. Л. Вйготскийнинг «яқин ривожланиш зонаси» тушунчасини изоҳланг ва маслаҳатчи ишидаги аҳамиятини кўрсатинг. Намунавий жавоб / ечим:✔ Таъриф: яқин ривожланиш зонаси – бола мустақил бажара оладиган иш билан катталар ёки тенгдошлар ёрдамида бажара оладиган иш орасидаги масофа. Асосий фикрлар: таълим ривожланишдан бироз олдинда бориши керак; ёрдам (таянч, «скаффолдинг») босқичма-босқич камайтирилади; жуда осон топшириқ зериктиради, жуда қийини эса хавотир ва ўзига ишончсизликни келтиради. Маслаҳатчи учун аҳамияти: ўқувчининг ҳозирги имкониятини эмас, салоҳиятини баҳолайди, ўқитувчига топшириқларни даражалаштиришни тавсия қилади. Мисол: математикадан орқада қолаётган ўқувчига аввал намунали ечим, кейин йўналтирувчи саволлар, сўнг мустақил масала берилади. Шу йўл билан бола муваффақиятни ҳис қилади ва ўқув мотиватсияси ортади. 2. Конфликтларнинг асосий турларини санаб беринг. Мактабда қайсилари кўпроқ учрайди? Намунавий жавоб / ечим: ✔ Таъриф: конфликт – манфаатлар, қарашлар ёки мақсадлар тўқнашуви натижасида юзага келадиган қарама-қаршилик. Турлари: шахс ичидаги (ички зиддият, масалан, «ўқишни хоҳлайман, лекин дўстларим билан бўлгим келади»), шахслараро, шахс ва гуруҳ ўртасидаги, гуруҳлараро конфликтлар. Сабабига кўра: ресурс, қадрият, рол ва мулоқот конфликтлари. Мактабда энг кўп учрайдиганлари: ўқувчи–ўқувчи (дўстлик, рақобат, буллинг), ўқувчи–ўқитувчи (баҳо, интизом), ўқитувчи–ота-она (талаблар, мулоқот услуби). Маслаҳатчи конфликтни салбий ҳодиса сифатидагина эмас, ўзгариш учун имконият сифатида ҳам кўради. Унинг вазифаси – сабабни аниқлаш, томонларни эшитиш, конструктив ҳал этиш йўлларини топишда ёрдам бериш ва такрорланмаслиги учун профилактика чораларини кўриш. 3. БМТнинг Бола ҳуқуқлари тўғрисидаги конвенсиясининг асосий тамойилларини айтинг. Намунавий жавоб / ечим: ✔ Таъриф: Бола ҳуқуқлари тўғрисидаги конвенсия – 18 ёшга тўлмаган ҳар бир шахснинг фуқаролик, ижтимоий, иқтисодий ва маданий ҳуқуқларини белгиловчи халқаро ҳужжат, Ўзбекистон уни ратификатсия қилган. Тўрт асосий тамойил: 1) камситмаслик – барча болалар жинси, миллати, соғлиғи, оилавий ҳолатидан қатъи назар тенг ҳуқуқли; 2) боланинг манфаатлари устуворлиги – болага оид ҳар қандай қарорда унинг манфаати биринчи ўринда; 3) яшаш, омон қолиш ва ривожланиш ҳуқуқи; 4) боланинг фикрини билдириш ва уни инобатга олиш ҳуқуқи. Маслаҳатчи учун амалий маъноси: ҳар бир вазиятда болани эшитиш, унинг хавфсизлиги ва ривожланишини биринчи ўринга қўйиш, ҳеч бир ўқувчини четда қолдирмаслик. 4. Кибербуллинг нима? У оддий буллингдан нимаси билан фарқ қилади? Намунавий жавоб / ечим: ✔ Таъриф: кибербуллинг – рақамли воситалар (мессенжерлар, ижтимоий тармоқлар, ўйин чатлари) орқали шахсни мунтазам камситиш, қўрқитиш, таҳқирлаш. Фарқлари: 1) вақт ва жой чегараси йўқ – бола уйида ҳам ҳужумдан қочиб қутула олмайди; 2) тажовузкор аноним бўлиши мумкин; 3) контент тез тарқалади ва узоқ сақланади; 4) катталар буни камдан-кам кўради. Белгилар: телефонга қараганда ташвишланиш, ижтимоий тармоқдан тўсатдан воз кечиш, уйқу бузилиши. Маслаҳатчи ҳаракатлари: болани қўллаб-қувватлаш, жавоб қайтармасликни маслаҳат бериш, скриншот орқали далилларни сақлаш, платформада шикоят қилиш ва блоклаш, ота-оналарни ва зарур ҳолларда тегишли органларни хабардор қилиш, синфда профилактик машғулот ўтказиш. 5. Вазият: 7-синф ўқувчиси тез-тез «Мен ҳеч нарсага ярамайман, барибир уддалай олмайман» дейди, саволга жавоб беришдан бош тортади. Маслаҳатчи сифатида қандай иш олиб борасиз? Намунавий жавоб / ечим: ✔ Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 250 Бу – паст ўзини ўзи баҳолаш белгиси. Қадамлар: 1) Кузатув ва маълумот йиғиш: ўқитувчилар, синф раҳбари билан суҳбат, баҳолар динамикаси, синфдаги муносабатлар. 2) Ишончли муҳитда индивидуал суҳбат: фаол тинглаш, «Қачондан бери шундай ҳис қиляпсан?» каби очиқ саволлар. 3) Диагностика: ўзини ўзи баҳолаш методикаси (масалан, Дембо–Рубинштейн шкаласи), чизма тестлари. 4) Кучли томонларни топиш: муваффақият кундалиги, кичик эришиладиган мақсадлар. 5) Ўқитувчиларга тавсия: шахсни эмас, ҳаракатни баҳолаш, кичик ютуқларни ҳам эътироф этиш, жамоа олдида танқид қилмаслик. 6) Ота-оналар билан ишлаш: бошқа болалар билан солиштирмаслик. 7) Натижани бир ойдан сўнг қайта баҳолаш; депрессия белгилари бўлса, мутахассисга йўналтириш. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 251 Суҳбат билети 22 Суҳбат саволлари (5 та савол, тайёрланиш — 10 дақиқа) 1. Ўсмирлик инқирозининг психологик хусусиятлари нималардан иборат? Намунавий жавоб / ечим:✔ Таъриф: ўсмирлик инқирози (тахминан 11–15 ёш) – болаликдан катталикка ўтишдаги кескин физиологик ва психологик ўзгаришлар даври. Асосий хусусиятлар: «катталик ҳисси» ва мустақилликка интилиш; тенгдошлар билан мулоқот етакчи фаолиятга айланади; кайфият тез ўзгаради, ҳиссий беқарорлик кузатилади; ташқи кўринишга ва бошқаларнинг баҳосига сезгирлик ортади; катталар назоратига қаршилик, негативизм пайдо бўлади. Маслаҳатчи учун тавсиялар: ўсмирга буйруқ билан эмас, ҳамкорлик оҳангида мурожаат қилиш; танлов имконини бериш; тенгдошлар гуруҳидаги ролини ҳисобга олиш; ота-оналарга бу давр табиий эканини тушунтириш. Мисол: ота-онага «тақиқлаш» ўрнига оилавий қоидаларни ўсмир билан биргаликда келишиб олишни тавсия қилиш низоларни камайтиради. 2. Томас–Килмен модели бўйича конфликтда хулқ-атвор стратегияларини тавсифланг. Намунавий жавоб / ечим: ✔ Таъриф: Томас–Килмен модели конфликтдаги хулқни икки ўлчов – ўз манфаатини ҳимоя қилиш ва бошқанинг манфаатини ҳисобга олиш – асосида беш стратегияга ажратади. 1) Рақобат – ўз фикрини ўтказиш; фавқулодда, тез қарор зарур бўлганда ўринли. 2) Мослашиш – бошқага ён бериш; муносабат масаладан муҳимроқ бўлганда. 3) Четланиш – конфликтдан қочиш; вазият совиши керак бўлганда вақтинча фойдали. 4) Муроса – ҳар икки томон қисман ён беради. 5) Ҳамкорлик – иккала томон манфаатини тўлиқ қондирувчи ечим излаш; энг самарали, аммо вақт талаб қилади. Маслаҳатчи ўқувчиларга стратегияни вазиятга қараб танлашни ўргатади, медиатсияда эса томонларни ҳамкорлик стратегиясига йўналтиради. 3. Боланинг манфаатлари устуворлиги тамойили мактаб амалиётида қандай намоён бўлади? Намунавий жавоб / ечим: ✔ Таъриф: боланинг манфаатлари устуворлиги – болага тааллуқли ҳар қандай қарор қабул қилинаётганда унинг фаровонлиги, хавфсизлиги ва ривожланиши биринчи ўринда туриши кераклигини билдирувчи тамойил. Мактабда намоён бўлиши: интизомий чоралар танланаётганда болани таълимдан четлатиш эмас, тарбиявий ечим излаш; синфга тақсимлаш, ўтказиш масалаларида боланинг эҳтиёжини ҳисобга олиш; ота-она ёки ўқитувчи манфаати бола манфаатига зид келса, боланинг хавфсизлигини устун қўйиш. Мисол: ота-она фарзандини «жазолаш» учун тўгаракдан чиқармоқчи бўлса, маслаҳатчи тўгарак боланинг ривожланиши учун муҳимлигини тушунтириб, бошқа тарбиявий усулларни таклиф қилади. Маслаҳатчи ўз тавсияларини доимо шу тамойил асосида асослаши лозим. 4. Фишинг нима? Ўқувчиларни ундан ҳимояланишга қандай ўргатасиз? Намунавий жавоб / ечим: ✔ Таъриф: фишинг – сохта хабар, ҳавола ёки сайт орқали фойдаланувчининг логин, парол, карта маълумотлари ёки СМС-кодларини алдаб олиш усули. Белгилари: шошилтирувчи матн («Аккаунтингиз блокланади!»), бепул совға ва ютуқ ваъдаси, расмий манзилга ўхшаш, лекин бир ҳарфи фарқ қиладиган ҳавола, нотаниш юборувчи. Ўргатиш усуллари: амалий машғулотда ҳақиқий ва сохта хабарларни солиштириш; «тўхта – текшир – сўра» қоидаси; СМС-код ва паролни ҳеч кимга, ҳатто «банк ходими»га ҳам айтмаслик; ҳаволани босиш ўрнига расмий илова орқали кириш; икки босқичли аутентификатсияни ёқиш; шубҳали ҳолатда катталарга хабар бериш. Ота- оналар учун ҳам қисқа йўриқнома тарқатиш самарали. 5. Вазият: 11-синф ўқувчиси битирув имтиҳонлари олдидан уйқусизлик, бош оғриғи, «Имтиҳондан йиқилсам, ҳаётим тугайди» деган фикрлардан шикоят қилди. Қандай ёрдам берасиз? Намунавий жавоб / ечим: ✔ Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 252 Бу – имтиҳон стресси ва катастрофик фикрлаш белгиси. Қадамлар: 1) Суҳбатда ҳис-туйғуларини қабул қилиш, хавотир табиий эканини тушунтириш. 2) «Ҳаётим тугайди» иборасини эътиборсиз қолдирмаслик: ўз жонига қасд фикрлари борми, эҳтиёткорлик билан аниқлаш; хавф бўлса, дарҳол ота-онани хабардор қилиш ва мутахассисга йўналтириш. 3) Когнитив қайта баҳолаш: «Энг ёмон ҳолатда нима бўлади? Қандай муқобил йўллар бор?» – қайта топшириш, бошқа йўналишлар. 4) Ўз-ўзини бошқариш техникалари: диафрагмал нафас, мушак релаксатсияси. 5) Тайёргарлик режасини тузиш: кунлик жадвал, танаффуслар, уйқу режими. 6) Ота-оналар билан суҳбат: босимни камайтириш, қўллаб-қувватлаш. 7) Битирувчилар учун гуруҳ тренинги ўтказиш. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 253 Суҳбат билети 23 Суҳбат саволлари (5 та савол, тайёрланиш — 10 дақиқа) 1. Э. Эриксоннинг психососиал ривожланиш назарияси бўйича мактаб ёшидаги босқичларни тавсифланг. Намунавий жавоб / ечим:✔ Таъриф: Эриксон шахс ривожланишини ҳар бирида муайян психососиал зиддият ҳал қилинадиган саккиз босқичга ажратган. Мактаб ёшига икки босқич тўғри келади. 1) Меҳнатсеварлик ва ўзини паст ҳис қилиш (тахминан 6–12 ёш): бола ўқиш, меҳнат орқали муваффақиятга эришса, ўз қобилиятига ишонч шаклланади; доимий муваффақиятсизлик ва танқид эса пастлик ҳиссини келтиради. 2) Идентиклик ва ролларнинг чалкашлиги (12–18 ёш): ўсмир «Мен кимман?» деган саволга жавоб излайди, қадриятлар ва касбий йўналиш шаклланади. Маслаҳатчи учун хулоса: бошланғич синфларда муваффақият вазиятларини яратиш, юқори синфларда эса ўзини англаш, касбга йўналтириш машғулотлари ва танлов эркинлигини қўллаб-қувватлаш муҳим. 2. «Фаол тинглаш» техникасининг усулларини мисоллар билан тушунтиринг. Намунавий жавоб / ечим: ✔ Таъриф: фаол тинглаш – суҳбатдошни диққат билан эшитиб, уни тушунганингизни сўз ва хатти- ҳаракат билан кўрсатиш усули. Асосий усуллар: 1) Рағбатлантириш – бош ирғаш, «Ҳа, давом эт». 2) Парафраз – фикрни ўз сўзларингиз билан қайтариш: «Демак, сен дўстларинг сени четга сураётганини ҳис қиляпсан». 3) Ҳис-туйғуни акс эттириш: «Бу сени жуда хафа қилган кўринади». 4) Аниқлаштирувчи саволлар: «Бу қачон бошланди?» 5) Умумлаштириш – суҳбат охирида асосий фикрларни жамлаш. Қилмаслик керак: гапни бўлиш, тез маслаҳат бериш, баҳолаш, ўз тажрибангиз ҳақида гапиришга ўтиб кетиш. Фаол тинглаш ишонч ўрнатади, ўқувчининг ўзи муаммони аниқроқ англашига ёрдам беради ва маслаҳат суҳбатининг асосини ташкил қилади. 3. Инклюзив таълим тамойили нимани англатади ва мактаб маслаҳатчиси уни қандай қўллаб- қувватлайди? Намунавий жавоб / ечим: ✔ Инклюзив таълим — алоҳида таълим эҳтиёжлари бўлган болаларни, жумладан ногиронлиги бор болаларни, тенгдошлари билан бир синфда, уларнинг имкониятларига мослаштирилган шароитда ўқитиш тамойили. Унинг асосида ҳар бир боланинг таълим олиш ҳуқуқи ва камситилмаслик ғояси ётади. Маслаҳатчи бу жараёнда: боланинг эҳтиёжларини ўқитувчилар ва ота-она билан бирга аниқлайди; синф жамоасида қабул қилиш ва ҳурмат муҳитини шакллантиришга ёрдам беради, буллинг ва четга суришнинг олдини олади; ўқитувчиларга индивидуал ёндашув бўйича тавсия беради; зарур бўлса психолог, дефектолог ва тиббиёт мутахассисларига йўналтиради. Муҳим: мақсад болани «мослаштириш» эмас, балки муҳитни болага мослаштиришдир. 4. Кучли парол ва икки босқичли аутентификатсия нима учун зарур? Ўқувчиларга қандай тушунтирасиз? Намунавий жавоб / ечим: ✔ Таъриф: парол – аккаунтга киришнинг биринчи ҳимоя қатлами; икки босқичли аутентификатсия (2ФА) паролга қўшимча равишда иккинчи тасдиқ (СМС-код, аутентификатор илова) талаб қилади. Кучли парол талаблари: камида 12 белги, ҳарф, рақам ва белгилар аралашмаси, исм, туғилган сана каби тахмин қилинадиган маълумотлар бўлмаслиги; ҳар бир хизмат учун алоҳида парол. Тушунтириш усули: «Парол – уйингиз калити, 2ФА – эшикдаги иккинчи қулф» деган ўхшатиш; парол ўрнига бир нечта сўздан иборат «парол-ибора» яратиш машқи; паролни дўстга ҳам бермаслик қоидаси. Амалий қисм: дарс давомида ўқувчилар ўз аккаунтларида 2ФА ни ёқишни ўрганади. Бу аккаунт ўғирланиши ва унинг номидан кибербуллинг қилинишининг олдини олади. 5. Вазият: 4-синф ўқувчисининг ота-онаси ажрашмоқда. Бола дарсда йиғлайди, диққатини жамлай олмайди. Маслаҳатчи қандай иш олиб боради? Намунавий жавоб / ечим: ✔ Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 254 Оилавий ажрим бола учун кучли стресс. Қадамлар: 1) Синф раҳбари ва ўқитувчилардан боланинг ҳолати ҳақида маълумот олиш, уларни эҳтиёткорлик билан муносабатда бўлишга йўналтириш. 2) Бола билан ёш хусусиятига мос суҳбат: ўйин, расм, эртак терапияси орқали ҳис-туйғуларини ифодалашга ёрдам бериш. 3) Асосий хабарни етказиш: «Бунда сенинг айбинг йўқ, иккала ота- онанг ҳам сени яхши кўради». 4) Ҳар икки ота-она билан алоҳида суҳбат: болани низога аралаштирмаслик, уни «хабарчи» қилмаслик, бир-бирини бола олдида ёмонламаслик. 5) Мактабда барқарор муҳит: одатий тартиб, қўшимча қўллаб-қувватлаш. 6) Ҳолатни мунтазам кузатиш; узоқ давом этувчи депрессив белгилар бўлса, тиббий-психологик мутахассисга йўналтириш. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 255 Суҳбат билети 24 Суҳбат саволлари (5 та савол, тайёрланиш — 10 дақиқа) 1. Ж. Пиаженинг когнитив ривожланиш босқичларини ва уларнинг таълимдаги аҳамиятини тушунтиринг. Намунавий жавоб / ечим:✔ Таъриф: Пиаже тафаккур ривожланишини тўрт босқичга ажратган. 