Dokument ma'lumotlari

Narxi 30000UZS
Hajmi 271.4KB
Xaridlar 0
Yuklab olingan sana 01 Noyabr 2026
Kengaytma docx
Bo'lim Testlar
Fan Pedagogika

Sotuvchi

DocX Seller

Ro'yxatga olish sanasi 31 Oktyabr 2026

1 Sotish

Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari. Lavozim tanloviga tayyorgarlik to‘plami: 1020 ta mashq testi (javoblari va izohlari bilan) + 40 ta suhbat bileti namunaviy javoblari bilan

Sotib olish
MAKTAB MASLAHATCHISI: TEST SAVOLLARI VA SUHBAT BILETLARI Lavozim tanloviga tayyorgarlik to'plami: 1020 ta mashq testi (javoblari va izohlari bilan) + 40 ta suhbat bileti namunaviy javoblari bilan 74 ta variant • 1220 ta topshiriq • javoblari bilan Mashq to'plami • 2026–2027 o'quv yili Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 1 Imtihon tuzilishi va yo'riqnoma • Maktab maslahatchisi lavozimiga tanlov ikki bosqichda o'tadi: test sinovi va suhbat; arizalar tanlov.uzedu.uz platformasi orqali qabul qilinadi. Pedagogika yoki psixologiya bo'yicha kamida bakalavr diplomi talab etiladi. • Test mavzulari: pedagogika va yosh psixologiyasi, psixologiya va konfliktologiya, ta'lim qonunchiligi va bola huquqlari, raqamli savodxonlik. Ushbu tayyorgarlik to'plamining birinchi qismida shu mavzular bo'yicha 1020 ta mashq testi bor — har birida to'g'ri javob va qisqa izoh. • Suhbat bosqichida 5 ta savoldan iborat bilet beriladi, tayyorlanishga 10 daqiqa ajratiladi. To'plamning ikkinchi qismida 40 ta mashq bileti (200 ta savol) va namunaviy javoblar bor; har bir biletning 5-savoli amaliy vaziyat (keys). • Tavsiya: biletni 10 daqiqa ichida mustaqil tayyorlab, ovoz chiqarib javob bering, so'ng namunaviy javob bilan solishtiring. Namunaviy javobni yod olmang — tuzilishini (ta'rif → asosiy fikrlar → misol/qadamlar) o'rganing. • Muhim: bu mashq testlari va mashq biletlari — rasmiy tanlov savollari yoki ularning javoblari emas. Tanlov tartibi va talablarni tanlov.uzedu.uz va Maktabgacha va maktab ta'limi vazirligining rasmiy e'lonlaridan aniqlang; qonunchilik matnini lex.uz da tekshiring. Bo'limlar Bo'lim Variantlar Izoh Test savollari 34 ta variant × 30 ta savol Har bir savolga izoh berilgan Suhbat biletlari 40 ta bilet × 5 ta savol Namunaviy javoblar bilan Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 2 Mundarija № Variant Topshiriqlar 1 1-variant 1–30 2 2-variant 31–60 3 3-variant 61–90 4 4-variant 91–120 5 5-variant 121–150 6 6-variant 151–180 7 7-variant 181–210 8 8-variant 211–240 9 9-variant 241–270 10 10-variant 271–300 11 11-variant 301–330 12 12-variant 331–360 13 13-variant 361–390 14 14-variant 391–420 15 15-variant 421–450 16 16-variant 451–480 17 17-variant 481–510 18 18-variant 511–540 19 19-variant 541–570 20 20-variant 571–600 21 21-variant 601–630 22 22-variant 631–660 23 23-variant 661–690 24 24-variant 691–720 25 25-variant 721–750 26 26-variant 751–780 27 27-variant 781–810 28 28-variant 811–840 29 29-variant 841–870 30 30-variant 871–900 31 31-variant 901–930 32 32-variant 931–960 33 33-variant 961–990 34 34-variant 991–1020 35 Suhbat bileti 1 1021–1025 36 Suhbat bileti 2 1026–1030 Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 3 № Variant Topshiriqlar 37 Suhbat bileti 3 1031–1035 38 Suhbat bileti 4 1036–1040 39 Suhbat bileti 5 1041–1045 40 Suhbat bileti 6 1046–1050 41 Suhbat bileti 7 1051–1055 42 Suhbat bileti 8 1056–1060 43 Suhbat bileti 9 1061–1065 44 Suhbat bileti 10 1066–1070 45 Suhbat bileti 11 1071–1075 46 Suhbat bileti 12 1076–1080 47 Suhbat bileti 13 1081–1085 48 Suhbat bileti 14 1086–1090 49 Suhbat bileti 15 1091–1095 50 Suhbat bileti 16 1096–1100 51 Suhbat bileti 17 1101–1105 52 Suhbat bileti 18 1106–1110 53 Suhbat bileti 19 1111–1115 54 Suhbat bileti 20 1116–1120 55 Suhbat bileti 21 1121–1125 56 Suhbat bileti 22 1126–1130 57 Suhbat bileti 23 1131–1135 58 Suhbat bileti 24 1136–1140 59 Suhbat bileti 25 1141–1145 60 Suhbat bileti 26 1146–1150 61 Suhbat bileti 27 1151–1155 62 Suhbat bileti 28 1156–1160 63 Suhbat bileti 29 1161–1165 64 Suhbat bileti 30 1166–1170 65 Suhbat bileti 31 1171–1175 66 Suhbat bileti 32 1176–1180 67 Suhbat bileti 33 1181–1185 68 Suhbat bileti 34 1186–1190 69 Suhbat bileti 35 1191–1195 70 Suhbat bileti 36 1196–1200 71 Suhbat bileti 37 1201–1205 72 Suhbat bileti 38 1206–1210 73 Suhbat bileti 39 1211–1215 74 Suhbat bileti 40 1216–1220 Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 4 № Variant Topshiriqlar Jami topshiriqlar 1220 Javoblar kaliti (hujjat oxirida) Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 5 1-variant Mashq testlari • bitta to'g'ri javob 1. G.M. Andreeva bo'yicha muloqotning uch tomoni qaysi qatorda to'g'ri ko'rsatilgan? A) Kommunikativ, interaktiv, perseptiv B) Ichki, tashqi, oraliq C) Rasmiy, norasmiy, aralash D) Verbal, yozma, raqamli To'g'ri javob: A) Kommunikativ, interaktiv, perseptiv✔ Izoh: Muloqot axborot almashinuvi, o'zaro harakat va bir-birini idrok etish (tushunish) jarayonlarini o'z ichiga oladi. 2. BMTning Bola huquqlari to'g'risidagi konvensiyasi qaysi yili qabul qilingan? A) 1948-yil B) 1989-yil C) 2000-yil D) 1959-yil To'g'ri javob: B) 1989-yil ✔ Izoh: Konvensiya BMT Bosh Assambleyasi tomonidan 1989-yilda qabul qilingan va bolani barcha zo'ravonlik shakllaridan himoya qilishni nazarda tutadi. 3. «Kattalar ta'limi va tarbiyasi» nimaga qaratilgan? A) Asosan nafaqaxo'rlarni sport bilan shug'ullantirishga B) Kattalarning kasbiy va shaxsiy rivojiga, hayot davomida o'qishiga C) Asosan harbiy xizmatga chaqiriluvchilarni tayyorlashga D) Asosan maktab o'quvchilarining darsdan keyingi bo'sh vaqtini band qilishga To'g'ri javob: B) Kattalarning kasbiy va shaxsiy rivojiga, hayot davomida o'qishiga ✔ Izoh: Kattalar ta'limi inson butun hayoti davomida bilim va ko'nikmalarini yangilab borishini qo'llab- quvvatlaydi. 4. Bir xil yoshdagi, o'xshash qiziqishlarga ega va bir-biriga katta ta'sir ko'rsatadigan bolalar guruhi qanday ataladi? A) Referendum B) Oila kengashi C) Tengdoshlar guruhi D) Kasaba uyushmasi To'g'ri javob: C) Tengdoshlar guruhi ✔ Izoh: Tengdoshlar guruhi o'smirlik davrida me'yor va qadriyatlarning muhim manbaiga aylanadi. 5. Bullingning jabrlanuvchiga «Bu shunchaki hazil edi» deb aytilishi qanday oqibatga olib kelishi mumkin? A) Bulling darhol to'xtaydi B) Jabrlanuvchi og'rig'i kamsitiladi va u yordam so'rashdan voz kechadi C) Tajovuzkor uzr so'raydi D) Jabrlanuvchi o'ziga ishonch hosil qiladi To'g'ri javob: B) Jabrlanuvchi og'rig'i kamsitiladi va u yordam so'rashdan voz kechadi ✔ Izoh: Bullingni «hazil» deb yengil qabul qilish jabrlanuvchini yolg'izlatadi va tajovuzkorni rag'batlantiradi. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 6 6. Bolani har qanday zo'ravonlikdan himoya qilish majburiyati qayerda amal qiladi? A) Oilada, ta'lim muassasasida va boshqa har qanday joyda B) Asosan ta'lim muassasasi hududida C) Faqat davlat bolalar uylari, internatlar va maxsus muassasalarda D) Faqat ko'chada va jamoat joylarida To'g'ri javob: A) Oilada, ta'lim muassasasida va boshqa har qanday joyda✔ Izoh: Konvensiyaga ko'ra bola ota-ona yoki boshqa qaramog'idagi shaxslar tomonidan ham har qanday zo'ravonlikdan himoyalanadi. 7. Ota-onalarning maktab qarorlarini qabul qilishda ishtiroki Epshteyn modelida qanday ataladi? A) Uyda o'qitish B) Qarorlar qabul qilish C) Ota-onalikni qo'llab-quvvatlash D) Ko'ngillilik (volontyorlik) To'g'ri javob: B) Qarorlar qabul qilish ✔ Izoh: Qarorlar qabul qilish turi ota-onalarning maktab kengashlari va qo'mitalarida ishtirokini nazarda tutadi. 8. Shaxs rivojlanishiga ta'sir etuvchi uchta asosiy omil qaysi qatorda to'g'ri ko'rsatilgan? A) Irsiyat, muhit, tarbiya B) Temperament, xarakter, qobiliyat C) Bilim, ko'nikma, malaka D) Diqqat, xotira, tafakkur To'g'ri javob: A) Irsiyat, muhit, tarbiya ✔ Izoh: Pedagogikada shaxs rivojlanishi irsiyat, ijtimoiy muhit va maqsadli tarbiya ta'sirida kechadi deb qaraladi. 9. «Fozil odamlar shahri» asarida komil inson va jamiyat haqidagi qarashlarini bayon qilgan mutafakkir kim? A) Alisher Navoiy B) Abu Nasr Forobiy C) Yusuf Xos Hojib D) Abu Rayhon Beruniy To'g'ri javob: B) Abu Nasr Forobiy ✔ Izoh: Abu Nasr Forobiy «Fozil odamlar shahri» asarida ta'lim-tarbiya orqali komil insonni shakllantirish g'oyasini ilgari surgan. 10. Shaxsda shakllangan salbiy odat va qarashlarni bartaraf etib, ijobiylari bilan almashtirishga qaratilgan jarayon qanday ataladi? A) Ijtimoiy moslashuv B) Kasbiy tanlov C) Qayta tarbiyalash D) O'z-o'zini tarbiyalash To'g'ri javob: C) Qayta tarbiyalash ✔ Izoh: Qayta tarbiyalash noto'g'ri shakllangan xulq va qarashlarni o'zgartirishga qaratilgan maxsus pedagogik jarayondir. 11. Kasbga yo'naltirishning maktabdagi tizimli yondashuvi nimani nazarda tutadi? A) Boshlang'ich sinfdan boshlab yoshga mos, bosqichma-bosqich ishlarni B) Asosan ota-onalar yig'ilishida yiliga bir marta ma'lumot berish C) Bitiruv sinfida bir martalik suhbat o'tkazish D) Yil oxirida bitta test o'tkazish To'g'ri javob: A) Boshlang'ich sinfdan boshlab yoshga mos, bosqichma-bosqich ishlarni ✔ Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 7 Izoh: Kasbga yo'naltirish erta boshlanib, har bir yoshga mos usullar bilan bosqichma-bosqich olib boriladi. 12. Bolalarning ona bilan ajralish va qayta uchrashuvdagi xulqini o'rganish uchun «Notanish vaziyat» (Strange Situation) metodini ishlab chiqqan olim kim? A) Karen Xorni B) Meri Eynsvort C) Melani Kleyn D) Anna Freyd To'g'ri javob: B) Meri Eynsvort✔ Izoh: M. Eynsvort bu metod asosida ishonchli va ishonchsiz bog'lanish turlarini ajratgan. 13. Bolada «jinsiy identiklik» — o'zining qaysi jinsga mansubligini anglash odatda qachon shakllana boshlaydi? A) Taxminan 2–3 yoshda B) Tug'ilgan kunning o'zida C) Faqat o'smirlik oxirida D) Faqat 18 yoshda To'g'ri javob: A) Taxminan 2–3 yoshda ✔ Izoh: Ko'pchilik bolalar 2–3 yoshda o'zini o'g'il yoki qiz bola deb ataydi, keyinchalik bu tushuncha barqarorlashadi. 14. Ta'lim muassasasida o'quvchilar xavfsizligi uchun kim mas'ul? A) Faqat o'quvchining o'zi va uning ota-onasi B) Ta'lim muassasasi va uning xodimlari C) Asosan ichki ishlar organlari xodimlari D) Mahalla fuqarolar yig'ini To'g'ri javob: B) Ta'lim muassasasi va uning xodimlari ✔ Izoh: Ta'lim jarayoni davomida o'quvchilar hayoti va sog'lig'i uchun ta'lim muassasasi mas'uldir. 15. L. Kolberg qaysi soha rivojlanishining bosqichlari nazariyasini yaratgan? A) Harakat rivojlanishi B) Nutq rivojlanishi C) Axloqiy (ma'naviy) rivojlanish D) Jinsiy rivojlanish To'g'ri javob: C) Axloqiy (ma'naviy) rivojlanish ✔ Izoh: Kolberg axloqiy dilemmalar (masalan, Xaynts dilemmasi) yordamida axloqiy fikrlash darajalarini o'rgangan. 16. Xavf guruhidagi o'quvchilar bilan ishlashda maktab maslahatchisining asosiy vazifalaridan biri qaysi? A) Ular haqidagi ma'lumotni ommaga oshkor qilish B) Ularni boshqa o'quvchilardan butunlay ajratish C) Erta aniqlash, individual qo'llab-quvvatlash va kerakli mutaxassislar bilan hamkorlik D) Ularni faqat tanqid qilish To'g'ri javob: C) Erta aniqlash, individual qo'llab-quvvatlash va kerakli mutaxassislar bilan ✔ hamkorlik Izoh: Profilaktika erta aniqlash, qo'llab-quvvatlash va oila, tibbiyot, ijtimoiy xizmatlar bilan hamkorlikka asoslanadi. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 8 17. ZIP arxivi nima uchun ishlatiladi? A) Hujjatlarni videofaylga aylantirish uchun B) Fayllarni shifrlab, butunlay yo'q qilish uchun C) Fayllarni bitta siqilgan faylga jamlash uchun D) Fayllarni printerda chop etish uchun To'g'ri javob: C) Fayllarni bitta siqilgan faylga jamlash uchun✔ Izoh: Arxivlash bir nechta faylni bitta faylga jamlab, odatda hajmini kamaytiradi. 18. Operatsion tizimga misol qaysi? A) Google Chrome B) Telegram C) Microsoft Word D) Windows To'g'ri javob: D) Windows ✔ Izoh: Windows, macOS, Linux, Android kabi operatsion tizimlar kompyuter yoki qurilma ishini boshqaradi. 19. Bolaning fikr, vijdon va din erkinligi Konvensiyada qanday ta'minlanadi? A) Bola faqat davlat yoki maktab tanlagan e'tiqodga ega bo'lishi mumkin B) Bu huquq faqat voyaga yetganlarga tegishli C) Bolaning e'tiqodini faqat maktab belgilaydi D) Hurmat qilinadi, ota-onalar bolaga yoshiga mos yo'l-yo'riq beradi To'g'ri javob: D) Hurmat qilinadi, ota-onalar bolaga yoshiga mos yo'l-yo'riq beradi ✔ Izoh: Davlat bolaning fikr, vijdon va din erkinligini hurmat qiladi; ota-onalar bola rivojiga mos tarzda yo'l- yo'riq ko'rsatadi. 20. Huquqiy me'yorlarni buzishga (huquqbuzarlikka) olib keladigan xulq qanday ataladi? A) Delinkvent xulq B) Prososial xulq C) Altruistik xulq D) Assertiv xulq To'g'ri javob: A) Delinkvent xulq ✔ Izoh: Delinkvent xulq deviant xulqning huquqbuzarlik bilan bog'liq shaklidir. 21. Boshqa odam o'zini qanday idrok etayotganini anglash jarayoni ijtimoiy psixologiyada qanday ataladi? A) Refleksiya B) Fasilitatsiya C) Attraksiya D) Proyeksiya To'g'ri javob: A) Refleksiya ✔ Izoh: Ijtimoiy persepsiyadagi refleksiya — «sherigim meni qanday ko'radi» degan savolni anglashdir. 22. Boshlang'ich sinflarda kasbga yo'naltirish ishi qanday shaklda bo'lishi maqsadga muvofiq? A) Murakkab psixologik testlar o'tkazish B) Har bir bolaga kasbni qat'iy tanlatib qo'yish C) O'yin, ekskursiya va suhbatlar orqali tanishtirish D) Bolalarga rezyume yozishni o'rgatish To'g'ri javob: C) O'yin, ekskursiya va suhbatlar orqali tanishtirish ✔ Izoh: Kichik yoshda kasblar haqida keng tasavvur hosil qilish o'yin va ekskursiyalar orqali amalga oshiriladi. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 9 23. Dj. Marsia bo'yicha o'smir izlanishlarsiz, ota-onasi tanlovini tayyor holda qabul qilgan identiklik statusi qanday ataladi? A) Erta qabul qilingan (foreclosure) identiklik B) Moratoriy C) Erishilgan identiklik D) Diffuz identiklik To'g'ri javob: A) Erta qabul qilingan (foreclosure) identiklik✔ Izoh: Bu statusda shaxs majburiyat olgan, lekin muqobillarni mustaqil izlamagan bo'ladi. 24. O'quvchi maslahatchiga uyda kaltaklanayotganini aytdi va hech kimga aytmaslikni so'radi. Maslahatchi nima qilishi kerak? A) Sir saqlay olmasligini tushuntirib, belgilangan tartibda xabar berish B) Ota-onaga darhol qo'ng'iroq qilib, bolani ayblash C) Hech kimga aytmaslikka va'da berib, sirni saqlash D) Bola bo'rttirib gapirayotgan bo'lishi mumkin deb e'tiborsiz qoldirish To'g'ri javob: A) Sir saqlay olmasligini tushuntirib, belgilangan tartibda xabar berish ✔ Izoh: Bola hayoti va sog'lig'iga xavf bo'lsa maxfiylik cheklanadi; maslahatchi buni bolaga halol tushuntirib, tegishli tartibda harakat qiladi. 25. Hamjihatlikka intilish tufayli guruhda muqobil fikrlarni tanqidiy baholash bostirilib, noto'g'ri qaror qabul qilinishi qanday ataladi? A) Referentlik B) Ijtimoiy fasilitatsiya C) Guruhiy fikrlash (groupthink) D) Sotsiometriya To'g'ri javob: C) Guruhiy fikrlash (groupthink) ✔ Izoh: I. Jenis tasvirlagan guruhiy fikrlashda kelishmovchilikdan qochish sifatli qaror qabul qilishga to'sqinlik qiladi. 26. «Nemis o'qituvchilarining o'qituvchisi» deb nom olgan pedagog kim? A) Fridrix Frebel B) Adolf Disterverg C) Iogann Gerbart D) Iogann Pestalotsi To'g'ri javob: B) Adolf Disterverg ✔ Izoh: A. Disterverg o'qituvchilar tayyorlash va rivojlantiruvchi ta'lim g'oyalari uchun shunday nom bilan tanilgan. 27. Kechki ta'lim shakli kimlar uchun qulay? A) Asosan pensiya yoshidagi fuqarolar uchun B) Maktabgacha yoshdagi bolalar va ularning tarbiyachilari C) Kunduzi ishlaydigan va ishdan ajralmay o'qiydiganlar D) Asosan chet eldan kelgan talabalar uchun To'g'ri javob: C) Kunduzi ishlaydigan va ishdan ajralmay o'qiydiganlar ✔ Izoh: Kechki ta'lim ishdan ajralmagan holda o'qish imkonini beradi. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 10 28. O'qituvchi o'quvchini darsdan haydab chiqarib, bir soat koridorda turg'izib qo'ydi. Bu holat qanday baholanadi? A) Ta'lim standartida nazarda tutilgan tarbiyaviy ta'sir choralaridan biri B) Ota-ona talabiga muvofiq ko'rilgan chora C) O'quvchining ta'lim olish huquqi va qadr-qimmatini cheklash D) Qonunda nazarda tutilgan intizomiy chora To'g'ri javob: C) O'quvchining ta'lim olish huquqi va qadr-qimmatini cheklash✔ Izoh: Bolani darsdan chetlatib kamsitish ta'lim olish huquqini va qadr-qimmatini buzadi; muammo pedagogik usullar bilan hal qilinadi. 29. Iqtidorli o'quvchiga kasb tanlashda qanday qiyinchilik yuzaga kelishi mumkin? A) Iqtidorli o'quvchida kasb tanlashda hech qanday qiyinchilik bo'lmaydi B) Iqtidorli o'quvchi faqat bitta fanni biladi C) Ko'p sohada qobiliyati borligi sababli tanlov qilish qiyinligi D) Iqtidorli o'quvchi hech narsaga qiziqmaydi To'g'ri javob: C) Ko'p sohada qobiliyati borligi sababli tanlov qilish qiyinligi ✔ Izoh: Ko'p qirrali iqtidor tanlovni qiyinlashtirishi mumkin; maslahatchi qadriyatlar va ustuvorliklarni aniqlashga yordam beradi. 30. Ma'lumotlarni zaxira nusxalash (backup) nima uchun kerak? A) Qurilma buzilsa yoki ma'lumot o'chsa, uni tiklash uchun B) Internet ulanishini tezlashtirish uchun C) Ekran yorqinligini oshirish uchun D) Parollarni eslab qolishni osonlashtirish va ularni yangilash uchun To'g'ri javob: A) Qurilma buzilsa yoki ma'lumot o'chsa, uni tiklash uchun ✔ Izoh: Zaxira nusxa ma'lumotlarni yo'qotish, buzilish yoki hujumdan keyin tiklash imkonini beradi. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 11 2-variant Mashq testlari • bitta to'g'ri javob 1. Maqsadga erishish yo'lidagi yengib bo'lmaydigan to'siq tufayli yuzaga keladigan ruhiy holat qanday ataladi? A) Sublimatsiya B) Apatiya C) Eyforiya D) Frustratsiya To'g'ri javob: D) Frustratsiya✔ Izoh: Frustratsiya ehtiyojning qondirilmasligi natijasida yuzaga keladigan tanglik, g'azab yoki umidsizlik holatidir. 2. Maslahatchining o'z his-tuyg'ulari va xatti-harakatlarida samimiy, ochiq bo'lishi Rojers bo'yicha qanday ataladi? A) Konfrontatsiya B) Kongruentlik C) Interpretatsiya D) Kontrperenos To'g'ri javob: B) Kongruentlik ✔ Izoh: Kongruentlik maslahatchining niqobsiz, haqqoniy bo'lishini va ichki kechinmasi tashqi xulqiga mos kelishini bildiradi. 3. Konfliktni keltirib chiqarishi yoki kuchaytirishi mumkin bo'lgan so'z, harakat yoki harakatsizlik qanday ataladi? A) Mediator B) Kompromiss C) Konfliktogen D) Konsensus To'g'ri javob: C) Konfliktogen ✔ Izoh: Konfliktogenlarga kamsitish, buyruq ohangi, ayblash, istehzo va va'dani bajarmaslik kiradi. 4. «Pedagogika» atamasi qaysi tildan kelib chiqqan? A) Fransuz tilidan B) Arab tilidan C) Yunon tilidan D) Lotin tilidan To'g'ri javob: C) Yunon tilidan ✔ Izoh: Atama yunoncha «paidos» (bola) va «ago» (yetaklayman) so'zlaridan tashkil topgan. 5. TIMSS xalqaro tadqiqoti qaysi fanlar bo'yicha o'tkaziladi? A) Matematika va tabiiy fanlar B) Ona tili va adabiyot C) Tarix va geografiya D) Musiqa va tasviriy san'at To'g'ri javob: A) Matematika va tabiiy fanlar ✔ Izoh: TIMSS o'quvchilarning matematika va tabiiy fanlar bo'yicha yutuqlarini o'lchaydi. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 12 6. Kiberbulling nima? A) Raqamli vositalar orqali muntazam haqorat va kamsitish B) Internet orqali xarid qilishning bir turi C) Onlayn kurslarda guruh bo'lib o'qish usuli D) Kompyuter va telefonlarni masofadan ta'mirlash xizmati To'g'ri javob: A) Raqamli vositalar orqali muntazam haqorat va kamsitish✔ Izoh: Kiberbulling — telefon, ijtimoiy tarmoq, o'yinlar va messenjerlar orqali qasddan, takroriy zarar yetkazish. 7. Maslahatchi o'quvchi bilan suhbatni qayerda o'tkazishi maqsadga muvofiq? A) O'quvchilar o'tib turadigan gavjum koridorda B) Maktab hovlisida, hamma ko'radigan joyda C) Begonalar eshitmaydigan, lekin xavfsiz va ochiq tashkil etilgan xonada D) Boshqa o'quvchilar dars qilayotgan sinf xonasining bir burchagida To'g'ri javob: C) Begonalar eshitmaydigan, lekin xavfsiz va ochiq tashkil etilgan xonada ✔ Izoh: Maxfiylik uchun suhbat begonalar eshitmaydigan, ammo ikki tomon uchun ham xavfsiz joyda o'tkaziladi. 8. Tugallanmagan ishlar tugallanganlariga qaraganda yaxshiroq eslab qolinishi hodisasi qanday ataladi? A) Pigmalion effekti B) Galo effekti C) Xotorn effekti D) Zeygarnik effekti To'g'ri javob: D) Zeygarnik effekti ✔ Izoh: B.V. Zeygarnik tugallanmagan harakatlar xotirada uzoqroq saqlanishini tajribada ko'rsatgan. 9. O'rta maxsus ta'lim nima bilan bog'liq? A) Ishlayotgan kadrlar malakasini oshirish bilan B) Umumiy o'rta ta'limdan keyin akademik yoki ixtisoslashgan bilim bilan C) Oliy ta'limdan keyingi ilmiy-tadqiqot ishi va dissertatsiya himoyasi bilan D) Maktabgacha yoshdagi bolalar tarbiyasi bilan To'g'ri javob: B) Umumiy o'rta ta'limdan keyin akademik yoki ixtisoslashgan bilim bilan ✔ Izoh: O'rta maxsus ta'lim umumiy o'rta ta'lim asosida chuqurlashtirilgan va ixtisoslashtirilgan bilim beradi. 10. Qaysi holatda maslahatchi maxfiylikni buzib, tegishli shaxslarga xabar berishi shart? A) O'quvchi olgan bahosidan qattiq xafa bo'lgan bo'lsa B) O'quvchi o'qituvchisini yoqtirmasligini aytgan bo'lsa C) O'quvchi o'ziga yoki boshqalarga jiddiy zarar yetkazish xavfi bo'lsa D) O'quvchi do'sti bilan arzimas sababdan urishib, xafa bo'lgan bo'lsa To'g'ri javob: C) O'quvchi o'ziga yoki boshqalarga jiddiy zarar yetkazish xavfi bo'lsa ✔ Izoh: O'ziga yoki boshqalarga zarar yetkazish xavfi, zo'ravonlik shubhasi maxfiylikning asosiy chegaralaridir. 11. Ko'pchilik ijtimoiy tarmoqlar ro'yxatdan o'tish uchun odatda qanday yosh chegarasini belgilaydi? A) 13 yosh B) 10 yosh C) 8 yosh D) 5 yosh To'g'ri javob: A) 13 yosh ✔ Izoh: Ko'pchilik yirik platformalar qoidalariga ko'ra hisob ochish uchun foydalanuvchi kamida 13 yoshda bo'lishi kerak. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 13 12. Oila a'zolari va ularning munosabatlarini bir necha avlod bo'yicha grafik tasvirlash usuli qanday ataladi? A) Sotsiogramma B) Kardiogramma C) Audiogramma D) Genogramma To'g'ri javob: D) Genogramma✔ Izoh: Genogramma oilaviy tizimdagi takrorlanuvchi naqshlar va munosabatlarni ko'rishga yordam beradi. 13. Ro'yxatning boshi va oxiridagi elementlar o'rtadagilariga nisbatan yaxshiroq eslanishi qanday ataladi? A) Qator o'rni (chet elementlar) effekti B) Galo effekti C) Zeygarnik effekti D) Proyeksiya effekti To'g'ri javob: A) Qator o'rni (chet elementlar) effekti ✔ Izoh: Boshdagi elementlar (birinchilik effekti) va oxirgilari (yangilik effekti) yaxshiroq eslab qolinadi. 14. Intellekt koeffitsiyentining (IQ) klassik formulasini taklif qilgan nemis psixologi kim? A) Vilyam Shtern B) Alfred Bine C) Charlz Spirmen D) Govard Gardner To'g'ri javob: A) Vilyam Shtern ✔ Izoh: V. Shtern IQ ni aqliy yoshning xronologik yoshga nisbati sifatida hisoblashni taklif qilgan. 15. Hikoya, tushuntirish, suhbat va ma'ruza qaysi metodlar guruhiga kiradi? A) Og'zaki metodlar B) Amaliy metodlar C) Nazorat metodlari D) Ko'rgazmali metodlar To'g'ri javob: A) Og'zaki metodlar ✔ Izoh: Bu metodlarda bilimning asosiy manbai o'qituvchi yoki o'quvchining jonli so'zi hisoblanadi. 16. Mijozning o'tmishdagi muhim shaxslarga bo'lgan his-tuyg'ularini maslahatchiga ko'chirishi qanday ataladi? A) Kongruentlik B) Transfer (perenos) C) Rapport D) Kontrtransfer To'g'ri javob: B) Transfer (perenos) ✔ Izoh: Transfer tushunchasini Z. Freyd kiritgan; u terapevtik munosabatda muhim ma'lumot manbai hisoblanadi. 17. Maslahatchi o'quvchi haqidagi ma'lumotni qaysi tamoyil asosida hamkasblarga beradi? A) So'ragan har qanday shaxsga, istalgan vaqtda B) «Bilishi zarur» tamoyili asosida, faqat kasbiy ehtiyojda C) Asosan norasmiy, do'stona suhbatlarda D) Hech qachon, hech qanday holatda va hech qanday mutaxassisga bermaydi To'g'ri javob: B) «Bilishi zarur» tamoyili asosida, faqat kasbiy ehtiyojda ✔ Izoh: Ma'lumot faqat o'quvchiga yordam berish uchun uni bilishi zarur bo'lgan mutaxassislar bilan bo'lishiladi. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 14 18. Konfliktning ijobiy funksiyalarini asoslab bergan amerikalik sotsiolog kim? A) Ivan Pavlov B) Gustav Lebon C) Djon Uotson D) Lyuis Kozer To'g'ri javob: D) Lyuis Kozer✔ Izoh: L. Kozer «Ijtimoiy konfliktning funksiyalari» asarida konflikt guruh birligini mustahkamlashi mumkinligini ko'rsatgan. 19. Bilim manbaiga ko'ra ta'lim metodlari qaysi uch guruhga ajratiladi? A) Og'zaki, ko'rgazmali, amaliy B) Joriy, oraliq, yakuniy C) Frontal, guruhli, individual D) Reproduktiv, nazorat, yakuniy To'g'ri javob: A) Og'zaki, ko'rgazmali, amaliy ✔ Izoh: Bilim manbaiga ko'ra metodlar so'z (og'zaki), ko'rgazma (ko'rgazmali) va amaliy faoliyat (amaliy) guruhlariga bo'linadi. 20. Ota-onaga tanqidiy fikrni yetkazishda «sendvich» usuli nimani anglatadi? A) Asosan tanqidiy fikrlarni ketma-ket aytish B) Maqtov aytib, muammoni tilga olmaslik C) Tanqidni faqat yozma shaklda yuborish D) Ijobiy fikr, tanqid va yana ijobiy yakun To'g'ri javob: D) Ijobiy fikr, tanqid va yana ijobiy yakun ✔ Izoh: Bu usul tanqidni ijobiy fikrlar orasida berib, uning qabul qilinishini osonlashtiradi. 21. Ota-ona farzandining maktabdagi qiyinchiligi uchun o'zini ayblayotgan bo'lsa, maslahatchi nima qiladi? A) Ota-onaning ayblovini tasdiqlab qo'yadi B) Hissiyotini tan olib, yechimga e'tiborni qaratadi C) Uni boshqa ota-onalar bilan solishtirib, xatosini ko'rsatadi D) Noqulay suhbatni tezda tugatadi To'g'ri javob: B) Hissiyotini tan olib, yechimga e'tiborni qaratadi ✔ Izoh: Ayb hissidan yechimga o'tish ota-onani faol harakatga undaydi. 22. Maqsad, vazifalarni aniqlab, ichki kuchli va zaif tomonlar hamda tashqi imkoniyat va xavflarni tahlil qilish usuli qaysi? A) SWOT tahlil B) Sinkveyn C) Venn diagrammasi D) Insert To'g'ri javob: A) SWOT tahlil ✔ Izoh: SWOT tahlilida kuchli tomonlar, zaif tomonlar, imkoniyatlar va tahdidlar alohida tahlil qilinadi. 23. Guruhlararo konfliktga misol qaysi? A) O'quvchining kasb tanlashdagi ikkilanishi B) O'qituvchi va bitta o'quvchi o'rtasidagi kelishmovchilik C) Ikki sinf o'quvchilari o'rtasidagi raqobat va adovat D) O'quvchining o'zi bilan ichki kurashi To'g'ri javob: C) Ikki sinf o'quvchilari o'rtasidagi raqobat va adovat ✔ Izoh: Guruhlararo konflikt guruhlar (masalan, sinflar, jamoalar) o'rtasidagi ziddiyatdir. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 15 24. Kasbiy ta'limda «amaliyot» (praktika)ning asosiy maqsadi nima? A) Nazariy bilimni real ish sharoitida mustahkamlash B) O'quv yuklamasidan dam olish va tiklanish C) Ma'ruza tinglab, nazariy bilimni takrorlash D) Yakuniy imtihonga yozma tayyorgarlik ko'rish To'g'ri javob: A) Nazariy bilimni real ish sharoitida mustahkamlash✔ Izoh: Amaliyot ta'lim oluvchiga nazariy bilimni real ish muhitida qo'llash imkonini beradi. 25. Ota-onaning maktab bilan hamkorlikda faol emasligining mumkin bo'lgan sababi qaysi? A) Ota-ona har doim maktabga qarshi bo'lishi B) Ota-ona farzandini sevmasligi va uning kelajagini qadrlamasligi C) Ish bandligi, maktabdagi salbiy tajriba yoki o'zini noqulay his qilish D) Bunday holatning hech qanday sababi bo'lmaydi To'g'ri javob: C) Ish bandligi, maktabdagi salbiy tajriba yoki o'zini noqulay his qilish ✔ Izoh: Faol emaslik ko'pincha bandlik, ishonchsizlik yoki noqulaylik bilan bog'liq; buni tushunish hamkorlikni osonlashtiradi. 26. 1-iyun qaysi sana sifatida keng nishonlanadi? A) Xalqaro o'qituvchilar va murabbiylar kuni B) Bilimlar va ta'lim kuni C) Xalqaro oilalar kuni D) Xalqaro bolalarni himoya qilish kuni To'g'ri javob: D) Xalqaro bolalarni himoya qilish kuni ✔ Izoh: 1-iyun ko'plab davlatlarda, jumladan O'zbekistonda Xalqaro bolalarni himoya qilish kuni sifatida nishonlanadi. 27. Yopiq savollar suhbatda asosan qanday maqsadda qo'llanadi? A) His-tuyg'ularni batafsil o'rganish uchun B) Aniq faktlarni tezda aniqlash uchun C) Suhbatni boshlashning eng yaxshi usuli sifatida D) Mijozni chuqur fikrlashga undash uchun To'g'ri javob: B) Aniq faktlarni tezda aniqlash uchun ✔ Izoh: Yopiq savollar aniq ma'lumot olish uchun foydali, lekin ularning ko'pligi suhbatni so'roqqa aylantiradi. 28. «Aqliy hujum» (brainstorming) metodi muallifi kim? A) Edvard de Bono B) Aleks Osborn C) Djon Dyui D) Benjamin Blum To'g'ri javob: B) Aleks Osborn ✔ Izoh: Aqliy hujum metodini 1930–1950-yillarda amerikalik A. Osborn ishlab chiqqan. 29. Tomas–Kilmen modelida faqat o'z manfaatini boshqalar hisobiga ustun qo'yish uslubi qaysi? A) Hamkorlik B) Murosa C) Raqobat (kurash) D) Moslashish To'g'ri javob: C) Raqobat (kurash) ✔ Izoh: Raqobat yuqori assertivlik va past kooperativlik bilan tavsiflanadi. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 16 30. Kiberbullingning an'anaviy bullingdan asosiy farqi qaysi? A) U faqat kattalar o'rtasida uchraydi B) Tinimsiz davom etishi, tez tarqalishi va anonimligi C) U faqat maktab hududida, dars vaqtida sodir bo'ladi D) U faqat jismoniy zo'ravonlik shaklida bo'ladi To'g'ri javob: B) Tinimsiz davom etishi, tez tarqalishi va anonimligi✔ Izoh: Kiberbulling uyda ham to'xtamaydi, kontent tez tarqaladi va saqlanib qoladi, bulli esa anonim bo'lishi mumkin. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 17 3-variant Mashq testlari • bitta to'g'ri javob 1. O'smirlarda hissiy beqarorlik va kayfiyatning tez o'zgarishi ko'proq nima bilan bog'liq? A) Faqat noto'g'ri tarbiya bilan B) Faqat ob-havo bilan C) Gormonal o'zgarishlar va shaxsiy o'zgarishlar bilan D) Faqat ovqatlanish bilan To'g'ri javob: C) Gormonal o'zgarishlar va shaxsiy o'zgarishlar bilan✔ Izoh: Pubertatdagi gormonal o'zgarishlar va o'zlikni izlash jarayoni o'smirlarda emotsional beqarorlikni kuchaytiradi. 2. Guruh muhokamasidan keyin a'zolarning dastlabki fikrlari yanada keskin tomonga siljishi qanday ataladi? A) Ijtimoiy dangasalik B) Ijtimoiy fasilitatsiya C) Galo effekti D) Guruhiy qutblanish To'g'ri javob: D) Guruhiy qutblanish ✔ Izoh: Guruhiy qutblanishda muhokama dastlab ustun bo'lgan fikrni yanada kuchaytiradi. 3. Maslahatchi o'quvchining muammosini hal qilishda «yaxshilik qilish» (beneficence) tamoyiliga qanday amal qiladi? A) O'quvchi farovonligi va rivojiga faol hissa qo'shib B) Faqat o'quvchi o'zi so'raganda va yozma ariza berganda gapirib C) Hujjatlarni to'g'ri to'ldirib D) Asosan rahbariyat buyruqlarini bajarib To'g'ri javob: A) O'quvchi farovonligi va rivojiga faol hissa qo'shib ✔ Izoh: Yaxshilik qilish tamoyili o'quvchining farovonligi va rivojlanishiga faol yordam berishni anglatadi. 4. Bolani doimiy kamsitish, qo'rqitish, rad etish va uning qadrini yerga urish zo'ravonlikning qaysi turiga kiradi? A) Jismoniy tarbiya B) Emotsional (psixologik) zo'ravonlik C) Pedagogik talab D) Iqtisodiy rag'bat To'g'ri javob: B) Emotsional (psixologik) zo'ravonlik ✔ Izoh: Emotsional zo'ravonlik iz qoldirmasa ham bolaning o'ziga bahosi va ruhiy salomatligiga chuqur zarar yetkazadi. 5. Alohida ta'lim ehtiyojlari bo'lgan bolalarni umumiy ta'lim muassasasida tengdoshlari bilan birga o'qitish nima deb ataladi? A) Profil ta'lim B) Eksternat ta'lim C) Fakultativ ta'lim D) Inklyuziv ta'lim To'g'ri javob: D) Inklyuziv ta'lim ✔ Izoh: Inklyuziv ta'lim har bir bolaning imkoniyatiga moslashtirilgan sharoitda umumiy sinfda o'qishini ta'minlaydi. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 18 6. «Filtr pufagi» (filter bubble) nima? A) Algoritmlar faqat qarashlaringizga mos kontentni ko'rsatishi B) Antivirusning zararli fayllarni ushlab qoluvchi maxsus filtri C) Elektron pochtadagi spam xabarlar papkasi D) Kompyuter protsessorini sovutuvchi qurilma To'g'ri javob: A) Algoritmlar faqat qarashlaringizga mos kontentni ko'rsatishi✔ Izoh: Algoritmlar sizga yoqqan kontentni ko'proq ko'rsatib, turli fikrlardan ajratib qo'yishi mumkin. 7. Psixofaol moddalar, kompyuter o'yinlari yoki boshqa faoliyatga qaramlik bilan bog'liq xulq qanday ataladi? A) Adaptiv xulq B) Prososial xulq C) Konform xulq D) Addiktiv xulq To'g'ri javob: D) Addiktiv xulq ✔ Izoh: Addiktiv xulqda shaxs real hayot muammolaridan qochish uchun muayyan modda yoki faoliyatga qaram bo'lib qoladi. 8. Maktab direktori qizlarni yuqori sinflarda o'qishdan chetlatishni taklif qildi. Bu qaysi tamoyilga zid? A) Ta'lim muassasasining akademik va tashkiliy mustaqilligi tamoyiliga B) Kamsitishga yo'l qo'yilmaslik va teng imkoniyatlar C) Ta'lim olish shaklini tanlash erkinligi D) Ta'limning dunyoviylik xususiyati tamoyili To'g'ri javob: B) Kamsitishga yo'l qo'yilmaslik va teng imkoniyatlar ✔ Izoh: Jinsiga qarab ta'limdan chetlatish kamsitish bo'lib, teng imkoniyatlar tamoyiliga zid. 9. Bilim, ko'nikma va qadriyatlarni real hayotiy vaziyatlarda amalda qo'llay olish qobiliyati qanday ataladi? A) Akseleratsiya B) Kompetensiya C) Adaptatsiya D) Introspeksiya To'g'ri javob: B) Kompetensiya ✔ Izoh: Kompetensiya bilim va ko'nikmalarni amaliy faoliyatda samarali qo'llash tayyorligi va qobiliyatidir. 10. Erikson bo'yicha o'smirlik davrining asosiy ziddiyati qaysi? A) Bazaviy ishonch va ishonchsizlik B) Identiklik va rollar chalkashligi C) Generativlik va turg'unlik D) Avtonomiya va shubha To'g'ri javob: B) Identiklik va rollar chalkashligi ✔ Izoh: O'smir «Men kimman?» degan savolga javob izlab, o'z identikligini shakllantiradi. 11. Guruh a'zolarining guruhga sodiqligi va bir-biriga bog'liqligi darajasi qanday ataladi? A) Ijtimoiy ingibitsiya B) Deindividuatsiya C) Guruhiy qutblanish D) Guruh uyushqoqligi (kogeziya) To'g'ri javob: D) Guruh uyushqoqligi (kogeziya) ✔ Izoh: Uyushqoq guruhda a'zolar umumiy me'yorlarga rioya qiladi va guruhni tark etishni istamaydi. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 19 12. Oilada ta'lim va mustaqil ta'lim shaklida o'qiyotgan bola ta'limini qanday tasdiqlaydi? A) Mahalla fuqarolar yig'ini xulosasi asosida B) Ta'lim muassasasida attestatsiyadan o'tish orqali C) Ota-ona bergan yozma ma'lumotnoma asosida D) Hech qanday tasdiq yoki tekshiruv talab qilinmaydi To'g'ri javob: B) Ta'lim muassasasida attestatsiyadan o'tish orqali✔ Izoh: Oilada yoki mustaqil o'qigan bola bilimini belgilangan tartibda ta'lim muassasasida attestatsiyadan o'tib tasdiqlaydi. 13. Davlat ta'lim talablari va ta'lim dasturlari doirasida tanlov erkinligi nimani anglatadi? A) O'quv rejasini rahbarning o'zi erkin belgilashi B) Davlat standartlarini e'tiborsiz qoldirish imkoniyati C) Majburiy talablar doirasida dastur va yondashuvni tanlash D) Bitta tasdiqlangan darslikdan foydalanish To'g'ri javob: C) Majburiy talablar doirasida dastur va yondashuvni tanlash ✔ Izoh: Tanlov erkinligi davlat standartlari bilan cheklangan holda turli dastur va metodlarni qo'llash imkonini beradi. 14. Kasbiy qiziqishlarni aniqlash uchun maktabda qaysi vosita qo'llanilishi mumkin? A) Asosan ota-onalar o'rtasida o'tkazilgan so'rovnoma B) Sport musobaqalaridagi natijalar C) Qiziqishlar so'rovnomalari, suhbat va amaliy sinovlar D) Faqat sinf jurnalidagi baholar tahlili To'g'ri javob: C) Qiziqishlar so'rovnomalari, suhbat va amaliy sinovlar ✔ Izoh: Qiziqishlar turli usullar majmuida — so'rovnoma, suhbat, kuzatish va amaliy faoliyat orqali aniqlanadi. 15. Shifrlash (encryption) nima? A) Ma'lumotni ruxsatsiz shaxs o'qiy olmaydigan shaklga o'tkazish B) Hujjatni printer orqali chop etish C) Qurilma ekranini parol bilan qulflash D) Faylni qurilmadan qayta tiklab bo'lmaydigan qilib o'chirish To'g'ri javob: A) Ma'lumotni ruxsatsiz shaxs o'qiy olmaydigan shaklga o'tkazish ✔ Izoh: Shifrlangan ma'lumotni faqat tegishli kalitga ega shaxs o'qiy oladi. 16. Baumrind tasnifiga ko'ra iliq, ammo deyarli talab va chegaralar qo'ymaydigan ota-onalik uslubi qaysi? A) Avtoritativ B) Liberal (ruxsat beruvchi) C) Totalitar D) Avtoritar To'g'ri javob: B) Liberal (ruxsat beruvchi) ✔ Izoh: Liberal uslubda bolaga ko'p erkinlik beriladi, lekin aniq qoidalar va nazorat yetishmaydi. 17. Shaxsning manzili, telefoni kabi shaxsiy ma'lumotlarini uning roziligisiz internetda oshkor qilish qanday ataladi? A) Strimming B) Fishing C) Flaming D) Doksing To'g'ri javob: D) Doksing ✔ Izoh: Doksing jabrlanuvchini real hayotda ham xavf ostida qoldiradigan kiberzo'ravonlik shaklidir. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 20 18. Psixik yoki jismoniy rivojlanishning yosh me'yorlariga nisbatan sekinlashishi qanday ataladi? A) Retardatsiya B) Introversiya C) Akseleratsiya D) Sublimatsiya To'g'ri javob: A) Retardatsiya✔ Izoh: Retardatsiya rivojlanishning orqada qolishi yoki sekinlashishini bildiradi. 19. Nogironligi bor o'quvchini kasbga yo'naltirishda maslahatchi nimaga e'tibor beradi? A) Faqat bitta oddiy kasbni tavsiya qilishga B) Uning qiziqishi, kuchli tomonlari va zarur moslashtirishlarga C) Faqat ota-onaning fikri va xohishini inobatga olib, bolani tinglamaslikka D) Uni kasb tanlash jarayonidan chetlatishga To'g'ri javob: B) Uning qiziqishi, kuchli tomonlari va zarur moslashtirishlarga ✔ Izoh: Inklyuziv yondashuvda o'quvchining imkoniyatlari va zarur sharoitlar hisobga olinib, keng tanlov taqdim etiladi. 20. Muloqotda masofa va makondan foydalanishni o'rganuvchi soha qanday ataladi? A) Proksemika B) Kinesika C) Takesika D) Paralingvistika To'g'ri javob: A) Proksemika ✔ Izoh: Proksemikani amerikalik antropolog E. Xoll asoslagan. 21. Qonunda «tarbiya» tushunchasi asosan nimaga qaratilgan jarayon sifatida ta'riflanadi? A) Ong, ma'naviy qadriyatlar va dunyoqarashni shakllantirishga B) Asosan muayyan kasb-hunar sirlarini o'rgatishga C) Asosan jismoniy chiniqtirish, sport va sog'lomlashtirish ishlariga D) Asosan yakuniy imtihonlarga puxta tayyorlashga To'g'ri javob: A) Ong, ma'naviy qadriyatlar va dunyoqarashni shakllantirishga ✔ Izoh: Tarbiya yosh avlodning ongi, ma'naviy-axloqiy qadriyatlari va dunyoqarashini shakllantirishga qaratilgan maqsadli jarayondir. 22. Muloqotda teginish (qo'l berish, quchoqlash, yelkaga urish)ni o'rganuvchi soha qanday ataladi? A) Takesika B) Paralingvistika C) Proksemika D) Kinesika To'g'ri javob: A) Takesika ✔ Izoh: Takesika teginishning muloqotdagi rolini va madaniy farqlarini o'rganadi. 23. Tarbiyada jazodan foydalanishning to'g'ri qoidasi qaysi? A) Bir xato uchun bir necha marta jazolash kerak B) Jazoni boshqa o'quvchilar oldida masxara bilan berish kerak C) Jazo shaxsni kamsitishi kerak D) Jazo xatti-harakatga qaratilib, shaxs qadr-qimmatini kamsitmasligi kerak To'g'ri javob: D) Jazo xatti-harakatga qaratilib, shaxs qadr-qimmatini kamsitmasligi kerak ✔ Izoh: Pedagogik jazo xulqni tuzatishga qaratiladi; u adolatli bo'lib, bolaning qadr-qimmatini kamsitmasligi lozim. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 21 24. «Tarbiya biz uchun yo hayot — yo mamot, yo najot — yo halokat, yo saodat — yo falokat masalasidir» degan fikr kimga tegishli? A) Munavvar qori B) Abdurauf Fitrat C) Abdulla Avloniy D) Mahmudxo'ja Behbudiy To'g'ri javob: C) Abdulla Avloniy✔ Izoh: Bu mashhur fikr Abdulla Avloniyning «Turkiy guliston yoxud axloq» asaridan olingan. 25. Bola tug'ilgandan keyin Konvensiyaga ko'ra qaysi huquqqa ega bo'ladi? A) Darhol ro'yxatga olinish, ism va fuqarolik olish huquqiga B) Maktabga qabul qilinganda ro'yxatga olinish huquqiga C) Yetti yoshga to'lganda ism va hujjat olish huquqiga D) Voyaga yetgandan so'ng fuqarolik olish huquqiga To'g'ri javob: A) Darhol ro'yxatga olinish, ism va fuqarolik olish huquqiga ✔ Izoh: Bola tug'ilgandan so'ng darhol ro'yxatga olinadi va ism hamda fuqarolik olish huquqiga ega bo'ladi. 26. Bola huquqlari to'g'risidagi Konvensiyani qaysi organ qabul qilgan? A) Xalqaro Qizil Xoch B) BMT Bosh Assambleyasi C) Jahon sog'liqni saqlash tashkiloti D) Yevropa Kengashi To'g'ri javob: B) BMT Bosh Assambleyasi ✔ Izoh: Konvensiya Birlashgan Millatlar Tashkiloti Bosh Assambleyasi tomonidan qabul qilingan. 