1) Сенсомотор (0–2 ёш) – дунёни ҳаракат ва сезги орқали билиш. 2) Оператсиядан олдинги (2–7 ёш) – рамзий тафаккур, эготсентризм. 3) Аниқ оператсиялар (7–11 ёш) – мантиқий фикрлаш аниқ нарсалар асосида, сақланиш тушунчаси шаклланади. 4) Формал оператсиялар (11 ёшдан) – мавҳум, гипотетик фикрлаш. Таълимдаги аҳамияти: бошланғич синфларда кўргазмали, амалий материаллардан фойдаланиш; ўсмирларга муаммоли, мунозарали топшириқлар бериш. Маслаҳатчи учун: болага бериладиган тушунтириш ва машғулотлар унинг тафаккур даражасига мос бўлиши керак; масалан, кичик ўқувчига ҳис-туйғуларни мавҳум эмас, расм ва ўйин орқали тушунтириш самарали. 2. Мактаб медиатсияси нима? Унинг босқичларини айтинг. Намунавий жавоб / ечим: ✔ Таъриф: медиатсия – бетараф учинчи шахс (медиатор) ёрдамида низолашаётган томонларнинг ўзаро мақбул келишувга эришиш жараёни. Тамойиллари: ихтиёрийлик, бетарафлик, махфийлик, томонларнинг тенглиги. Босқичлари: 1) Тайёргарлик – томонлар билан алоҳида суҳбат, розилик олиш. 2) Кириш – қоидаларни келишиш (гапни бўлмаслик, ҳақоратсиз мулоқот). 3) Томонларнинг ҳикояси – ҳар бири ўз нуқтаи назарини айтади. 4) Манфаат ва эҳтиёжларни аниқлаш – «Сенга аслида нима муҳим?» 5) Ечимлар вариантларини излаш. 6) Келишувни ёзма ёки оғзаки расмийлаштириш. 7) Кейинчалик бажарилишини кузатиш. Мактабда тенгдошлар медиатсияси хизматини ташкил этиш – ўқувчиларни медиатор сифатида тайёрлаш – низоларни камайтиришда самарали. 3. Болани зўравонликнинг барча шаклларидан ҳимоя қилиш бўйича мактаб ва маслаҳатчининг мажбуриятлари қандай? Намунавий жавоб / ечим: ✔ Таъриф: бола жисмоний, психологик, жинсий зўравонлик ва эътиборсизлик (бепарволик)дан ҳимояланиш ҳуқуқига эга; бу халқаро ва миллий қонунчиликда мустаҳкамланган. Мактабнинг мажбуриятлари: хавфсиз муҳит яратиш, ходимларнинг ҳар қандай зўравонлик қўллашига йўл қўймаслик, зўравонлик белгилари аниқланганда белгиланган тартибда тегишли органларга хабар бериш. Маслаҳатчининг вазифалари: зўравонлик белгиларини (тушунтириб бўлмайдиган жароҳатлар, қўрқув, хулқдаги кескин ўзгаришлар) таний олиш; болани тинглаш, айбламаслик, «сир сақлайман» деб ваъда бермаслик; маълумотни ҳужжатлаштириб, раҳбариятга ва қонунда белгиланган органларга етказиш; болани психологик қўллаб-қувватлаш. Шунингдек, ўқувчилар ва ота-оналар учун профилактик машғулотлар ўтказиш. 4. Ижтимоий тармоқларда шахсий маълумотларни ҳимоя қилиш бўйича ўқувчиларга қандай амалий маслаҳатлар берасиз? Намунавий жавоб / ечим: ✔ Шахсий маълумотлар — исм-фамилия, манзил, телефон рақами, мактаб, жойлашув, шахсий суратлар ва пароллар. Улар нотўғри қўлларга тушса, фирибгарлик, таъқиб ёки шантажга сабаб бўлиши мумкин. Ўқувчиларга маслаҳатлар: профилни ёпиқ (фақат дўстлар учун) қилиш; манзил, телефон ва жойлашувни очиқ эълон қилмаслик; ҳар бир аккаунт учун мураккаб ва ҳар хил парол, имкон бўлса икки босқичли тасдиқлашни ёқиш; нотаниш одамларнинг дўстлик таклифи ва ҳаволаларига эҳтиёт бўлиш; парол ва СМС-кодларни ҳеч кимга, ҳатто дўстга ҳам айтмаслик; шубҳали ҳолатда дарҳол ота-она ёки маслаҳатчига мурожаат қилиш. Бу мавзуни синф соатларида амалий мисоллар билан ўтиш самарали. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 256 5. Вазият: 9-синф ўқувчиси номаълум аккаунтдан «Пулни олиб келмасанг, расмларингни ҳаммага тарқатаман» деган таҳдидли хабарлар олаётганини айтди. Ҳаракатларингиз? Намунавий жавоб / ечим:✔ Бу – онлайн товламачилик (сексторшн бўлиши ҳам мумкин), жиддий хавф. Қадамлар: 1) Ўқувчини тинчлантириш, айбламаслик: «Менга айтганинг тўғри қарор, сен ёлғиз эмассан». 2) Таҳдидчига пул бермаслик ва жавоб ёзмаслик – бу талабларни тўхтатмайди. 3) Далилларни сақлаш: хабарлар, аккаунт номи, саналар скриншотлари; хабарларни ўчирмаслик. 4) Аккаунтни блоклаш ва платформага шикоят қилиш, махфийлик созламаларини кучайтириш. 5) Ота-онани хабардор қилиш ва мактаб раҳбариятига билдириш. 6) Ички ишлар органларига мурожаат қилишда кўмаклашиш – бу жиноят. 7) Ўқувчининг психологик ҳолатини кузатиш: уят, қўрқув ўз жонига қасд қилиш фикрларига олиб келиши мумкин; мунтазам қўллаб-қувватлаш суҳбатлари ўтказиш. 8) Синфларда онлайн хавфсизлик бўйича профилактика. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 257 Суҳбат билети 25 Суҳбат саволлари (5 та савол, тайёрланиш — 10 дақиқа) 1. Ўқув мотиватсиясининг ички ва ташқи турларини тавсифланг. Ички мотиватсияни қандай ривожлантириш мумкин? Намунавий жавоб / ечим:✔ Таъриф: мотиватсия – фаолиятга ундовчи сабаблар мажмуи. Ташқи мотиватсия – баҳо, мукофот, мақтов ёки жазодан қочиш; ички мотиватсия – билимга қизиқиш, фаолиятдан завқ олиш. Ташқи мотиватсия қисқа муддатли натижа беради, ички мотиватсия эса барқарор ўқишни таъминлайди. Ўз-ўзини белгилаш назариясига кўра ички мотиватсия учта эҳтиёж қондирилганда ўсади: автономия (танлов имкони), компетентлик (муваффақият ҳисси), алоқадорлик (илиқ муносабат). Амалий усуллар: топшириқни ҳаёт билан боғлаш; ўқувчига мавзу ёки усулни танлаш имконини бериш; мураккабликни босқичма-босқич ошириш; хатони ўрганиш имконияти сифатида қабул қилиш; натижани эмас, саъй-ҳаракатни эътироф этиш. Маслаҳатчи ўқитувчилар билан шу йўналишда методик суҳбатлар ўтказади. 2. Стресс тушунчаси ва Г. Селъе бўйича унинг босқичларини тушунтиринг. Намунавий жавоб / ечим: ✔ Таъриф: стресс – организмнинг ҳар қандай кучли таъсир (стрессор)га умумий мослашув реаксияси. Селъе «умумий мослашув синдроми»ни уч босқичга ажратган: 1) Хавотир босқичи – организм сафарбар бўлади, юрак уриши тезлашади, диққат кескинлашади. 2) Қаршилик босқичи – организм стрессорга мослашади, куч сарфлаб ишлайди. 3) Ҳолдан тойиш босқичи – стресс узоқ давом этса, ресурслар тугайди, касалликлар, депрессия, чарчоқ юзага келади. Шунингдек, фойдали «эустресс» (масалан, мусобақа олдидан ҳаяжон) ва зарарли «дистресс» фарқланади. Мактабдаги стрессорлар: имтиҳонлар, буллинг, оилавий муаммолар. Маслаҳатчи ўқувчиларга стрессни эрта таниш, нафас ва релаксатсия усуллари, вақтни режалаштириш, ёрдам сўрашни ўргатади. 3. Шахсга доир маълумотлар махфийлиги мактаб маслаҳатчиси фаолиятида қандай таъминланади? Намунавий жавоб / ечим: ✔ Таъриф: шахсга доир маълумотлар – шахсни аниқлаш имконини берувчи ҳар қандай маълумот; уларни йиғиш, сақлаш ва тарқатиш қонун билан тартибга солинади. Маслаҳатчи ишида махфий маълумотлар: диагностика натижалари, суҳбат ёзувлари, оилавий ҳолат, соғлиқ ҳақидаги маълумотлар. Тамойиллар: фақат зарур маълумотни йиғиш; ота-она (қонуний вакил) розилигини олиш; ҳужжатларни қулфланадиган жойда ёки парол билан ҳимояланган файлда сақлаш; натижаларни бошқа ўқитувчиларга фақат боланинг манфаати учун зарур ҳажмда, умумлаштирилган тавсия кўринишида етказиш. Махфийлик чегараси: боланинг ҳаёти ёки соғлиғига хавф бўлса, маълумот тегишли шахсларга етказилади. Мисол: тест натижаларини синф олдида эълон қилиш ёки умумий чатга ташлаш мумкин эмас. 4. Фейк янгиликларни қандай аниқлаш мумкин? Ўқувчиларда медиа саводхонликни қандай ривожлантирасиз? Намунавий жавоб / ечим: ✔ Таъриф: фейк янгилик – атайлаб тарқатилган ёлғон ёки бузиб кўрсатилган маълумот; медиа саводхонлик – ахборотни танқидий баҳолаш кўникмаси. Текшириш усуллари: 1) Манбани аниқлаш – расмий сайт ёки ишончли ОАВми? 2) Сарлавҳа ҳаддан ташқари ҳиссийми? 3) Сана ва муаллиф кўрсатилганми? 4) Бошқа ишончли манбалар хабар берганми? 5) Расмнинг тескари қидируви орқали асл манбасини топиш. 6) «Дўстларга тезда улашинг!» деган даъватлардан эҳтиёт бўлиш. Ривожлантириш усуллари: «ҳақиқат ёки фейк» ўйини, ҳақиқий мисоллар таҳлили, ўқувчиларнинг ўзи янгиликни текшириб тақдимот қилиши. Натижада ўқувчи ваҳима ва манипулятсияга камроқ берилади, мустақил фикрлаши ривожланади. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 258 5. Вазият: 10-синф ўқувчиси рассом бўлмоқчи, ота-онаси эса уни фақат шифокор бўлишга мажбурламоқда. Ўқувчи тушкунликда. Маслаҳатчи қандай ҳаракат қилади? Намунавий жавоб / ечим:✔ Қадамлар: 1) Ўқувчи билан суҳбат: унинг қизиқишлари, кучли томонлари, касб ҳақидаги тасаввурларини аниқлаш; ҳис-туйғуларини қабул қилиш. 2) Касбга йўналтириш диагностикаси: қизиқишлар харитаси, Климов ёки Голланд методикаси, қобилиятлар таҳлили. 3) Ота-оналар билан алоҳида суҳбат: уларнинг хавотири (барқарор даромад, обрў) ни тинглаш ва ҳурмат қилиш. 4) Маълумотга асосланган мулоқот: дизайн, архитектура, тиббий иллюстратсия каби турли йўналишлар, таълим муассасалари, меҳнат бозори ҳақида маълумот бериш. 5) Учтомонлама учрашув: очиқ мулоқот, ўқувчининг фикрини эшитиш. 6) Муроса вариантларини излаш: ижодий тўгарак, синов курслари, икки йўналиш бўйича тайёргарлик. 7) Якуний қарор бола ва оила зиммасида эканини, маслаҳатчи фақат кўмаклашишини унутмаслик. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 259 Суҳбат билети 26 Суҳбат саволлари (5 та савол, тайёрланиш — 10 дақиқа) 1. Кичик мактаб ёшидаги болаларнинг психологик хусусиятлари ва етакчи фаолияти ҳақида гапиринг. Намунавий жавоб / ечим:✔ Таъриф: кичик мактаб ёши (тахминан 6–10 ёш) – ўқув фаолияти етакчи фаолиятга айланадиган давр. Асосий хусусиятлар: ихтиёрий диққат ва хотира энди шаклланмоқда, диққат тез чарчайди; тафаккур кўргазмали-образли, аста-секин мантиқий фикрлашга ўтади; ўқитувчи обрўси жуда юқори; ўзини баҳолаш кўп жиҳатдан катталар баҳосига боғлиқ; ўйин ҳали ҳам муҳим эҳтиёж. Педагогик хулосалар: дарсда фаолият турларини тез-тез алмаштириш, ҳаракатли дақиқалар; кўргазмалилик; мақтов ва қўллаб-қувватлаш; баҳолашда болани бошқалар билан эмас, ўзининг олдинги натижаси билан солиштириш. Маслаҳатчи биринчи синфга мослашувни кузатади, мактабга тайёрлик диагностикасини ўтказади ва ўқитувчиларга индивидуал ёндашув бўйича тавсия беради. 2. Педагогларда касбий чарчаш (эмотсионал «ёниб кетиш») синдроми ва унинг профилактикаси. Намунавий жавоб / ечим: ✔ Таъриф: касбий чарчаш – узоқ давом этган иш стресси натижасида юзага келадиган эмотсионал, жисмоний ва ақлий ҳолсизланиш ҳолати. К. Маслач бўйича уч таркиби: эмотсионал ҳолдан тойиш; деперсонализатсия – ўқувчиларга бефарқ, совуқ муносабат; касбий ютуқларнинг пасайиши ҳисси. Белгилар: доимий чарчоқ, асабийлик, ишга боришни истамаслик, тез-тез касалланиш. Сабаблар: ортиқча юклама, қоғозбозлик, қадрланмаслик, низолар. Профилактика: иш ва дам олиш мувозанати; чегараларни белгилаш; ҳамкасблар билан қўллаб-қувватловчи гуруҳлар; супервизя ва касбий ривожланиш; релаксатсия усуллари. Маслаҳатчи ўқитувчилар учун стрессни бошқариш тренингларини ўтказади ва ўзининг ҳам чарчашига эътиборли бўлади, чунки чарчаган маслаҳатчи самарали ёрдам бера олмайди. 3. Васийлик ва ҳомийлик органлари билан мактаб маслаҳатчисининг ҳамкорлиги қайси ҳолатларда зарур? Намунавий жавоб / ечим: ✔ Таъриф: васийлик ва ҳомийлик органлари ота-она қарамоғисиз қолган ёки ҳуқуқлари бузилган вояга етмаганларнинг ҳуқуқ ва манфаатларини ҳимоя қилади. Ҳамкорлик зарур бўлган ҳолатлар: бола ота-она қарамоғидан маҳрум бўлганда ёки қаровсиз қолганда; болага нисбатан зўравонлик, бепарволик белгилари аниқланганда; ота-она болани таълимдан мунтазам четлатаётганда; ота- оналар ажрашганда бола билан боғлиқ низолар мактабга таъсир қилганда; васийликдаги болаларнинг таълим ва психологик ҳолатини кузатишда. Маслаҳатчининг роли: кузатув натижаларини ҳужжатлаштириш, мактаб раҳбарияти орқали белгиланган тартибда маълумот юбориш, бола билан психологик иш олиб бориш, тавсиялар бериш. Барча ҳаракатлар боланинг манфаатини кўзлаб, махфийликка риоя қилган ҳолда амалга оширилади. 4. Рақамли гигиена ва экран вақти: ўқувчилар ва ота-оналарга қандай тавсиялар берасиз? Намунавий жавоб / ечим: ✔ Таъриф: рақамли гигиена – рақамли қурилмалардан соғлиқ ва фаровонликка зарар етказмаган ҳолда фойдаланиш қоидалари. Ортиқча экран вақтининг оқибатлари: уйқу бузилиши, диққатнинг пасайиши, кўз чарчаши, жисмоний камҳаракатлик, реал мулоқотнинг камайиши. Тавсиялар: ухлашдан камида бир соат олдин экранлардан воз кечиш; телефонни ётоқхонадан ташқарида қувватлаш; дарс тайёрлаш вақтида билдиришномаларни ўчириш; 20-20-20 қоидаси (ҳар 20 дақиқада 20 сония узоққа қараш); овқат пайтида «телефонсиз стол»; оилавий рақамли келишув тузиш. Ота-оналарга: ўзлари намуна бўлиши, чекловни жазо эмас, келишув сифатида жорий этиши, боланинг нима кўраётганига қизиқиши. Мақсад – технологиядан бутунлай воз кечиш эмас, уни онгли бошқариш. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 260 5. Вазият: 6-синфдаги иқтидорли ўқувчи математикадан топшириқларни бир зумда бажариб, кейин дарсни бузади, ўқитувчи билан баҳслашади. Маслаҳатчи нима қилади? Намунавий жавоб / ечим:✔ Бу кўпинча интеллектуал зерикиш ва мотиватсия муаммоси. Қадамлар: 1) Кузатув: турли дарсларда хулқини солиштириш, ўқитувчилар фикрини олиш. 2) Диагностика: интеллектуал қобилият ва қизиқишларни аниқлаш, эмотсионал ҳолат, тенгдошлар билан муносабат. 3) Ўқувчи билан суҳбат: унинг қизиқишлари ва зерикиш сабабларини аниқлаш; баҳслашувнинг ҳурматли шаклларини муҳокама қилиш. 4) Ўқитувчига тавсиялар: мураккаблаштирилган қўшимча топшириқлар, лойиҳа иши, синфдошларга ёрдамчи ролини бериш, олимпиадага тайёрлаш. 