27. Mehnat bozori tahlili kasbga yo'naltirishda nima uchun kerak? A) Statistik hisobot tayyorlash uchun B) Ota-onalarni ishsizlik bilan qo'rqitish uchun C) Faqat bitta kasbni maktabda ommaviy targ'ib qilish va reklama qilish uchun D) Kasblarga talab va istiqbollarni bilib, asosli qaror qilish uchun To'g'ri javob: D) Kasblarga talab va istiqbollarni bilib, asosli qaror qilish uchun ✔ Izoh: Mehnat bozori haqidagi ma'lumot tanlangan kasbning istiqbolini baholashga yordam beradi. 28. Konvensiyaning bajarilishini xalqaro darajada qaysi organ kuzatadi? A) BMT Xalqaro sudi B) BMT Bola huquqlari qo'mitasi C) BMT Xavfsizlik Kengashi D) YUNESKO Ijroiya kengashi va uning qo'mitalari To'g'ri javob: B) BMT Bola huquqlari qo'mitasi ✔ Izoh: Ishtirokchi davlatlar Konvensiyani bajarish bo'yicha BMT Bola huquqlari qo'mitasiga davriy ma'ruzalar taqdim etadi. 29. Zo'ravonlik haqida aytayotgan bola bilan suhbatda qanday savollar berish tavsiya etiladi? A) Ayblovchi savollar («Nima uchun qarshilik qilmading?») B) Bir xil savolni qayta-qayta takrorlash C) Ochiq, yo'naltirmaydigan savollar («Nima bo'lganini aytib bera olasanmi?») D) Javobni oldindan tayyorlab beradigan savollar («U seni urdi, to'g'rimi?») To'g'ri javob: C) Ochiq, yo'naltirmaydigan savollar («Nima bo'lganini aytib bera olasanmi?») ✔ Izoh: Yo'naltiruvchi savollar bolaning xotirasi va guvohligini buzishi mumkin, shuning uchun ochiq savollar beriladi. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 22 30. Onlayn hujjat bilan birgalikda ishlashda «versiyalar tarixi» nima uchun foydali? A) Hujjatning rang va shriftini o'zgartirish uchun B) Hujjatni avtomatik ravishda chop etish uchun C) Hujjatni boshqa foydalanuvchilarning kirishidan butunlay o'chirish uchun D) Oldingi o'zgarishlarni ko'rish va kerak bo'lsa qaytarish uchun To'g'ri javob: D) Oldingi o'zgarishlarni ko'rish va kerak bo'lsa qaytarish uchun✔ Izoh: Versiyalar tarixi kim, qachon nimani o'zgartirganini ko'rsatadi va eski holatni tiklash imkonini beradi. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 23 4-variant Mashq testlari • bitta to'g'ri javob 1. Joylashuvni (geolokatsiya) real vaqtda notanishlar bilan ulashish nima uchun xavfli? A) Joylashuv yoqilsa, telefon sezilarli tezlashadi B) Joylashuvni ulashganda internet arzonlashadi C) Bolaning qayerdaligini begonalar bilib olishi mumkin D) Bunda hech qanday xavf yo'q, bu oddiy funksiya To'g'ri javob: C) Bolaning qayerdaligini begonalar bilib olishi mumkin✔ Izoh: Joylashuv ma'lumoti begonalarga bolani topish va ta'qib qilish imkonini berishi mumkin. 2. Chetlab o'tish uslubi qaysi vaziyatda o'rinli bo'lishi mumkin? A) Bola hayotiga xavf bo'lsa B) Masala arzimas bo'lsa yoki tomonlarga tinchlanish uchun vaqt kerak bo'lsa C) Muhim qaror zudlik bilan talab qilinsa D) Bulling holati aniqlangan bo'lsa To'g'ri javob: B) Masala arzimas bo'lsa yoki tomonlarga tinchlanish uchun vaqt kerak bo'lsa ✔ Izoh: Arzimas yoki hissiyotlar juda qizigan vaziyatda vaqtincha chetlab o'tish keyingi konstruktiv muhokama uchun foydali. 3. Bronfenbrenner modelida bola bevosita qatnashmaydigan, lekin unga ta'sir qiluvchi muhit (masalan, ota-onaning ish joyi) qanday ataladi? A) Mikrotizim B) Ekzotizim C) Makrotizim D) Mezotizim To'g'ri javob: B) Ekzotizim ✔ Izoh: Ekzotizim — bola bevosita ishtirok etmaydigan, ammo uning hayotiga bilvosita ta'sir qiluvchi muhit. 4. Predmetni yaxlit holda, uning xususiyatlari majmui bilan aks ettiruvchi psixik jarayon qaysi? A) Idrok (persepsiya) B) Diqqat C) Sezgi D) Iroda To'g'ri javob: A) Idrok (persepsiya) ✔ Izoh: Idrok sezgilar asosida predmetning yaxlit obrazini hosil qiladi. 5. Nafrat nutqi (hate speech) nima? A) Muayyan guruhga nafratni qo'zg'atuvchi bayonot B) Dalillarga tayangan ilmiy munozara C) Do'stlar o'rtasidagi o'zaro samimiy hazil-mutoyiba D) Muallif fikri asoslangan tanqidiy maqola To'g'ri javob: A) Muayyan guruhga nafratni qo'zg'atuvchi bayonot ✔ Izoh: Nafrat nutqi odamlarni o'ziga xos belgilariga ko'ra kamsitadi va zo'ravonlikka undashi mumkin. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 24 6. Pedagog odob-axloq kodeksining asosiy maqsadi nima? A) Pedagoglar xulqi uchun umumiy etik me'yorlarni belgilash B) Pedagoglarning ish haqi va mukofot miqdorini belgilash C) O'quvchilar baholash mezonlarini belgilash D) Maktabning dars jadvali va yuklamani tuzish To'g'ri javob: A) Pedagoglar xulqi uchun umumiy etik me'yorlarni belgilash✔ Izoh: Odob-axloq kodeksi pedagoglarning kasbiy xulqi, munosabatlari va mas'uliyatiga oid umumiy me'yorlarni belgilaydi. 7. Ta'lim jarayonida o'quvchilar oldiga muammoli vaziyat qo'yib, ularni izlanishga undaydigan ta'lim turi qaysi? A) Dasturlashtirilgan ta'lim B) An'anaviy bayon ta'limi C) Dogmatik ta'lim D) Muammoli ta'lim To'g'ri javob: D) Muammoli ta'lim ✔ Izoh: Muammoli ta'limda bilish ziddiyati yaratiladi va o'quvchi uni hal qilish orqali yangi bilim egallaydi. 8. Mediatsiyaning arbitrajdan asosiy farqi nimada? A) Mediatsiyada qarorni tomonlar o'zlari qabul qiladi, arbitrajda esa uchinchi tomon B) Mediatsiyada uchinchi tomon ishtirok etmaydi C) Ular o'rtasida hech qanday farq yo'q D) Arbitrajda tomonlar o'zlari kelishadi To'g'ri javob: A) Mediatsiyada qarorni tomonlar o'zlari qabul qiladi, arbitrajda esa uchinchi tomon ✔ Izoh: Arbitr (hakam) majburiy qaror chiqaradi, mediator esa qaror chiqarmaydi, faqat kelishuvga ko'maklashadi. 9. Psixoanaliz nazariyasining asoschisi kim? A) Karl Yung B) Zigmund Freyd C) Alfred Adler D) Erik Erikson To'g'ri javob: B) Zigmund Freyd ✔ Izoh: Avstriyalik shifokor Z. Freyd ongsizlik va ichki ziddiyatlar g'oyasiga asoslangan psixoanalizni yaratgan. 10. Maktabdagi ota-onalar qo'mitasi qanday vazifani bajaradi? A) O'qituvchi o'rniga sinflarda dars o'tadi B) O'quvchilarning choraklik baholarini tasdiqlaydi C) Maktabga yangi o'qituvchilarni ishga qabul qiladi va baholaydi D) Ota-onalar fikrini ifodalab, maktab hayotida ishtirok etadi To'g'ri javob: D) Ota-onalar fikrini ifodalab, maktab hayotida ishtirok etadi ✔ Izoh: Ota-onalar qo'mitasi ota-onalar va maktab o'rtasida ko'prik bo'lib, tadbirlarni tashkil etishda yordam beradi. 11. Guruhli maslahat mashg'ulotida maxfiylik bo'yicha qaysi fikr to'g'ri? A) Maslahatchi guruh a'zolari maxfiylikni to'liq saqlashini kafolatlay olmaydi B) Guruhda maxfiylik muhim emas, shuning uchun bu mavzu muhokama qilinmaydi C) Guruh a'zolari eshitgan narsani erkin tarqatishi mumkin D) Guruh maxfiyligi qonun bilan to'liq kafolatlangan To'g'ri javob: A) Maslahatchi guruh a'zolari maxfiylikni to'liq saqlashini kafolatlay olmaydi ✔ Izoh: Maslahatchi guruh a'zolaridan sir saqlashni so'raydi, lekin buni to'liq kafolatlay olmasligini ochiq aytadi. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 25 12. «Ikki tomonlama munosabatlar» (dual relationship) nima uchun etik jihatdan xavfli? A) Xolislikni buzib, manfaatlar to'qnashuviga olib kelishi mumkin B) Ish samaradorligini oshirib, vaqtni tejaydi C) Maslahatchiga ishonch va obro' qo'shadi D) Ota-onalar bilan munosabatni osonlashtirib, ishni tezlashtiradi To'g'ri javob: A) Xolislikni buzib, manfaatlar to'qnashuviga olib kelishi mumkin✔ Izoh: Masalan, o'z qarindoshi yoki pullik repetitor o'quvchisiga maslahat berish xolislikka putur yetkazishi mumkin. 13. Maslahatchi va mijoz o'rtasidagi ishonchli, iliq aloqa qanday ataladi? A) Kontrperenos B) Rapport C) Regressiya D) Rezistentlik To'g'ri javob: B) Rapport ✔ Izoh: Rapport samarali maslahat uchun asos bo'lib, odatda birinchi uchrashuvlarda o'rnatiladi. 14. Yechimga yo'naltirilgan qisqa terapiyaning asoschilari kimlar? A) Ivan Pavlov va Berres Skinner B) Fris Perls va Lora Perls C) Stiv de Shazer va Insu Kim Berg D) Zigmund Freyd va Karl Yung To'g'ri javob: C) Stiv de Shazer va Insu Kim Berg ✔ Izoh: Bu yondashuv muammoning sabablarini emas, mijozning resurslari va kelajakdagi yechimlarini o'rganishga e'tibor qaratadi. 15. Bronfenbrenner modelida madaniyat, qadriyatlar va qonunlar qaysi tizimni tashkil etadi? A) Mikrotizim B) Ekzotizim C) Mezotizim D) Makrotizim To'g'ri javob: D) Makrotizim ✔ Izoh: Makrotizim — jamiyatning madaniy qadriyatlari, mafkura va qonunlari kabi keng muhit. 16. Kognitiv terapiyada eng yomon natijani kutish va kichik muammoni falokat deb idrok etish qanday kognitiv buzilish? A) Katastrofizatsiya B) Personalizatsiya C) Sublimatsiya D) Ratsionalizatsiya To'g'ri javob: A) Katastrofizatsiya ✔ Izoh: Katastrofizatsiyada inson vaziyatning salbiy oqibatlarini haddan tashqari bo'rttirib, xavotirni kuchaytiradi. 17. Boshlang'ich ta'lim qaysi sinflarni qamrab oladi? A) I–IV sinflar B) I–VI sinflar C) I–V sinflar D) I–III sinflar To'g'ri javob: A) I–IV sinflar ✔ Izoh: Umumiy o'rta ta'limning boshlang'ich bosqichi I–IV sinflardir. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 26 18. Parol menejeri nima uchun foydali? A) Parollarni qog'ozga yozib, stolda saqlash uchun B) Parollarni do'stlar bilan ijtimoiy tarmoqda ulashish uchun C) Har bir hisob uchun murakkab parollarni xavfsiz saqlash uchun D) Hamma hisoblarga bitta oddiy parol qo'yish uchun To'g'ri javob: C) Har bir hisob uchun murakkab parollarni xavfsiz saqlash uchun✔ Izoh: Parol menejeri noyob va murakkab parollarni yaratib, ularni shifrlangan holda saqlaydi. 19. O'quvchilarni guruhga bo'lib, bir guruh markazda muhokama qilganda qolganlari kuzatib tahlil qiladigan metod qanday ataladi? A) Klaster B) Akvarium C) Sinkveyn D) Insert To'g'ri javob: B) Akvarium ✔ Izoh: Akvarium metodida tashqi doiradagilar ichki guruh muhokamasini kuzatib, so'ng tahlil va fikr bildiradi. 20. Dj. Igan taklif qilgan SOLER qisqartmasi nimani tavsiflaydi? A) Kasbiy etika qoidalarini B) Maslahatning yakuniy bosqichini C) Test natijalarini hisoblash tartibini D) Faol tinglashdagi noverbal xulq (to'g'ri o'tirish, ochiq poza, oldinga engashish, ko'z aloqasi, bo'shashganlik) To'g'ri javob: D) Faol tinglashdagi noverbal xulq (to'g'ri o'tirish, ochiq poza, oldinga engashish, ko'z ✔ aloqasi, bo'shashganlik) Izoh: SOLER maslahatchining mijozga e'tibor qaratganini ko'rsatuvchi noverbal xulq ko'nikmalarini tavsiflaydi. 21. Professional ta'limdagi kasb-hunar maktablari odatda qaysi o'quvchilarni qabul qiladi? A) Magistraturani tugatgan bitiruvchilarni B) Boshlang'ich sinfni tamomlagan bolalarni C) Oliy ma'lumotga ega bo'lgan mutaxassislarni D) Tayanch o'rta ta'limni (IX sinf) tamomlaganlarni To'g'ri javob: D) Tayanch o'rta ta'limni (IX sinf) tamomlaganlarni ✔ Izoh: Kasb-hunar maktablari IX sinf bitiruvchilariga umumiy o'rta ta'lim bilan birga boshlang'ich professional ta'lim beradi. 22. Ta'limda individual yondashuvning mohiyati nima? A) Har bir o'quvchiga alohida bino qurish B) Har bir o'quvchining xususiyatlarini hisobga olib ta'lim berish C) O'quvchilarni bir-biridan ajratib qo'yish D) Faqat bitta o'quvchi bilan ishlash To'g'ri javob: B) Har bir o'quvchining xususiyatlarini hisobga olib ta'lim berish ✔ Izoh: Individual yondashuv o'quvchining qobiliyati, sur'ati va qiziqishlarini hisobga olib, ta'lim usullarini moslashtiradi. 23. Doktorantura (DSc) natijasida qanday ilmiy daraja beriladi? A) Fan doktori (DSc) B) Falsafa doktori (PhD) C) Dotsent unvoni D) Magistr darajasi To'g'ri javob: A) Fan doktori (DSc) ✔ Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 27 Izoh: Doktoranturadan so'ng dissertatsiya himoya qilgan shaxsga fan doktori (DSc) ilmiy darajasi beriladi. 24. Kiberbullingda jabrlanuvchiga «Telefonni ishlatmay qo'y, muammo hal bo'ladi» deyish nima uchun yetarli emas? A) Bu maslahat har qanday holatda ishlaydi B) Bu jabrlanuvchini jazolaydi va bullining xulqini to'xtatmaydi C) Bu jabrlanuvchini yanada faol bo'lishga va javob qaytarishga undaydi D) Telefon arzon va uni almashtirish oson To'g'ri javob: B) Bu jabrlanuvchini jazolaydi va bullining xulqini to'xtatmaydi✔ Izoh: Muammo bulli xulqida; jabrlanuvchini cheklash uni yanada yolg'izlatadi. 25. Ijtimoiy jihatdan nomaqbul energiyani ijodiy yoki foydali faoliyatga yo'naltirish qanday himoya mexanizmi? A) Siqib chiqarish B) Proyeksiya C) Sublimatsiya D) Inkor To'g'ri javob: C) Sublimatsiya ✔ Izoh: Sublimatsiya eng yetuk himoya mexanizmlaridan biri hisoblanadi, masalan tajovuzkorlikni sportga yo'naltirish. 26. Bir sezgi a'zosiga ta'sir boshqa modallikda ham sezgi uyg'otishi (masalan, tovushni «rangli» his qilish) qanday ataladi? A) Sinesteziya B) Gallyutsinatsiya C) Adaptatsiya D) Illyuziya To'g'ri javob: A) Sinesteziya ✔ Izoh: Sinesteziya turli sezgi tizimlarining o'zaro ta'siri natijasida yuzaga keladigan hodisadir. 27. Konfliktdagi tomonlarning barchasi qabul qiladigan, umumiy rozilik asosidagi qaror qanday ataladi? A) Ultimatum B) Veto C) Diktat D) Konsensus To'g'ri javob: D) Konsensus ✔ Izoh: Konsensus barcha ishtirokchilarning roziligiga asoslangan qaror bo'lib, ko'pchilik ovozidan farq qiladi. 28. Maktabda o'quvchilar orasidan tayyorlangan mediatorlar tengdoshlari konfliktini hal qilishga yordam beradigan yondashuv qanday ataladi? A) Majburiy arbitraj B) Ota-onalar sudi C) Tengdoshlar mediatsiyasi D) Ma'muriy jazolash To'g'ri javob: C) Tengdoshlar mediatsiyasi ✔ Izoh: Tengdoshlar mediatsiyasida maxsus o'qitilgan o'quvchilar kattalar nazorati ostida mediator rolini bajaradi. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 28 29. Tafakkurning predmetlar bilan bevosita amaliy harakat orqali amalga oshadigan turi qaysi? A) So'z-mantiqiy B) Abstrakt-nazariy C) Ko'rgazmali-harakatli D) Ko'rgazmali-obrazli To'g'ri javob: C) Ko'rgazmali-harakatli✔ Izoh: Ko'rgazmali-harakatli tafakkur genetik jihatdan eng erta shakllanadigan tafakkur turidir. 30. Interfaol ta'lim metodlarining asosiy belgisi nima? A) O'qituvchining butun dars davomida ma'ruza o'qishi B) Darsning faqat test topshirish bilan o'tishi C) O'quvchilarning faqat aytilganini yozib olishi D) O'quvchilarning faol ishtiroki va o'zaro hamkorligi To'g'ri javob: D) O'quvchilarning faol ishtiroki va o'zaro hamkorligi ✔ Izoh: Interfaol metodlarda o'quvchilar faol ishtirok etadi, muhokama qiladi va birga ishlaydi. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 29 5-variant Mashq testlari • bitta to'g'ri javob 1. Maktab maslahatchisi bolada zo'ravonlik belgilarini sezdi. Birinchi to'g'ri qadam qaysi? A) Belgilangan tartibda ma'muriyat va vakolatli organlarga xabar berish B) Holatni sir saqlab, hech kimga aytmaslik C) Ota-onani maktabga chaqirib, ochiq tanqid qilish D) Ota-onani maktabga chaqirib, gumonini aytib, ochiq tanqid qilish To'g'ri javob: A) Belgilangan tartibda ma'muriyat va vakolatli organlarga xabar berish✔ Izoh: Zo'ravonlik shubhasi maxfiylikdan ustun turadi: maslahatchi bola xavfsizligi uchun belgilangan tartibda xabar beradi. 2. PDF formatining asosiy afzalligi nima? A) Videofayllarni sifatini yo'qotmasdan sezilarli siqadi B) Hujjat ko'rinishi turli qurilmalarda bir xil saqlanadi C) Kompyuterga dasturlarni o'rnatib beradi D) Faqat musiqa va audio fayllarni saqlaydi To'g'ri javob: B) Hujjat ko'rinishi turli qurilmalarda bir xil saqlanadi ✔ Izoh: PDF hujjat formatlanishini istalgan qurilma va dasturda o'zgarishsiz ko'rsatadi. 3. «Ta'lim to'g'risida»gi qonunga ko'ra, ta'lim sohasi davlat siyosatida qanday o'rin tutadi? A) Mahalliy hokimiyat sohasi B) Asosan xususiy sektor sohasi C) Ustuvor soha deb e'tirof etiladi D) Ikkinchi darajali soha hisoblanadi To'g'ri javob: C) Ustuvor soha deb e'tirof etiladi ✔ Izoh: Ta'limning ustuvorligi qonundagi davlat siyosatining asosiy tamoyillaridan biridir. 4. Konvensiyaga ko'ra bolaning ijtimoiy ta'minot huquqi nimani anglatadi? A) A'lo o'qiydigan bolalarga stipendiya to'lanishi B) Bolaning o'zi ishlab, daromad topishga majburligi C) Asosan ota-onaning olgan nafaqasi hisobiga yashashi D) Bolaning ijtimoiy sug'urta va ta'minotdan foydalanishi To'g'ri javob: D) Bolaning ijtimoiy sug'urta va ta'minotdan foydalanishi ✔ Izoh: Har bir bola ijtimoiy ta'minot, jumladan ijtimoiy sug'urta imtiyozlaridan foydalanish huquqiga ega. 5. Konvensiyaga ko'ra kim «bola» hisoblanadi? A) 21 yoshga to'lmagan har bir shaxs B) 18 yoshga to'lmagan har bir inson C) 16 yoshga to'lmagan shaxs D) 14 yoshga to'lmagan shaxs To'g'ri javob: B) 18 yoshga to'lmagan har bir inson ✔ Izoh: Konvensiyada bola deb, agar qonunda balog'at yoshi ertaroq belgilanmagan bo'lsa, 18 yoshga to'lmagan har bir inson tushuniladi. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 30 6. Muloqotda odamlar bir-birini idrok etishi va tushunishi uning qaysi tomoniga taalluqli? A) Interaktiv B) Perseptiv C) Kommunikativ D) Instrumental To'g'ri javob: B) Perseptiv✔ Izoh: Perseptiv tomon ijtimoiy persepsiya — sherikni idrok etish, baholash va tushunish bilan bog'liq. 7. Konvensiyaning umumiy tamoyillariga kirmaydigan qatorni toping. A) Yashash, omon qolish va rivojlanish huquqi B) Bolaning fikrini hurmat qilish C) Ota-onaga so'zsiz bo'ysunish D) Kamsitmaslik To'g'ri javob: C) Ota-onaga so'zsiz bo'ysunish ✔ Izoh: Konvensiya bolani huquq subyekti deb biladi; so'zsiz bo'ysunish uning umumiy tamoyillariga kirmaydi. 8. Boshqa odamning his-tuyg'ularini his qilish va uning holatini tushuna olish qanday ataladi? A) Konformlik B) Empatiya C) Deindividuatsiya D) Atributsiya To'g'ri javob: B) Empatiya ✔ Izoh: Empatiya muloqot va yordam berish faoliyatining, jumladan maktab maslahatchisi ishining asosiy sifatlaridan biri. 9. Qonunning pedagoglarga oid talabiga ko'ra pedagogik faoliyat bilan kim shug'ullanishi mumkin? A) Asosan shu maktabni tamomlagan bitiruvchilar B) Faqat xorijda ta'lim olgan mutaxassislar C) Pedagogik ma'lumoti bo'lmagan istalgan voyaga yetgan shaxs D) Tegishli ma'lumot va kasbiy tayyorgarlikka ega shaxslar To'g'ri javob: D) Tegishli ma'lumot va kasbiy tayyorgarlikka ega shaxslar ✔ Izoh: Pedagogik faoliyatga tegishli ma'lumot va kasbiy tayyorgarlikka ega, qonun talablariga javob beradigan shaxslar qo'yiladi. 10. Ota-onalarning ta'lim jarayonidagi huquqlariga qaysi biri kiradi? A) Pedagog o'rniga darsni o'zi o'tish huquqi B) Maktab ichki tartib qoidalarini bekor qilish C) Boshqa o'quvchilarning baholarini o'zgartirishni talab qilish D) Farzandi ta'limi va natijalari haqida ma'lumot olish To'g'ri javob: D) Farzandi ta'limi va natijalari haqida ma'lumot olish ✔ Izoh: Ota-onalar farzandining ta'lim jarayoni, o'zlashtirishi va xulqi haqida ma'lumot olish huquqiga ega. 11. Rus ilmiy pedagogikasining asoschisi, «Inson tarbiya predmeti sifatida» asarining muallifi kim? A) Anton Makarenko B) Konstantin Ushinskiy C) Pavel Blonskiy D) Lev Vygotskiy To'g'ri javob: B) Konstantin Ushinskiy ✔ Izoh: K.D. Ushinskiy pedagogikani psixologiya va fiziologiya bilan bog'lab, «Inson tarbiya predmeti sifatida» asarini yozgan. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 31 12. Transakt tahlilida faktlar asosida xolis va oqilona qaror qabul qiluvchi Men-holati qaysi? A) Katta (Kattalar) B) Bola C) Ota-ona D) Tanqidchi To'g'ri javob: A) Katta (Kattalar)✔ Izoh: Katta holati ma'lumotni ob'ektiv tahlil qiladi va hozirgi vaziyatga mos qaror qabul qiladi. 13. Ekranlar orqali muloqotda xabar ohangini noto'g'ri tushunish ehtimoli nima uchun yuqori? A) Yozma matn har doim aniq va bir ma'noli bo'ladi B) Yozma matn har doim aniq va bir ma'noli bo'ladi, xato bo'lmaydi C) Ovoz ohangi, yuz ifodasi va imo-ishoralar ko'rinmaydi D) Yozishmalarda smayliklar ishlatish taqiqlangan To'g'ri javob: C) Ovoz ohangi, yuz ifodasi va imo-ishoralar ko'rinmaydi ✔ Izoh: Yozma muloqotda noverbal belgilar bo'lmagani uchun hazil haqorat sifatida qabul qilinishi mumkin. 14. Elkonin davriylashtirishiga ko'ra kichik maktab yoshidagi yetakchi faoliyat qaysi? A) Rolli o'yin B) Predmetli-manipulyativ faoliyat C) O'quv faoliyati D) Kasbiy faoliyat To'g'ri javob: C) O'quv faoliyati ✔ Izoh: Kichik maktab yoshida o'quv faoliyati yetakchi bo'lib, nazariy tafakkur va ixtiyoriylik asoslari shakllanadi. 15. Erikson nazariyasi nechta bosqichdan iborat? A) Oltita B) O'nta C) Beshta D) Sakkizta To'g'ri javob: D) Sakkizta ✔ Izoh: Eriksonning psixososial rivojlanish nazariyasi go'daklikdan keksalikkacha sakkiz bosqichni o'z ichiga oladi. 16. Erikson bo'yicha kichik maktab yoshi (taxminan 6–12 yosh) uchun xos ziddiyat qaysi? A) Avtonomiya va uyat B) Mehnatsevarlik va o'zini past (noloyiq) his qilish C) Yaqinlik va yolg'izlik D) Yaxlitlik va umidsizlik To'g'ri javob: B) Mehnatsevarlik va o'zini past (noloyiq) his qilish ✔ Izoh: Maktab yoshida bola mehnat va o'qishdagi muvaffaqiyat orqali o'z qobiliyatiga ishonch hosil qiladi. 17. Internetdagi ma'lumot ishonchliligini tekshirishning to'g'ri usuli qaysi? A) Manba, muallif, sana va boshqa manbalar bilan solishtirish B) Ko'p layk to'plagan bo'lsa, unga ishonish C) Faqat sarlavhasini o'qib, xulosa chiqarish D) Do'stlar ulashgan bo'lsa, manbasini tekshirmasdan ishonish To'g'ri javob: A) Manba, muallif, sana va boshqa manbalar bilan solishtirish ✔ Izoh: Ma'lumotni manbasi, muallifi, sanasi va mustaqil manbalar bilan solishtirib tekshirish kerak. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 32 18. Kasb tanlashda «muqobil reja» (B rejasi) nima uchun kerak? A) Asosiy reja amalga oshmasa, boshqa yo'l bilan erishish uchun B) Asosiy maqsaddan oldindan voz kechib, osonini tanlash uchun C) Asosan bo'sh vaqtni band qilish uchun D) Ota-onani tinchlantirib qo'yish uchun To'g'ri javob: A) Asosiy reja amalga oshmasa, boshqa yo'l bilan erishish uchun✔ Izoh: Muqobil reja o'quvchining qiyinchiliklarga tayyor bo'lishi va maqsaddan chetga chiqmasligiga yordam beradi. 19. Avtoritet buyrug'iga itoatkorlikni o'rgangan, «elektr toki» bilan bog'liq mashhur tajriba muallifi kim? A) Solomon Ash B) Albert Bandura C) Filipp Zimbardo D) Stenli Milgram To'g'ri javob: D) Stenli Milgram ✔ Izoh: S. Milgram tajribasida ko'pchilik ishtirokchilar avtoritet ko'rsatmasi bilan «zarbalar» berishda davom etgan. 20. K. Levin ajratgan liderlik uslublari qaysi qatorda to'g'ri ko'rsatilgan? A) Yuqori, o'rta, quyi B) Avtoritar, demokratik, liberal (erkin) C) Ichki, tashqi, aralash D) Formal, rasmiy, norasmiy To'g'ri javob: B) Avtoritar, demokratik, liberal (erkin) ✔ Izoh: Levin va hamkasblari bolalar guruhlarida avtoritar, demokratik va erkin (laissez-faire) uslublarni o'rgangan. 21. Netiket nima? A) Internetda muloqot odob-axloq qoidalari B) Kompyuterlarning bir turi C) Internet xizmati uchun to'lov cheki D) Mashhur brauzerning nomi To'g'ri javob: A) Internetda muloqot odob-axloq qoidalari ✔ Izoh: Netiket — onlayn muloqotda hurmat, xushmuomalalik va madaniyatli xulq qoidalari. 22. Laqab qo'yish, haqoratlash va masxara qilish bullingning qaysi turiga kiradi? A) Verbal (og'zaki) bulling B) Kiberbulling C) Iqtisodiy bulling D) Jismoniy bulling To'g'ri javob: A) Verbal (og'zaki) bulling ✔ Izoh: Verbal bulling so'z orqali kamsitish, tahqirlash va qo'rqitishdan iborat. 23. O'quvchiga oliy ta'limdan tashqari muqobil yo'llar haqida ma'lumot berish nima uchun muhim? A) Chunki buni faqat ota-onalar va maktab rahbariyati talab qiladi B) Amaliy kasblar ham munosib karyera imkonini beradi C) Bu ma'lumot o'quvchi uchun muhim emas D) Chunki oliy ta'limga kirish taqiqlangan To'g'ri javob: B) Amaliy kasblar ham munosib karyera imkonini beradi ✔ Izoh: Professional ta'lim va amaliy kasblar ko'p o'quvchilar uchun qiziqish va qobiliyatiga mos munosib yo'l bo'lishi mumkin. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 33 24. Ish joyida yoki guruhda bir kishini jamoa tomonidan muntazam ta'qib qilish va chetlatish uchun ko'proq qo'llanadigan atama qaysi? A) Mentorlik B) Mobbing C) Kouching D) Fasilitatsiya To'g'ri javob: B) Mobbing✔ Izoh: «Mobbing» atamasini ish joyidagi guruhiy ta'qib uchun X. Leyman ommalashtirgan. 25. O'tilgan materialni muntazam takrorlash orqali bilimlarning uzoq saqlanishini ta'minlash qaysi tamoyil talabi? A) Ilmiylik B) Mustahkamlik C) Tushunarlilik D) Ko'rgazmalilik To'g'ri javob: B) Mustahkamlik ✔ Izoh: Mustahkamlik tamoyili bilim, ko'nikmalarni takrorlash va mashq orqali uzoq muddatga o'zlashtirishni nazarda tutadi. 26. Ta'lim mazmunining majburiy minimumi va bitiruvchilar tayyorgarligiga qo'yiladigan talablarni belgilovchi hujjat qaysi? A) Davlat ta'lim standarti B) Dars ishlanmasi C) Darslik D) Sinf jurnali To'g'ri javob: A) Davlat ta'lim standarti ✔ Izoh: Davlat ta'lim standarti ta'lim mazmuni va sifatiga qo'yiladigan majburiy talablarni belgilaydi. 27. Bullingning oldini olishda o'quvchilarda qaysi ko'nikmani rivojlantirish ayniqsa muhim? A) Empatiya va guvoh sifatida to'g'ri harakat qilish (yordam berish, kattaga xabar qilish) B) Boshqalarni e'tiborsiz qoldirish C) Raqibni yengish uchun kurash usullari D) Faqat o'z manfaatini himoya qilish To'g'ri javob: A) Empatiya va guvoh sifatida to'g'ri harakat qilish (yordam berish, kattaga xabar ✔ qilish) Izoh: Empatiya va himoyachi guvoh ko'nikmalari bullingni qo'llab-quvvatlovchi guruh muhitini o'zgartiradi. 28. Ta'lim muassasasi o'quvchilar haqidagi shaxsiy ma'lumotlarni qanday ishlatishi kerak? A) Qonunchilikka muvofiq himoya qilib, maqsadga ko'ra ishlatishi B) Maktabning ijtimoiy tarmoq sahifasida ochiq e'lon qilib borishi C) Istalgan tashkilotga so'rov bo'yicha berishi mumkin D) Reklama kompaniyalariga shartnoma asosida berishi To'g'ri javob: A) Qonunchilikka muvofiq himoya qilib, maqsadga ko'ra ishlatishi ✔ Izoh: Shaxsga doir ma'lumotlar qonunchilikka muvofiq himoya qilinishi va faqat qonuniy maqsadda ishlatilishi lozim. 29. Klimov tasnifiga ko'ra kasblar nechta turga bo'linadi? A) Yettita B) Uchta C) Oltita D) Beshta To'g'ri javob: D) Beshta ✔ Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 34 Izoh: Klimov kasblarni mehnat predmetiga ko'ra beshta turga ajratgan. 30. Bola zo'ravonlik haqida aytib berganda maslahatchi qaysi va'dani bermasligi kerak? A) «Menga aytganing to'g'ri qaror bo'ldi» B) «Bu haqda hech kimga aytmayman» C) «Sen aybdor emassan» D) «Senga yordam berishga harakat qilaman» To'g'ri javob: B) «Bu haqda hech kimga aytmayman»✔ Izoh: Bola xavfsizligi xavf ostida bo'lsa, ma'lumot vakolatli mutaxassislarga yetkazilishi shart, shuning uchun mutlaq sir saqlash va'da qilinmaydi. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 35 6-variant Mashq testlari • bitta to'g'ri javob 1. Kichik yoshdagi bolalar bilan maslahat ishida qaysi usul ayniqsa samarali hisoblanadi? A) Uzoq nazariy ma'ruza B) O'yin terapiyasi va rasm chizish C) Yozma anketa D) Faqat yopiq savollar berish To'g'ri javob: B) O'yin terapiyasi va rasm chizish✔ Izoh: Bolalar o'z kechinmalarini so'z bilan emas, ko'pincha o'yin va rasm orqali yaxshiroq ifodalaydi. 2. Maktab maslahatchisi uchun maxfiylik tamoyilining chegarasi qaysi holatda qo'llanadi? A) O'quvchi yoki boshqalar hayoti va sog'lig'iga jiddiy xavf bo'lganda B) Sinf rahbari qiziqib so'raganda C) Maslahatchi charchaganda D) Boshqa o'quvchilar bilmoqchi bo'lganda To'g'ri javob: A) O'quvchi yoki boshqalar hayoti va sog'lig'iga jiddiy xavf bo'lganda ✔ Izoh: Hayot va xavfsizlikka tahdid bo'lsa, maxfiylik cheklanadi va ma'lumot belgilangan tartibda tegishli shaxslarga yetkaziladi. 3. Ota-onalar yig'ilishini samarali o'tkazish uchun nima muhim? A) Ayrim ota-onalarni hammaning oldida tanqid qilish B) Yig'ilishni uzoq va rejasiz o'tkazish C) Asosan ma'ruza o'qib, ota-onalar savollari va fikrlariga vaqt qoldirmaslik D) Aniq kun tartibi, qulay vaqt va ota-onalar fikrini tinglash imkoniyati To'g'ri javob: D) Aniq kun tartibi, qulay vaqt va ota-onalar fikrini tinglash imkoniyati ✔ Izoh: Rejalashtirilgan, interaktiv yig'ilish ota-onalarning faol ishtirokini ta'minlaydi. 4. «Flaming» qanday kiberbulling shakli? A) Birovning nomidan soxta akkaunt ochish B) Qo'pol, g'azabli xabarlar bilan onlayn janjal chiqarish C) Boshqalar rasmlarini masxara uchun tahrirlab, tarqatish D) Bir o'quvchini guruhdan chiqarib yuborish To'g'ri javob: B) Qo'pol, g'azabli xabarlar bilan onlayn janjal chiqarish ✔ Izoh: Flaming — qisqa vaqtda qo'pol va haqoratli xabarlar almashib, janjalni avj oldirish. 5. Kadrlarni qayta tayyorlash va malakasini oshirish kimlarga mo'ljallangan? A) Boshlang'ich sinf o'quvchilari va ularning ota-onalariga B) Oliy ta'limga kirishga tayyorlanayotgan abituriyentlarga C) Maktabgacha ta'lim tashkilotidagi bolalarga D) Allaqachon kasbga ega bo'lgan mutaxassislarga To'g'ri javob: D) Allaqachon kasbga ega bo'lgan mutaxassislarga ✔ Izoh: Qayta tayyorlash va malaka oshirish ishlayotgan mutaxassislarning bilimini yangilashga qaratilgan. 6. Bolalarga «raqamli rozilik» tushunchasini o'rgatish nimani anglatadi? A) Hech kim bilan hech qachon rasm almashmaslik B) Boshqalarning rasmini ruxsat so'ramasdan xohlagancha tarqatish huquqi C) Faqat ota-onalarning rasmlarini erkin tarqatish D) Birovning rasmi yoki ma'lumotini ulashishdan oldin uning ruxsatini so'rash To'g'ri javob: D) Birovning rasmi yoki ma'lumotini ulashishdan oldin uning ruxsatini so'rash ✔ Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 36 Izoh: Raqamli rozilik boshqalarning shaxsiy ma'lumotlari va tasvirini hurmat qilishni o'rgatadi. 7. Maslahat yozuvlarida qanday ma'lumotlar bo'lishi kerak? A) Faktlarga asoslangan, kasbiy zarur va xolis ma'lumotlar B) Maslahatchining shaxsiy his-hissiyotlari va mish-mishlar C) Boshqa o'quvchilar haqidagi tasodifiy ma'lumotlar D) O'quvchi haqidagi g'iybatlar To'g'ri javob: A) Faktlarga asoslangan, kasbiy zarur va xolis ma'lumotlar✔ Izoh: Yozuvlar aniq, xolis, kasbiy maqsadga xizmat qiladigan va baholovchi hukmlardan xoli bo'lishi kerak. 8. Konfliktda bir tomon ikkinchisiga «yoki shartlarimni qabul qil, yoki...» deb qat'iy talab qo'yishi qanday ataladi? A) Ultimatum B) Mediatsiya C) Parafraz D) Konsensus To'g'ri javob: A) Ultimatum ✔ Izoh: Ultimatum muzokara imkonini toraytiradi va ko'pincha konfliktni keskinlashtiradi. 9. Ota-onaga bolaning muammosi haqida xabar berishda qaysi tamoyil muhim? A) Bolaga o'zicha psixologik tashxis qo'yish B) Aniq kuzatuvlarga tayanib, yechimga yo'naltirish C) Bolani boshqa o'quvchilar bilan solishtirish D) Salbiy faktlar va shikoyatlarni aytish To'g'ri javob: B) Aniq kuzatuvlarga tayanib, yechimga yo'naltirish ✔ Izoh: Faktlarga asoslangan, yechimga qaratilgan muloqot ota-onani hamkorlikka undaydi. 10. Mediatsiyada mediator betarafligi nimani anglatadi? A) Mediator hech bir tomonga yon bosmaydi va qaror tarafdori bo'lmaydi B) Mediator sud qarorini chiqaradi C) Mediator kattaroq tomonga yon bosadi D) Mediator jabrlanuvchini doimo qo'llab-quvvatlaydi To'g'ri javob: A) Mediator hech bir tomonga yon bosmaydi va qaror tarafdori bo'lmaydi ✔ Izoh: Betaraflik ikki tomonning ham mediatorga ishonch bilan murojaat qilishi uchun zarur shartdir. 11. Materialni kichik qadamlarga bo'lib, har bir qadamdan keyin darhol qayta aloqa beriladigan ta'lim turi qaysi? A) Ekskursiya B) Loyiha ta'limi C) Muammoli ta'lim D) Dasturlashtirilgan ta'lim To'g'ri javob: D) Dasturlashtirilgan ta'lim ✔ Izoh: Dasturlashtirilgan ta'lim B. Skinnerning operant o'rganish g'oyalariga asoslangan bo'lib, kichik qadam va tezkor qayta aloqani nazarda tutadi. 12. Tanlov asosida, o'quvchilarning qiziqishiga ko'ra o'quv rejadan tashqari chuqurlashtirilgan mashg'ulot qanday ataladi? A) Majburiy dars B) Ochiq dars C) Nazorat ishi D) Fakultativ mashg'ulot To'g'ri javob: D) Fakultativ mashg'ulot ✔ Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 37 Izoh: Fakultativ mashg'ulotlar ixtiyoriy bo'lib, o'quvchilarning qiziqish va qobiliyatlarini chuqurroq rivojlantiradi. 13. Bakalavriatni tamomlagan shaxs ta'limni qaysi bosqichda davom ettirishi mumkin? A) Kasb-hunar maktabida B) Maktabgacha ta'limda C) Tayanch o'rta ta'limda D) Magistraturada To'g'ri javob: D) Magistraturada✔ Izoh: Bakalavriatdan so'ng oliy ta'limning keyingi bosqichi — magistratura. 14. Intervyu (ish suhbati)ga tayyorlanishda o'quvchiga qaysi maslahat foydali? A) Hech qanday tayyorgarlik ko'rmay, tabiiy bo'lish B) Hech qanday tayyorgarlik ko'rmay, suhbatga tabiiy holda borish C) Tashkilotni o'rganish va savollarga javob mashq qilish D) Suhbatga ataylab biroz kechikib borish To'g'ri javob: C) Tashkilotni o'rganish va savollarga javob mashq qilish ✔ Izoh: Tashkilotni o'rganish va savollarga mashq qilish o'ziga ishonchni oshiradi. 15. Lerner–Skatkin tasnifida o'qituvchi namuna asosida o'quvchilarga bilimni qayta tiklatadigan metod qanday ataladi? A) Reproduktiv metod B) Evristik metod C) Tadqiqotchilik metodi D) Loyiha metodi To'g'ri javob: A) Reproduktiv metod ✔ Izoh: Reproduktiv metodda o'quvchi o'qituvchi ko'rsatgan namunadagi harakatlarni takrorlab o'zlashtiradi. 16. Pavlov bo'yicha kuchli, muvozanatli, ammo sust (inert) nerv tizimi qaysi temperamentga xos? A) Melanxolik B) Sangvinik C) Xolerik D) Flegmatik To'g'ri javob: D) Flegmatik ✔ Izoh: Flegmatik vazmin, shoshilmaydigan, his-tuyg'ularini kam namoyon qiladigan bo'ladi. 17. Pedagogning ijtimoiy tarmoqdagi shaxsiy xulqi kasbiy etikaga qanday aloqador? A) Pedagog obro'si va o'quvchilarga namunaga ta'sir qiladi B) Hech qanday aloqasi yo'q, bu shaxsiy hayot C) Faqat ish vaqtida yozgan postlari aloqador D) Asosan do'stlari ko'radi, shuning uchun ahamiyatsiz To'g'ri javob: A) Pedagog obro'si va o'quvchilarga namunaga ta'sir qiladi ✔ Izoh: Pedagogning onlayn xulqi ham uning kasbiy obro'siga va o'quvchilar ishonchiga ta'sir qiladi. 18. Mijoz gapidagi his-tuyg'uni nomlab qaytarish («Sizni bu juda xafa qilganga o'xshaydi») qanday texnika? A) Maslahat berish B) His-tuyg'ularni aks ettirish C) Interpretatsiya D) Yopiq savol To'g'ri javob: B) His-tuyg'ularni aks ettirish ✔ Izoh: His-tuyg'ularni aks ettirish mijozning emotsional holatini anglab, uni tan olishga yordam beradi. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 38 19. Psixologiyaga oid ilk tizimli asar sanaladigan «Ruh haqida» risolasining muallifi kim? A) Platon B) Gippokrat C) Aristotel D) Demokrit To'g'ri javob: C) Aristotel✔ Izoh: Aristotelning «Ruh haqida» asari psixik hodisalarni tizimli tavsiflagan dastlabki asarlardan biridir. 20. Maslahatning boshida o'quvchiga maxfiylik va uning chegaralarini tushuntirish nima uchun muhim? A) O'quvchi ongli ravishda qaror qilishi va ishonch shakllanishi uchun B) Bu suhbatni qisqartirish uchun C) Bu faqat rasmiyatchilik uchun D) Bu o'quvchini qo'rqitish uchun To'g'ri javob: A) O'quvchi ongli ravishda qaror qilishi va ishonch shakllanishi uchun ✔ Izoh: Xabardor rozilik tamoyiliga ko'ra mijoz jarayon qoidalari va maxfiylik chegaralarini oldindan bilishi kerak. 21. Psixologik test natijalarini o'quvchiga yoki ota-onaga yetkazishda qaysi qoida to'g'ri? A) Natijalarni boshqa o'quvchilar natijalari bilan solishtirib, sinfda e'lon qilish B) Raqamli ballarni hech qanday izohsiz berish C) Natijalarni tushunarli, ehtiyotkor va yorliq yopishtirmasdan tushuntirish D) Natijalarni sinf oldida hammaga o'qib berish To'g'ri javob: C) Natijalarni tushunarli, ehtiyotkor va yorliq yopishtirmasdan tushuntirish ✔ Izoh: Test natijalari maxfiy bo'lib, ular tushunarli tilda, bolani kamsitmasdan izohlanadi. 22. Ota-onalarning farzandi uchun yuqori va real bo'lmagan kutilmalari bolaga qanday ta'sir qilishi mumkin? A) Kuchli stress va muvaffaqiyatsizlik qo'rquvini keltirib chiqaradi B) Har doim bolaning motivatsiyasini va o'qishdagi natijalarini oshiradi C) Faqat bolaning baholarini oshiradi D) Bolaga hech qanday ta'sir ko'rsatmaydi To'g'ri javob: A) Kuchli stress va muvaffaqiyatsizlik qo'rquvini keltirib chiqaradi ✔ Izoh: Haddan tashqari bosim bolada xavotir va o'ziga ishonchsizlik keltirib chiqarishi mumkin; maslahatchi ota-onaga real kutilmalarni shakllantirishda yordam beradi. 23. T. Gordon taklif qilgan, ayblashsiz o'z his-tuyg'ularini ifodalash usuli qanday ataladi? A) «Sen-xabar» B) Ultimatum C) «Men-xabar» (Men-ifoda) D) Ritorik savol To'g'ri javob: C) «Men-xabar» (Men-ifoda) ✔ Izoh: «Men-xabar» namunasi: «Sen kechikkaningda men xavotirlanaman, chunki...» — u himoyalanish reaksiyasini kamaytiradi. 24. Bir faoliyatdan boshqasiga ongli ravishda tez o'ta olish qanday ataladi? A) Diqqatning ko'chishi B) Diqqatning tebranishi C) Diqqatning taqsimlanishi D) Chalg'ish To'g'ri javob: A) Diqqatning ko'chishi ✔ Izoh: Diqqatning ko'chishi yangi vazifaga ongli va maqsadli ravishda o'tishdir. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 39 25. Tomas–Kilmen modelida o'z manfaatidan voz kechib, boshqa tomon talablariga yon berish uslubi qaysi? A) Raqobat B) Moslashish C) Hamkorlik D) Murosa To'g'ri javob: B) Moslashish✔ Izoh: Moslashish past assertivlik va yuqori kooperativlikka mos keladi. 26. Maslahatchi o'z ishidagi xatoni (masalan, noto'g'ri yo'naltirish) aniqladi. Etik harakat qaysi? A) Xatoni yashirib, hech kimga aytmaslik B) Xatoni tan olib, oqibatini bartaraf etish choralarini ko'rish C) Aybni o'quvchi yoki ota-onaga ag'darish D) Hujjatlarni o'zgartirib, xatoning izini yo'qotishga harakat qilish To'g'ri javob: B) Xatoni tan olib, oqibatini bartaraf etish choralarini ko'rish ✔ Izoh: Halollik va mas'uliyat xatoni tan olib, o'quvchiga zararini kamaytirishni talab qiladi. 27. Maktab psixologik xizmatining asosiy vazifasi qaysi? A) Dars jadvali va o'qituvchilar yuklamasini tasdiqlash B) O'quvchilarning ruhiy salomatligi va rivojini qo'llab-quvvatlash C) Maktabning yillik byudjeti va xarajatlarini tuzish D) O'quvchilar bilimini baholab, chorak va yillik baholarni qo'yish To'g'ri javob: B) O'quvchilarning ruhiy salomatligi va rivojini qo'llab-quvvatlash ✔ Izoh: Psixologik xizmat o'quvchilarning ruhiy rivoji, moslashuvi va farovonligini qo'llab-quvvatlaydi. 28. Uzoq muddat davolanayotgan bola uchun ta'limni davom ettirishning qaysi usuli mavjud? A) Asosan sport mashg'ulotlari B) Uyda yoki shifoxonada individual ta'lim C) Davolanish tugaguncha ta'limni butunlay to'xtatib turish D) Keyingi yil qayta o'qish To'g'ri javob: B) Uyda yoki shifoxonada individual ta'lim ✔ Izoh: Sog'lig'i sababli maktabga bora olmaydigan bolalarga uyda yoki davolash muassasasida individual ta'lim tashkil etiladi. 29. Xavfli onlayn «chellenj» (topshiriq)larga qarshi profilaktikada maslahatchi nima qilishi kerak? A) Bu mavzuda hech qanday ish olib bormaslik B) Tanqidiy fikrlashni rivojlantirib, xavf haqida suhbatlashish C) Bolalarni chellenjni ehtiyotkorlik bilan sinashga undash D) Chellenj nomlarini sinfda ochiq reklama qilish To'g'ri javob: B) Tanqidiy fikrlashni rivojlantirib, xavf haqida suhbatlashish ✔ Izoh: Bolalarni bosimga qarshi turish va xavfni baholashga o'rgatish ko'proq samara beradi. 30. Mediatsiyada maxfiylik tamoyili nimani anglatadi? A) Mediatsiya natijalari darhol butun maktabga e'lon qilinadi B) Tomonlar bir-biriga hech narsa aytmaydi C) Jarayonda aytilgan ma'lumot tomonlarning roziligisiz oshkor qilinmaydi (xavfsizlik bilan bog'liq istisnolardan tashqari) D) Mediator hamma narsani yozib, ijtimoiy tarmoqqa joylaydi To'g'ri javob: C) Jarayonda aytilgan ma'lumot tomonlarning roziligisiz oshkor qilinmaydi (xavfsizlik ✔ bilan bog'liq istisnolardan tashqari) Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 40 Izoh: Maxfiylik tomonlarning ochiq gapirishi uchun ishonch yaratadi; hayot va sog'liqqa xavf bo'lsa, istisno qo'llanadi. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 41 7-variant Mashq testlari • bitta to'g'ri javob 1. Ota-ona 15 yoshli farzandini o'qishdan olib, ishga bermoqchi. Qonun nuqtai nazaridan bu qanday baholanadi? A) Mahalla ruxsati bo'lsa, qonuniy deb hisoblanadi B) O'quv yili davomida taqiqlanadigan holat C) Majburiy ta'lim olishni ta'minlash majburiyatiga zid D) Ota-onaning farzandi taqdirini belgilash huquqi To'g'ri javob: C) Majburiy ta'lim olishni ta'minlash majburiyatiga zid✔ Izoh: Umumiy o'rta ta'lim majburiy bo'lib, ota-onalar farzandining uni olishini ta'minlashi shart. 