5) Ота- оналар билан: тўгарак, онлайн курслар, ижодий муҳит, фақат ютуққа эмас, саъй-ҳаракатга эътибор қаратиш. 6) Иқтидорли болалардаги перфексионизм ва ижтимоий қийинчиликларга эътибор бериш. Натижада энергия ижобий йўналишга бурилади. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 261 Суҳбат билети 27 Суҳбат саволлари (5 та савол, тайёрланиш — 10 дақиқа) 1. А. Маслоунинг эҳтиёжлар иерархиясини таълим жараёни билан боғлаб тушунтиринг. Намунавий жавоб / ечим:✔ Таъриф: Маслоу инсон эҳтиёжларини иерархик тартибда жойлаштирган: 1) физиологик (овқат, уйқу); 2) хавфсизлик; 3) мансублик ва муҳаббат; 4) ҳурмат ва эътироф; 5) ўзини намоён қилиш (ўзини актуаллаштириш). Асосий ғоя: қуйи эҳтиёжлар қондирилмаса, юқори эҳтиёжлар, жумладан билимга интилиш, фаоллаша олмайди. Таълим билан боғлиқлиги: оч ёки уйқусиз бола дарсни ўзлаштира олмайди; буллинг қурбони хавфсизлик эҳтиёжи қондирилмагани сабабли диққатини жамлай олмайди; синфда ёлғиз қолган ўқувчи мотиватсияни йўқотади. Маслаҳатчи учун хулоса: ўқув муаммосининг сабабини аввал қуйи эҳтиёжлардан излаш. Мисол: баҳолари тушган ўқувчи аслида уйда нонуштасиз келаётган бўлиши мумкин – бунда ижтимоий ёрдам чоралари зарур. 2. «Мен-хабар» техникаси нима ва у низоларни юмшатишда қандай ёрдам беради? Намунавий жавоб / ечим: ✔ Таъриф: «Мен-хабар» – суҳбатдошни айбламасдан, ўз ҳис-туйғу ва эҳтиёжларингизни ифодалаш усули. «Сен-хабар» («Сен доим кеч қоласан!») қарши ҳужумни, ҳимояга ўтишни келтириб чиқаради, «Мен-хабар» эса мулоқотни очиқ қилади. Тузилиши: 1) ҳис-туйғу: «Мен хавотирланаман…»; 2) вазият: «…дарс бошланиб кетганда кириб келганингда…»; 3) сабаб: «… чунки муҳим тушунтириш қолиб кетади»; 4) истак: «Вақтида келишингни истардим». Афзалликлари: ҳурматни сақлайди, жавобгарликни кўрсатади, хулқ-атворни шахсдан ажратади. Маслаҳатчи бу техникани ўқитувчилар, ота-оналар ва ўқувчиларга тренингларда ролли ўйинлар орқали ўргатади. Масалан, синфдошлар низосида «Сен мени масхара қилдинг» ўрнига «Устимдан кулганингда мен хафа бўлдим» дейиш кескинликни камайтиради. 3. Боланинг ўз фикрини эркин билдириш ва эшитилиш ҳуқуқини мактабда қандай таъминлаш мумкин? Намунавий жавоб / ечим: ✔ Таъриф: бола ўзига тааллуқли барча масалаларда ўз фикрини эркин билдириш ҳуқуқига эга, унинг фикри ёши ва етуклигига қараб инобатга олиниши керак. Мактабда таъминлаш усуллари: ўқувчилар ўзини ўзи бошқариш органлари (ўқувчилар кенгаши, синф етакчилари); мактаб қоидаларини ишлаб чиқишда ўқувчилар билан маслаҳатлашиш; аноним сўровномалар ва «ишонч қутиси»; интизомий масалаларда болани албатта тинглаш; индивидуал таълим йўналиши танлашда унинг хоҳишини ҳисобга олиш. Маслаҳатчининг роли: боланинг овози катталарга етиб боришини таъминлаш, унинг фикрини ота-она ёки ўқитувчига тўғри етказишда воситачи бўлиш. Мисол: синф ўзгартириш масаласида қарор қабул қилишдан олдин ўқувчининг ўзи билан суҳбатлашиш ва унинг сабабларини ёзиб қўйиш. 4. Онлайн грооминг нима? Унинг белгилари ва олдини олиш чоралари. Намунавий жавоб / ечим: ✔ Таъриф: онлайн грооминг – каттанинг интернет орқали бола билан ишончли муносабат ўрнатиб, кейинчалик уни жинсий ёки бошқа эксплуататсия мақсадида манипулятсия қилиши. Босқичлари: танишув ва ишонч қозониш (умумий қизиқишлар, совғалар, мақтов), болани оиладан узоқлаштириш («Сени фақат мен тушунаман»), суҳбатни махфий қилиш, шахсий расм сўраш, учрашувга чақириш. Огоҳлантирувчи белгилар: бола янги «дўст» ҳақида сирли, кутилмаган совғалар ёки пул, телефонни яшириш, кечаси ёзишмалар. Профилактика: ўқувчиларга «интернетдаги нотаниш – реал ҳаётдаги нотаниш» қоидасини ўргатиш; расм ва манзилни юбормаслик; ноқулай хабар келса, катталарга айтиш – бу айб эмас; ота-оналар билан очиқ мулоқот. Шубҳа туғилса, далилларни сақлаб, ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органларга хабар берилади. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 262 5. Вазият: инклюзив синфга аутизм спектри бузилиши бўлган ўқувчи қабул қилинди. Баъзи ота- оналар «у болаларимизга халақит беради» деб норозилик билдирди. Маслаҳатчи қандай ҳаракат қилади? Намунавий жавоб / ечим:✔ Қадамлар: 1) Боланинг эҳтиёжларини ўрганиш: ота-она, мутахассислар хулосаси, кузатув; сенсор сезгирлик, мулоқот хусусиятларини аниқлаш. 2) Ўқитувчига ёрдам: тузилган кун тартиби, визуал жадвал, тинч бурчак, топшириқларни бўлакларга ажратиш, индивидуал ўқув режаси. 3) Синф билан ишлаш: ёш хусусиятига мос равишда фарқларни ҳурмат қилиш ҳақида машғулот, «дўст- ёрдамчи» тизими. 4) Норози ота-оналар билан мулоқот: хавотирларини тинглаш, инклюзив таълим ҳар бир боланинг ҳуқуқи эканини ва барча ўқувчиларга бағрикенглик, эмпатия каби фойда келтиришини тушунтириш; боланинг шахсий тиббий маълумотларини ошкор қилмаслик. 5) Муайян муаммо бўлса, аниқ чоралар режаси. 6) Мослашувни мунтазам кузатиш ва раҳбарият билан баҳолаш. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 263 Суҳбат билети 28 Суҳбат саволлари (5 та савол, тайёрланиш — 10 дақиқа) 1. Ўқишдаги ўзига хос қийинчиликлар (дислексия, дисграфия, дискалкулия) ва маслаҳатчининг роли. Намунавий жавоб / ечим:✔ Таъриф: ўқишдаги ўзига хос қийинчиликлар – умумий интеллекти нормал бўлган болада ўқиш (дислексия), ёзиш (дисграфия) ёки ҳисоблаш (дискалкулия) кўникмаларининг барқарор бузилиши. Улар дангасалик ёки ақлий заифлик эмас, балки нейропсихологик хусусиятдир. Белгилар: ҳарфларни алмаштириб ўқиш, бир хил хатоларнинг такрорланиши, рақамлар тартибини чалкаштириш, оғзаки жавоб ёзмадан анча яхши бўлиши. Маслаҳатчининг роли: ўқитувчиларга белгиларни эрта аниқлашни ўргатиш; дастлабки кузатув ва скрининг; ота-онани логопед, дефектолог каби мутахассисга йўналтириш; мослаштиришлар бўйича тавсия: қўшимча вақт, оғзаки жавоб имконияти, аудиоматериаллар, катта шрифт. Шунингдек, боланинг ўзига ишончини сақлаш: «Сен ақлли боласан, фақат бошқача ўрганасан». 2. Психологик ҳимоя механизмларини санаб, мактаб амалиётидан мисоллар келтиринг. Намунавий жавоб / ечим: ✔ Таъриф: психологик ҳимоя механизмлари – шахсни хавотир ва ички зиддиятдан ҳимоя қилувчи онгсиз жараёнлар (З. Фрейд, А. Фрейд). Асосийлари: 1) Инкор – муаммони тан олмаслик: «Менда ҳеч қандай муаммо йўқ». 2) Проексия – ўз ҳис-туйғусини бошқага юклаш: «Ўқитувчи мени ёмон кўради». 3) Ратсионализатсия – баҳона топиш: «Тест барибир адолатсиз эди». 4) Кўчириш – ғазабни хавфсизроқ объектга йўналтириш: уйда танбеҳ олган бола синфдошини уради. 5) Регрессия – кичик ёшдаги хулққа қайтиш. 6) Сублиматсия – энергияни ижобий фаолиятга йўналтириш, масалан, спортга. Маслаҳатчи учун аҳамияти: ўқувчининг хулқи ортидаги асл сабабни кўра билиш, ҳимояни зўрлаб «бузмаслик», ишонч орқали муаммони англашга аста-секин ёрдам бериш. 3. Ногиронлиги бўлган болаларнинг таълим олиш ҳуқуқи ва инклюзив таълим тамойиллари. Намунавий жавоб / ечим: ✔ Таъриф: инклюзив таълим – алоҳида таълим эҳтиёжлари бўлган болаларни, жумладан ногиронлиги бўлган болаларни, умумтаълим муассасаларида тенгдошлари билан бирга ўқитиш. Ногиронлиги бўлган шахслар тенг таълим олиш ҳуқуқига эга, камситиш тақиқланади; бу халқаро конвенсиялар ва миллий қонунчиликда мустаҳкамланган. Тамойиллар: ҳар бир боланинг таълим олишга қодирлиги; индивидуал эҳтиёжларни ҳисобга олиш; оқилона мослаштириш (пандус, мослаштирилган материаллар, қўшимча вақт); ота-она билан ҳамкорлик; тенгдошларнинг бағрикенглигини шакллантириш. Маслаҳатчининг вазифаси: боланинг мослашувини кузатиш, индивидуал режани тузишда иштирок этиш, ўқитувчи ва синф жамоаси билан ишлаш, стигмани камайтириш. Мисол: эшитишида муаммоси бор ўқувчини олдинги партага ўтқазиш ва ёзма кўрсатмалар бериш. 4. Ота-она назорати воситалари: имкониятлари ва чекловлари. Ота-оналарга қандай маслаҳат берасиз? Намунавий жавоб / ечим: ✔ Таъриф: ота-она назорати – боланинг қурилма ва интернетдан фойдаланишини чеклаш ва кузатишга мўлжалланган дастурий воситалар (оператсион тизим созламалари, махсус иловалар, роутердаги филтрлар). Имкониятлари: ёшга мос бўлмаган контентни филтрлаш, экран вақтини чеклаш, илова юклашни тасдиқлаш, харидларни блоклаш. Чекловлари: ўсмирлар уларни айланиб ўтишни ўрганади; ҳаддан ташқари кузатув ишончни бузади; филтр барча хавфларни ушлай олмайди. Маслаҳат: кичик ёшда назорат кучлироқ, ўсмирликда эса босқичма-босқич мустақиллик бериш; назоратни яширинча эмас, болага тушунтириб ўрнатиш; техник восита ҳеч қачон очиқ мулоқот ўрнини босмаслиги; болага «Бирор нарса сени қўрқитса, менга айтсанг, сени жазоламайман» деб ишонтириш. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 264 5. Вазият: 8-синф ўқувчисининг ота-онаси икки йилдан бери чет элда ишлайди, у бувиси билан яшайди. Сўнгги ойларда баҳолари кескин тушган, дарсдан қочмоқда. Ҳаракатларингиз? Намунавий жавоб / ечим:✔ Мигратсиядаги ота-оналар фарзандлари кўпинча ёлғизлик, назорат етишмаслиги ва эмотсионал бўшлиқни бошдан кечиради. Қадамлар: 1) Маълумот йиғиш: давомат, баҳолар, синф раҳбари кузатувлари, дўстлари доираси. 2) Ўқувчи билан ишончли суҳбат: ота-онасини соғиниш, бувиси билан муносабат, мактабдан ташқари вақти. Хавфли гуруҳлар, зарарли одатлар белгиларини эҳтиёткорлик билан аниқлаш. 3) Бувиси билан учрашув: унинг қийинчиликларини тушуниш, ёшга мос назорат усулларини маслаҳат бериш. 4) Ота-она билан онлайн алоқа: мунтазам видео- қўнғироқлар, фарзандининг ўқишига масофадан қизиқиш, мактаб билан боғланиш. 5) Мактабда қўллаб-қувватлаш: устоз-мураббий бириктириш, тўгаракка жалб этиш. 6) Давомат бўйича индивидуал режа. 7) Зарурат бўлса, маҳалла ва тегишли тузилмалар билан ҳамкорлик. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 265 Суҳбат билети 29 Суҳбат саволлари (5 та савол, тайёрланиш — 10 дақиқа) 1. Ижобий хулқ-атворни қўллаб-қувватлаш ёндашувининг моҳияти нимада? Намунавий жавоб / ечим:✔ Таъриф: ижобий хулқ-атворни қўллаб-қувватлаш – нотўғри хулқни жазолашдан кўра, керакли хулқни ўргатиш ва рағбатлантиришга асосланган тизимли ёндашув. Асосий тамойиллар: 1) Аниқ, ижобий шаклда ифодаланган қоидалар («Гапиришдан олдин қўл кўтарамиз»). 2) Керакли хулқни ўргатиш ва намуна кўрсатиш. 3) Тўғри хулқни дарҳол ва аниқ эътироф этиш: «Навбат кутганинг учун раҳмат». 4) Муаммоли хулқнинг функсиясини аниқлаш – бола нимага эришмоқчи: эътибор, топшириқдан қочиш ёки бошқа нарса? 5) Оқибатлар изчил ва адолатли бўлиши. Даражалари: бутун мактаб учун умумий қоидалар, хавф гуруҳидаги ўқувчилар учун қўшимча ёрдам, мураккаб ҳолатлар учун индивидуал режа. Бу ёндашув синфдаги муҳитни яхшилайди ва жазога асосланган усулларга қараганда барқарорроқ натижа беради. 2. Синф жамоасида гуруҳ динамикаси ва ўқувчиларнинг норасмий роллари ҳақида гапиринг. Намунавий жавоб / ечим: ✔ Таъриф: гуруҳ динамикаси – гуруҳ аъзолари ўртасидаги муносабатлар, меъёрлар ва ролларнинг шаклланиши ва ўзгариши жараёни. Синф ривожланиш босқичлари: шаклланиш, зиддиятлар, меъёрлар ўрнатилиши, самарали фаолият. Норасмий роллар: етакчи (расмий ва норасмий), «юлдуз», изолятсия қилинган («рад этилган»), «масхарабоз», «эътиборсиз қолган», ташаббускор, кузатувчи. Маслаҳатчи учун аҳамияти: рад этилган ўқувчилар буллинг ва ижтимоий-эмотсионал муаммолар учун хавф гуруҳи; норасмий етакчи орқали синф муҳитига ижобий таъсир кўрсатиш мумкин. Иш усуллари: сотсиометрик тадқиқот, гуруҳни бирлаштирувчи тренинглар, кооператив ўқитиш, ролларни алмаштириб туриш. Мисол: изолятсия қилинган ўқувчига унинг кучли томонига мос масъулият бериш унинг мақомини оширади. 3. Вояга етмаганлар меҳнати бўйича қандай чекловлар мавжуд? Мактаб бу масалада қандай рол ўйнайди? Намунавий жавоб / ечим: ✔ Таъриф: бола иқтисодий эксплуататсиядан ва соғлиғи, таълими ёки ривожланишига зарар етказадиган ишдан ҳимояланиш ҳуқуқига эга. Умумий тамойиллар: ишга қабул қилишнинг энг кам ёши қонун билан белгиланади; вояга етмаганлар учун қисқартирилган иш вақти; оғир, зарарли ва хавфли ишларга, тунги ишларга жалб этиш тақиқланади; меҳнат ўқишга халақит бермаслиги керак. Ўзбекистон мажбурий меҳнат ва болалар меҳнатининг энг ёмон шаклларига қарши халқаро мажбуриятларни олган. Мактабнинг роли: ўқувчиларни дарс вақтида ҳар қандай ишга жалб қилишга йўл қўймаслик; боланинг чарчоқ, дарсни мунтазам қолдириш сабаби ишлаш эканини аниқлаш; оила билан ишлаш; зарур ҳолларда тегишли органларга хабар бериш. Маслаҳатчи ўқувчиларга ҳам ўз меҳнат ҳуқуқларини тушунтиради. 4. Онлайн ўйинларга қарамлик белгилари ва маслаҳатчининг профилактик иши. Намунавий жавоб / ечим: ✔ Таъриф: ўйинга қарамлик – ўйин вақтини назорат қила олмаслик, ўйинни бошқа фаолиятлардан устун қўйиш ва салбий оқибатларга қарамай давом эттириш; Жаҳон соғлиқни сақлаш ташкилоти уни алоҳида ҳолат сифатида тан олган. Белгилар: ўйиндан узилганда асабийлик ва агрессия, ўқишнинг кескин пасайиши, уйқусизлик, реал дўстлардан узоқлашиш, ўйин учун пул олиш ёки яшириш, вақт ҳақида ёлғон гапириш. Профилактик иш: ўқувчилар билан ўйин дизайнидаги «ушлаб қолувчи» механизмлар (мукофот тизими, лутбокс) ҳақида суҳбат; муқобил бўш вақт машғулотлари – спорт, тўгараклар; ота-оналарга оилавий қоидалар ва ўйин вақтини чеклаш бўйича маслаҳат; ўйинни бутунлай тақиқлаш ўрнига мувозанатни ўргатиш. Оғир ҳолатларда тиббий-психологик мутахассисга йўналтирилади. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 266 5. Вазият: 9-синф ўқувчиси ўқитувчи уни «синф олдида камситди» деб, шу фан дарсига кирмай қўйди. Маслаҳатчи қандай ҳаракат қилади? Намунавий жавоб / ечим:✔ Қадамлар: 1) Ўқувчини тинглаш: нима бўлгани, ҳис-туйғулари, аниқ сўзлар ва вазият; унинг қарорини айбламаслик, лекин дарс қолдириш оқибатларини тушунтириш. 2) Фактларни аниқлаш: гувоҳ ўқувчилар, синф раҳбари билан суҳбат. 3) Ўқитувчи билан бетараф суҳбат: унинг нуқтаи назарини эшитиш, «Мен-хабар» ва касбий этика нуқтаи назаридан масалани муҳокама қилиш. 4) Камситиш ҳолати тасдиқланса – раҳбариятга етказиш; педагог одоб-ахлоқи талаблари бузилишига муносабат билдирилиши керак. 5) Медиатсия: икки томон розилигида учрашув, ўзаро ҳурмат асосида келишув. 6) Ота-онани хабардор қилиш. 7) Ўқувчининг дарсга қайтиш режаси ва ўзлаштирмаган мавзулар бўйича ёрдам. 8) Кейинги ҳафталарда муносабатни кузатиш. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 267 Суҳбат билети 30 Суҳбат саволлари (5 та савол, тайёрланиш — 10 дақиқа) 1. Биринчи синф ўқувчиларининг мактабга мослашуви (адаптатсияси) ва унда юзага келадиган қийинчиликлар. Намунавий жавоб / ечим:✔ Таъриф: адаптатсия – боланинг янги ижтимоий рол (ўқувчи), талаблар ва муҳитга мослашиш жараёни; одатда бир неча ҳафтадан бир неча ойгача давом этади. Мослашув турлари: физиологик (чарчоқ, режим), ижтимоий (ўқитувчи, синфдошлар билан муносабат), психологик (ўқув мотиватсияси). Дисадаптатсия белгилари: мактабга боришдан бош тортиш, йиғлоқилик, тез-тез касалланиш, уйқу ва иштаҳанинг бузилиши, синфдошлардан четланиш. Маслаҳатчининг иши: мактабга тайёрлик диагностикаси; биринчи ойларда кузатув; ўқитувчига юмшоқ талаблар, ўйин элементлари, мақтов тавсияси; ота-оналар учун семинар: кун тартиби, боланинг муваффақиятсизлигига сабр билан муносабат, «мактаб билан қўрқитмаслик». Қийин мослашаётган болалар билан индивидуал ўйин машғулотлари ўтказилади. 2. Маслаҳат суҳбатининг (консултатсиянинг) асосий босқичларини тавсифланг. Намунавий жавоб / ечим: ✔ Таъриф: маслаҳат суҳбати – мижозга ўз муаммосини англаш ва ҳал этиш йўлларини топишда ёрдам берувчи тузилмавий мулоқот. Босқичлар: 1) Алоқа ўрнатиш – илиқ кутиб олиш, махфийлик шартларини тушунтириш, ишонч муҳити. 2) Муаммони ўрганиш – очиқ саволлар, фаол тинглаш, мижоз ҳикоясини тўлиқ эшитиш. 3) Муаммони аниқлаштириш ва мақсадни белгилаш – «Суҳбатимиз охирида нима ўзгаришини истардинг?» 4) Ечимларни излаш – муқобил вариантларни биргаликда кўриб чиқиш, мижознинг ўз ресурсларига таяниш. 5) Ҳаракат режаси – аниқ, кичик, бажариладиган қадамлар. 6) Якунлаш – хулоса, кейинги учрашувни келишиш. Муҳим қоида: маслаҳатчи тайёр қарор бермайди, балки мижознинг мустақил қарор қабул қилишига кўмаклашади. Ўқувчи билан ишлашда босқичлар унинг ёшига мослаштирилади. 3. Ота-онанинг фарзанд тарбияси бўйича ҳуқуқ ва мажбуриятлари. Мактаб улар билан қандай ҳамкорлик қилади? Намунавий жавоб / ечим: ✔ Таъриф: ота-оналар фарзандларининг биринчи ва асосий тарбиячилари бўлиб, уларнинг соғлиғи, жисмоний, маънавий ривожланиши ва таълим олиши учун жавобгардир. Ҳуқуқлари: таълим муассасаси ва таълим шаклини танлашда иштирок этиш, фарзандининг ўқиши ҳақида маълумот олиш, мактаб бошқарувида иштирок этиш, боланинг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш. Мажбуриятлари: боланинг умумий ўрта таълим олишини таъминлаш, уни зўравонликсиз тарбиялаш, соғлиғига ғамхўрлик қилиш, мактаб билан ҳамкорлик. Ота-оналик ҳуқуқлари боланинг манфаатларига зид равишда амалга оширилиши мумкин эмас. Мактаб билан ҳамкорлик шакллари: ота-оналар мажлислари, индивидуал маслаҳатлар, ота-оналар университети, очиқ дарслар, онлайн алоқа каналлари. Маслаҳатчи ота-оналарни айбловчи эмас, шерик сифатида кўриб, ижобий мулоқот ўрнатади. 4. Онлайн фирибгарликнинг кенг тарқалган турлари ва ўқувчиларни ҳимоя қилиш чоралари. Намунавий жавоб / ечим: ✔ Таъриф: онлайн фирибгарлик – интернет орқали алдов йўли билан пул, мулк ёки шахсий маълумотни эгаллаш. Кенг тарқалган турлари: сохта ютуқ ва лотереялар; ўйин ичидаги валюта, «бепул скин» ваъдалари; сохта онлайн дўконлар; «тез бойлик» ва молиявий пирамидалар; дўст аккаунтидан «қарз сўраш»; сохта иш таклифлари, айниқса ўсмирларга мўлжалланган осон даромад; банк картаси маълумотлари ва СМС-кодни сўраш. Ҳимоя чоралари: «Бепул пишлоқ фақат қопқонда бўлади» қоидаси; тўловни фақат ишончли платформаларда амалга ошириш; дўст пул сўраса, телефон орқали текшириш; ота-онанинг картасидан рухсатсиз фойдаланмаслик; шубҳали ҳолатда дарҳол катталарга айтиш. Маслаҳатчи реал ҳолатлар асосида амалий машғулотлар ўтказади ва ота-оналарни ҳам огоҳлантиради. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 268 5. Вазият: 10-синф ўқувчи қизининг билагида кесилган жароҳат изларини синф раҳбари кўриб қолди ва сизга айтди. Ҳаракатларингиз? Намунавий жавоб / ечим:✔ Бу – ўзига зарар етказиш белгиси, зудлик билан, лекин эҳтиёткорлик билан ҳаракат қилиш керак. Қадамлар: 1) Ўқувчи билан алоҳида, хотиржам муҳитда суҳбат; ваҳима ва танбеҳсиз: «Сени хавотирга солаётган нарса ҳақида гаплашсак бўладими?» 2) Ҳолатни баҳолаш: жароҳат янги ёки эскими, тиббий ёрдам зарурми; ўз жонига қасд қилиш фикрлари ёки режаси борми – тўғридан- тўғри сўраш хавфни оширмайди. 3) Махфийлик чегарасини тушунтириш: ҳаёт ва соғлиққа хавф бўлгани учун ота-онага хабар берилиши. 4) Ота-онани хабардор қилиш ва болани тиббий- психологик мутахассисга (психиатр, психотерапевт) йўналтириш. 5) Юқори хавфда – болани ёлғиз қолдирмаслик, шошилинч ёрдамга мурожаат. 6) Раҳбариятга хабар бериш, ҳужжатлаштириш. 7) Мунтазам қўллаб-қувватловчи суҳбатлар, хавфсизлик режаси тузиш. 8) Синфда бу ҳақда миш-миш тарқалишининг олдини олиш. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 269 Суҳбат билети 31 Суҳбат саволлари (5 та савол, тайёрланиш — 10 дақиқа) 1. Темперамент турлари ва уларни ўқувчилар билан ишлашда ҳисобга олиш. Намунавий жавоб / ечим:✔ Таъриф: темперамент – шахснинг фаоллик даражаси, ҳиссий таъсирчанлик ва реаксия тезлигида намоён бўладиган туғма динамик хусусиятлари. Классик тўрт тури: 1) Сангвиник – ҳаракатчан, тез мослашувчан, лекин қизиқиши тез сўнади. 2) Холерик – ғайратли, жўшқин, аммо тез қўзғалади, сабри кам. 3) Флегматик – вазмин, пухта, лекин секин ишга киришади. 4) Меланхолик – сезгир, чуқур ҳис қилади, тез хафа бўлади ва чарчайди. Соф турлар кам учрайди, одатда аралаш бўлади; темперамент «яхши» ёки «ёмон» бўлмайди. Педагогик хулосалар: холерикка энергияни йўналтирадиган топшириқлар ва аниқ чегаралар; флегматикка етарли вақт бериш, шошилтирмаслик; меланхоликни жамоа олдида танқид қилмаслик, юмшоқ қўллаб-қувватлаш; сангвиникка хилма-хил фаолият. Маслаҳатчи буни ўқитувчиларга индивидуал ёндашув асоси сифатида тушунтиради. 2. Хавотир (ташвиш) ва қўрқувнинг фарқи. Ўқувчилардаги юқори хавотирни камайтириш усуллари. Намунавий жавоб / ечим: ✔ Таъриф: қўрқув – аниқ, ҳозирги хавфга реаксия; хавотир – ноаниқ, келажакдаги таҳдид кутилиши билан боғлиқ ҳолат. Ситуатив хавотир (масалан, доскага чиқиш олдидан) табиий, шахсий хавотир эса барқарор хусусият бўлиб, ўқиш ва мулоқотга халақит беради. Белгилар: тез-тез «Агар хато қилсам-чи?» деган саволлар, юрак тез уриши, қорин оғриғи, жавоб беришдан қочиш, перфексионизм. Камайтириш усуллари: нафас машқлари (4–7–8, «квадрат нафас»); «хавотир вақти» – ташвишли фикрларни ёзиб, кейинга қолдириш; хавфли фикрларни далиллар билан текшириш; қўрқитадиган вазиятга босқичма-босқич яқинлашиш; муваффақият вазиятларини яратиш. Ўқитувчига: баҳолаш мезонларини олдиндан айтиш, хатони масхара қилмаслик. Хавотир кундалик ҳаётни издан чиқарса, мутахассисга йўналтирилади. 3. Камситмаслик тамойили таълим муассасасида қандай амалга оширилади? Намунавий жавоб / ечим: ✔ Таъриф: камситмаслик – ҳар бир бола жинси, миллати, тили, дини, ижтимоий келиб чиқиши, мулкий ҳолати, соғлиғи ёки бошқа ҳолатларидан қатъи назар тенг ҳуқуқ ва имкониятларга эга эканини билдирувчи тамойил; у Конститутсия ва халқаро ҳужжатларда мустаҳкамланган. Мактабда амалга ошириш: қабул, баҳолаш ва рағбатлантиришда ягона, шаффоф мезонлар; ўқувчиларни оиланинг бойлиги ёки ота-онанинг лавозимига қараб ажратмаслик; қизлар ва ўғил болаларга тенг имкониятлар; бошқа тилда сўзлашувчи ёки ногиронлиги бўлган болаларга мослаштиришлар; масхара ва стереотипларга қарши тушунтириш ишлари. Маслаҳатчининг роли: яширин камситиш белгиларини аниқлаш (масалан, маълум бир ўқувчи доимо эътибордан четда қолиши), ўқитувчилар билан бағрикенглик бўйича семинарлар, зарур бўлса, раҳбариятга мурожаат. 4. Интим расм алмашиш (секстинг) хавфлари ҳақида ўсмирлар билан қандай суҳбат ўтказилади? Намунавий жавоб / ечим: ✔ Таъриф: секстинг – шахсий, интим мазмундаги расм ёки хабарларни рақамли воситалар орқали юбориш. Ўсмирлар учун хавфлари: юборилган расм устидан назорат йўқолади; муносабат бузилгач, у тарқатилиши ёки товламачилик воситасига айланиши мумкин; вояга етмаганнинг бундай тасвирлари қонунга хилоф ҳисобланади; руҳий жароҳат, шармандалик, буллинг. Суҳбат тамойиллари: қўрқитиш ва уялтириш эмас, ишонч ва ҳурмат оҳанги; ёшга мос тилда; ўғил ва қизлар билан алоҳида гуруҳларда ўтказиш мумкин. Асосий хабарлар: «Сени босим остида сўраётган одам сени ҳурмат қилмайди»; «Йўқ» дейиш ҳуқуқинг бор; бошқанинг расмини тарқатиш – жиддий қонунбузарлик; муаммо бўлса, катталардан ёрдам сўраш айб эмас. Ота- оналар учун алоҳида тушунтириш машғулоти ўтказилади. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 270 5. Вазият: 5-синф ўқувчисининг отаси яқинда вафот этди. Бола мактабга қайтди, лекин ҳеч ким билан гаплашмайди, танаффусда ёлғиз ўтиради. Маслаҳатчи нима қилади? Намунавий жавоб / ечим:✔ Қайғу – йўқотишга табиий реаксия, мақсад уни «тезроқ тўхтатиш» эмас, болани қўллаб-қувватлаш. Қадамлар: 1) Оила (онаси) билан алоқа: бола нималарни билиши, оила мактабдан қандай ёрдам кутаётгани. 2) Ўқитувчилар ва синф раҳбарига тавсия: вақтинча юкламани камайтириш, синф олдида бу мавзуни кўтармаслик, бола йиғласа, тинч жойга чиқишга рухсат. 3) Синфдошларни тайёрлаш: ҳамдардлик кўрсатиш, ортиқча савол бермаслик. 4) Бола билан индивидуал учрашувлар: мажбурламасдан, «Хоҳласанг, гаплашамиз, хоҳласанг, бирга расм чизамиз»; хотиралар, ҳис-туйғуларни ифодалаш учун расм, хат ёзиш усуллари. 5) Асосий хабар: ҳар қандай ҳис – хафалик, ғазаб, айбдорлик – табиий. 6) Бир неча ой давомида кузатиш; узоқ давом этувчи изолятсия, уйқу бузилиши, ўзини айблаш бўлса, мутахассисга йўналтириш. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 271 Суҳбат билети 32 Суҳбат саволлари (5 та савол, тайёрланиш — 10 дақиқа) 1. Ўсмирларда ўзини ўзи баҳолашнинг шаклланишига таъсир қилувчи омиллар. Намунавий жавоб / ечим:✔ Таъриф: ўзини ўзи баҳолаш – шахснинг ўз қобилияти, фазилатлари ва қадр-қимматига берадиган баҳоси; у адекват, оширилган ёки паст бўлиши мумкин. Шаклланиш омиллари: 1) Оила – ота- онанинг қабул қилиши, танқид ва мақтов услуби, бошқа болалар билан солиштириш. 2) Мактаб – баҳолар, ўқитувчининг муносабати, муваффақият ва муваффақиятсизлик тажрибаси. 3) Тенгдошлар – гуруҳдаги мақом, қабул қилиниш ёки рад этилиш. 4) Ташқи кўриниш ва жисмоний ривожланиш. 5) Ижтимоий тармоқлар – бошқаларнинг «идеал» ҳаёти билан солиштириш, лайкларга боғлиқлик. Маслаҳатчи учун хулоса: адекват ўзини баҳолашни шакллантириш учун ўқувчига реал мақсадлар қўйиш, кучли томонларини англаш, хатони ўрганиш манбаи сифатида қабул қилишни ўргатиш; ота-оналарга шартсиз қабул қилиш муҳимлигини тушунтириш. 2. Агрессия турлари ва унинг сабаблари. Агрессив ўқувчи билан ишлаш усуллари. Намунавий жавоб / ечим: ✔ Таъриф: агрессия – бошқаларга жисмоний ёки руҳий зарар етказишга қаратилган хулқ. Турлари: жисмоний (уриш, итариш), оғзаки (ҳақорат, таҳдид), билвосита ёки релятсион (миш-миш тарқатиш, гуруҳдан четлатиш), инструментал (мақсадга эришиш воситаси) ва реактив (ғазаб, ҳимоя реаксияси). Сабаблари: оилада зўравонлик кўриш, эътибор етишмаслиги, ҳиссиётларни бошқара олмаслик, тенгдошлар босими, неврологик хусусиятлар. Иш усуллари: агрессия ортидаги эҳтиёжни аниқлаш; ғазабни бошқариш кўникмаларини ўргатиш («тўхта – нафас ол – ўйла»); энергияни спортга йўналтириш; аниқ чегара ва изчил оқибатлар; ижобий хулқни рағбатлантириш; оила билан ишлаш. Муҳим: агрессияни агрессия билан бостирмаслик, катталарнинг ўзи хотиржам намуна кўрсатиши. 3. Таълим муассасасида жисмоний ва руҳий жазо қўллашнинг тақиқланиши ҳамда педагог одоб-ахлоқи талаблари. Намунавий жавоб / ечим: ✔ Таъриф: болага нисбатан ҳар қандай жисмоний жазо, шунингдек, унинг шаъни ва қадр- қимматини камситувчи руҳий босим (ҳақорат, масхара, қўрқитиш) таълим муассасасида тақиқланади; бу бола ҳуқуқлари ва педагогик этика талабларидан келиб чиқади. Педагог одоб- ахлоқи асослари: ўқувчининг шахсини ҳурмат қилиш; адолатлилик ва холислик; махфийликни сақлаш; шахсий манфаат учун ўқувчидан фойдаланмаслик; касбий низоларни ўқувчилар олдида ҳал қилмаслик. Бузилиш ҳолатлари: ўқувчини синфдан ҳайдаш, синф олдида ҳақорат қилиш, жамоавий жазо. Маслаҳатчининг роли: ўқитувчиларга зўравонликсиз интизом усулларини ўргатиш, ўқувчи ва ота-оналарнинг шикоятларини холис ўрганиш, зарур ҳолларда раҳбариятга етказиш. Мақсад – қўрқувга эмас, ҳурматга асосланган мактаб маданияти. 