2. Ta'lim oluvchining majburiyatlariga qaysi biri kiradi? A) Boshqa o'quvchilarni kamsitish B) Pedagoglarni baholash huquqidan voz kechish C) O'quv dasturini o'zi tuzish D) Ichki tartib qoidalariga rioya qilish To'g'ri javob: D) Ichki tartib qoidalariga rioya qilish ✔ Izoh: Ta'lim oluvchi ta'lim muassasasining ichki tartib qoidalariga rioya qilishi va boshqalarning huquqlarini hurmat qilishi lozim. 3. Piajega ko'ra bolaning dunyoni faqat o'z nuqtai nazaridan ko'rib, boshqalar pozitsiyasini hisobga ola olmasligi nima deb ataladi? A) Refleksiya B) Egotsentrizm C) Assimilyatsiya D) Identifikatsiya To'g'ri javob: B) Egotsentrizm ✔ Izoh: Egotsentrizm ayniqsa operatsiyadan oldingi bosqichdagi bolalar tafakkuriga xos xususiyatdir. 4. Kattalar tomonidan onlayn ishonch qozonib, bolani keyinchalik jinsiy ekspluatatsiya qilish maqsadida aldash qanday ataladi? A) Spam B) Flaming C) Trolling D) Gruming To'g'ri javob: D) Gruming ✔ Izoh: Gruming bosqichma-bosqich ishonch hosil qilish, sir saqlashni so'rash va bolani yakkalashni o'z ichiga oladi. 5. Sun'iy intellekt vositalariga o'quvchilarning shaxsiy ma'lumotlarini kiritish haqida qaysi tavsiya to'g'ri? A) Ism-familiya va manzilini kiritish mumkin B) Hamma ma'lumotni kiritish xavfsiz C) Shaxsiy va maxfiy ma'lumotlarni kiritmaslik kerak D) Faqat telefon raqamlari va uy manzillarini kiritish ruxsat etiladi To'g'ri javob: C) Shaxsiy va maxfiy ma'lumotlarni kiritmaslik kerak ✔ Izoh: SI xizmatlariga kiritilgan ma'lumotlar saqlanishi mumkin, shu bois shaxsiy va maxfiy ma'lumotlar kiritilmaydi. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 42 6. Baumrind tasnifiga ko'ra qat'iy nazorat, so'zsiz bo'ysunish talabi va kam iliqlik bilan tavsiflanadigan uslub qaysi? A) Avtoritar B) Liberal C) Gipervasiylik D) Avtoritativ To'g'ri javob: A) Avtoritar✔ Izoh: Avtoritar uslubda qoidalar tushuntirilmaydi, itoat talab qilinadi va emotsional iliqlik kam bo'ladi. 7. Kompyuterda fayl kengaytmasi (masalan, .docx, .pdf) nimani bildiradi? A) Fayl yaratilgan sana va vaqtini B) Faylni yaratgan muallifning ismi va yaratilgan sanasini C) Fayl turini va qaysi dasturda ochilishini D) Faylning hajmini megabaytlarda To'g'ri javob: C) Fayl turini va qaysi dasturda ochilishini ✔ Izoh: Fayl kengaytmasi fayl formati va uni ochadigan dastur turini ko'rsatadi. 8. Bolalar huquqlari va farovonligi bilan shug'ullanuvchi BMT tuzilmasi qaysi? A) YUNISEF B) XMT (ILO) C) YUNESKO D) JSST (WHO) To'g'ri javob: A) YUNISEF ✔ Izoh: YUNISEF — BMT Bolalar jamg'armasi bo'lib, butun dunyoda bolalar huquqlari va farovonligi uchun ishlaydi. 9. Boshqalar xulqini tushuntirishda vaziyat omillarini kam baholab, shaxsiy xususiyatlarni ortiqcha baholash qanday ataladi? A) Kognitiv dissonans B) Fundamental atributsiya xatosi C) Konformlik D) Ijtimoiy fasilitatsiya To'g'ri javob: B) Fundamental atributsiya xatosi ✔ Izoh: L. Ross bu xatoni odamlarning boshqalar xulqini ko'proq «u shunaqa odam» deb izohlashi bilan tavsiflagan. 10. O'quvchiga nisbatan jismoniy jazo qo'llash qonun nuqtai nazaridan qanday baholanadi? A) Tarbiya usuli sifatida, ota-ona roziligi bilan ruxsat etiladi B) Yuqori sinflarda ruxsat etiladi C) Tarbiya usuli sifatida ruxsat etiladi D) Yo'l qo'yib bo'lmaydi, qadr-qimmatni kamsitadi To'g'ri javob: D) Yo'l qo'yib bo'lmaydi, qadr-qimmatni kamsitadi ✔ Izoh: Ta'lim oluvchining sha'ni va qadr-qimmati hurmat qilinishi kerak; jismoniy va ruhiy zo'ravonlik taqiqlanadi. 11. Bir odamning boshqasiga nisbatan yoqtirish, simpatiya hissi paydo bo'lishi jarayoni qanday ataladi? A) Frustratsiya B) Stereotiplashtirish C) Attraksiya D) Agressiya To'g'ri javob: C) Attraksiya ✔ Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 43 Izoh: Attraksiya tashqi jozibadorlik, o'xshashlik, yaqinlik va tez-tez uchrashish kabi omillarga bog'liq. 12. Qonunlarni hurmat qilish, o'z huquq va burchlarini bilish madaniyatini shakllantiruvchi tarbiya turi qaysi? A) Ekologik tarbiya B) Estetik tarbiya C) Jismoniy tarbiya D) Huquqiy tarbiya To'g'ri javob: D) Huquqiy tarbiya✔ Izoh: Huquqiy tarbiya fuqaroning huquqiy ongi va qonunga hurmat madaniyatini shakllantiradi. 13. Mahalla fuqarolar yig'ini maktab bilan hamkorlikda qaysi masalada yordam bera oladi? A) O'qituvchilarni attestatsiyadan o'tkazishda B) Maktabning o'quv dasturini o'zgartirishda C) Qiyin vaziyatdagi oilalarni aniqlash va ularni qo'llab-quvvatlashda D) O'quvchilarning imtihon baholarini qo'yish va choraklik baholarni tasdiqlashda To'g'ri javob: C) Qiyin vaziyatdagi oilalarni aniqlash va ularni qo'llab-quvvatlashda ✔ Izoh: Mahalla aholini yaxshi bilgani uchun ehtiyojmand oilalarni aniqlash va yordam tashkil qilishda muhim hamkor. 14. Kichik maktab yoshidagi bolalar uchun o'qituvchi qanday ahamiyatga ega? A) Doimo raqib sifatida qabul qilinadi B) Faqat tengdosh sifatida qabul qilinadi C) Ahamiyatsiz shaxs D) Ko'pincha shubhasiz obro'ga ega muhim katta To'g'ri javob: D) Ko'pincha shubhasiz obro'ga ega muhim katta ✔ Izoh: Kichik maktab yoshida o'qituvchining baholari va fikri bola uchun juda katta ahamiyatga ega bo'ladi. 15. Xolland modelidagi «tadqiqotchi» (Investigative) turga mos kasb qaysi? A) Kotib yoki ish yurituvchi B) Olim yoki laboratoriya tadqiqotchisi C) Aktyor yoki estrada san'atkori D) Sotuvchi yoki savdo menejeri To'g'ri javob: B) Olim yoki laboratoriya tadqiqotchisi ✔ Izoh: Tadqiqotchi tur tahlil qilish, kuzatish va ilmiy muammolarni hal qilishni yoqtiradi. 16. Karyera maslahatida «harakat rejasi» nimani o'z ichiga oladi? A) Faqat o'tkazilgan testlar natijalarini B) Asosan orzu qilingan kasblar ro'yxatini C) Aniq qadamlar, muddatlar va kerakli resurslarni D) Faqat ota-onaning kasb haqidagi fikri va tavsiyalarini To'g'ri javob: C) Aniq qadamlar, muddatlar va kerakli resurslarni ✔ Izoh: Harakat rejasi tanlangan yo'nalishga erishish uchun konkret qadamlar va muddatlarni belgilaydi. 17. Pedagogik eksperimentda dastlabki holatni aniqlashga qaratilgan bosqich qanday ataladi? A) Umumlashtiruvchi bosqich B) Shakllantiruvchi bosqich C) Aniqlovchi (konstatatsiya) bosqichi D) Nazorat bosqichi To'g'ri javob: C) Aniqlovchi (konstatatsiya) bosqichi ✔ Izoh: Aniqlovchi bosqichda tajriba boshlanishidan oldingi mavjud holat o'lchanadi va qayd etiladi. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 44 18. Ta'limning uzluksizligi va izchilligi tamoyili nimani nazarda tutadi? A) O'quv yilining ta'tillarsiz, tanaffussiz davom etishini B) Ta'lim faqat bolalik va o'smirlik yoshida olinishini C) Har bir bosqichning boshqalardan alohida va mustaqil bo'lishini D) Ta'lim bosqichlarining o'zaro bog'liq va ketma-ket bo'lishini To'g'ri javob: D) Ta'lim bosqichlarining o'zaro bog'liq va ketma-ket bo'lishini✔ Izoh: Uzluksizlik ta'lim bosqichlari bir-birini to'ldirib, inson butun hayoti davomida o'qishi mumkinligini bildiradi. 19. Bullingni guruh hodisasi sifatida o'rgangan K. Salmivalli tavsifidagi qaysi rol tajovuzkorni kulib yoki qiziqib rag'batlantiradi? A) Kuchaytiruvchi (rag'batlantiruvchi) B) Himoyachi C) Chetdagi kuzatuvchi D) Jabrlanuvchi To'g'ri javob: A) Kuchaytiruvchi (rag'batlantiruvchi) ✔ Izoh: Kuchaytiruvchilar o'zlari hujum qilmasa ham tomosha va kulgi bilan tajovuzkorga «auditoriya» yaratadi. 20. Otaning o'g'liga nasihatlari shaklida yozilgan «Qobusnoma» asarining muallifi kim? A) Kaykovus B) Ahmad Yugnakiy C) Abdurahmon Jomiy D) Sa'diy Sheroziy To'g'ri javob: A) Kaykovus ✔ Izoh: «Qobusnoma»ni Unsurulmaoliy Kaykovus o'g'li Gilonshohga nasihat sifatida yozgan, unda tarbiya va odob masalalari yoritilgan. 21. Mualliflik huquqi bilan himoyalangan rasmni taqdimotda ishlatishda nimaga e'tibor berish kerak? A) Asosan rasmning rang sifati va aniqligiga B) Rasmning o'lchami va formatiga C) Litsenziya shartlariga va manbani ko'rsatishga D) Hech narsaga, internetdagi har qanday rasm bepul To'g'ri javob: C) Litsenziya shartlariga va manbani ko'rsatishga ✔ Izoh: Boshqalar asaridan foydalanishda litsenziya shartlari hurmat qilinadi va manba ko'rsatiladi. 22. Bullingda ishtirok etmasdan, ammo voqeani kuzatib turgan o'quvchilar qanday ataladi? A) Mediatorlar B) Mentorlar C) Guvohlar (kuzatuvchilar) D) Tyutorlar To'g'ri javob: C) Guvohlar (kuzatuvchilar) ✔ Izoh: Guvohlar bullingning davom etishi yoki to'xtashiga katta ta'sir ko'rsatadi. 23. Bolalar savdosi va o'g'irlanishiga qarshi Konvensiya talabi qaysi? A) Javobgarlikni to'liq ota-onalar zimmasiga yuklash B) Bolalarni o'g'irlash va sotishning oldini olish uchun zarur choralarni ko'rish C) Faqat davlat chegarasida bolalar hujjatlarini qo'shimcha nazorat qilish D) Faqat bolalarning o'zini xavf haqida ogohlantirish To'g'ri javob: B) Bolalarni o'g'irlash va sotishning oldini olish uchun zarur choralarni ko'rish ✔ Izoh: Davlat har qanday maqsadda bolalarni o'g'irlash, sotish yoki savdo qilishning oldini olish choralarini ko'radi. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 45 24. Ta'lim sohasidagi davlat siyosatining maqsadiga qaysi biri mos keladi? A) Ta'lim muassasalari sonini imkon qadar kamaytirish B) Sifatli ta'limni asosan elita qatlamiga yo'naltirish C) Sifatli ta'limdan hamma foydalanishini ta'minlash D) Umumiy o'rta ta'limni to'liq pullik asosga o'tkazish To'g'ri javob: C) Sifatli ta'limdan hamma foydalanishini ta'minlash✔ Izoh: Davlat siyosati sifatli ta'limning hamma uchun ochiq va teng bo'lishini ta'minlashga qaratilgan. 25. Konvensiyaga ko'ra boshlang'ich ta'lim qanday bo'lishi kerak? A) Ixtiyoriy va pullik B) Faqat shaharlarda C) Majburiy va bepul D) O'g'il bolalar uchun To'g'ri javob: C) Majburiy va bepul ✔ Izoh: Ishtirokchi davlatlar boshlang'ich ta'limni majburiy va hamma uchun bepul qilishi lozim. 26. Konvensiyaga ko'ra bola o'z qadriyatlari va madaniyatiga oid qaysi huquqqa ega? A) O'z madaniyati, tili va diniga ega bo'lish huquqiga B) Faqat xorijiy madaniyat va tillarni o'rganish C) Konvensiyada madaniyatga oid huquq nazarda tutilmagan D) Faqat davlat tomonidan belgilangan madaniyatni o'rganish To'g'ri javob: A) O'z madaniyati, tili va diniga ega bo'lish huquqiga ✔ Izoh: Milliy yoki etnik ozchilikka mansub bola o'z madaniyati, tili va diniga ega bo'lish huquqidan mahrum qilinmaydi. 27. Guruhda ko'pchilik a'zolar tomonidan qabul qilingan va xulqni tartibga soluvchi yozilmagan qoidalar qanday ataladi? A) Sotsiogramma B) Guruh me'yorlari C) Ijtimoiy statistikalar D) Davlat standartlari To'g'ri javob: B) Guruh me'yorlari ✔ Izoh: Guruh me'yorlari a'zolar xulqini boshqaradi; ularni buzganlar guruh bosimiga duch keladi. 28. Klimov tasnifida agronom, veterinar, ekolog kasblari qaysi turga kiradi? A) Odam–belgilar tizimi B) Odam–tabiat C) Odam–badiiy obraz D) Odam–texnika To'g'ri javob: B) Odam–tabiat ✔ Izoh: O'simlik, hayvon va tabiiy muhit bilan ishlash «odam–tabiat» turiga xos. 29. Sayt manzilining boshidagi «https» nimani bildiradi? A) Sayt faqat mobil qurilmalar uchun ekanini B) Sayt davlat tashkilotiga tegishliligini C) Saytdan foydalanish bepul ekanini D) Ma'lumotlar shifrlangan holda uzatilishini To'g'ri javob: D) Ma'lumotlar shifrlangan holda uzatilishini ✔ Izoh: HTTPS ma'lumotlarni brauzer va sayt o'rtasida shifrlab uzatadi; lekin bu saytning ishonchliligini to'liq kafolatlamaydi. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 46 30. O'quvchining xavf guruhiga tushishiga ta'sir qiluvchi omillardan biri qaysi? A) Sport seksiyasiga qatnashish B) Oiladagi doimiy nizolar va nazoratning yo'qligi C) Ishonchli kattalar bilan yaqin munosabat D) Maktabga kuchli bog'liqlik hissi To'g'ri javob: B) Oiladagi doimiy nizolar va nazoratning yo'qligi✔ Izoh: Noqulay oilaviy muhit, nazorat va qo'llab-quvvatlashning yetishmasligi xavf omillari hisoblanadi. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 47 8-variant Mashq testlari • bitta to'g'ri javob 1. PISA xalqaro tadqiqoti qaysi yoshdagi o'quvchilarni baholaydi? A) 10 yoshli o'quvchilarni B) 7 yoshli bolalarni C) 18 yoshli bitiruvchilarni D) 15 yoshli o'quvchilarni To'g'ri javob: D) 15 yoshli o'quvchilarni✔ Izoh: PISA 15 yoshli o'quvchilarning o'qish, matematika va tabiiy fanlar bo'yicha savodxonligini baholaydi. 2. Dars boshida ishtirokchilar o'rtasidagi tanglikni yumshatib, ijobiy muhit yaratish uchun qo'llanadigan qisqa mashqlar qanday ataladi? A) Test sinovlari B) Muzyorar (ice-breaker) mashqlar C) Diktantlar D) Nazorat ishlari To'g'ri javob: B) Muzyorar (ice-breaker) mashqlar ✔ Izoh: Muzyorar mashqlar tanishish, ishonch va faol ishtirok uchun qulay muhit yaratadi. 3. Konflikt jarayonida tomonlar o'rtasidagi to'qnashuvning tobora kuchayib borishi qanday ataladi? A) Mediatsiya B) Eskalatsiya C) Deeskalatsiya D) Konsensus To'g'ri javob: B) Eskalatsiya ✔ Izoh: Eskalatsiyada ishtirokchilar soni, dushmanlik va qo'llanadigan vositalar keskinligi ortib boradi. 4. Onlayn o'yinga qaramlik belgisi qaysi? A) Haftada bir marta qisqa vaqt o'yin o'ynash B) Sevimli o'yini haqida tengdoshlar bilan ko'p gaplashish C) Ta'tilda do'stlar bilan birga o'yin o'ynash D) O'yin tufayli uyqu, o'qish va oilani e'tiborsiz qoldirish To'g'ri javob: D) O'yin tufayli uyqu, o'qish va oilani e'tiborsiz qoldirish ✔ Izoh: O'yin hayotning boshqa muhim sohalarini siqib chiqarsa, bu qaramlik belgisi bo'lishi mumkin. 5. Dj. Xollandning kasb tanlash nazariyasi shaxs va kasb muhitining nechta tipini ajratadi? A) Beshta B) To'rtta C) Oltita D) Sakkizta To'g'ri javob: C) Oltita ✔ Izoh: Xolland tipologiyasi (RIASEC): realistik, tadqiqotchi, artistik, ijtimoiy, tadbirkor va konvensional tiplar. 6. R. Fisher va U. Yuri ishlab chiqqan muzokaralar uslubi qanday ataladi? A) Sokratik metod B) Pomodoro metodi C) Delfi metodi D) Garvard (prinsipial) muzokaralar metodi To'g'ri javob: D) Garvard (prinsipial) muzokaralar metodi ✔ Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 48 Izoh: Garvard metodi «Getting to Yes» kitobida bayon qilingan. 7. O'quvchi maslahatchiga tengdoshining o'z joniga qasd qilish rejasi haqida aytdi. To'g'ri harakat qaysi? A) Ertaga o'quvchi bilan yana gaplashish uchun vaziyatni kutib turish B) Darhol belgilangan tartibda ma'muriyat va ota-onani xabardor qilish C) Holatni butun sinfga e'lon qilib, muhokama qilish D) Buni mish-mish deb hisoblab, e'tiborsiz qoldirish To'g'ri javob: B) Darhol belgilangan tartibda ma'muriyat va ota-onani xabardor qilish✔ Izoh: Hayotga xavf bo'lgan holatda tezkor harakat qilinadi; maxfiylik bu yerda cheklanadi. 8. Maktabdan tashqari ta'lim muassasasiga qatnash qanday xususiyatga ega? A) Asosan a'lochilar uchun majburiy B) Umumiy o'rta ta'lim kabi majburiy va baholanadi C) Ixtiyoriy, bolaning qiziqishiga ko'ra D) Direktor buyrug'i bilan To'g'ri javob: C) Ixtiyoriy, bolaning qiziqishiga ko'ra ✔ Izoh: Maktabdan tashqari ta'lim ixtiyoriy bo'lib, bolaning qiziqish va qobiliyatlarini rivojlantirishga xizmat qiladi. 9. O'quvchilarni qiziqish va qobiliyatlariga ko'ra guruhlarga ajratib, turli darajadagi topshiriqlar berish qanday ta'lim deb ataladi? A) Ommaviy ta'lim B) Reproduktiv ta'lim C) Ekstensiv ta'lim D) Differensiallashgan ta'lim To'g'ri javob: D) Differensiallashgan ta'lim ✔ Izoh: Differensiallashgan ta'lim o'quvchilarning individual farqlarini hisobga olib, topshiriqlarni tabaqalashtiradi. 10. Ota-onalar bilan hamkorlikda «hamkor» pozitsiyasi nimani anglatadi? A) Ota-onaning fikri qaror uchun ahamiyatsiz B) Maktab har doim haq, ota-ona so'zsiz bo'ysunadi C) Ota-ona har doim haq, maktab esa uning talabiga so'zsiz bo'ysunadi D) Maktab va oila teng mas'uliyat va hurmat asosida birga qaror qiladi To'g'ri javob: D) Maktab va oila teng mas'uliyat va hurmat asosida birga qaror qiladi ✔ Izoh: Hamkorlik ikki tomonning bilim va tajribasini tan olib, bola manfaati uchun birga ishlashni anglatadi. 11. Xulqning oqibatlari (mukofot yoki jazo) orqali o'rganish — operant shartlanishni tadqiq etgan olim kim? A) Karl Rojers B) Ivan Pavlov C) Berres Skinner D) Volfgang Kyoler To'g'ri javob: C) Berres Skinner ✔ Izoh: B.F. Skinner mustahkamlangan xulq tez-tez takrorlanishini maxsus «Skinner qutisi» tajribalarida ko'rsatgan. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 49 12. Maslahatchi o'quvchi bilan suhbatni ota-onasi talabiga ko'ra to'liq aytib berishi kerakmi? A) Ha, faqat yozma hisobot shaklida to'liq beriladi B) Bola manfaati va xavfsizligini hisobga olib, zarur umumiy ma'lumot beriladi C) Ha, suhbatdagi har bir so'zni ota-onaga to'liq va batafsil aytib berishi shart D) Yo'q, ota-onaga hech qanday ma'lumot berilmaydi To'g'ri javob: B) Bola manfaati va xavfsizligini hisobga olib, zarur umumiy ma'lumot beriladi✔ Izoh: Maslahatchi ota-ona huquqi va bola ishonchi o'rtasida muvozanat saqlab, bola manfaatiga mos zarur ma'lumotni beradi. 13. Qaysi bosqich maktab ta'limidan oldin keladi? A) Tayanch o'rta ta'lim bosqichi B) Maktabdan tashqari ta'lim C) Boshlang'ich professional ta'lim D) Maktabgacha ta'lim va tarbiya To'g'ri javob: D) Maktabgacha ta'lim va tarbiya ✔ Izoh: Maktabgacha ta'lim va tarbiya bolani maktab ta'limiga tayyorlaydigan birinchi bosqichdir. 14. Oilada qayg'u (yaqin kishining vafoti) yuz bergan o'quvchiga yordam berishda maktab va oila qanday hamkorlik qiladi? A) Bolani sinf oldida gapirishga majburlash B) Bolaga darhol qo'shimcha topshiriqlar berish C) Bu mavzuni umuman muhokama qilmaslik D) Bola holati haqida o'zaro xabardor bo'lib turish To'g'ri javob: D) Bola holati haqida o'zaro xabardor bo'lib turish ✔ Izoh: Qayg'u davrida bola qo'shimcha e'tiborga muhtoj; maktab va oila birgalikda uning holatini kuzatadi. 15. Xavotirli o'quvchiga tez yordam beruvchi o'z-o'zini tinchlantirish usullaridan biri qaysi? A) Sekin, chuqur diafragmal nafas olish B) Baland ovozda qichqirish C) Nafasni uzoq ushlab turish D) Tez-tez yuzaki nafas olish To'g'ri javob: A) Sekin, chuqur diafragmal nafas olish ✔ Izoh: Sekin diafragmal nafas parasimpatik nerv tizimini faollashtirib, yurak urishini va tanglikni pasaytiradi. 16. Kiberbulling dalillarini saqlashning to'g'ri usuli qaysi? A) Hech narsani yozmay, faqat yodda saqlash B) Xabarlarni darhol o'chirib, unutish C) Skrinshot olish, sana va vaqtni qayd etish D) Bulliga javoban tahdidli xabar yozish To'g'ri javob: C) Skrinshot olish, sana va vaqtni qayd etish ✔ Izoh: Skrinshot va sana-vaqt qaydlari maktab, ota-ona yoki vakolatli organlarga murojaat qilishda kerak bo'ladi. 17. Rojers bo'yicha samarali maslahatning uchta asosiy sharti qaysi? A) Test, tashxis va retsept B) Maslahat, buyruq va baholash C) Empatiya, so'zsiz ijobiy qabul va kongruentlik (samimiylik) D) Tanqid, jazo va nazorat To'g'ri javob: C) Empatiya, so'zsiz ijobiy qabul va kongruentlik (samimiylik) ✔ Izoh: Rojers bu shartlar mavjud bo'lsa, mijozda ijobiy o'zgarishlar tabiiy ravishda yuzaga keladi deb hisoblagan. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 50 18. Darsga muntazam kelmayotgan o'quvchi holatida maktab qanday hamkorlik qilishi mumkin? A) Sababni aniqlash uchun oila va mahalla bilan birga ishlash B) Asosan ota-onadan jarima undirishni talab qilib, xat yuborish C) Davomat masalasini e'tiborsiz qoldirish D) O'quvchini darhol maktabdan chiqarib yuborish To'g'ri javob: A) Sababni aniqlash uchun oila va mahalla bilan birga ishlash✔ Izoh: Davomatsizlik sabablari ko'pincha oila sharoiti bilan bog'liq, ularni oila va mahalla bilan birga aniqlash kerak. 