4. Таълимда муаллифлик ҳуқуқи ва плагиат: ўқувчиларга академик ҳалолликни қандай ўргатасиз? Намунавий жавоб / ечим: ✔ Таъриф: муаллифлик ҳуқуқи – ижодий асар (матн, расм, мусиқа, видео) муаллифининг унга нисбатан ҳуқуқлари; плагиат – бировнинг ишини манбасини кўрсатмасдан ўзиникидек тақдим этиш. Ўқувчилар орасидаги кўп учрайдиган ҳолатлар: рефератни интернетдан тўлиқ кўчириб олиш, расмни манбасиз тақдимотга қўйиш, синфдошнинг ишини кўчириш. Ўргатиш усуллари: иқтибос келтириш ва манбани кўрсатиш қоидаларини амалий машқ қилиш; ўз сўзлари билан қайта ифодалаш (парафраз) кўникмаси; эркин литсензияли расм ва материаллар манбалари билан таништириш; плагиатни аниқлаш воситалари ҳақида айтиш. Асосий ғоя: ҳалоллик – ўз билимини ривожлантириш ва бошқаларнинг меҳнатини ҳурмат қилиш. Ўқитувчиларга кўчиришни қийинлаштирадиган, шахсий фикр талаб қилувчи топшириқлар бериш тавсия этилади. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 272 5. Вазият: 8-синф ўқувчилари танаффусда ҳожатхонада электрон сигарет (вейп) чекаётгани аниқланди. Маслаҳатчи қандай ҳаракат қилади? Намунавий жавоб / ечим:✔ Қадамлар: 1) Жазо эмас, сабабларни тушунишдан бошлаш: ўқувчилар билан алоҳида суҳбат – қизиқиш, тенгдошлар босими, стресс, «катталик» белгиси? 2) Қарамлик даражасини баҳолаш: қанча вақтдан бери, қанчалик тез-тез. 3) Ота-оналарни хабардор қилиш ва улар билан биргаликда режа тузиш, айбловчи оҳангдан қочиш. 4) Маълумот бериш: вейпларда никотин бўлиши, ўсмир миясига таъсири, қарамликнинг тез шаклланиши – қўрқитмасдан, фактларга асосланиб. 5) «Йўқ» дейиш ва тенгдошлар босимига қарши туриш бўйича тренинг. 6) Мактаб ички тартиб қоидаларига асосан, ота-оналар иштирокида тарбиявий чора кўриш. 7) Бутун параллел учун профилактик тадбир: шифокор билан учрашув, ўқувчиларнинг ўзи тайёрлаган лойиҳалар. 8) Қарамлик кучли бўлса, тиббий мутахассисга йўналтириш. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 273 Суҳбат билети 33 Суҳбат саволлари (5 та савол, тайёрланиш — 10 дақиқа) 1. Ҳ. Гарднернинг кўп интеллект назарияси ва ундан синфда фойдаланиш. Намунавий жавоб / ечим:✔ Таъриф: Гарднер интеллектни ягона қобилият эмас, нисбатан мустақил бир нечта турларнинг мажмуи деб ҳисоблаган: лингвистик, мантиқий-математик, фазовий, мусиқий, тана-кинестетик, шахслараро, ички шахсий, табиатшунослик интеллекти. Асосий ғоя: ҳар бир боланинг кучли томони бор; фақат лингвистик ва математик қобилиятни баҳолаш кўплаб иқтидорларни эътибордан четда қолдиради. Синфда қўллаш: битта мавзуни турли усулларда тақдим этиш – матн, схема, қўшиқ, ҳаракатли ўйин, гуруҳда муҳокама; топшириқ шаклини танлаш имконини бериш (иншо, плакат, саҳна кўриниши). Маслаҳатчи учун: ўқувчининг кучли интеллект турини аниқлаб, касбга йўналтиришда ва ўзини паст баҳолайдиган ўқувчиларда ишонч уйғотишда фойдаланиш. Илмий танқидлар ҳам мавжудлигини, аммо педагогик ғояси фойдали эканини қайд этиш керак. 2. Эмпатия тушунчаси, унинг турлари ва ўқувчиларда эмпатияни ривожлантириш. Намунавий жавоб / ечим: ✔ Таъриф: эмпатия – бошқа инсоннинг ҳис-туйғуларини тушуниш ва уларга ҳамдард бўлиш қобилияти. Турлари: когнитив эмпатия – бошқанинг нимани ҳис қилаётганини ақлан тушуниш; эмотсионал эмпатия – унинг ҳис-туйғусини ўзида ҳис қилиш; амалий (раҳм-шафқатли) эмпатия – ёрдам беришга интилиш. Аҳамияти: эмпатия буллинг ва агрессияни камайтиради, дўстона синф муҳитини яратади, мулоқот кўникмаларини яхшилайди. Ривожлантириш усуллари: бадиий асар қаҳрамонларининг ҳис-туйғуларини муҳокама қилиш; ролли ўйинлар («Унинг ўрнида бўлсанг, нима ҳис қилардинг?»); ҳис-туйғулар луғатини бойитиш; волонтёрлик ва ёрдам лойиҳалари; катталарнинг ўзи эмпатик мулоқот намунасини кўрсатиши. Маслаҳатчи учун эмпатия касбий асос бўлиб, мижозга ҳамдардлик билан бирга касбий масофани сақлаш ҳам муҳим. 3. Вояга етмаганлар ўртасида ҳуқуқбузарликлар профилактикасида мактаб ва бошқа тузилмаларнинг ҳамкорлиги. Намунавий жавоб / ечим: ✔ Таъриф: ҳуқуқбузарликлар профилактикаси – вояга етмаганларнинг ҳуқуқбузарлик содир этишига олиб келувчи сабаб ва шароитларни аниқлаш ва бартараф этиш бўйича чора-тадбирлар тизими. Иштирокчилар: мактаб (педагоглар, маслаҳатчи, раҳбарият), оила, маҳалла, ички ишлар органларининг профилактика хизмати, васийлик ва ҳомийлик органлари, соғлиқни сақлаш муассасалари. Мактабнинг вазифалари: хавф гуруҳидаги ўқувчиларни эрта аниқлаш (давоматсизлик, хулқдаги ўзгаришлар, оилавий муаммолар); уларни тўгарак, спорт сексияларига жалб этиш; индивидуал профилактик режалар; ҳуқуқий саводхонлик дарслари. Маслаҳатчининг роли: ўқувчи ва оила билан психологик иш, идоралараро кенгашларда иштирок, маълумот алмашинувида махфийликка риоя қилиш. Асосий тамойил – жазо эмас, эрта ёрдам ва қўллаб- қувватлаш. 4. Сунъий интеллект воситаларидан таълимда фойдаланиш: имкониятлар, хавфлар ва ўқувчилар учун қоидалар. Намунавий жавоб / ечим: ✔ Таъриф: сунъий интеллект (СИ) воситалари – матн, расм яратувчи, саволларга жавоб берувчи дастурлар. Имкониятлари: мураккаб мавзуни содда тушунтириш, машқ саволлари тузиш, тил ўрганишда ёрдам, ғоялар учун илҳом. Хавфлари: нотўғри ёки тўқиб чиқарилган маълумот бериши; ўқувчи ўзи фикрлаш ўрнига тайёр жавобга таяниб қолиши; уй вазифасини тўлиқ СИ билан бажариш – академик ҳалолликнинг бузилиши; шахсий маълумотларни киритиш хавфи. Ўқувчилар учун қоидалар: СИ ни ёрдамчи сифатида ишлатиш, жавобни бошқа манбалар билан текшириш; шахсий маълумот, расм киритмаслик; ўқитувчи рухсат берган ҳолларда ва қандай фойдаланганини очиқ айтиш. Маслаҳатчи ўқитувчилар билан мактаб бўйича ягона ёндашув ишлаб чиқишда иштирок этади. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 274 5. Вазият: 6-синф ўқувчиси катта синф ўқувчилари ҳар куни ундан тушлик пулини тортиб олаётганини, айтса уришларини айтиб қўрқитганини айтди. Ҳаракатларингиз? Намунавий жавоб / ечим:✔ Бу – товламачилик ва буллингнинг жиддий шакли. Қадамлар: 1) Ўқувчини тинглаш ва хавфсизлигини таъминлаш: «Айтганинг жуда тўғри, энди биз сени ҳимоя қиламиз». Унинг исмини ошкор қилмаслик чораларини кўриш. 2) Фактларни аниқлаш: қачон, қаерда, кимлар; гувоҳлар, навбатчи ўқитувчилар, кузатув камералари. 3) Раҳбариятни дарҳол хабардор қилиш; танаффусларда хавфли жойларда назоратни кучайтириш. 4) Ҳар икки томон ота-оналарини алоҳида-алоҳида чақириш. 5) Тажовузкор ўқувчилар билан иш: хулқнинг оқибатлари, жавобгарлик, сабабларини аниқлаш, ички тартиб қоидалари бўйича чоралар. 6) Такрорланса ёки жисмоний зарар бўлса, профилактика инспектори билан ҳамкорлик. 7) Жабрланувчи билан қўллаб-қувватлаш суҳбатлари. 8) Мактабда буллингга қарши умумий профилактика ва ишонч телефони ёки қутиси. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 275 Суҳбат билети 34 Суҳбат саволлари (5 та савол, тайёрланиш — 10 дақиқа) 1. Ўсмирлик даврида идентикликнинг шаклланиши: Ж. Марсиа бўйича идентиклик статуслари. Намунавий жавоб / ечим:✔ Таъриф: идентиклик – шахснинг «Мен кимман, нимага интиламан?» деган саволга жавоби, ўз қадриятлари ва мақсадларининг яхлитлиги. Марсиа изланиш (инқироз) ва мажбурият олиш мезонлари асосида тўрт статусни ажратган: 1) Тарқоқ идентиклик – на изланиш, на танлов; ўсмир мақсадсиз, оқимга берилади. 2) Эрта қабул қилинган идентиклик – ота-она танловини изланишсиз қабул қилиш. 3) Мораторий – фаол изланиш жараёни, ҳали қарор қабул қилинмаган. 4) Эришилган идентиклик – изланишдан сўнг онгли танлов. Маслаҳатчи учун хулоса: мораторий нормал ва фойдали босқич; ўсмирга турли фаолият, касблар билан танишиш, ўз қадриятларини муҳокама қилиш имконини бериш керак. Мисол: «Ота-онам шундай деди» деб касб танлаган ўқувчи билан унинг шахсий қизиқишларини биргаликда ўрганиш. 2. Ресторатив (тикловчи) ёндашув нима ва у мактабда низоларни ҳал этишда қандай қўлланилади? Намунавий жавоб / ечим: ✔ Таъриф: ресторатив ёндашув – қоидабузарликка жазо орқали эмас, етказилган зарарни тушуниш, тан олиш ва муносабатларни тиклаш орқали муносабат билдириш фалсафаси. Анъанавий ёндашувда «Қайси қоида бузилди ва ким айбдор?» деб сўралади; ресторатив ёндашувда эса «Кимга зарар етди, улар нимага муҳтож, зарарни қандай тузатиш мумкин?» Усуллари: ресторатив саволлар («Нима бўлди? Ўша пайтда нима деб ўйладинг? Бундан ким азият чекди?»), ресторатив доиралар (синф ёки гуруҳ муҳокамаси), томонлар учрашуви. Натижалари: айбдор ўз хатти- ҳаракати оқибатини англайди, жабрланувчи эшитилади, синф жамоаси мустаҳкамланади. Чекловлар: зўравонлик жиддий бўлса, аввал хавфсизлик таъминланади; жабрланувчи учрашувга мажбурланмайди. Маслаҳатчи бу усулни ўқитувчиларга ўргатади. 3. Одам савдоси ва болаларни эксплуататсия қилишнинг олдини олишда мактабнинг роли. Намунавий жавоб / ечим: ✔ Таъриф: одам савдоси – шахсни эксплуататсия (мажбурий меҳнат, жинсий эксплуататсия ва бошқа) мақсадида алдов, мажбурлаш ёки заиф ҳолатидан фойдаланиб ёллаш, ташиш, қабул қилиш; бундай ҳаракатлар оғир жиноят ҳисобланади. Ўсмирлар учун хавф омиллари: чет элда «осон ва юқори маошли иш» ваъдалари, интернет орқали танишувлар, оиладаги қийинчиликлар, назоратсизлик. Мактабнинг роли: юқори синф ўқувчилари билан профилактик машғулотлар – сохта иш эълонлари белгилари, ҳужжатларини ҳеч кимга бермаслик, чет элга кетишдан олдин таклифни текшириш; ота-оналарни хабардор қилиш; ёрдам бериш ишонч телефонлари ҳақида маълумот. Маслаҳатчи ўқувчининг хулқидаги шубҳали ўзгаришлар (тўсатдан кетиш режаси, номаълум ҳомий) ни сезса, оила ва тегишли органлар билан ҳамкорлик қилади. 4. Масофавий (онлайн) психологик маслаҳат ўтказишда хавфсизлик ва махфийликни қандай таъминлайсиз? Намунавий жавоб / ечим: ✔ Таъриф: онлайн маслаҳат – видео, аудио ёки матнли алоқа орқали психологик ёрдам кўрсатиш; у қулай, лекин қўшимча хавфларни келтириб чиқаради. Махфийлик чоралари: ишончли, ҳимояланган платформадан фойдаланиш; учрашув ҳаволасини фақат ўқувчи ёки ота-онага юбориш, парол қўйиш; суҳбатни уларнинг розилигисиз ёзиб олмаслик; маслаҳатчининг ўзи ёлғиз, ёпиқ хонада бўлиши ва қулоқчиндан фойдаланиши; ўқувчидан ҳам хавфсиз, тинч жой топишни сўраш. Ташкилий қоидалар: вояга етмаган билан ишлаш учун ота-она розилиги; иш вақти чегаралари – шахсий мессенжерда кечаси ёзишмаслик; алоқа узилганда ҳаракат режаси; инқироз ҳолатида (ўз жонига қасд хавфи) ўқувчи жойлашган жой ва катталарнинг контактларини олдиндан билиш. Ёзувлар ҳимояланган ҳолда сақланади. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 276 5. Вазият: 9-синф ўқувчи қизи ота-онаси уни мактабни тугатмасдан турмушга беришмоқчи эканини, ўзи эса ўқишни давом эттирмоқчи эканини айтди. Маслаҳатчи нима қилади? Намунавий жавоб / ечим:✔ Бу – боланинг таълим олиш ҳуқуқи ва қонун билан белгиланган никоҳ ёши талабларига дахлдор жиддий вазият. Қадамлар: 1) Қизни тинглаш, унинг хавфсизлиги ва хоҳишини аниқлаш; унга ҳуқуқларини тушунтириш. 2) Махфийликни сақлаш, қизнинг гаплари оилада унга қарши ишлатилмаслиги учун эҳтиёткорлик. 3) Мактаб раҳбариятини хабардор қилиш. 4) Ота-оналар билан суҳбат: вояга етмаганлар никоҳи қонунда тақиқланганини, эрта никоҳнинг соғлиқ, таълим ва келажак учун оқибатларини, умумий ўрта таълим мажбурийлигини тушунтириш; ҳурматли, айбловсиз оҳангда. 5) Зарурат бўлса, маҳалла, васийлик ва ҳомийлик органлари ва бошқа ваколатли тузилмаларни жалб этиш. 6) Қизни ўқишга қизиқтирувчи имкониятлар: олий таълим, касб-ҳунар ҳақида маълумот. 7) Ҳолатни мунтазам кузатиш, маълумотларни ҳужжатлаштириш. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 277 Суҳбат билети 35 Суҳбат саволлари (5 та савол, тайёрланиш — 10 дақиқа) 1. Пигмалион (Розентал) эффекти нима ва у ўқитувчи фаолиятида қандай намоён бўлади? Намунавий жавоб / ечим:✔ Таъриф: Пигмалион эффекти – ўқитувчининг ўқувчига нисбатан кутилмалари унинг натижаларига таъсир қилиши; юқори кутилма натижани яхшилайди, паст кутилма эса пасайтиради. Р. Розентал ва Л. Жекобсон тажрибасида тасодифан танланган болалар «қобилиятли» деб эълон қилингач, уларнинг натижалари яхшиланган. Механизм: ўқитувчи «умидли» ўқувчига кўпроқ эътибор беради, жавоб кутиш вақтини узайтиради, кўпроқ қўллаб-қувватлайди; «умидсиз» деб ҳисоблаганига эса беихтиёр камроқ имконият беради. Салбий шакли – «Голем эффекти». Маслаҳатчи учун хулоса: ўқитувчиларга ёрлиқ ёпиштиришнинг («дангаса», «қийин бола») зарарини тушунтириш; барча ўқувчиларга юқори, лекин реал талаб қўйиш; диагностика натижаларини эҳтиёткорлик билан етказиш, улар ўқувчига ҳукм бўлиб қолмаслиги керак. 2. Когнитив-хулқий ёндашувнинг асосий ғоялари ва мактаб маслаҳатчиси ишида қўлланилиши. Намунавий жавоб / ечим: ✔ Таъриф: когнитив-хулқий ёндашув ҳис-туйғу ва хулққа вазиятнинг ўзи эмас, балки уни қандай талқин қилишимиз таъсир қилади, деган ғояга асосланади. АБС модели: А – воқеа, Б – фикр (талқин), С – ҳис ва хулқ. Масалан, А: дўстим салом бермади; Б: «У мени ёмон кўради»; С: хафалик, четланиш. Муқобил фикр «У мени кўрмаган бўлиши мумкин» бошқа натижа беради. Асосий усуллар: автоматик фикрларни аниқлаш; фикрлаш хатоларини топиш («ҳаммаси ёки ҳеч нарса», катастрофизатсия, фикрни ўқиш); далилларни текшириш; хулқий тажрибалар; босқичма- босқич вазифалар. Мактабда қўллаш: хавотир, имтиҳон қўрқуви, паст ўзини баҳолаш билан ишлашда, гуруҳ машғулотларида. Чегара: чуқур психологик бузилишларни даволаш – клиник мутахассис вазифаси. 