19. Profil ta'lim nimani anglatadi? A) Yuqori sinflarda umumta'lim fanlarini qisqartirish B) Hamma o'quvchilarga faqat bitta fanni chuqur o'qitish C) Yuqori sinflarda o'quvchilarni faqat sport va jismoniy tarbiyaga yo'naltirish D) Yuqori sinflarda o'quvchi qiziqishiga mos yo'nalishni chuqur o'qitish To'g'ri javob: D) Yuqori sinflarda o'quvchi qiziqishiga mos yo'nalishni chuqur o'qitish ✔ Izoh: Profil ta'lim o'quvchining qiziqishi va kelajakdagi kasbiga mos fanlar yo'nalishini chuqurroq o'rgatadi. 20. Tomas–Kilmen modelida ikkala tomon manfaati to'liq qondiriladigan yechim izlash uslubi qaysi? A) Chetlab o'tish B) Murosa C) Moslashish D) Hamkorlik To'g'ri javob: D) Hamkorlik ✔ Izoh: Hamkorlik yuqori assertivlik va yuqori kooperativlikni birlashtiradi va «g'olib — g'olib» natijasiga olib keladi. 21. Ma'ruza metodi qaysi holatda eng o'rinli qo'llanadi? A) Birinchi sinfda harflarni o'rgatishda B) Jismoniy ko'nikmani mashq qilishda C) O'quvchilarni dam oldirishda D) Hajmli nazariy materialni tizimli bayon qilishda, asosan yuqori sinflarda To'g'ri javob: D) Hajmli nazariy materialni tizimli bayon qilishda, asosan yuqori sinflarda ✔ Izoh: Ma'ruza diqqatni uzoq ushlab turishni talab qiladi, shuning uchun u asosan yuqori sinflar va katta hajmli materialga mos. 22. Maktabgacha ta'lim tashkilotlarining qanday shakllari mavjud bo'lishi mumkin? A) Asosan uy sharoitida ota-ona tarbiyasi B) Faqat xususiy bog'chalar va enagalar C) Davlat, nodavlat, oilaviy va boshqa shakllar D) Faqat davlat maktabgacha ta'lim tashkilotlari To'g'ri javob: C) Davlat, nodavlat, oilaviy va boshqa shakllar ✔ Izoh: Maktabgacha ta'lim davlat, nodavlat, oilaviy va davlat-xususiy sheriklik asosidagi tashkilotlarda beriladi. 23. Pedagog o'quvchidan qimmatbaho sovg'a qabul qilishi qanday baholanadi? A) Manfaatlar to'qnashuviga olib keluvchi nomaqbul holat B) Hurmat belgisi sifatida har doim maqbul holat C) A'lochi o'quvchidan bo'lsa, maqbul holat D) Hurmat va minnatdorlik belgisi sifatida har doim maqbul holat To'g'ri javob: A) Manfaatlar to'qnashuviga olib keluvchi nomaqbul holat ✔ Izoh: Qimmatbaho sovg'a pedagogning xolisligiga shubha tug'diradi va manfaatlar to'qnashuviga olib keladi. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 51 24. Nemis shifokori I. Shuls ishlab chiqqan, o'z-o'zini ishontirish formulalari orqali bo'shashishga asoslangan usul qaysi? A) Autogen trening B) Sotsiometriya C) Psixodrama D) Progressiv relaksatsiya To'g'ri javob: A) Autogen trening✔ Izoh: Autogen treningda «qo'llarim og'ir va iliq» kabi formulalar yordamida bo'shashish holatiga erishiladi. 25. O'quvchilarga xavfsiz parol yaratishni o'rgatishda qaysi maslahat to'g'ri? A) Bir nechta tasodifiy so'zdan iborat uzun parol tuzing B) Ismingiz yoki tug'ilgan yilingizni parol qilib, hammaga bir xil qo'ying C) Hamma hisoblarda bir xil parol ishlating D) Parolni ishonchli sinfdoshlarga ayting To'g'ri javob: A) Bir nechta tasodifiy so'zdan iborat uzun parol tuzing ✔ Izoh: Uzun parol iborasi esda qolishi oson, lekin taxmin qilishi qiyin bo'ladi. 26. Faoliyat samaradorligi motivatsiyaning o'rtacha darajasida eng yuqori bo'lishini ifodalovchi qonun qaysi? A) Veber–Fexner qonuni B) Ribo qonuni C) Xik qonuni D) Yerks–Dodson qonuni To'g'ri javob: D) Yerks–Dodson qonuni ✔ Izoh: Yerks–Dodson qonuniga ko'ra juda past va juda yuqori motivatsiya natijani pasaytiradi. 27. Asosiy tushuncha atrofida u bilan bog'liq fikrlarni tarmoqlab yozishga asoslangan grafik organayzer qaysi? A) Sinkveyn B) Debat C) Klaster D) Insert To'g'ri javob: C) Klaster ✔ Izoh: Klaster metodida markaziy so'zdan bog'liq tushunchalar shoxlab chiziladi, bu fikrlar bog'lanishini ko'rsatadi. 28. Kiberbullingda «guvoh» (kuzatuvchi) o'quvchining to'g'ri harakati qaysi? A) Postni boshqa do'stlariga ham ulashib, fikrini so'rash B) Kulgili deb hisoblab, izoh qoldirish C) Jabrlanuvchini qo'llab-quvvatlab, kattalarga xabar qilish D) Haqoratli postga layk bosib qo'yish To'g'ri javob: C) Jabrlanuvchini qo'llab-quvvatlab, kattalarga xabar qilish ✔ Izoh: Guvohlarning qo'llab-quvvatlashi va xabar berishi bullingni to'xtatishda muhim rol o'ynaydi. 29. Ayrim xarakter xususiyatlarining me'yor doirasida haddan tashqari kuchli ifodalanishi qanday ataladi? A) Xarakter aksentuatsiyasi B) Psixopatiya C) Temperament D) Sublimatsiya To'g'ri javob: A) Xarakter aksentuatsiyasi ✔ Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 52 Izoh: Aksentuatsiya tushunchasini K. Leongard kiritgan, A.E. Lichko esa o'smirlardagi aksentuatsiyalarni tasniflagan. 30. Maslahatchi o'quvchiga «Senga nima qilishni men aytaman, sen bajarasan» dedi. Bu qaysi yondashuvga zid? A) Hamkorlikka asoslangan, mijozga yo'naltirilgan yondashuvga B) Rasmiy hisobot berish tartibiga C) Hujjatlarni to'g'ri yuritish talabiga D) Avtoritar boshqaruv va qat'iy nazoratga asoslangan yondashuvga To'g'ri javob: A) Hamkorlikka asoslangan, mijozga yo'naltirilgan yondashuvga✔ Izoh: Zamonaviy maslahat o'quvchi bilan hamkorlikda, uning faol ishtirokida yechim topishga asoslanadi. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 53 9-variant Mashq testlari • bitta to'g'ri javob 1. O'quvchini ataylab guruhdan chetlatish, u haqida mish-mish tarqatish bullingning qaysi turi? A) Jismoniy bulling B) Verbal tahdid C) Mulkiy zarar D) Ijtimoiy (relyatsion) bulling To'g'ri javob: D) Ijtimoiy (relyatsion) bulling✔ Izoh: Ijtimoiy bulling jabrlanuvchining munosabatlari va ijtimoiy mavqeiga zarar yetkazishga qaratilgan. 2. Kasb tanlashda «qadriyatlar» nimani anglatadi? A) Faqat ish vaqtining davomiyligi B) Asosan ish joyining uydan uzoqligi va yo'l xarajati C) Ishda inson uchun muhim narsalar: barqarorlik, ijod va h.k. D) Faqat kasbdagi ish haqi miqdori To'g'ri javob: C) Ishda inson uchun muhim narsalar: barqarorlik, ijod va h.k. ✔ Izoh: Ishdagi qadriyatlar inson kasbdan qanday qoniqish olishini belgilaydi. 3. Ginzberg nazariyasida kasb tanlashning qaysi davri bolalik davriga xos? A) Sinov davri B) Barqarorlik davri C) Fantaziya davri D) Real davr To'g'ri javob: C) Fantaziya davri ✔ Izoh: Bolalikda kasb tanlovi xayoliy bo'lib, o'yin va orzularga asoslanadi (fantaziya davri). 4. Bolaning «Men — maktab o'quvchisiman» degan ichki pozitsiyasi qaysi tayyorlik komponentiga taalluqli? A) Motivatsion-shaxsiy tayyorlik B) Jismoniy tayyorlik C) Moliyaviy tayyorlik D) Nutq apparati tayyorligi To'g'ri javob: A) Motivatsion-shaxsiy tayyorlik ✔ Izoh: L.I. Bojovich maktab o'quvchisining ichki pozitsiyasini maktabga shaxsiy tayyorlikning muhim ko'rsatkichi deb hisoblagan. 5. Bolaning maktabga psixologik tayyorligi tarkibiga qaysi komponent kiradi? A) Faqat ota-onaning ma'lumoti B) Faqat harflarni bilishi C) Faqat bo'yining uzunligi D) Intellektual, motivatsion, irodaviy va ijtimoiy tayyorgarlik To'g'ri javob: D) Intellektual, motivatsion, irodaviy va ijtimoiy tayyorgarlik ✔ Izoh: Maktabga tayyorlik bilish jarayonlari, o'qishga motivatsiya, ixtiyoriy xulq va muloqot ko'nikmalarini qamrab oladi. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 54 6. Elektron pochta orqali notanish yuboruvchidan kelgan ilovani (attachment) ochish haqida qaysi tavsiya to'g'ri? A) Kechasi, internet tinch paytda, antivirusni o'chirib ochish B) Yuboruvchini va faylni tekshirmasdan ochmaslik C) Faylni hamma do'stlarga tarqatish D) Qiziq bo'lsa, darhol ochib ko'rish To'g'ri javob: B) Yuboruvchini va faylni tekshirmasdan ochmaslik✔ Izoh: Notanish ilovalar zararli dastur tarqatishning keng tarqalgan usuli. 7. Super nazariyasiga ko'ra o'smirlik va yoshlik davri qaysi karyera bosqichiga to'g'ri keladi? A) Barqarorlashish bosqichi B) Izlanish (exploration) bosqichi C) Pasayish (decline) bosqichi D) Saqlash (maintenance) bosqichi To'g'ri javob: B) Izlanish (exploration) bosqichi ✔ Izoh: Izlanish bosqichida yosh inson turli faoliyatlarni sinab ko'rib, kasbiy qiziqishlarini aniqlaydi. 8. Bolani ozodlikdan mahrum qilish Konvensiyaga ko'ra qanday qo'llanilishi kerak? A) Ota-ona yoki maktab talabi bilan istalgan muddatga B) Faqat oxirgi chora sifatida, eng qisqa muddatga C) Har qanday qoidabuzarlik uchun uzoq muddatga D) Har qanday huquqbuzarlikda birinchi chora sifatida To'g'ri javob: B) Faqat oxirgi chora sifatida, eng qisqa muddatga ✔ Izoh: Bolani hibsga olish yoki qamoqqa olish faqat oxirgi chora sifatida va mumkin qadar qisqa muddatga qo'llaniladi. 9. 20-noyabr qaysi kun sifatida nishonlanadi? A) Xalqaro oila kuni B) Xalqaro ona tili kuni C) Xalqaro o'qituvchilar kuni D) Butunjahon bolalar kuni To'g'ri javob: D) Butunjahon bolalar kuni ✔ Izoh: 20-noyabr — Bola huquqlari to'g'risidagi Konvensiya qabul qilingan kun, Butunjahon bolalar kuni. 10. Ta'lim oluvchining qaysi huquqi uning fikrini bildirish erkinligi bilan bog'liq? A) Ta'lim muassasasi faoliyatiga oid takliflar bildirish B) Darsni xohlagan vaqtda o'zboshimcha tark etish C) O'qituvchi va sinfdoshlarini erkin tanqid qilib haqoratlash D) Ichki tartib qoidalariga bo'ysunishdan bosh tortish To'g'ri javob: A) Ta'lim muassasasi faoliyatiga oid takliflar bildirish ✔ Izoh: O'quvchi muassasa faoliyatini yaxshilash bo'yicha o'z fikr va takliflarini bildirish huquqiga ega. 11. Ta'lim muassasasida o'quvchilar o'zini o'zi boshqarish organlari (masalan, o'quvchilar kengashi) nima uchun kerak? A) O'quvchilarning boshqaruvda ishtiroki va faolligi uchun B) O'qituvchilar ishini nazorat qilib, jazo berish uchun C) Choraklik baholarni o'quvchilar o'zi belgilashi uchun D) O'quvchilar xohishiga ko'ra darslarni bekor qilish uchun To'g'ri javob: A) O'quvchilarning boshqaruvda ishtiroki va faolligi uchun ✔ Izoh: O'quvchilar kengashi demokratik tamoyil asosida o'quvchilarning fikr bildirishi va ishtirokini ta'minlaydi. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 55 12. Bullingni sinfda muhokama qilishda qaysi yondashuv noto'g'ri? A) Guvohlarning himoyachi bo'lishi mumkinligini tushuntirish B) Jabrlanuvchining ismini aytib, uni hamma oldida muhokama qilish C) Hurmat va xavfsizlik qoidalarini birgalikda ishlab chiqish D) Yordam so'rash yo'llarini ko'rsatish To'g'ri javob: B) Jabrlanuvchining ismini aytib, uni hamma oldida muhokama qilish✔ Izoh: Jabrlanuvchini omma oldida muhokama qilish uni qayta jarohatlaydi va bullingni kuchaytirishi mumkin. 13. O'zini ataylab jarohatlash (masalan, kesish) ko'pincha nimaning belgisi bo'ladi? A) Chidab bo'lmas hissiy og'riqni yengish uchun noto'g'ri usul B) Sog'lom o'smirlik odati C) Sport mashg'ulotining natijasi D) Faqat diqqatni tortish uchun qilingan ahamiyatsiz harakat To'g'ri javob: A) Chidab bo'lmas hissiy og'riqni yengish uchun noto'g'ri usul ✔ Izoh: O'zini jarohatlash jiddiy hissiy qiynalish belgisi bo'lib, uni e'tiborsiz qoldirmaslik va mutaxassisga yo'naltirish kerak. 14. Bulutli saqlash (cloud storage) nima? A) Fleshka kabi tashqi qurilmada saqlash B) Printer xotirasida vaqtincha saqlash C) Fayllarni kompyuterning ichki qattiq diskida, oflayn saqlash D) Fayllarni internet orqali masofaviy serverlarda saqlash To'g'ri javob: D) Fayllarni internet orqali masofaviy serverlarda saqlash ✔ Izoh: Bulutli saqlash fayllarni internetdagi serverlarda saqlab, istalgan qurilmadan foydalanish imkonini beradi. 15. Kasbga yo'naltirishda o'quvchining akademik natijalari qanday hisobga olinadi? A) Akademik natijalar umuman hisobga olinmaydi B) Kasb tanlovida yagona va hal qiluvchi mezon sifatida, boshqasisiz C) Matematika fanidan baho hisobga olinadi D) Qobiliyat va qiziqishlar bilan birga, muhim omillardan biri sifatida To'g'ri javob: D) Qobiliyat va qiziqishlar bilan birga, muhim omillardan biri sifatida ✔ Izoh: Akademik natijalar muhim, lekin qiziqish, qobiliyat va shaxsiy xususiyatlar bilan birga baholanadi. 16. Ta'lim olish shakllaridan biri bo'lgan masofaviy ta'lim nimaga asoslanadi? A) Pochta orqali topshiriq va xatlar almashishga B) Korxonadagi amaliy mashg'ulotlarga C) Asosan sinfxonada o'qituvchi bilan yuzma-yuz o'tiladigan an'anaviy darslarga D) Axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan foydalanishga To'g'ri javob: D) Axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan foydalanishga ✔ Izoh: Masofaviy ta'lim o'qituvchi va o'quvchi masofada bo'lganda axborot-kommunikatsiya texnologiyalari orqali amalga oshiriladi. 17. Favqulodda vaziyat guvohlari qancha ko'p bo'lsa, ulardan birortasi yordam berish ehtimoli shuncha kamayishi qanday ataladi? A) Galo effekti B) Zeygarnik effekti C) Kuzatuvchi (guvoh) effekti D) Xotorn effekti To'g'ri javob: C) Kuzatuvchi (guvoh) effekti ✔ Izoh: Dj. Darli va B. Latane tajribalari mas'uliyatning guvohlar o'rtasida «taqsimlanishi» bu effektga sabab bo'lishini ko'rsatgan. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 56 18. Cookie fayllari nima? A) Kompyuterga brauzer orqali yashirincha o'rnatiladigan viruslar turi B) Saytlarda avtomatik ochiladigan qisqa videoroliklar C) Sayt brauzerda saqlaydigan, sozlama va faollik haqidagi kichik fayllar D) Brauzer orqali yuklab olinadigan matn hujjatlari To'g'ri javob: C) Sayt brauzerda saqlaydigan, sozlama va faollik haqidagi kichik fayllar✔ Izoh: Cookie fayllar saytlarga foydalanuvchini eslab qolish, sozlamalarni saqlash va faollikni kuzatish imkonini beradi. 19. «Pedagogik doston» asari va jamoa orqali tarbiya nazariyasi kimga tegishli? A) Anton Makarenko B) Nadejda Krupskaya C) Vasiliy Suxomlinskiy D) Konstantin Ushinskiy To'g'ri javob: A) Anton Makarenko ✔ Izoh: A.S. Makarenko voyaga yetmaganlar koloniyasidagi tajribasini «Pedagogik doston»da yoritib, jamoa tarbiyasi nazariyasini ishlab chiqqan. 20. Zararli dastur (malware) qaysi? A) Rasmiy operatsion tizim yangilanishlari B) Viruslar, troyanlar va josuslik dasturlari C) Brauzerlar va ularning kengaytmalari D) Matn muharrirlari va ofis dasturlari To'g'ri javob: B) Viruslar, troyanlar va josuslik dasturlari ✔ Izoh: Malware — qurilmaga zarar yetkazish yoki ma'lumot o'g'irlash uchun yaratilgan dasturlar umumiy nomi. 21. Bola huquqlarining ustuvorligi maktab qoidalari tuzishda qanday namoyon bo'ladi? A) Qoidalar asosan jazo choralari ro'yxatidan iborat bo'lib, bolalar bilan kelishilmaydi B) Qoidalar faqat kattalar qulayligiga qarab tuziladi C) Qoidalar bola huquqlariga mos bo'lib, o'quvchilar fikri hisobga olinadi D) Qoidalar o'quvchilar bilan maslahatlashmasdan tuziladi To'g'ri javob: C) Qoidalar bola huquqlariga mos bo'lib, o'quvchilar fikri hisobga olinadi ✔ Izoh: Maktab qoidalari Konvensiya va qonunga mos bo'lishi, o'quvchilar fikri esa ularni tuzishda hisobga olinishi kerak. 22. Konvensiyaga ko'ra bolani ota-onasidan ularning xohishiga zid ravishda ajratishga qachon yo'l qo'yiladi? A) Qo'shnilar oila haqida shikoyat qilgan holatda B) Bolaning manfaatlari uchun zarur bo'lsa, qonuniy tartibda C) Maktab ma'muriyati yozma talab qilgan har qanday holatda D) Hech qanday holatda, hatto bola xavf ostida bo'lsa ham To'g'ri javob: B) Bolaning manfaatlari uchun zarur bo'lsa, qonuniy tartibda ✔ Izoh: Ajratish faqat bolaning manfaatlari talab qilganda, vakolatli organ qarori va qonuniy tartibda amalga oshiriladi. 23. Bitta xabar turli auditoriyaga turlicha ta'sir qilishi, kutilganga qarama-qarshi natija berishi qanday ataladi? A) Pigmalion effekti B) Galo effekti C) Birinchilik effekti D) Bumerang effekti To'g'ri javob: D) Bumerang effekti ✔ Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 57 Izoh: Bumerang effektida haddan tashqari bosim yoki noto'g'ri ta'sir odamni teskari pozitsiyaga undaydi. 24. «Turkiy guliston yoxud axloq» asarining muallifi kim? A) Mahmudxo'ja Behbudiy B) Abdulla Avloniy C) Hamza Hakimzoda Niyoziy D) Abdulla Qodiriy To'g'ri javob: B) Abdulla Avloniy✔ Izoh: Abdulla Avloniy 1913-yilda yozgan bu darslik-asarida yaxshi va yomon xulqlar, tarbiya masalalarini yoritgan. 25. Yangi tug'ilgan jonivorning ilk ko'rgan harakatlanuvchi ob'ektga tez va mustahkam bog'lanib qolishi (K. Lorents) qanday ataladi? A) Sensibilizatsiya B) Sublimatsiya C) Imprinting D) Habituatsiya To'g'ri javob: C) Imprinting ✔ Izoh: K. Lorents g'oz bolalari tug'ilgandan keyin ko'rgan birinchi harakatlanuvchi ob'ektga ergashishini kuzatgan. 26. Qonunga ko'ra qaysi ta'lim turlari majburiy hisoblanadi? A) Faqat boshlang'ich ta'lim B) Oliy va oliy ta'limdan keyingi ta'lim C) Faqat professional ta'lim D) Umumiy o'rta va o'rta maxsus ta'lim To'g'ri javob: D) Umumiy o'rta va o'rta maxsus ta'lim ✔ Izoh: Umumiy o'rta va o'rta maxsus ta'limning majburiyligi qonundagi asosiy tamoyillardan biri hisoblanadi. 27. O'yin elementlari (ball, daraja, nishon, musobaqa) ni o'quv jarayoniga qo'llash qanday ataladi? A) Gamifikatsiya B) Akseleratsiya C) Standartlashtirish D) Attestatsiya To'g'ri javob: A) Gamifikatsiya ✔ Izoh: Gamifikatsiya o'yin mexanikasidan foydalanib, o'quvchilar motivatsiyasini oshirishga xizmat qiladi. 28. A. Bandura ta'limotiga ko'ra boshqalar xulqini kuzatish va taqlid qilish orqali o'rganish qanday ataladi? A) Imprinting B) Ijtimoiy (kuzatuv orqali) o'rganish C) Klassik shartlanish D) Insayt To'g'ri javob: B) Ijtimoiy (kuzatuv orqali) o'rganish ✔ Izoh: Bandura bolalar kattalar xulqini, jumladan tajovuzkor xulqni ham kuzatib o'zlashtirishini ko'rsatgan. 29. Bolaning fikrini hurmat qilish tamoyiliga ko'ra uning fikri qanday hisobga olinadi? A) Faqat 18 yoshdan so'ng B) Hech qachon hisobga olinmaydi, qarorni kattalar qabul qiladi C) Yoshi va yetukligiga mos ravishda D) Asosan ota-ona ruxsat bersa To'g'ri javob: C) Yoshi va yetukligiga mos ravishda ✔ Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 58 Izoh: O'z fikrini shakllantira oladigan bola o'ziga oid masalalarda fikr bildiradi; fikriga yoshi va yetukligiga qarab ahamiyat beriladi. 30. Alisher Navoiyning jamiyat qatlamlari va axloqiy fazilatlar haqidagi nasriy asari qaysi? A) «Devonu lug'otit turk» B) «Boburnoma» C) «Xamsa» D) «Mahbub ul-qulub» To'g'ri javob: D) «Mahbub ul-qulub»✔ Izoh: «Mahbub ul-qulub» Navoiyning axloqiy-ta'limiy nasriy asari bo'lib, unda odob, ilm va tarbiya masalalari keng yoritilgan. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 59 10-variant Mashq testlari • bitta to'g'ri javob 1. Maktab maslahatchisi kiberbulling holatini qanday hujjatlashtirishi kerak? A) Faktlar, sana, dalillar va ko'rilgan choralarni xolis qayd etish B) O'quvchilar orasidagi mish-mishlar va taxminlarni yozib borish C) Hech narsa yozmay, faqat og'zaki eslab qolish D) Holatni maktab sahifasida ommaviy e'lon qilish To'g'ri javob: A) Faktlar, sana, dalillar va ko'rilgan choralarni xolis qayd etish✔ Izoh: Xolis hujjatlashtirish keyingi choralar va hamkorlik uchun asos bo'ladi. 2. Kiberbullingga uchragan bolada qaysi belgi kuzatilishi mumkin? A) Baholari va qiziqishlari doimo oshib boradi B) Do'stlari va ijtimoiy faolligi ko'payadi C) Telefondan keyin xavotirlanish, yolg'izlanish, maktabdan qochish D) Ishtahasi, kayfiyati va do'stlar bilan muloqoti sezilarli yaxshilanadi To'g'ri javob: C) Telefondan keyin xavotirlanish, yolg'izlanish, maktabdan qochish ✔ Izoh: Qurilmadan keyin xavotir, uyquning buzilishi, ijtimoiy chekinish kiberbulling belgilari bo'lishi mumkin. 3. Sinaluvchi syujetli rasmlar asosida hikoya tuzadigan proyektiv test qaysi? A) Shulte jadvallari B) Tematik appersepsiya testi (TAT) C) Ayzenk so'rovnomasi D) Bine–Simon testi To'g'ri javob: B) Tematik appersepsiya testi (TAT) ✔ Izoh: TAT ni G. Myurrey va K. Morgan yaratgan; hikoyalarda shaxsning motiv va ziddiyatlari namoyon bo'ladi. 4. Pedagogning o'quvchi bilan romantik munosabati qanday baholanadi? A) Qat'iyan yo'l qo'yib bo'lmaydi, etika va qonunni buzadi B) Shaxsiy masala bo'lib, etikaga aloqasi yo'q C) Ota-ona roziligi bo'lsa, maqbul va qonuniy deb hisoblanadi D) Bitiruvchi sinf o'quvchisi bilan maqbul To'g'ri javob: A) Qat'iyan yo'l qo'yib bo'lmaydi, etika va qonunni buzadi ✔ Izoh: Pedagog va o'quvchi o'rtasidagi romantik yoki jinsiy munosabat har qanday holatda qat'iyan taqiqlanadi. 