3. Мактаб ички тартиб қоидалари: ўқувчининг ҳуқуқ ва бурчлари, интизомий чораларни қўллаш тамойиллари. Намунавий жавоб / ечим: ✔ Таъриф: ички тартиб қоидалари – таълим муассасасида ўқувчилар, педагоглар ва ота-оналарнинг хулқ-атвори, ҳуқуқ ва мажбуриятларини белгиловчи маҳаллий ҳужжат; у қонунчиликка зид бўлиши мумкин эмас. Ўқувчининг асосий ҳуқуқлари: сифатли таълим, хавфсиз муҳит, шаъни ва қадр-қимматининг ҳурмат қилиниши, ўз фикрини билдириш, тўгаракларда қатнашиш. Бурчлари: ўқиш, дарсга қатнашиш, қоидаларга риоя қилиш, бошқаларнинг ҳуқуқларини ҳурмат қилиш, мактаб мулкини асраш. Интизомий чора тамойиллари: қонунийлик; мутаносиблик – чора қоидабузарликка мос; ўқувчини олдиндан тинглаш; ота-онани хабардор қилиш; камситувчи, жисмоний ва жамоавий жазоларнинг тақиқланиши; тарбиявий мақсад устуворлиги. Маслаҳатчи қоидаларни ўқувчилар иштирокида муҳокама қилишни ва уларга тушунарли тилда етказишни таклиф қилади. 4. Дипфейк (деепфаке) технологияси ва у билан боғлиқ хавфлар ҳақида ўқувчиларга қандай тушунтирасиз? Намунавий жавоб / ечим: ✔ Таъриф: дипфейк – сунъий интеллект ёрдамида яратилган ёки ўзгартирилган, реал инсоннинг юзи ёки овозини сохта тарзда акс эттирувчи видео, расм ёки аудио. Хавфлари: обрўни тўкиш ва буллинг – синфдошнинг юзини ноўрин тасвирга жойлаштириш; фирибгарлик – қариндошнинг сохта овози билан пул сўраш; ёлғон маълумот тарқатиш. Аниқлаш белгилари: табиий бўлмаган кўз қисиш, юз чегараларининг хиралашиши, овоз ва лаб ҳаракатининг мос келмаслиги, ғалати ёруғлик; лекин технология ривожланиб, аниқлаш қийинлашмоқда. Ўқувчиларга асосий қоидалар: шов-шувли видеони улашишдан олдин манбани текшириш; бошқанинг тасвиридан сохта контент яратиш – жиддий зарар ва ҳуқуқий жавобгарликка сабаб бўлиши; ўз расмларини очиқ профилда кам жойлаштириш; қариндош овозида ғалати илтимос келса, қайта қўнғироқ қилиб текшириш. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 278 5. Вазият: оиласидаги кундалик жанжаллар ва жисмоний жазо ҳақида 3-синф ўқувчиси расм чизиб, «Дадам онамни уради, мен қўрқаман» деб айтди. Ҳаракатларингиз? Намунавий жавоб / ечим:✔ Бу – оиладаги зўравонлик ва боланинг хавфсизлигига таҳдид белгиси. Қадамлар: 1) Болани хотиржам тинглаш, айбламаслик, саволларни йўналтирувчи эмас, очиқ бериш: «Менга кўпроқ айтиб берасанми?» 2) Раҳмат айтиш ва «Сен тўғри қилдинг, бунда сенинг айбинг йўқ» деб ишонтириш. 3) «Ҳеч кимга айтмайман» деб ваъда бермаслик; ёрдам бериш учун катталарга айтиш кераклигини тушунтириш. 4) Боланинг сўзларини айнан, сана ва вақт билан ёзиб қўйиш; расмни сақлаш. 5) Мактаб раҳбариятини дарҳол хабардор қилиш ва белгиланган тартибда ваколатли органларга (ички ишлар, васийлик ва ҳомийлик органлари) мурожаат қилиш. 6) Боланинг ҳозирги хавфсизлигини баҳолаш – бугун уйга бориш хавфлими. 7) Ўзбошимчалик билан оилани «тергов» қилмаслик. 8) Болани мактабда мунтазам психологик қўллаб-қувватлаш. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 279 Суҳбат билети 36 Суҳбат саволлари (5 та савол, тайёрланиш — 10 дақиқа) 1. Диққат етишмовчилиги ва гиперактивлик бузилиши (ДЕҲБ) бўлган ўқувчилар билан ишлаш хусусиятлари. Намунавий жавоб / ечим:✔ Таъриф: ДЕҲБ – диққатни жамлаш қийинлиги, импулсивлик ва гиперактивлик билан намоён бўладиган нейроривожланиш ҳолати; уни ташхислаш фақат шифокор ваколатида. Белгилар: топшириқни охирига етказмаслик, тез чалғиш, буюмларни йўқотиш, жойида ўтира олмаслик, гапни бўлиш, навбат кута олмаслик. Бундай бола «тарбиясиз» эмас, унинг ўзини бошқариш механизмлари бошқача ишлайди. Педагогик тавсиялар: ўқитувчига яқин, чалғитувчи нарсалардан узоқ жой; топшириқларни қисқа қисмларга бўлиш; қисқа ва аниқ кўрсатмалар, кўз билан алоқа; ҳаракат учун рухсат этилган имконият (доскани артиш, дафтар тарқатиш); визуал эслатмалар ва жадвал; тез ва ижобий қайта алоқа. Маслаҳатчи ота-онани мутахассисга йўналтиради, ўқитувчига ёрдам беради ва боланинг ўзига бўлган ишончини қўллаб-қувватлайди. 2. Йўқотиш ва қайғу босқичлари: маслаҳатчи қайғу чекаётган ўқувчини қандай қўллаб- қувватлайди? Намунавий жавоб / ечим: ✔ Таъриф: қайғу – яқин киши, муносабат ёки муҳим нарсани йўқотишга табиий эмотсионал реаксия. Э. Кюблер-Росс модели бўйича босқичлар: инкор, ғазаб, савдолашиш, тушкунлик, қабул қилиш; босқичлар ҳар доим кетма-кет келмайди, такрорланиши мумкин. Болаларда хусусиятлари: қайғу тўлқинсимон, бир лаҳзада йиғлаб, кейин ўйнаши мумкин; ўлимни тушуниш ёшга боғлиқ; кичик болалар ўзларини айбдор ҳис қилиши мумкин; хулқ орқали (агрессия, регрессия) ифодаланади. Қўллаб-қувватлаш: ҳалол, ёшга мос тушунтириш; ҳис-туйғуларни ифодалаш имконияти (расм, хотиралар қутиси, хат); кундалик тартибни сақлаш; «Кучли бўл, йиғлама» демаслик. Асоратли қайғу белгилари – узоқ давом этувчи изолятсия, ўзини айблаш, ўлим ҳақида фикрлар – бўлса, мутахассисга йўналтирилади. 3. Ота-она қарамоғидан маҳрум бўлган болаларнинг ҳуқуқлари ва улар билан ишлашда маслаҳатчининг вазифалари. Намунавий жавоб / ечим: ✔ Таъриф: ота-она қарамоғидан маҳрум болалар – ота-онаси вафот этган, ота-оналик ҳуқуқидан маҳрум этилган ёки бошқа сабабларга кўра қарамоғисиз қолган болалар; улар давлат томонидан алоҳида ҳимоя ва ёрдам олиш ҳуқуқига эга. Асосий тамойиллар: боланинг оилавий муҳитда тарбияланиши устувор – васийлик, ҳомийлик, фарзандликка олиш, патронат; ака-ука, опа- сингилларни иложи борича ажратмаслик; таълим, соғлиқни сақлаш ва келажакда уй-жой бўйича қўшимча кафолатлар. Маслаҳатчининг вазифалари: боланинг психологик ҳолати ва янги оилага мослашувини кузатиш; травма, ишончсизлик, боғланиш қийинчиликларини ҳисобга олиш; васий ёки ҳомий оилага маслаҳат бериш; тенгдошлар орасида стигманинг олдини олиш; васийлик органлари билан ҳамкорлик. Боланинг шахсий тарихи қатъий махфий сақланади. 4. Хавфли онлайн чалленжлар ва «ўлим гуруҳлари»: белгилари ва профилактика. Намунавий жавоб / ечим: ✔ Таъриф: хавфли онлайн чалленж – ижтимоий тармоқда тарқаладиган, соғлиқ ёки ҳаёт учун хавфли ҳаракатни бажариб, уни видеога олишга даъват; баъзи ёпиқ гуруҳлар эса ўсмирларни босқичма- босқич ўзига зарар етказишга ундайди. Хавф омиллари: ўсмирларнинг эътироф, лайк ва «жасоратли» кўриниш истаги, тенгдошлар босими, ёлғизлик ва тушкунлик. Огоҳлантирувчи белгилар: тунда уйғониб телефон билан ўтириш, танадаги тушунтирилмаган жароҳатлар, ғалати рамзлар чизиш, махфий гуруҳлар, кайфиятнинг кескин пасайиши. Профилактика: ўқувчилар билан танқидий фикрлаш – «Бу кимга фойда? Оқибати қандай?»; тенгдошлар босимига қарши туриш кўникмалари; ота-оналарни хабардор қилиш, лекин ваҳима тарқатмаслик ва хавфли тренд номини реклама қилмаслик. Шубҳали ҳолатда болани қўллаб-қувватлаш, ота-она ва мутахассисларга мурожаат қилиш. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 280 5. Вазият: 9-синф ўқувчи қизи тушликдан мунтазам воз кечмоқда, сезиларли озиб кетган, синфдошларига «Мен жуда семизман» дейди. Маслаҳатчи нима қилади? Намунавий жавоб / ечим:✔ Бу – овқатланиш бузилиши хавфи белгилари, соғлиқ учун жиддий. Қадамлар: 1) Кузатувларни йиғиш: синф раҳбари, жисмоний тарбия ўқитувчиси, мактаб ҳамшираси билан маслаҳат. 2) Қиз билан махфий, эҳтиёткор суҳбат: ташқи кўриниш ҳақида эмас, унинг фаровонлиги ҳақида: «Охирги пайтларда чарчаганга ўхшайсан, сени нима ташвишлантиряпти?» Вазн, овқат ҳақида танқид ва маслаҳат бермаслик. 3) Ота-онани хабардор қилиш ва тиббий мутахассисларга (педиатр, психиатр, психотерапевт) мурожаат қилишни тавсия этиш – овқатланиш бузилишлари тиббий даволашни талаб қилади. 4) Мактабда қўллаб-қувватлаш: тушликни назорат қилишда ортиқча эътибор қаратмаслик, тана ҳақида изоҳларни тўхтатиш. 5) Синфда тана образи, ижтимоий тармоқлардаги «идеал» стандартлар ҳақида профилактик суҳбат. 6) Ҳолатни мунтазам кузатиш, мутахассис тавсияларига амал қилиш. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 281 Суҳбат билети 37 Суҳбат саволлари (5 та савол, тайёрланиш — 10 дақиқа) 1. Бошланғич мактабдан ўрта бўғинга (5-синфга) ўтишда мослашув қийинчиликлари ва уларни енгиллаштириш. Намунавий жавоб / ечим:✔ Таъриф: 5-синфга ўтиш – битта ўқитувчидан кўп фан ўқитувчиларига, янги талаблар ва ўқув юкламасига ўтиш билан боғлиқ иккинчи муҳим мослашув даври. Қийинчиликлар: турли ўқитувчиларнинг турлича талаблари; янги фанлар ва юклама ортиши; дарс жадвалида ва хоналарда чалкашиш; ўзлаштиришнинг вақтинча пасайиши; хавотир ва ўзига ишончсизлик; синф жамоасининг қайта шаклланиши. Енгиллаштириш чоралари: 4-синф охирида бўлажак ўқитувчилар билан танишув; биринчи ойда юмшоқ баҳолаш; ягона талабларни келишиб олиш; синф раҳбари ва маслаҳатчининг кузатуви, мослашув диагностикаси (хавотир, мотиватсия); вақтни режалаштириш бўйича машғулот; ота-оналар учун семинар. Қийин мослашаётган ўқувчилар билан индивидуал ва гуруҳ машғулотлари олиб борилади. 2. Сотсиометрия методи: мақсади, ўтказилиши ва натижалардан фойдаланиш. Намунавий жавоб / ечим: ✔ Таъриф: сотсиометрия (Ж. Морено) – гуруҳдаги шахслараро муносабатлар, ёқтириш ва танловлар тузилмасини ўрганиш методи. Мақсади: синфдаги етакчилар, «юлдузлар», кам танланувчи ва изолятсия қилинган ўқувчиларни, микрогуруҳларни аниқлаш. Ўтказилиши: ўқувчиларга маълум мезон бўйича савол берилади: «Ким билан битта лойиҳада ишлашни хоҳлардинг?», «Саёҳатга ким билан борардинг?» Одатда ижобий танловлар билан чекланиш тавсия этилади, салбий танловлар синфга зарар етказиши мумкин. Натижалар сотсиоматритса ва сотсиограмма кўринишида таҳлил қилинади. Этика: жавоблар қатъий махфий, натижалар синфга эълон қилинмайди. Фойдаланиш: изолятсия қилинган ўқувчиларни гуруҳ ишларига жалб этиш, ўқитувчига гуруҳлар тузишда тавсия бериш, буллинг хавфини эрта аниқлаш, синф муҳитини яхшилаш бўйича режа тузиш. 3. Таълим муассасасида хавфсиз ва соғлом муҳитни таъминлаш: ҳуқуқий талаблар ва маслаҳатчининг ҳиссаси. Намунавий жавоб / ечим: ✔ Таъриф: хавфсиз таълим муҳити – ўқувчиларнинг ҳаёти, жисмоний ва руҳий соғлиғи муҳофаза қилинадиган, зўравонлик, камситиш ва буллингдан ҳоли муҳит; таълим муассасаси бундай муҳитни таъминлашга қонунан мажбур. Таркибий қисмлар: жисмоний хавфсизлик – бино, ёнғин хавфсизлиги, санитария, фавқулодда вазиятларда ҳаракат режаси; психологик хавфсизлик – ҳурматли муносабатлар, буллингга қарши сиёсат; ахборот хавфсизлиги – мактаб қурилмаларида контент филтрлаш, шахсий маълумотларни ҳимоя қилиш. Маслаҳатчининг ҳиссаси: синфлардаги психологик муҳитни мониторинг қилиш (сўровномалар, сотсиометрия); буллингга қарши қоидалар ва хабар бериш тизимини ишлаб чиқишда иштирок; инқирозли вазиятлардан кейин психологик ёрдам; ўқитувчилар ва ўқувчилар учун тренинглар. Ҳар бир ўқувчи қаерга ва кимга мурожаат қилишни билиши керак. 4. Ижтимоий тармоқларда махфийлик созламалари ва ёш чекловлари: ўқувчиларга амалий машғулотни қандай ташкил этасиз? Намунавий жавоб / ечим: ✔ Таъриф: махфийлик созламалари – ким профилни, постларни кўриши, ёзиши ва белгилаши мумкинлигини бошқариш воситалари; кўплаб ижтимоий тармоқлар ўз қоидаларида рўйхатдан ўтиш учун минимал ёшни белгилайди. Машғулот тузилмаси: 1) Кириш: «Профилингни ким кўра олади?» деган савол билан мунозара. 2) Амалий қисм: ўқувчилар ўз аккаунтларида профилни ёпиқ қилиш, нотанишлардан хабарларни чеклаш, геолокатсияни ўчириш, белгилаш (тег) ни тасдиқлаш режимини ёқиш, иловаларга берилган рухсатларни текширишни бажаради. 3) Таҳлил: профилда нимани жойлаш хавфли – манзил, мактаб формаси, телефон рақами, кетиш вақти. 4) Ёш чекловлари нима учун мавжудлигини муҳокама қилиш. 5) Ота-оналар учун қисқа йўриқнома. Натижа – ўқувчи ўз рақамли хавфсизлигини мустақил бошқара олади. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 282 5. Вазият: аравачадан фойдаланадиган 7-синф ўқувчиси танаффусларда ёлғиз қолади, синфдошлари уни ўйинларга қўшмайди, у мактабга боришни истамаётганини айтди. Ҳаракатларингиз? Намунавий жавоб / ечим:✔ Бу – инклюзив таълимда ижтимоий изолятсия муаммоси. Қадамлар: 1) Ўқувчи билан суҳбат: унинг қизиқишлари, кимлар билан дўстлашишни хоҳлаши, қайси вазиятлар энг қийин. 2) Жисмоний тўсиқларни аниқлаш: танаффус жойлари, ошхона, тўгаракларга кириш имконияти; раҳбариятга мослаштириш таклифи. 3) Синф билан ишлаш: сотсиометрия, ногиронлик ва бағрикенглик ҳақида машғулот – ўқувчининг ўзи розилигида иштирок этиши мумкин; стол ўйинлари, интеллектуал ўйинлар каби ҳамма қатнаша оладиган фаолиятлар. 4) Кооператив гуруҳ ишлари, унинг кучли томонларини кўрсатадиган роллар. 5) «Дўст-ҳамроҳ» тизими, лекин ҳомийлик оҳангисиз, тенг муносабат асосида. 6) Ота-оналар билан ҳамкорлик. 7) Ўқитувчиларга тавсиялар. 8) Бир ойдан сўнг изолятсия даражасини қайта баҳолаш. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 283 Суҳбат билети 38 Суҳбат саволлари (5 та савол, тайёрланиш — 10 дақиқа) 1. Шахсга йўналтирилган ва табақалаштирилган (дифференсиал) таълим тамойиллари. Намунавий жавоб / ечим:✔ Таъриф: шахсга йўналтирилган таълим – ўқувчини таълим жараёнининг фаол субъекти сифатида кўриб, унинг қизиқиши, қобилияти ва эҳтиёжларини марказга қўювчи ёндашув; табақалаштирилган таълим – битта синфда турли даражадаги ўқувчилар учун мазмун, жараён ва натижа шаклини мослаштириш. Тамойиллар: ҳар бир боланинг ноёблигини тан олиш; танлов имконияти; ҳамкорликка асосланган муносабат; муваффақият вазиятларини яратиш; ўқувчининг ўз ривожланишини кузатиши. Амалий усуллар: даражаланган топшириқлар (асосий, кенгайтирилган, ижодий); мослашувчан гуруҳлар; турли шаклдаги натижа – ёзма, оғзаки, лойиҳа; индивидуал қайта алоқа. Маслаҳатчининг роли: диагностика натижалари асосида ўқитувчига ўқувчиларнинг индивидуал хусусиятлари ҳақида тавсиялар бериш ва алоҳида эҳтиёжли болалар учун индивидуал режаларни ишлаб чиқишда қатнашиш. 