5. Maktabdagi kasbga yo'naltirish ishlariga ota-onalarni qanday jalb qilish mumkin? A) Ulardan qo'shimcha to'lov so'rash orqali B) Ularga faqat yozma hisobot yuborib, xabardor qilish orqali C) O'z kasbi haqida so'zlab berishga taklif qilish orqali D) Ularni bu ishlardan chetlatish orqali To'g'ri javob: C) O'z kasbi haqida so'zlab berishga taklif qilish orqali ✔ Izoh: Turli kasb egasi bo'lgan ota-onalar o'quvchilarga kasblar haqida jonli ma'lumot bera oladi. 6. Maslahatchining «sadoqat» (fidelity) tamoyili nimani anglatadi? A) Har qanday holatda rahbariyatga so'zsiz bo'ysunish B) Ota-onalar talablarini bajarish C) Berilgan va'dalarga amal qilish va ishonchni oqlash D) Hamkasblar manfaatini o'quvchidan ustun qo'yish To'g'ri javob: C) Berilgan va'dalarga amal qilish va ishonchni oqlash ✔ Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 60 Izoh: Sadoqat maslahatchi o'z majburiyatlari va va'dalariga sodiq bo'lib, mijoz ishonchini saqlashini anglatadi. 7. Maslahatchining mijozga tayyor yechim aytib berishi o'rniga uning o'zi yechim topishiga yordam berishi nima uchun afzal? A) Mijoz hech qachon yechim topa olmaydi B) Bu maslahatchining vaqtini tejaydi xolos C) Mijoz o'z qarori uchun mas'uliyatni his qiladi va mustaqilligi rivojlanadi D) Maslahatchi mas'uliyatdan qochadi To'g'ri javob: C) Mijoz o'z qarori uchun mas'uliyatni his qiladi va mustaqilligi rivojlanadi✔ Izoh: O'zi topgan yechimni mijoz ko'proq qabul qiladi va amalga oshiradi; bu uning qobiliyatlarini mustahkamlaydi. 8. Muzokaralardagi BATNA tushunchasi nimani anglatadi? A) Mediatorning to'lovi B) Muzokaralar jadvali C) Yakuniy shartnoma matni D) Kelishuvga erishilmasa, eng yaxshi muqobil variant To'g'ri javob: D) Kelishuvga erishilmasa, eng yaxshi muqobil variant ✔ Izoh: BATNA kelishuvni qabul qilish yoki rad etishni baholash uchun mezon bo'lib xizmat qiladi. 9. Oliy ta'lim qaysi bosqichlarni o'z ichiga oladi? A) Boshlang'ich va tayanch B) Bakalavriat va magistratura C) Litsey va kollej D) Tayanch doktorantura va doktorantura To'g'ri javob: B) Bakalavriat va magistratura ✔ Izoh: Oliy ta'lim ikki bosqichdan iborat: bakalavriat va magistratura. 10. Mahalla faollari bilan hamkorlikda profilaktik tadbirlar (masalan, bolalar xavfsizligi bo'yicha) o'tkazishdan maqsad nima? A) Homiylardan mablag' yig'ish B) Asosan bayram, konsert va ko'ngilochar tadbirlar uyushtirish C) Xabardorlikni oshirib, xavfli holatlarning oldini olish D) Yuqori tashkilotga hisobot tayyorlash To'g'ri javob: C) Xabardorlikni oshirib, xavfli holatlarning oldini olish ✔ Izoh: Profilaktik tadbirlar jamiyatda bolalar xavfsizligi bo'yicha umumiy mas'uliyat madaniyatini shakllantiradi. 11. Maslahatchi o'quvchiga qarshi g'arazli munosabatda ekanini sezsa nima qilishi kerak? A) O'quvchini kichik xatolari uchun jazolashi B) O'quvchini boshqa mutaxassisga ham yubormay, xizmatdan mahrum qilishi C) G'arazini yashirib, ishlashni davom ettirishi D) Holatni tahlil qilib, kerak bo'lsa boshqa mutaxassisga topshirishi To'g'ri javob: D) Holatni tahlil qilib, kerak bo'lsa boshqa mutaxassisga topshirishi ✔ Izoh: Xolislikni saqlay olmagan maslahatchi o'quvchi manfaati uchun yordamni boshqa mutaxassisga topshiradi. 12. Klimov tasnifiga ko'ra dasturchi, buxgalter, tarjimon kasblari qaysi turga kiradi? A) «Odam — belgilar tizimi» B) «Odam — tabiat» C) «Odam — badiiy obraz» D) «Odam — odam» To'g'ri javob: A) «Odam — belgilar tizimi» ✔ Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 61 Izoh: Bu kasblarda mehnat predmeti raqamlar, matnlar, formulalar va boshqa belgi tizimlaridir. 13. Mahalla va maktab hamkorligida bolalarning bo'sh vaqtini mazmunli tashkil etish nima beradi? A) Qiziqishlarni rivojlantirib, xavfli xulqni kamaytiradi B) Bolalarni ortiqcha charchatib qo'yadi C) Bolalar uchun hech qanday foyda bermaydi D) Hisobot uchun kerak bo'lgan, foydasi kam rasmiyatchilik To'g'ri javob: A) Qiziqishlarni rivojlantirib, xavfli xulqni kamaytiradi✔ Izoh: Sport, to'garak va ijodiy mashg'ulotlar bolalarni foydali faoliyatga jalb qilib, salbiy ta'sirlardan himoya qiladi. 14. Nazariy materialni o'quvchilar uyda o'rganib, sinfda esa amaliy topshiriqlar bajariladigan model qanday ataladi? A) Mannheym tizimi B) Teskari sinf (flipped classroom) C) Ma'ruza-seminar tizimi D) Bell–Lankaster tizimi To'g'ri javob: B) Teskari sinf (flipped classroom) ✔ Izoh: Teskari sinf modelida dars vaqti tushuntirishga emas, muhokama va amaliy ishga sarflanadi. 15. Oliy ta'limdagi tayanch doktorantura natijasida qanday daraja beriladi? A) Fan doktori (DSc) ilmiy darajasi B) Magistr akademik darajasi C) Professor ilmiy unvoni D) Falsafa doktori (PhD) darajasi To'g'ri javob: D) Falsafa doktori (PhD) darajasi ✔ Izoh: Tayanch doktoranturani tugatib, dissertatsiya himoya qilgan shaxsga falsafa doktori (PhD) darajasi beriladi. 16. Sinf rahbarining asosiy vazifasi qaysi? A) Sinf jamoasini tarbiyalash va ota-onalar bilan aloqa qilish B) Sinf xonasini ta'mirlash ishlarini moliyalashtirish C) Maktabning umumiy dars jadvalini tuzish va tasdiqlash D) Sinf o'quvchilarining to'lovlarini hisobga olib borish To'g'ri javob: A) Sinf jamoasini tarbiyalash va ota-onalar bilan aloqa qilish ✔ Izoh: Sinf rahbari sinf jamoasi tarbiyasi, o'quvchilarning rivojini kuzatish va ota-onalar bilan hamkorlikka mas'ul. 17. O'quvchilar bir-birining ishini oldindan kelishilgan mezonlar asosida baholashi qanday ataladi? A) Summativ imtihon B) Tashqi attestatsiya C) Ma'muriy nazorat D) O'zaro baholash To'g'ri javob: D) O'zaro baholash ✔ Izoh: O'zaro baholash tanqidiy fikrlash va mas'uliyatni rivojlantiradi hamda tezkor qayta aloqa beradi. 18. Konfliktda his-tuyg'ularni bostirib, ularni umuman tan olmaslik ko'pincha qanday natija beradi? A) Konflikt darhol va to'liq hal bo'ladi B) Tomonlar o'rtasida ishonch ortadi C) Yashirin norozilik to'planib, keyinchalik kuchliroq to'qnashuvga olib keladi D) Konfliktning ob'ekti yo'qoladi To'g'ri javob: C) Yashirin norozilik to'planib, keyinchalik kuchliroq to'qnashuvga olib keladi ✔ Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 62 Izoh: Bostirilgan hissiyotlar yo'qolmaydi; ular to'planib, eskalatsiya va munosabatlarning buzilishiga sabab bo'lishi mumkin. 19. Erikson bo'yicha maktabgacha yosh (taxminan 3–6 yosh) uchun xos ziddiyat qaysi? A) Identiklik va rollar chalkashligi B) Generativlik va turg'unlik C) Tashabbuskorlik va aybdorlik hissi D) Yaxlitlik va umidsizlik To'g'ri javob: C) Tashabbuskorlik va aybdorlik hissi✔ Izoh: Maktabgacha yoshda bola faol tashabbus ko'rsatadi; uni doimiy cheklash aybdorlik hissini shakllantirishi mumkin. 20. Pedagog etikasida «kasbiy chegara» tushunchasi nimani anglatadi? A) Pedagog faoliyat yuritadigan maktab hududining chegarasini B) O'quv dasturining soatlar bo'yicha hajmini C) Pedagog ish vaqtining aniq tugash muddatini D) Pedagog va o'quvchi munosabatining kasbiy doirada saqlanishini To'g'ri javob: D) Pedagog va o'quvchi munosabatining kasbiy doirada saqlanishini ✔ Izoh: Kasbiy chegaralar munosabatlar shaxsiy, moliyaviy yoki romantik tus olmasligini ta'minlaydi. 21. Maslahatchining mijozga nisbatan o'z shaxsiy tajribasidan kelib chiqqan emotsional reaksiyasi qanday ataladi? A) Rezyume B) Transfer C) Rapport D) Kontrtransfer (kontrperenos) To'g'ri javob: D) Kontrtransfer (kontrperenos) ✔ Izoh: Kontrtransferni anglash va superviziyada muhokama qilish maslahatchining xolisligini saqlashga yordam beradi. 22. Maslahatchining o'z malakasini doimiy oshirib borishi qaysi etik tamoyil bilan bog'liq? A) Kasbiy kompetensiya B) Ochiqlik va shaffoflik C) Xolislik va adolat D) Maxfiylik va ishonch To'g'ri javob: A) Kasbiy kompetensiya ✔ Izoh: Kasbiy kompetensiya bilim va ko'nikmalarni muntazam yangilab borishni talab qiladi. 23. Oilada yangi farzand tug'ilgandan keyin katta farzandning xulqida o'zgarish kuzatilsa, maslahatchi ota-onaga qanday tavsiya beradi? A) Katta farzandni xulqi uchun jazolashni B) Uni vaqtincha qarindoshlarnikiga yuborib, uydan uzoqlashtirishni C) O'zgarishga umuman e'tibor bermaslikni D) Katta farzandga alohida e'tibor va vaqt ajratishni To'g'ri javob: D) Katta farzandga alohida e'tibor va vaqt ajratishni ✔ Izoh: Oiladagi o'zgarishlar bolada rashk va xavotir uyg'otishi mumkin; alohida e'tibor uni qo'llab-quvvatlaydi. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 63 24. Itlarda so'lak ajralishi tajribalari orqali shartli reflekslarni (klassik shartlanish) o'rgangan olim kim? A) Ivan Pavlov B) Edvard Torndayk C) Berres Skinner D) Albert Bandura To'g'ri javob: A) Ivan Pavlov✔ Izoh: I.P. Pavlov neytral stimul (masalan, qo'ng'iroq) ovqat bilan birga takrorlansa, shartli refleks hosil bo'lishini ko'rsatgan. 25. Mediatsiyaning asosiy tamoyillaridan biri qaysi? A) Bir tomonga yon bosish B) Oshkora e'lon qilish C) Ixtiyoriylik D) Majburiylik To'g'ri javob: C) Ixtiyoriylik ✔ Izoh: Mediatsiya tamoyillari: ixtiyoriylik, maxfiylik, mediatorning betarafligi, tomonlarning teng huquqliligi. 26. Pedagogik talab metodining samarali bo'lishi uchun qaysi shart muhim? A) Talab aniq, asoslangan va izchil bo'lishi B) Talab faqat baqirib aytilishi C) Talab har kuni o'zgarib turishi D) Talab bajarilishini nazorat qilmaslik To'g'ri javob: A) Talab aniq, asoslangan va izchil bo'lishi ✔ Izoh: Talab aniq, tushunarli va izchil bo'lsa hamda bajarilishi nazorat qilinsa, xulq odatiga aylanadi. 27. O'quvchi «Hamma sinfdoshlarim meni guruhda masxara qilyapti» dedi. Maslahatchi suhbat davomida qanday munosabat bildirishi kerak? A) «Ehtimol, o'zing ularga biror yomon narsa qilgandirsan» B) «Menga aytganing yaxshi bo'ldi, birga yechim topamiz» C) «Bu sinfdoshlaring bilan o'z ishing» D) «Bu shunchaki hazil, e'tibor berma» To'g'ri javob: B) «Menga aytganing yaxshi bo'ldi, birga yechim topamiz» ✔ Izoh: Bolaning aytganini qadrlash va qo'llab-quvvatlash ishonchni mustahkamlaydi. 28. Onlayn tahdid bolaning hayoti yoki xavfsizligiga real xavf tug'dirsa, nima qilish kerak? A) Yaqin do'stlariga aytib qo'yish B) Ota-ona, maktab va huquqni muhofaza organlariga murojaat qilish C) Faqat tahdidchini bloklab qo'yish D) Tahdidni jiddiy emas deb, hech kimga aytmay e'tiborsiz qoldirish To'g'ri javob: B) Ota-ona, maktab va huquqni muhofaza organlariga murojaat qilish ✔ Izoh: Real xavf bo'lsa, dalillar bilan birga darhol vakolatli organlarga murojaat qilinadi. 29. Musiqa va san'at maktablari, to'garaklar, bolalar ijodiyot markazlari qaysi ta'lim turiga kiradi? A) Oliy ta'limdan keyingi ta'limga B) Professional ta'limga C) Maktabdan tashqari ta'limga D) Oliy ta'limga To'g'ri javob: C) Maktabdan tashqari ta'limga ✔ Izoh: Maktabdan tashqari ta'lim bolalarning qiziqish va iqtidorini qo'shimcha rivojlantirishga xizmat qiladi. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 64 30. Bir vaqtning o'zida bir necha faoliyatni bajarishda diqqatni ular orasida bo'lish qobiliyati qanday ataladi? A) Diqqatning ko'chishi B) Diqqatning taqsimlanishi C) Diqqatning hajmi D) Diqqatning barqarorligi To'g'ri javob: B) Diqqatning taqsimlanishi✔ Izoh: Diqqat taqsimlanishi bir vaqtda bir necha ob'ektni diqqat doirasida ushlab turishni anglatadi. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 65 11-variant Mashq testlari • bitta to'g'ri javob 1. Xalq og'zaki ijodi, urf-odatlari va an'analaridagi tarbiyaviy tajribani o'rganuvchi soha qaysi? A) Qiyosiy pedagogika B) Andragogika C) Etnopedagogika D) Korreksion pedagogika To'g'ri javob: C) Etnopedagogika✔ Izoh: Etnopedagogika xalq pedagogikasini — maqollar, ertaklar, marosimlardagi tarbiya an'analarini o'rganadi. 2. Bolaning ongini tug'ilganda «toza taxta» (tabula rasa) deb hisoblagan mutafakkir kim? A) Mariya Montessori B) Djon Lokk C) Lev Tolstoy D) Iogann Gerbart To'g'ri javob: B) Djon Lokk ✔ Izoh: Ingliz faylasufi Djon Lokk inson tajribasi va tarbiya orqali shakllanadi, ong esa dastlab «toza taxta» deb hisoblagan. 3. Bolaning asosiy ehtiyojlari (ovqat, kiyim, tibbiy yordam, nazorat) muntazam qondirilmasligi qanday ataladi? A) E'tiborsizlik (beparvolik) B) Mustaqil tarbiya C) Ijtimoiy moslashuv buzilishi D) Inklyuziv tarbiya To'g'ri javob: A) E'tiborsizlik (beparvolik) ✔ Izoh: Bolaning asosiy ehtiyojlarini muntazam qondirmaslik e'tiborsizlik deb ataladi va zo'ravonlik turi hisoblanadi. 4. Kasbga yo'naltirish testlari natijalariga qanday munosabatda bo'lish kerak? A) Ularni butunlay e'tiborsiz qoldirib, hech qachon ishlatmaslik B) Ularni yagona va yakuniy hukm deb qabul qilish C) Yo'naltiruvchi ma'lumot sifatida, boshqa omillar bilan birga ko'rish D) Natijalar asosida o'quvchini kasbga majburlash To'g'ri javob: C) Yo'naltiruvchi ma'lumot sifatida, boshqa omillar bilan birga ko'rish ✔ Izoh: Test faqat bitta ma'lumot manbai; qaror suhbat, tajriba va o'quvchining o'z fikri bilan birga qabul qilinadi. 5. Birinchi eksperimental psixologiya laboratoriyasi 1879-yilda qayerda ochilgan? A) Leyptsigda B) Vena shahrida C) Londonda D) Parijda To'g'ri javob: A) Leyptsigda ✔ Izoh: V. Vundt 1879-yilda Leyptsigda birinchi eksperimental psixologiya laboratoriyasini ochgan; bu sana psixologiyaning mustaqil fan sifatida shakllanishi hisoblanadi. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 66 6. Ta'lim tizimining asosiy maqsadlaridan biri qaysi? A) Har bir o'quvchini maktabdayoq bitta kasbga bog'lash B) Har tomonlama rivojlangan, mustaqil fikrlaydigan shaxsni tarbiyalash C) Imtihon natijalari reytingini har qanday yo'l bilan, tez sur'atda oshirish D) Bitiruvchilarga ko'proq diplom va sertifikat berish To'g'ri javob: B) Har tomonlama rivojlangan, mustaqil fikrlaydigan shaxsni tarbiyalash✔ Izoh: Ta'lim tizimi bilimli, mustaqil fikrlaydigan, ma'naviy yetuk shaxsni tarbiyalashga qaratilgan. 7. Bolani har qanday kamsitishdan himoya qilish tamoyili qaysi holatlarni o'z ichiga oladi? A) Bola yoki ota-onasining irqi, jinsi, tili, dini va boshqa holatlarini B) Faqat bolaning millatiga qarab kamsitish holatlarini C) Faqat oilaning boyligi va ijtimoiy mavqeiga qarab kamsitish holatlarini D) Faqat bolaning jinsiga qarab kamsitish holatlarini To'g'ri javob: A) Bola yoki ota-onasining irqi, jinsi, tili, dini va boshqa holatlarini ✔ Izoh: Kamsitmaslik bola yoki uning ota-onasining har qanday holati (irq, jins, til, din, nogironlik va boshq.) bo'yicha amal qiladi. 8. Markaziy protsessor (CPU) kompyuterda qanday vazifani bajaradi? A) Buyruqlarni bajaradi va hisob-kitoblarni amalga oshiradi B) Tovush chiqarish va karnay ovozini boshqarish bilan shug'ullanadi C) Faqat ekranga tasvir chiqarib beradi D) Fayllarni uzoq muddat saqlaydi To'g'ri javob: A) Buyruqlarni bajaradi va hisob-kitoblarni amalga oshiradi ✔ Izoh: Protsessor kompyuterning «miyasi» bo'lib, dastur buyruqlarini bajaradi. 9. Brauzer (veb-brauzer) nima? A) Veb-sahifalarni ko'rish uchun dastur B) Elektron jadvallar bilan ishlovchi dastur C) Matnli hujjatlarni tahrirlovchi dastur D) Zararli dasturlardan himoyalovchi dastur To'g'ri javob: A) Veb-sahifalarni ko'rish uchun dastur ✔ Izoh: Brauzer internetdagi veb-sahifalarni ochish va ko'rish uchun mo'ljallangan dastur. 10. «Emil yoki tarbiya haqida» asarida tabiiy (erkin) tarbiya g'oyasini ilgari surgan kim? A) Vasiliy Suxomlinskiy B) Jan-Jak Russo C) Adolf Disterverg D) Djon Dyui To'g'ri javob: B) Jan-Jak Russo ✔ Izoh: Fransuz mutafakkiri J.-J. Russo bolani tabiatga muvofiq, erkin rivojlantirish g'oyasini «Emil» asarida bayon qilgan. 11. Tabiatga ongli va mas'uliyatli munosabatni shakllantirishga qaratilgan tarbiya turi qaysi? A) Aqliy tarbiya B) Mehnat tarbiyasi C) Ekologik tarbiya D) Estetik tarbiya To'g'ri javob: C) Ekologik tarbiya ✔ Izoh: Ekologik tarbiya tabiatni asrash, resurslardan oqilona foydalanish madaniyatini shakllantiradi. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 67 12. «Olomon psixologiyasi» asarida olomondagi shaxsning tanqidiy fikrlashi pasayishini tasvirlagan olim kim? A) Kurt Levin B) Leon Festinger C) Gustav Lebon D) Muzafer Sherif To'g'ri javob: C) Gustav Lebon✔ Izoh: G. Lebon olomonda inson anonimlik va emotsional yuqish tufayli o'zini boshqacha tutishini yozgan. 13. Ta'lim muassasasida o'quvchilarga ma'lum siyosiy yoki diniy qarashni majburlab singdirish qaysi tamoyilga zid? A) Ta'lim uzluksizligi B) Ta'limning dunyoviy xususiyati C) Bilimlilikni rag'batlantirish D) Ta'lim ustuvorligi To'g'ri javob: B) Ta'limning dunyoviy xususiyati ✔ Izoh: Ta'lim tizimi dunyoviy xususiyatga ega, shu bois o'quvchilarga mafkura yoki dinni majburan singdirishga yo'l qo'yilmaydi. 14. Kasb tanlashdagi keng tarqalgan xatolardan biri qaysi? A) O'z qiziqish va qobiliyatlarini o'rganish B) Tanlagan kasbni amaliyotda sinab ko'rish C) Kasb haqida turli manbalardan ma'lumot to'plab o'rganish D) Kasbni faqat nufuziga yoki biror shaxsga havasga qarab tanlash To'g'ri javob: D) Kasbni faqat nufuziga yoki biror shaxsga havasga qarab tanlash ✔ Izoh: Kasbni faqat obro'si yoki muayyan shaxsga havasga qarab tanlash ko'pincha noto'g'ri qarorga olib keladi. 15. A. Teshfel ijtimoiy identiklik nazariyasiga ko'ra odamlar odatda qanday tendensiyaga ega? A) Guruhlarni umuman farqlamaslik B) Faqat yakka shaxslarga baho berish C) O'z guruhini (ingrup) boshqa guruhlardan afzal ko'rish D) Begona guruhni doimo afzal ko'rish To'g'ri javob: C) O'z guruhini (ingrup) boshqa guruhlardan afzal ko'rish ✔ Izoh: Hatto tasodifiy belgilar asosida tuzilgan guruhlarda ham odamlar o'z guruhi a'zolariga ko'proq imtiyoz bergan. 16. Parsonsning kasb tanlash yondashuvi nimaga asoslanadi? A) Kasbni tasodifiy tanlab, faqat omad va taqdirga ishonishga B) Asosan ota-onaning xohishi va tajribasiga C) Kasbdagi ish haqi miqdoriga D) O'zini bilish, kasblarni bilish va ularni moslashtirishga To'g'ri javob: D) O'zini bilish, kasblarni bilish va ularni moslashtirishga ✔ Izoh: Parsons modeli: shaxsiy xususiyatlarni bilish, kasb talablarini bilish va ular o'rtasida to'g'ri muvofiqlik topish. 17. K. Salmivalli tadqiqotlariga ko'ra bullingni to'xtatishda qaysi ishtirokchilar roli ayniqsa muhim? A) Tajovuzkorga kulib turadigan guvohlar B) Jabrlanuvchini himoya qiluvchi guvohlar C) Voqeadan uzoqlashganlar D) Tajovuzkorning yordamchilari To'g'ri javob: B) Jabrlanuvchini himoya qiluvchi guvohlar ✔ Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 68 Izoh: Salmivalli bullingni guruh hodisasi deb ko'rsatgan; himoyachi guvohlar soni oshsa, bulling kamayadi. 18. Kasb tanlashdagi «Xohlayman – Qila olaman – Kerak» formulasi nimani anglatadi? A) Asosan kasbdagi ish haqi miqdorini B) Do'stlar va tengdoshlar tanlovini C) Faqat ota-ona xohishi va oiladagi kasbiy an'analarni davom ettirishni D) Qiziqish, qobiliyat va mehnat bozori ehtiyojining mosligini To'g'ri javob: D) Qiziqish, qobiliyat va mehnat bozori ehtiyojining mosligini✔ Izoh: To'g'ri kasb tanlovi shaxs qiziqishi, imkoniyatlari va jamiyat (bozor) ehtiyoji kesishgan joyda bo'ladi. 19. Boshqa maqsadga erishish vositasi sifatida qo'llanadigan tajovuz (masalan, telefonni tortib olish uchun urish) qanday ataladi? A) Dushmanona (reaktiv) tajovuz B) Autoagressiya C) Instrumental tajovuz D) Verbal hazil To'g'ri javob: C) Instrumental tajovuz ✔ Izoh: Instrumental tajovuzda zarar yetkazish maqsad emas, balki boshqa narsaga erishish vositasidir. 20. O'smirlik davrini «bo'ron va tazyiq» davri deb ta'riflagan psixolog kim? A) Karl Rojers B) Lev Vygotskiy C) Stenli Xoll D) Jan Piaje To'g'ri javob: C) Stenli Xoll ✔ Izoh: S. Xoll o'smirlikni kayfiyat beqarorligi va ziddiyatlarga to'la davr sifatida tavsiflagan. 