2. Психологик манипулятсия: белгилари ва ўқувчиларни унга қарши туришга ўргатиш. Намунавий жавоб / ечим: ✔ Таъриф: манипулятсия – бошқа шахсга унинг манфаатига зид тарзда, яширин усуллар билан таъсир қилиб, ўз мақсадига эришиш. Кенг тарқалган усуллар: айбдорлик ҳиссини уйғотиш («Агар дўстим бўлсанг, …»); шошилтириш («Ҳозир қарор қил!»); мақтов билан «сотиб олиш»; қўрқитиш; кўпчиликка таяниш («Ҳамма шундай қилади»); ҳақиқатни бузиб кўрсатиш – ўз хотирасига шубҳа уйғотиш. Белгилари: суҳбатдан кейин ноқулайлик, мажбурланганлик ҳисси, ўз хоҳишига зид иш қилиш. Қарши туриш кўникмалари: ўз ҳис-туйғусини сезиш – «Менга бу ноқулай»; вақт сўраш – «Ўйлаб кўраман»; аниқ, хотиржам «Йўқ» дейиш ва уни тушунтиришга мажбур бўлмаслик; ишончли катталар билан маслаҳатлашиш. Маслаҳатчи бу кўникмаларни ролли ўйинлар орқали машқ қилдиради, чунки улар тенгдошлар босими, грооминг ва фирибгарликдан ҳимоя қилади. 3. Ўқувчи ва ота-оналарнинг мурожаат қилиш ҳуқуқи: мактабда мурожаатлар билан ишлаш тартиби. Намунавий жавоб / ечим: ✔ Таъриф: ҳар бир шахс, жумладан вояга етмаганлар ва уларнинг қонуний вакиллари, давлат органлари ва муассасаларга оғзаки, ёзма ёки электрон мурожаат қилиш ҳуқуқига эга; мурожаатлар қонунда белгиланган тартиб ва муддатларда кўриб чиқилиши шарт. Мактабда амалга ошириш: мурожаатларни қабул қилиш ва рўйхатга олиш тизими; ишонч қутиси ва аноним каналлар; мурожаатни холис ўрганиш; жавобни асосланган ҳолда ўз вақтида бериш; мурожаат қилган ўқувчига нисбатан таъқиб ва босимнинг тақиқланиши. Маслаҳатчининг роли: ўқувчиларга улар қаерга ва қандай мурожаат қилиши мумкинлигини тушунтириш; мурожаатда кўтарилган муаммонинг психологик томонини ўрганиш; низоли мурожаатларда воситачилик. Мисол: ўқувчи буллинг ҳақида ёзса, унинг исми махфий сақланади ва ҳимояси таъминланади. 4. Рақамли этикет (нетикет) қоидалари: ўқувчиларни онлайн мулоқот маданиятига қандай ўргатасиз? Намунавий жавоб / ечим: ✔ Таъриф: нетикет – интернетдаги мулоқотнинг ахлоқий ва маданий қоидалари. Асосий қоидалар: экран ортида реал инсон борлигини унутмаслик – реал ҳаётда айтмайдиган гапни ёзмаслик; ҳурматли оҳанг, катта ҳарфлар билан «бақирмаслик»; бошқанинг расми ёки ёзишмасини рухсатсиз улашмаслик; тунда синф чатига ёзмаслик; расмий хабарларда (ўқитувчига) саломлашиш, аниқ ва қисқа ёзиш; миш-миш ва тасдиқланмаган маълумотни тарқатмаслик; низони очиқ чатда эмас, шахсан ҳал қилиш. Ўргатиш усуллари: синф чати учун қоидаларни ўқувчиларнинг ўзи билан биргаликда ишлаб чиқиш; «битта хабар – икки талқин» машқи, яъни ёзма матнда оҳанг қандай нотўғри тушунилишини кўрсатиш; ўқитувчига хат ёзиш амалиёти. Катталар ҳам синф ва ота-оналар чатларида намуна кўрсатиши керак. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 284 5. Вазият: ота-она маслаҳатчига «Фарзандим жинни эмас, уни психологга олиб борманг, синаб ҳам кўрманг!» деб жаҳл билан қўнғироқ қилди. Бола эса ёрдамга муҳтож кўринади. Қандай ҳаракат қиласиз? Намунавий жавоб / ечим:✔ Бу – ота-онанинг стигма ва қўрқувга асосланган қаршилиги. Қадамлар: 1) Хотиржамлик сақлаш, ота-онанинг хавотирини тинглаш ва қабул қилиш: «Сиз фарзандингиз ҳақида қайғураётганингизни тушунаман». 2) Шахсий учрашувга таклиф қилиш – телефонда эмас, юзма-юз. 3) Мактаб маслаҳатчисининг вазифасини тушунтириш: ташхис қўймайди, «тамға» босмайди, мақсади – ўқиш ва муносабатларда ёрдам. 4) Аниқ кузатувларни айбловсиз айтиш: «Сўнгги ойда у танаффусларда ёлғиз, дарсда йиғлаб юборди». 5) Махфийлик кафолатини бериш. 6) Ота-онанинг розилиги зарур бўлган диагностикани у рози бўлмагунча ўтказмаслик, лекин умумий синф тадбирларида болани қўллаб-қувватлашни давом эттириш. 7) Боланинг хавфсизлигига жиддий таҳдид бўлса – қонунда белгиланган тартибда раҳбарият ва ваколатли органларни жалб этиш. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 285 Суҳбат билети 39 Суҳбат саволлари (5 та савол, тайёрланиш — 10 дақиқа) 1. Эмотсионал интеллект тушунчаси ва уни ўқувчиларда ривожлантириш йўллари. Намунавий жавоб / ечим:✔ Таъриф: эмотсионал интеллект – ўз ва бошқаларнинг ҳис-туйғуларини англаш, тушуниш ва бошқариш қобилияти (П. Саловей, Ж. Маер, Д. Гоулман). Таркибий қисмлари: ўзини англаш; ўзини бошқариш; ички мотиватсия; эмпатия; ижтимоий кўникмалар. Аҳамияти: эмотсионал интеллекти ривожланган ўқувчилар низоларни яхшироқ ҳал қилади, стрессга чидамлироқ бўлади, ўқишда ҳам барқарор натижа кўрсатади. Ривожлантириш йўллари: ҳис-туйғулар луғати – «Бугун ўзимни … ҳис қиляпман» кундалик машқи; ҳис-туйғулар термометри; кучли ҳис пайтида ўзини тинчлантириш усуллари; ролли ўйинлар ва вазиятлар таҳлили; ижтимоий-эмотсионал таълим дастурлари. Маслаҳатчи бу ишни синф соатлари, гуруҳ тренинглари орқали олиб боради ва ўқитувчиларга дарсда ҳис-туйғуларни эътироф этишни тавсия қилади. 2. Мактаб маслаҳатчисининг касбий этикаси: махфийлик ва унинг чегаралари. Намунавий жавоб / ечим: ✔ Таъриф: касбий этика – маслаҳатчи фаолиятини бошқарувчи ахлоқий тамойиллар мажмуи. Асосий тамойиллар: зарар етказмаслик; мижознинг қадр-қимматини ҳурмат қилиш; махфийлик; касбий компетентлик чегарасида ишлаш; холислик ва кўп ролли муносабатлардан қочиш; хабардор қилинган розилик. Махфийлик чегаралари: ўқувчининг ўз ҳаёти ёки соғлиғига хавф (ўз жонига қасд қилиш фикрлари); бошқаларга хавф; болага нисбатан зўравонлик ёки жиноят; қонун талаб қилган ҳоллар. Муҳим қоида: махфийлик чегараларини ўқувчига суҳбат бошида, унинг ёшига мос тилда тушунтириш ва «ҳаммасини сир сақлайман» деб ваъда бермаслик. Маълумотни ошкор қилиш зарур бўлса, буни иложи борича ўқувчига олдиндан айтиш ва фақат зарур ҳажмда етказиш. Мураккаб ҳолатларда ҳамкасблар ёки супервизор билан маслаҳатлашиш тавсия этилади. 3. Бола ҳуқуқлари бўйича вакил (болалар омбудсмани) институтининг вазифалари ва мактаб билан алоқаси. Намунавий жавоб / ечим: ✔ Таъриф: бола ҳуқуқлари бўйича вакил (омбудсман) – болаларнинг ҳуқуқ, эркинлик ва қонуний манфаатларига риоя этилишини кузатувчи мустақил институт; Ўзбекистонда бу вазифа парламент омбудсмани тизимида фаолият юритади. Асосий вазифалари: болалар, ота-оналар ва бошқа шахсларнинг мурожаатларини кўриб чиқиш; болалар ҳуқуқлари бузилиши ҳолатларини ўрганиш; давлат органлари ва муассасаларга тавсиялар бериш; бола ҳуқуқлари бўйича қонунчиликни такомиллаштириш таклифлари; ҳуқуқий тарғибот. Мактаб билан алоқаси: ўқувчилар ва ота- оналар мактаб даражасида ҳал қилинмаган ҳуқуқ бузилишлари бўйича омбудсманга мурожаат қилишлари мумкин. Маслаҳатчининг роли: ўқувчиларга бундай ҳимоя механизмлари мавжудлигини тушунтириш, мурожаат йўллари ҳақида маълумот бериш, аввало муаммони мактаб ичида адолатли ҳал этишга ҳаракат қилиш. 4. Маслаҳатчи электрон ёзувлари ва ўқувчилар ҳақидаги маълумотлар базасини хавфсиз юритиш қоидалари. Намунавий жавоб / ечим: ✔ Таъриф: маслаҳатчининг электрон ёзувлари – суҳбат қайдлари, диагностика натижалари, кузатув карталари каби ўта махфий шахсий маълумотлар. Хавфсизлик қоидалари: маълумотларни фақат иш қурилмасида ёки мактаб томонидан рухсат этилган ҳимояланган тизимда сақлаш; кучли парол ва қурилма қулфи; умумий компютерда тизимдан чиқмасдан кетмаслик; файлларни шахсий мессенжер ёки очиқ булутли папкалар орқали юбормаслик; флешкадан фойдаланса, уни шифрлаш; захира нусха яратиш. Мазмун қоидалари: фақат фактлар ва касбий хулосаларни ёзиш, баҳоловчи, ҳақоратли сўзлардан қочиш; ташхис қўймаслик; маълумотни сақлаш муддати тугагач, белгиланган тартибда йўқ қилиш. Кириш ҳуқуқи: фақат ваколатли шахслар. Ҳар қандай маълумот сизиб чиқиши ўқувчига жиддий зарар етказиши мумкинлигини доим ёдда тутиш. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 286 5. Вазият: оиласи бошқа давлатдан кўчиб келган 6-синф ўқувчиси ўзбек тилини яхши билмайди, дарсларда жим ўтиради, синфдошлари унинг талаффузини масхара қилади. Ҳаракатларингиз? Намунавий жавоб / ечим:✔ Бу – тил тўсиғи, мослашув қийинчилиги ва буллинг хавфи. Қадамлар: 1) Ўқувчи ва ота-онаси билан ўзи яхши биладиган тилда (ёки таржимон ёрдамида) суҳбат: аввалги таълим, қизиқишлари, ҳис- туйғулари. 2) Масхарани дарҳол тўхтатиш: синф билан бағрикенглик, кўп тиллилик бойлик экани ҳақида машғулот; тажовузкор ўқувчилар билан алоҳида суҳбат. 3) Ўқитувчиларга тавсиялар: секинроқ ва аниқ нутқ, визуал материаллар, калит сўзлар луғати, дастлаб ёзма ёки имо-ишора билан жавоб бериш имкони, баҳолашни мослаштириш. 4) Тил бўйича қўшимча машғулотлар ташкил этиш. 5) Синфдан «дўст-ёрдамчи» бириктириш. 6) Ўқувчининг кучли томонларини (масалан, математика, спорт) намоён қилиш имконияти. 7) Ота-оналарни мактаб ҳаётига жалб этиш. 8) Мослашувни ҳар ой баҳолаб бориш. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 287 Суҳбат билети 40 Суҳбат саволлари (5 та савол, тайёрланиш — 10 дақиқа) 1. Метакогнитсия ва рефлексия: ўқувчиларни «ўрганишни ўрганиш»га қандай ўргатиш мумкин? Намунавий жавоб / ечим:✔ Таъриф: метакогнитсия – ўз тафаккури ва ўрганиш жараёнини англаш ва бошқариш, яъни «фикрлаш ҳақида фикрлаш»; рефлексия – ўз фаолияти ва натижасини таҳлил қилиш. Таркибий қисмлари: режалаштириш – «Бу топшириқни қандай бажараман?»; назорат – «Тушуняпманми, усул ишлаяптими?»; баҳолаш – «Нима яхши чиқди, кейинги сафар нимани ўзгартираман?» Ривожлантириш усуллари: дарс охирида рефлексия саволлари ва «чиқиш варақалари»; ўқитувчининг ўз фикрлаш жараёнини овоз чиқариб кўрсатиши; ўқув стратегияларини ўргатиш – хулоса, ақлий харита, ўзини текшириш тестлари; ўқув кундалиги; хатолар таҳлили. Маслаҳатчи учун аҳамияти: ўзлаштириши паст ўқувчиларнинг кўпчилиги билим етишмовчилигидан эмас, самарасиз ўқиш усулларидан азият чекади; уларга «қандай ўқиш керак» бўйича машғулотлар ўтказиш натижани сезиларли яхшилайди. 2. Тенгдошлар босими ва конформизм: ўсмирлар билан бу мавзуда қандай ишлайсиз? Намунавий жавоб / ечим: ✔ Таъриф: конформизм – гуруҳ фикри ёки хулқига, ҳатто ўз қарашига зид бўлса ҳам, бўйсуниш; тенгдошлар босими – гуруҳнинг аъзога «ҳамма каби бўл» деган очиқ ёки яширин таъсири. С. Аш тажрибалари одамлар кўпчилик фикрига қўшилиш учун аниқ далилни ҳам инкор этиши мумкинлигини кўрсатган. Ўсмирликда тенгдошлар фикри айниқса муҳим, шунинг учун босимга мойиллик юқори. Босимнинг ижобий (ўқишга, спортга ундаш) ва салбий (чекиш, буллинг, хавфли ҳаракатлар) шакллари бор. Иш усуллари: босим вазиятларини ролли ўйинларда машқ қилиш; рад этиш усуллари – «Йўқ, раҳмат», мавзуни ўзгартириш, ҳазил билан рад этиш, кетиб қолиш; ўз қадриятларини аниқлаш машғулотлари; ижобий гуруҳлар ва етакчиларни қўллаб-қувватлаш. Асосий ғоя: ўзгача бўлиш – куч белгиси. 3. Эрта никоҳнинг олдини олиш ва қизларнинг таълим олиш ҳуқуқини ҳимоя қилишда мактабнинг роли. Намунавий жавоб / ечим: ✔ Таъриф: Ўзбекистонда никоҳ ёши эркаклар ва аёллар учун бир хил – 18 ёш; вояга етмаган билан никоҳга мажбурлаш ёки никоҳга ўхшаш муносабатлар қонун билан тақиқланади. Эрта никоҳнинг оқибатлари: таълимнинг тўхташи, соғлиқ учун хавф (эрта ҳомиладорлик), иқтисодий қарамлик, оилавий зўравонлик хавфининг ортиши. Мактабнинг роли: юқори синф қизларининг давомати ва таълимни давом эттириш режаларини кузатиш; ота-оналар билан таълимнинг аҳамияти ҳақида тушунтириш ишлари; қизларни касб-ҳунар ва олий таълимга йўналтириш, муваффақиятли аёллар билан учрашувлар; ўқувчиларга ўз ҳуқуқларини тушунтириш. Маслаҳатчи хавф белгилари – тўсатдан мактабни ташлаш, унаштирилганлик ҳақидаги гаплар – ни сезса, раҳбарият, маҳалла ва ваколатли органлар билан ҳамкорликда боланинг манфаатларини ҳимоя қилади. 4. Мобил иловалар рухсатлари ва геолокатсия: шахсий маълумотларни ҳимоя қилиш бўйича ўқувчиларга тавсиялар. Намунавий жавоб / ечим: ✔ Таъриф: илова рухсатлари – илованинг камера, микрофон, контактлар, жойлашув каби қурилма функсиялари ва маълумотларига кириш ҳуқуқи; геолокатсия – қурилманинг жойлашган жойини аниқлаш функсияси. Хавфлари: ортиқча рухсат олган илова шахсий маълумотларни йиғиб, учинчи шахсларга узатиши мумкин; расмлардаги жойлашув маълумоти ва «ҳозир шу ердаман» белгиси нотанишларга уй манзили, мактаб ва кундалик йўналишни очиб беради. Тавсиялар: иловаларни фақат расмий дўкондан ўрнатиш; ўрнатишда сўралаётган рухсатлар илова вазифасига мосми, текшириш – масалан, чироқ иловасига контактлар керак эмас; геолокатсияни фақат зарур вақтда ёқиш; ижтимоий тармоқда реал вақтдаги жойлашувни улашмаслик; фойдаланилмаётган иловаларни ўчириш. Ота-она билан жойлашув улашиш – ишончли катталар билан келишилган ҳолда фойдали бўлиши мумкин. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 288 5. Вазият: 7-синф ўқувчиси назорат ишлари кунлари мунтазам қорин ва бош оғриғидан шикоят қилиб, тиббиёт хонасига боради; шифокор жисмоний касаллик аниқламаган. Маслаҳатчи қандай иш олиб боради? Намунавий жавоб / ечим:✔ Бу – психосоматик реаксия, яъни хавотирнинг тана орқали намоён бўлиши бўлиши мумкин; оғриқ «ўйлаб топилган» эмас, реал. Қадамлар: 1) Тиббий сабаблар истисно қилинганини шифокор билан тасдиқлаш. 2) Қонуниятни аниқлаш: қайси фанлар, қайси кунлар, қайси ўқитувчи – кундалик юритиш. 3) Ўқувчи билан суҳбат: назорат иши билан боғлиқ фикрлар ва қўрқувлар – хато қилиш, ота-она реаксияси, синфдошлар олдида уялиш. 4) Хавотир даражасини диагностика қилиш. 5) Ўз-ўзини бошқариш усулларини ўргатиш: нафас машқлари, ижобий ўз-ўзига гапириш, тайёргарлик режаси. 6) Ўқитувчилар билан: баҳолаш мезонларини олдиндан тушунтириш, кичик синов ишлари орқали мослаштириш. 7) Ота-оналар билан: баҳолар учун босимни камайтириш, саъй-ҳаракатни қадрлаш. 8) Белгилар давом этса, психотерапевтга йўналтириш. Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 289 Жавоблар калити Ҳар бир вариант бўйича: топшириқ рақами ва тўғри жавоб. 1-вариант 1- A 2- B 3- B 4- C 5- B 6- A 7- B 8- A 9- B 10- C 11- A 12- B 13- A 14- B 15- C 16- C 17- C 18- D 19- D 20- A 21- A 22- C 23- A 24- A 25- C 26- B 27- C 28- C 29- C 30- A 2-вариант 1- D 2- B 3- C 4- C 5- A 6- A 7- C 8- D 9- B 10- C 11- A 12- D 13- A 14- A 15- A 16- B 17- B 18- D 19- A 20- D 21- B 22- A 23- C 24- A 25- C 26- D 27- B 28- B 29- C 30- B 3-вариант 1- C 2- D 3- A 4- B 5- D 6- A 7- D 8- B 9- B 10- B 11- D 12- B 13- C 14- C 15- A 16- B 17- D 18- A 19- B 20- A 21- A 22- A 23- D 24- C 25- A 26- B 27- D 28- B 29- C 30- D 4-вариант 1- C 2- B 3- B 4- A 5- A 6- A 7- D 8- A 9- B 10- D 11- A 12- A 13- B 14- C 15- D 16- A 17- A 18- C 19- B 20- D 21- D 22- B 23- A 24- B 25- C 26- A 27- D 28- C 29- C 30- D 5-вариант 1- A 2- B 3- C 4- D 5- B 6- B 7- C 8- B 9- D 10- D 11- B 12- A 13- C 14- C 15- D 16- B 17- A 18- A 19- D 20- B 21- A 22- A 23- B 24- B 25- B 26- A 27- A 28- A 29- D 30- B 6-вариант 1- B 2- A 3- D 4- B 5- D 6- D 7- A 8- A 9- B 10- A 11- D 12- D 13- D 14- C 15- A 16- D 17- A 18- B 19- C 20- A 21- C 22- A 23- C 24- A 25- B 26- B 27- B 28- B 29- B 30- C 7-вариант 1- C 2- D 3- B 4- D 5- C 6- A 7- C 8- A 9- B 10- D 11- C 12- D 13- C 14- D 15- B 16- C 17- C 18- D 19- A 20- A 21- C 22- C 23- B 24- C 25- C 26- A 27- B 28- B 29- D 30- B 8-вариант 1- D 2- B 3- B 4- D 5- C 6- D 7- B 8- C 9- D 10- D 11- C 12- B 13- D 14- D 15- A 16- C 17- C 18- A 19- D 20- D Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 290 21- D 22- C 23- A 24- A 25- A 26- D 27- C 28- C 29- A 30- A 9-вариант 1- D 2- C 3- C 4- A 5- D 6- B 7- B 8- B 9- D 10- A 11- A 12- B 13- A 14- D 15- D 16- D 17- C 18- C 19- A 20- B 21- C 22- B 23- D 24- B 25- C 26- D 27- A 28- B 29- C 30- D 10-вариант 1- A 2- C 3- B 4- A 5- C 6- C 7- C 8- D 9- B 10- C 11- D 12- A 13- A 14- B 15- D 16- A 17- D 18- C 19- C 20- D 21- D 22- A 23- D 24- A 25- C 26- A 27- B 28- B 29- C 30- B 11-вариант 1- C 2- B 3- A 4- C 5- A 6- B 7- A 8- A 9- A 10- B 11- C 12- C 13- B 14- D 15- C 16- D 17- B 18- D 19- C 20- C 21- A 22- C 23- C 24- D 25- D 26- D 27- C 28- B 29- A 30- C 12-вариант 1- A 2- A 3- C 4- B 5- B 6- D 7- A 8- B 9- B 10- B 11- D 12- D 13- A 14- A 15- C 16- C 17- B 18- C 19- B 20- C 21- C 22- D 23- D 24- B 25- A 26- C 27- A 28- A 29- D 30- D 13-вариант 1- A 2- A 3- B 4- D 5- D 6- C 7- A 8- C 9- D 10- D 11- D 12- A 13- C 14- D 15- D 16- B 17- D 18- A 19- C 20- C 21- B 22- B 23- D 24- C 25- D 26- A 27- B 28- C 29- D 30- C 14-вариант 1- B 2- A 3- C 4- C 5- C 6- B 7- A 8- B 9- C 10- C 11- B 12- C 13- D 14- A 15- B 16- D 17- D 18- D 19- A 20- B 21- D 22- D 23- D 24- D 25- C 26- A 27- A 28- A 29- C 30- A 15-вариант 1- B 2- D 3- B 4- A 5- C 6- B 7- D 8- A 9- A 10- D 11- D 12- C 13- B 14- A 15- B 16- B 17- B 18- D 19- A 20- A 21- C 22- B 23- C 24- B 25- C 26- B 27- B 28- C 29- A 30- D 16-вариант 1- A 2- B 3- D 4- B 5- A 6- C 7- B 8- C 9- A 10- D 11- B 12- A 13- A 14- D 15- A 16- B 17- B 18- B 19- C 20- D 21- B 22- D 23- D 24- C 25- A 26- A 27- C 28- C 29- D 30- A Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 291 17-вариант 1- C 2- B 3- C 4- B 5- B 6- B 7- C 8- B 9- D 10- C 11- A 12- D 13- A 14- B 15- B 16- A 17- C 18- A 19- D 20- A 21- C 22- C 23- A 24- A 25- A 26- B 27- C 28- C 29- A 30- B 18-вариант 1- B 2- B 3- D 4- B 5- B 6- A 7- D 8- B 9- C 10- C 11- C 12- D 13- A 14- C 15- B 16- A 17- C 18- A 19- B 20- A 21- B 22- C 23- C 24- D 25- D 26- B 27- D 28- D 29- D 30- A 19-вариант 1- B 2- D 3- B 4- C 5- A 6- D 7- B 8- A 9- A 10- D 11- D 12- A 13- D 14- A 15- C 16- D 17- A 18- A 19- D 20- B 21- D 22- D 23- D 24- C 25- B 26- C 27- B 28- B 29- A 30- B 20-вариант 1- C 2- B 3- C 4- C 5- B 6- D 7- A 8- D 9- A 10- C 11- C 12- A 13- C 14- B 15- D 16- B 17- D 18- C 19- D 20- B 21- A 22- B 23- D 24- B 25- A 26- C 27- C 28- C 29- C 30- B 21-вариант 1- B 2- A 3- D 4- A 5- D 6- A 7- C 8- B 9- B 10- C 11- B 12- A 13- A 14- D 15- D 16- C 17- D 18- D 19- A 20- B 21- B 22- C 23- C 24- D 25- B 26- C 27- B 28- B 29- C 30- D 22-вариант 1- A 2- C 3- B 4- A 5- B 6- B 7- A 8- C 9- A 10- A 11- B 12- B 13- C 14- B 15- A 16- B 17- A 18- A 19- B 20- B 21- D 22- A 23- B 24- A 25- D 26- D 27- A 28- C 29- A 30- B 23-вариант 1- C 2- C 3- D 4- C 5- B 6- D 7- C 8- D 9- C 10- A 11- A 12- B 13- A 14- A 15- B 16- B 17- A 18- B 19- A 20- A 21- D 22- A 23- B 24- B 25- C 26- A 27- D 28- C 29- D 30- C 24-вариант 1- D 2- D 3- A 4- C 5- B 6- D 7- B 8- D 9- D 10- A 11- D 12- B 13- B 14- A 15- A 16- B 17- D 18- A 19- D 20- D 21- A 22- C 23- A 24- A 25- B 26- C 27- B 28- C 29- C 30- D Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 292 25-вариант 1- A 2- A 3- B 4- D 5- C 6- B 7- B 8- D 9- C 10- B 11- A 12- B 13- D 14- C 15- C 16- D 17- A 18- B 19- B 20- B 21- C 22- B 23- C 24- C 25- A 26- D 27- B 28- D 29- B 30- C 26-вариант 1- C 2- A 3- B 4- C 5- B 6- B 7- B 8- A 9- B 10- B 11- C 12- A 13- D 14- C 15- A 16- B 17- C 18- D 19- D 20- A 21- B 22- A 23- D 24- A 25- A 26- D 27- C 28- A 29- B 30- B 27-вариант 1- B 2- D 3- C 4- D 5- A 6- D 7- A 8- B 9- B 10- D 11- C 12- D 13- B 14- B 15- D 16- D 17- D 18- A 19- B 20- C 21- A 22- D 23- A 24- D 25- B 26- B 27- A 28- A 29- A 30- A 28-вариант 1- B 2- B 3- C 4- A 5- B 6- B 7- C 8- B 9- B 10- A 11- B 12- B 13- A 14- D 15- D 16- B 17- B 18- C 19- C 20- C 21- B 22- B 23- A 24- C 25- D 26- B 27- A 28- A 29- B 30- D 29-вариант 1- B 2- B 3- C 4- B 5- C 6- B 7- A 8- D 9- B 10- D 11- A 12- D 13- A 14- D 15- B 16- B 17- D 18- C 19- D 20- C 21- B 22- B 23- D 24- B 25- D 26- D 27- C 28- B 29- A 30- C 30-вариант 1- D 2- D 3- A 4- D 5- B 6- C 7- A 8- B 9- C 10- C 11- C 12- B 13- B 14- A 15- D 16- C 17- C 18- A 19- C 20- C 21- A 22- C 23- B 24- B 25- A 26- D 27- C 28- A 29- B 30- A 31-вариант 1- A 2- C 3- D 4- B 5- C 6- B 7- B 8- C 9- B 10- A 11- B 12- D 13- A 14- D 15- D 16- D 17- D 18- C 19- D 20- C 21- C 22- A 23- B 24- C 25- D 26- D 27- B 28- B 29- C 30- A 32-вариант 1- A 2- C 3- C 4- D 5- D 6- A 7- C 8- A 9- D 10- C 11- C 12- B 13- A 14- C 15- A 16- C 17- B 18- A 19- C 20- C 21- D 22- D 23- B 24- B 25- B 26- A 27- D 28- A 29- B 30- C Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 293 33-вариант 1- B 2- A 3- A 4- A 5- D 6- C 7- B 8- D 9- D 10- A 11- A 12- C 13- B 14- D 15- B 16- C 17- B 18- C 19- D 20- D 21- D 22- D 23- A 24- D 25- A 26- C 27- A 28- B 29- C 30- C 34-вариант 1- C 2- D 3- A 4- C 5- A 6- D 7- A 8- D 9- D 10- B 11- C 12- A 13- D 14- D 15- A 16- D 17- A 18- A 19- C 20- A 21- A 22- A 23- A 24- A 25- D 26- D 27- B 28- B 29- B 30- B Суҳбат билети 1 1. ечимга қаранғ 2. ечимга қаранғ 3. ечимга қаранғ 4. ечимга қаранғ 5. ечимга қаранғ Суҳбат билети 2 1. ечимга қаранғ 2. ечимга қаранғ 3. ечимга қаранғ 4. ечимга қаранғ 5. ечимга қаранғ Суҳбат билети 3 1. ечимга қаранғ 2. ечимга қаранғ 3. ечимга қаранғ 4. ечимга қаранғ 5. ечимга қаранғ Суҳбат билети 4 1. ечимга қаранғ 2. ечимга қаранғ 3. ечимга қаранғ 4. ечимга қаранғ 5. ечимга қаранғ Суҳбат билети 5 1. ечимга қаранғ 2. ечимга қаранғ 3. ечимга қаранғ 4. ечимга қаранғ 5. ечимга қаранғ Суҳбат билети 6 1. ечимга қаранғ Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 294 2. ечимга қаранғ 3. ечимга қаранғ 4. ечимга қаранғ 5. ечимга қаранғ Суҳбат билети 7 1. ечимга қаранғ 2. ечимга қаранғ 3. ечимга қаранғ 4. ечимга қаранғ 5. ечимга қаранғ Суҳбат билети 8 1. ечимга қаранғ 2. ечимга қаранғ 3. ечимга қаранғ 4. ечимга қаранғ 5. ечимга қаранғ Суҳбат билети 9 1. ечимга қаранғ 2. ечимга қаранғ 3. ечимга қаранғ 4. ечимга қаранғ 5. ечимга қаранғ Суҳбат билети 10 1. ечимга қаранғ 2. ечимга қаранғ 3. ечимга қаранғ 4. ечимга қаранғ 5. ечимга қаранғ Суҳбат билети 11 1. ечимга қаранғ 2. ечимга қаранғ 3. ечимга қаранғ 4. ечимга қаранғ 5. ечимга қаранғ Суҳбат билети 12 1. ечимга қаранғ 2. ечимга қаранғ 3. ечимга қаранғ 4. ечимга қаранғ 5. ечимга қаранғ Суҳбат билети 13 1. ечимга қаранғ Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 295 2. ечимга қаранғ 3. ечимга қаранғ 4. ечимга қаранғ 5. ечимга қаранғ Суҳбат билети 14 1. ечимга қаранғ 2. ечимга қаранғ 3. ечимга қаранғ 4. ечимга қаранғ 5. ечимга қаранғ Суҳбат билети 15 1. ечимга қаранғ 2. ечимга қаранғ 3. ечимга қаранғ 4. ечимга қаранғ 5. ечимга қаранғ Суҳбат билети 16 1. ечимга қаранғ 2. ечимга қаранғ 3. ечимга қаранғ 4. ечимга қаранғ 5. ечимга қаранғ Суҳбат билети 17 1. ечимга қаранғ 2. ечимга қаранғ 3. ечимга қаранғ 4. ечимга қаранғ 5. ечимга қаранғ Суҳбат билети 18 1. ечимга қаранғ 2. ечимга қаранғ 3. ечимга қаранғ 4. ечимга қаранғ 5. ечимга қаранғ Суҳбат билети 19 1. ечимга қаранғ 2. ечимга қаранғ 3. ечимга қаранғ 4. ечимга қаранғ 5. ечимга қаранғ Суҳбат билети 20 1. ечимга қаранғ Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 296 2. ечимга қаранғ 3. ечимга қаранғ 4. ечимга қаранғ 5. ечимга қаранғ Суҳбат билети 21 1. ечимга қаранғ 2. ечимга қаранғ 3. ечимга қаранғ 4. ечимга қаранғ 5. ечимга қаранғ Суҳбат билети 22 1. ечимга қаранғ 2. ечимга қаранғ 3. ечимга қаранғ 4. ечимга қаранғ 5. ечимга қаранғ Суҳбат билети 23 1. ечимга қаранғ 2. ечимга қаранғ 3. ечимга қаранғ 4. ечимга қаранғ 5. ечимга қаранғ Суҳбат билети 24 1. ечимга қаранғ 2. ечимга қаранғ 3. ечимга қаранғ 4. ечимга қаранғ 5. ечимга қаранғ Суҳбат билети 25 1. ечимга қаранғ 2. ечимга қаранғ 3. ечимга қаранғ 4. ечимга қаранғ 5. ечимга қаранғ Суҳбат билети 26 1. ечимга қаранғ 2. ечимга қаранғ 3. ечимга қаранғ 4. ечимга қаранғ 5. ечимга қаранғ Суҳбат билети 27 1. ечимга қаранғ Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 297 2. ечимга қаранғ 3. ечимга қаранғ 4. ечимга қаранғ 5. ечимга қаранғ Суҳбат билети 28 1. ечимга қаранғ 2. ечимга қаранғ 3. ечимга қаранғ 4. ечимга қаранғ 5. ечимга қаранғ Суҳбат билети 29 1. ечимга қаранғ 2. ечимга қаранғ 3. ечимга қаранғ 4. ечимга қаранғ 5. ечимга қаранғ Суҳбат билети 30 1. ечимга қаранғ 2. ечимга қаранғ 3. ечимга қаранғ 4. ечимга қаранғ 5. ечимга қаранғ Суҳбат билети 31 1. ечимга қаранғ 2. ечимга қаранғ 3. ечимга қаранғ 4. ечимга қаранғ 5. ечимга қаранғ Суҳбат билети 32 1. ечимга қаранғ 2. ечимга қаранғ 3. ечимга қаранғ 4. ечимга қаранғ 5. ечимга қаранғ Суҳбат билети 33 1. ечимга қаранғ 2. ечимга қаранғ 3. ечимга қаранғ 4. ечимга қаранғ 5. ечимга қаранғ Суҳбат билети 34 1. ечимга қаранғ Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 298 2. ечимга қаранғ 3. ечимга қаранғ 4. ечимга қаранғ 5. ечимга қаранғ Суҳбат билети 35 1. ечимга қаранғ 2. ечимга қаранғ 3. ечимга қаранғ 4. ечимга қаранғ 5. ечимга қаранғ Суҳбат билети 36 1. ечимга қаранғ 2. ечимга қаранғ 3. ечимга қаранғ 4. ечимга қаранғ 5. ечимга қаранғ Суҳбат билети 37 1. ечимга қаранғ 2. ечимга қаранғ 3. ечимга қаранғ 4. ечимга қаранғ 5. ечимга қаранғ Суҳбат билети 38 1. ечимга қаранғ 2. ечимга қаранғ 3. ечимга қаранғ 4. ечимга қаранғ 5. ечимга қаранғ Суҳбат билети 39 1. ечимга қаранғ 2. ечимга қаранғ 3. ечимга қаранғ 4. ечимга қаранғ 5. ечимга қаранғ Суҳбат билети 40 1. ечимга қаранғ 2. ечимга қаранғ 3. ечимга қаранғ 4. ечимга қаранғ 5. ечимга қаранғ Мактаб маслаҳатчиси: тест саволлари ва суҳбат билетлари — машқ тестлари | 299

МАКТАБ МАСЛАҲАТЧИСИ: ТЕСТ САВОЛЛАРИ ВА СУҲБАТ БИЛЕТЛАРИ

Лавозим танловига тайёргарлик тўплами: 1020 та машқ тести (жавоблари ва изоҳлари билан) + 40 та суҳбат билети намунавий жавоблари билан

74 та вариант • 1220 та топшириқ • жавоблари билан

Машқ тўплами • 2026–2027 ўқув йили

Имтиҳон тузилиши ва йўриқнома

• Мактаб маслаҳатчиси лавозимига танлов икки босқичда ўтади: тест синови ва суҳбат; аризалар tanlov.uzedu.uz платформаси орқали қабул қилинади. Педагогика ёки психология бўйича камида бакалавр дипломи талаб этилади.

• Тест мавзулари: педагогика ва ёш психологияси, психология ва конфликтология, таълим қонунчилиги ва бола ҳуқуқлари, рақамли саводхонлик. Ушбу тайёргарлик тўпламининг биринчи қисмида шу мавзулар бўйича 1020 та машқ тести бор — ҳар бирида тўғри жавоб ва қисқа изоҳ.

• Суҳбат босқичида 5 та саволдан иборат билет берилади, тайёрланишга 10 дақиқа ажратилади. Тўпламнинг иккинчи қисмида 40 та машқ билети (200 та савол) ва намунавий жавоблар бор; ҳар бир билетнинг 5-саволи амалий вазият (кейс).

• Тавсия: билетни 10 дақиқа ичида мустақил тайёрлаб, овоз чиқариб жавоб беринг, сўнг намунавий жавоб билан солиштиринг. Намунавий жавобни ёд олманг — тузилишини (таъриф → асосий фикрлар → мисол/қадамлар) ўрганинг.

• Муҳим: бу машқ тестлари ва машқ билетлари — расмий танлов саволлари ёки уларнинг жавоблари эмас. Танлов тартиби ва талабларни tanlov.uzedu.uz ва Мактабгача ва мактаб таълими вазирлигининг расмий эълонларидан аниқланг; қонунчилик матнини lex.uz да текширинг.

Sotib olish