21. Maktabda bola huquqlarini buzish holati aniqlansa, o'quvchi yoki ota-ona qayerga murojaat qilishi mumkin? A) Maktab ma'muriyati, ta'lim boshqaruvi va vakolatli davlat organlariga B) Hech qayerga, chunki bu maktabning ichki ishi C) Asosan xorijiy davlatlarning elchixonalariga D) Faqat ijtimoiy tarmoqlarda holatni ommaviy e'lon qilib, muhokama qilish orqali To'g'ri javob: A) Maktab ma'muriyati, ta'lim boshqaruvi va vakolatli davlat organlariga ✔ Izoh: Bola huquqlari buzilganda maktab rahbariyati, yuqori ta'lim boshqaruvi organlari va boshqa vakolatli organlarga murojaat qilinadi. 22. Kompyuterda «Ctrl+C» va «Ctrl+V» odatda nima uchun ishlatiladi? A) Qidirish va almashtirish uchun B) Saqlash va yopish uchun C) Nusxalash va joylashtirish uchun D) Chop etish va o'chirish uchun To'g'ri javob: C) Nusxalash va joylashtirish uchun ✔ Izoh: Ctrl+C belgilangan qismni nusxalaydi, Ctrl+V uni kerakli joyga qo'yadi. 23. Bog'lanish nazariyasida g'amxo'r katta qaytganda unga quvonib intiladigan va tez tinchlanadigan bola qanday bog'lanish turiga ega? A) Qochuvchi B) Ikkilanuvchi-xavotirli C) Ishonchli (xavfsiz) D) Dezorganizatsiyalashgan To'g'ri javob: C) Ishonchli (xavfsiz) ✔ Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 69 Izoh: Ishonchli bog'lanishdagi bola g'amxo'rni xavfsiz tayanch sifatida qabul qilib, undan tasalli oladi. 24. Bulling haqida o'quvchi maslahatchiga murojaat qilganda birinchi navbatda nima qilish kerak? A) Darhol hammaning oldida tajovuzkorni chaqirish B) «E'tibor berma, o'tib ketadi» deyish C) «O'zing aybdorsan» deyish D) Uni diqqat bilan tinglash, so'zlariga ishonish va murojaati uchun minnatdorlik bildirish To'g'ri javob: D) Uni diqqat bilan tinglash, so'zlariga ishonish va murojaati uchun minnatdorlik ✔ bildirish Izoh: Jabrlanuvchiga ishonch bildirish va uni ayblamaslik keyingi murojaatlar va xavfsizlik uchun muhim. 25. Kompyuterning operativ xotirasi (RAM) qanday vazifani bajaradi? A) Tasvir va hujjatlarni qog'ozga chop etadi B) Kompyuterni internet tarmog'iga ulaydi C) Fayllarni uzoq muddat, kompyuter o'chganda ham saqlab turadi D) Ishlayotgan dasturlar va ma'lumotlarni vaqtincha saqlaydi To'g'ri javob: D) Ishlayotgan dasturlar va ma'lumotlarni vaqtincha saqlaydi ✔ Izoh: RAM ishlayotgan dasturlar uchun tezkor vaqtinchalik xotira; quvvat o'chsa, undagi ma'lumot yo'qoladi. 26. Bir yosh inqirozi qaysi yutuq bilan bog'liq holda yuzaga keladi? A) O'qishni o'rganish bilan B) Kasb tanlash bilan C) Jinsiy yetilish bilan D) Yurishni va ilk so'zlarni egallash bilan To'g'ri javob: D) Yurishni va ilk so'zlarni egallash bilan ✔ Izoh: Yurish va avtonom nutqning paydo bo'lishi bolaning mustaqilligini oshirib, bir yosh inqiroziga olib keladi. 27. Bolaning shaxsiy hayoti daxlsizligi huquqi nimani anglatadi? A) Bolaning yozishmalari va telefonini istalgan katta ruxsatsiz tekshirishi mumkinligi B) Bola kattalar bilan muloqot qilmaslik huquqiga egaligi C) Bolaning shaxsiy hayoti, oilasi, yozishmalariga o'zboshimcha aralashilmasligi D) Bola xohlamasa maktabga bormaslik huquqiga egaligi To'g'ri javob: C) Bolaning shaxsiy hayoti, oilasi, yozishmalariga o'zboshimcha aralashilmasligi ✔ Izoh: Hech bir bola shaxsiy hayoti, oilasi, uy-joyi va yozishmalariga o'zboshimcha yoki noqonuniy aralashuvga duchor qilinmasligi kerak. 28. Ta'lim oluvchining huquqlariga qaysi biri kiradi? A) Ichki tartib qoidalariga rioya qilmaslik B) Xavfsiz va sog'lom sharoitda ta'lim olish C) Darsga xohlagancha kelmaslik D) Pedagogni haqorat qilish To'g'ri javob: B) Xavfsiz va sog'lom sharoitda ta'lim olish ✔ Izoh: Ta'lim oluvchi xavfsiz, sog'lig'iga zarar yetkazmaydigan sharoitda ta'lim olish huquqiga ega. 29. Mimika, imo-ishora va tana harakatlarini o'rganuvchi noverbal muloqot sohasi qaysi? A) Kinesika B) Semantika C) Fonetika D) Proksemika To'g'ri javob: A) Kinesika ✔ Izoh: Kinesika tana harakatlarining muloqotdagi ma'nosini o'rganadi. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 70 30. Ochiq kodli (open source) dastur nima? A) Pullik litsenziya bilan tarqatiladigan dastur B) Faqat bitta kompyuterga o'rnatiladigan dastur C) Manba kodi ochiq, uni o'rganish va o'zgartirish mumkin bo'lgan dastur D) Asosan davlat tashkilotlari foydalanadigan, kodi yopiq maxsus dastur To'g'ri javob: C) Manba kodi ochiq, uni o'rganish va o'zgartirish mumkin bo'lgan dastur✔ Izoh: Ochiq kodli dasturlarning manba kodi hamma uchun ochiq, ular litsenziya doirasida erkin o'zgartirilishi mumkin. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 71 12-variant Mashq testlari • bitta to'g'ri javob 1. Birinchi eksperimental psixologiya laboratoriyasining asoschisi kim? A) Vilgelm Vundt B) Zigmund Freyd C) Ivan Pavlov D) Uilyam Djeyms To'g'ri javob: A) Vilgelm Vundt✔ Izoh: Nemis olimi V. Vundt eksperimental psixologiyaning asoschisi sifatida tan olingan. 2. Garvard muzokaralar metodining asosiy tamoyillaridan biri qaysi? A) Odamlarni muammodan ajratish B) Har doim birinchi bo'lib yon bermaslik C) Raqibni chalg'itish D) Faqat o'z pozitsiyasida turib olish To'g'ri javob: A) Odamlarni muammodan ajratish ✔ Izoh: Bu metodda muammoga qat'iy, odamlarga esa yumshoq munosabatda bo'lish tavsiya etiladi. 3. Bilimlarni bloklarga bo'lib, har bir blok mustaqil maqsad, materiallar va nazoratga ega bo'ladigan ta'lim qanday ataladi? A) Frontal ta'lim B) Dogmatik ta'lim C) Modulli ta'lim D) Monologik ta'lim To'g'ri javob: C) Modulli ta'lim ✔ Izoh: Modulli ta'limda har bir modul to'liq o'quv birligi bo'lib, o'quvchi ularni o'z sur'atida o'zlashtirishi mumkin. 4. Differensial ta'lim nimani nazarda tutadi? A) A'lochi o'quvchilar bilan alohida ishlashni B) O'quvchilarning individual farqlarini hisobga olib topshiriq berishni C) Past o'zlashtirgan o'quvchilarni sinfdan ajratishni D) Hamma o'quvchilarga aynan bir xil topshiriqni bir xil muddatda berishni To'g'ri javob: B) O'quvchilarning individual farqlarini hisobga olib topshiriq berishni ✔ Izoh: Differensial yondashuvda topshiriqlar o'quvchilarning darajasi va ehtiyojiga moslab beriladi. 5. Davlat ta'lim muassasalari bilan bir qatorda qanday ta'lim tashkilotlari faoliyat yuritishi mumkin? A) Faqat harbiy muassasalar B) Nodavlat ta'lim tashkilotlari C) Faqat xorijiy elchixonalar D) Asosan diniy muassasalar To'g'ri javob: B) Nodavlat ta'lim tashkilotlari ✔ Izoh: Ta'lim tizimida davlat, nodavlat va davlat-xususiy sheriklik asosidagi tashkilotlar faoliyat yuritadi. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 72 6. Temperamentni to'rt turga ajratish an'anasi qaysi qadimgi shifokor nomi bilan bog'liq? A) Ibn Sino B) Paratsels C) Vezaliy D) Gippokrat To'g'ri javob: D) Gippokrat✔ Izoh: Gippokrat to'rt xil «suyuqlik» haqidagi ta'limoti asosida temperament turlari g'oyasini ilgari surgan, keyin Galen uni rivojlantirgan. 7. Tarbiyaviy ishda sinf rahbari tomonidan sinf o'quvchilari bilan muntazam o'tkaziladigan suhbat va tadbirlar qanday ataladi? A) Sinf soati (tarbiyaviy soat) B) Laboratoriya ishi C) Pedagogik kengash D) Fakultativ To'g'ri javob: A) Sinf soati (tarbiyaviy soat) ✔ Izoh: Sinf soati sinf jamoasini uyushtirish, axloqiy va ijtimoiy masalalarni muhokama qilishning asosiy shaklidir. 8. Dj. Rotter tushunchasiga ko'ra o'z hayotidagi voqealar uchun javobgarlikni asosan o'ziga oladigan shaxs qanday lokus nazoratga ega? A) Neytral B) Internal C) Eksternal D) Diffuz To'g'ri javob: B) Internal ✔ Izoh: Internal lokus nazoratli odam muvaffaqiyat va muvaffaqiyatsizlikni o'z harakatlari bilan bog'laydi. 9. Quyidagilardan qaysi biri ochiq savolga misol bo'ladi? A) «Bugun maktabga bordingizmi?» B) «Maktabdagi bir kuningiz haqida gapirib bera olasizmi?» C) «Siz maktabni yaxshi ko'rasizmi?» D) «Sizning yoshingiz o'n to'rtdami?» To'g'ri javob: B) «Maktabdagi bir kuningiz haqida gapirib bera olasizmi?» ✔ Izoh: Ochiq savollarga «ha» yoki «yo'q» bilan javob berib bo'lmaydi; ular mijozni batafsil gapirishga undaydi. 10. Ota-onaning mehnat migratsiyasida bo'lishi bolaga qanday ta'sir qilishi mumkin va maktab nima qiladi? A) Bolani ota-onasi ketgani uchun ayblash kerak B) Bola qiynalishi mumkin, maktab uni va vasiysini qo'llab-quvvatlaydi C) Bunday holat bolaga hech qanday ta'sir qilmaydi D) Bunday bolani vaqtincha maktabdan chetlatib, uyda qoldirish kerak To'g'ri javob: B) Bola qiynalishi mumkin, maktab uni va vasiysini qo'llab-quvvatlaydi ✔ Izoh: Ota-onasi uzoqda bo'lgan bolalar qo'shimcha e'tibor va qaramog'idagi qarindoshlar bilan hamkorlikka muhtoj. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 73 11. Darsning tashkiliy bosqichidan keyin o'quvchilarning oldingi bilimlarini yodga tushirib, yangi mavzuga tayyorlash qanday ataladi? A) Uyga vazifa berish B) Yakuniy attestatsiya C) Refleksiya D) Bilimlarni faollashtirish (aktualizatsiya) To'g'ri javob: D) Bilimlarni faollashtirish (aktualizatsiya)✔ Izoh: Aktualizatsiya yangi bilimni oldingi bilimlar bilan bog'lash uchun zarur tayanch yaratadi. 12. O'quvchi maslahatchidan uning ma'lumotlari kimlarga berilishini so'radi. To'g'ri javob qaysi? A) «Bu sizning bilishingiz shart bo'lmagan masala» B) «Ma'lumotlaringiz maktabdagi hamma o'qituvchilar va ota-onalarga beriladi» C) «Faqat direktorga aytaman, boshqa hech kimga» D) Qaysi hollarda va kimga, nima maqsadda berilishini halol tushuntirish To'g'ri javob: D) Qaysi hollarda va kimga, nima maqsadda berilishini halol tushuntirish ✔ Izoh: O'quvchi o'z ma'lumotlarining ishlatilishi haqida tushunarli va halol javob olishga haqli. 13. Mahalla O'zbekiston Konstitutsiyasiga ko'ra qanday institut hisoblanadi? A) Fuqarolarning o'zini o'zi boshqarish organi B) Siyosiy partiyaning quyi bo'g'ini C) Xususiy notijorat tashkiloti D) Davlat hokimiyatining tuman darajasidagi mahalliy organi To'g'ri javob: A) Fuqarolarning o'zini o'zi boshqarish organi ✔ Izoh: Mahalla fuqarolar yig'inlari fuqarolarning o'zini o'zi boshqarish organlaridir. 14. Mediatsiyada mediatorning tomon aytganini o'z so'zlari bilan qisqa qayta ifodalashi qanday ataladi? A) Parafraz B) Konfrontatsiya C) Interpretatsiya D) Ultimatum To'g'ri javob: A) Parafraz ✔ Izoh: Parafraz tomonga uning gapi to'g'ri tushunilganini ko'rsatadi va aniqlashtirishga imkon beradi. 15. «Kiberbulling» va «janjal» farqi nimada? A) Ular o'rtasida hech qanday farq yo'q B) Janjal har doim faqat onlayn bo'ladi C) Bullingda qasd, takroriylik va kuchlar nomutanosibligi bor D) Kiberbulling faqat bir marta, tasodifan sodir bo'ladi To'g'ri javob: C) Bullingda qasd, takroriylik va kuchlar nomutanosibligi bor ✔ Izoh: Bulling bir tomonning ikkinchisiga qasddan, takroriy va kuch ustunligi bilan zarar yetkazishidir. 16. Ota-ona bilan muloqotda ochiq savolga misol qaysi? A) «Farzandingiz 13 yoshdami?» B) «Siz bugun keldingizmi?» C) «Uyda farzandingiz o'qishga qanday qaraydi?» D) «Farzandingiz har kuni uy vazifasini bajaradimi yoki yo'qmi?» To'g'ri javob: C) «Uyda farzandingiz o'qishga qanday qaraydi?» ✔ Izoh: Ochiq savollar «ha/yo'q» bilan cheklanmasdan, batafsil javob va fikr almashinuviga imkon beradi. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 74 17. O'quvchi maslahatchiga ishonib aytgan sirini maslahatchi ota-onalar majlisida misol sifatida keltirdi (ism aytmasdan, lekin tanib bo'ladigan holda). Bu qanday baholanadi? A) Bir marta qilinsa, ruxsat etiladi B) Maxfiylikni buzish, chunki o'quvchini tanib olish mumkin C) Ota-onalar uchun foydali va zararsiz tarbiyaviy misol D) Maqbul, chunki o'quvchining ismi aytilmadi To'g'ri javob: B) Maxfiylikni buzish, chunki o'quvchini tanib olish mumkin✔ Izoh: Ism aytilmasa ham shaxsni aniqlash mumkin bo'lgan tafsilotlar maxfiylikni buzadi. 18. Suhbat yakunida yoki bir qismida asosiy fikrlarni jamlab qisqacha bayon qilish qanday texnika? A) Yopiq savol B) Minimal rag'bat C) Umumlashtirish (rezyume) D) Konfrontatsiya To'g'ri javob: C) Umumlashtirish (rezyume) ✔ Izoh: Umumlashtirish suhbat mazmunini tartibga soladi va keyingi bosqichga o'tishni osonlashtiradi. 19. Bloklash funksiyasining kiberbullingdagi foydasi nima? A) Bullini platformada avtomatik jazolaydi B) Bulli bilan aloqani to'xtatib, keyingi xabarlarni cheklaydi C) Bulli yuborgan dalil va xabarlarni avtomatik o'chirib tashlaydi D) Bullining hisobini butunlay yo'q qiladi To'g'ri javob: B) Bulli bilan aloqani to'xtatib, keyingi xabarlarni cheklaydi ✔ Izoh: Bloklash zararli aloqani to'xtatadi, ammo undan oldin dalillarni saqlab qo'yish kerak. 20. Onlayn firibgarlikning keng tarqalgan belgisi qaysi? A) Hech qanday shaxsiy ma'lumot so'ramaslik B) Rasmiy manbadan, shoshilmasdan va aniq ma'lumotlar bilan muloqot qilish C) Juda katta yutuq va'dasi, shoshilish va to'lov yoki kod so'rash D) Aniq va tekshiriladigan aloqa ma'lumotlari To'g'ri javob: C) Juda katta yutuq va'dasi, shoshilish va to'lov yoki kod so'rash ✔ Izoh: Firibgarlar ko'pincha yutuq va'da qilib, shoshiltirib, SMS-kod yoki karta ma'lumotlarini so'raydi. 21. Pedagogning tashqi ko'rinishi va nutqi bo'yicha etik talab qaysi? A) O'quvchilar bilan faqat qattiq ohangda gapirish B) Pedagogning tashqi ko'rinishi va nutqiga hech qanday talab qo'yilmaydi C) Kasbga munosib, odobli va o'quvchilarga namuna bo'ladigan D) Asosan qimmatbaho va zamonaviy kiyim kiyish To'g'ri javob: C) Kasbga munosib, odobli va o'quvchilarga namuna bo'ladigan ✔ Izoh: Pedagogning nutqi va tashqi ko'rinishi madaniyatli bo'lib, o'quvchilarga ijobiy namuna bo'lishi kerak. 22. Ota-ona maslahatchidan boshqa o'quvchi haqida ma'lumot so'radi. To'g'ri javob qaysi? A) Faqat o'sha bolaning baholarini aytib berish B) So'ralgan bola haqida batafsil ma'lumot berib, yordam ko'rsatish C) O'sha bolaning oilasi haqida aytish D) Boshqa bola haqidagi ma'lumot maxfiy ekanini tushuntirib, rad etish To'g'ri javob: D) Boshqa bola haqidagi ma'lumot maxfiy ekanini tushuntirib, rad etish ✔ Izoh: Har bir bola haqidagi ma'lumot maxfiy; uni begona shaxslarga oshkor qilish taqiqlanadi. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 75 23. Kiberbullingning oldini olishda ota-onalarning roli qanday? A) Farzandga eng yangi telefonni sotib olib berish B) Farzandni har qanday onlayn xato uchun jazolash C) Ota-onalarning bu masalada hech qanday roli yo'q, bu maktab ishi D) Farzandining onlayn hayotiga qiziqish va maktab bilan hamkorlik qilish To'g'ri javob: D) Farzandining onlayn hayotiga qiziqish va maktab bilan hamkorlik qilish✔ Izoh: Ota-onalar va maktab hamkorligi bullingni erta aniqlash va to'xtatishga yordam beradi. 24. Restorativ (tiklovchi) yondashuvning maktabdagi asosiy maqsadi nima? A) Faqat aybdorni qattiq jazolash B) Yetkazilgan zararni anglash va tuzatish, munosabatlarni tiklash C) Konfliktni yashirish D) Ishtirokchilarni maktabdan chiqarish To'g'ri javob: B) Yetkazilgan zararni anglash va tuzatish, munosabatlarni tiklash ✔ Izoh: Restorativ yondashuvda huquqbuzar zarar uchun mas'uliyatni tan oladi va jabrlanuvchi bilan munosabatni tiklashga intiladi. 25. Darsning yakunida o'quvchilarning nimani o'rgangani, qanday his qilgani va qiyinchiliklarini tahlil qilish bosqichi qanday ataladi? A) Refleksiya B) Motivatsiya C) Tashkiliy qism D) Aktualizatsiya To'g'ri javob: A) Refleksiya ✔ Izoh: Refleksiya bosqichida o'quvchi o'z faoliyati va natijasini anglab, baholaydi. 26. Guruhda faqat rasmiy vakolati emas, balki shaxsiy obro'si tufayli boshqalarga ta'sir ko'rsatadigan shaxs qanday ataladi? A) Rasmiy rahbar B) Kuzatuvchi C) Norasmiy lider D) Izolyatsiyadagi a'zo To'g'ri javob: C) Norasmiy lider ✔ Izoh: Norasmiy lider guruh a'zolari tomonidan tan olingan obro'ga tayanadi va uning ta'siri ko'pincha rasmiy rahbarnikidan kuchli bo'ladi. 27. Bronfenbrennerning ekologik modelida bola bevosita ishtirok etadigan muhit (oila, sinf) qanday ataladi? A) Mikrotizim B) Ekzotizim C) Xronotizim D) Makrotizim To'g'ri javob: A) Mikrotizim ✔ Izoh: Mikrotizim — bola bevosita o'zaro ta'sirda bo'ladigan yaqin muhit: oila, maktab, tengdoshlar. 28. Maktabda «to'garak» qanday maqsadda tashkil etiladi? A) O'quvchilarning qiziqish va iqtidorini rivojlantirish uchun B) O'qituvchilarning ish faoliyatini tekshirish va baholash uchun C) Yakuniy imtihonlarni topshirib olish uchun D) Intizomni buzgan o'quvchilarni jazolash uchun To'g'ri javob: A) O'quvchilarning qiziqish va iqtidorini rivojlantirish uchun ✔ Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 76 Izoh: To'garaklar o'quvchilarning qiziqishlari, ijodiy va texnik qobiliyatlarini rivojlantiradi. 29. Kiberbulling oqibatlari qaysi biri bo'lishi mumkin? A) O'qishga qiziqish va o'ziga ishonchning oshishi B) Do'stlar sonining ko'payishi C) O'ziga ishonchning oshishi D) Xavotir, depressiya, o'qishda pasayish To'g'ri javob: D) Xavotir, depressiya, o'qishda pasayish✔ Izoh: Kiberbulling og'ir ruhiy oqibatlarga olib kelishi mumkin, shu bois o'z vaqtida aralashish muhim. 30. «0 dan 10 gacha shkalada hozir o'zingizni qanday his qilyapsiz?» savoli qaysi yondashuvga xos texnika? A) Psixoanalitik talqin B) Geshtalt-terapiyaning bo'sh stuli C) Klassik shartlanish D) Yechimga yo'naltirilgan terapiyaning shkala savollari To'g'ri javob: D) Yechimga yo'naltirilgan terapiyaning shkala savollari ✔ Izoh: Shkala savollari mijozning holatini, kichik o'zgarishlarni va keyingi qadamlarni aniqlashga yordam beradi. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 77 13-variant Mashq testlari • bitta to'g'ri javob 1. Ta'lim jarayonining ikki tomonlama xususiyati nimada ifodalanadi? A) O'qituvchi faoliyati (o'qitish) va o'quvchi faoliyati (o'qish)da B) Nazariya va tarixning birligida C) Dars va tanaffusning almashinuvida D) Maktab va oilaning alohida ishlashida To'g'ri javob: A) O'qituvchi faoliyati (o'qitish) va o'quvchi faoliyati (o'qish)da✔ Izoh: Ta'lim o'qituvchining o'qitish faoliyati va o'quvchining o'qish faoliyatining o'zaro bog'liq birligidan iborat. 2. Ijtimoiy me'yorlardan chetga chiquvchi barqaror xulq qanday ataladi? A) Deviant xulq B) Konform xulq C) Altruistik xulq D) Prososial xulq To'g'ri javob: A) Deviant xulq ✔ Izoh: Deviant xulq jamiyatda qabul qilingan axloqiy yoki huquqiy me'yorlardan og'ishdir. 3. «Insonga iloji boricha ko'proq talab qo'yish va unga iloji boricha ko'proq hurmat ko'rsatish» tamoyili kimga tegishli? A) Iogann Gerbart B) Anton Makarenko C) Jan-Jak Russo D) Djon Lokk To'g'ri javob: B) Anton Makarenko ✔ Izoh: Makarenko talabchanlik va hurmat birligini tarbiyaning asosiy tamoyili deb hisoblagan. 4. Z. Freyd nazariyasida psixoseksual rivojlanishning birinchi bosqichi qaysi? A) Latent B) Anal C) Fallik D) Oral To'g'ri javob: D) Oral ✔ Izoh: Freyd bo'yicha birinchi yilda lazzat manbai og'iz sohasi bilan bog'liq bo'lgani uchun bosqich oral deb ataladi. 5. Bandura kiritgan, insonning muayyan vazifani bajara olishiga bo'lgan ishonchi qanday ataladi? A) Konformlik B) Atributsiya C) Lokus nazorat D) O'z-o'zi samaradorligi (self-efficacy) To'g'ri javob: D) O'z-o'zi samaradorligi (self-efficacy) ✔ Izoh: O'z-o'zi samaradorligi yuqori bo'lgan o'quvchi qiyinchiliklarda ham harakatini davom ettiradi. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 78 6. «Men o'zim!», negativizm va o'jarlik bilan tavsiflanadigan yosh inqirozi qaysi? A) Yetti yosh inqirozi B) O'smirlik inqirozi C) Uch yosh inqirozi D) Bir yosh inqirozi To'g'ri javob: C) Uch yosh inqirozi✔ Izoh: Uch yosh inqirozida bola mustaqillikka intilib, kattalar talablariga qarshilik ko'rsatadi. 7. Ilk o'spirinlik (taxminan 15–17 yosh) davrining asosiy vazifasi nima deb hisoblanadi? A) Kasbiy va shaxsiy o'zini belgilash B) Rolli o'yinni o'zlashtirish C) Nutqni egallash D) Yurishni o'rganish To'g'ri javob: A) Kasbiy va shaxsiy o'zini belgilash ✔ Izoh: Ilk o'spirinlikda kelajak rejalarini tuzish va kasb tanlash asosiy rivojlanish vazifasiga aylanadi. 8. Kompyuterda «Ctrl+Z» tugmalar birikmasi odatda nima qiladi? A) Belgilangan matnni nusxalaydi B) Ochiq faylni xotiraga saqlaydi C) Oxirgi amalni bekor qiladi D) Ishlayotgan dasturni yopadi To'g'ri javob: C) Oxirgi amalni bekor qiladi ✔ Izoh: Ctrl+Z ko'pchilik dasturlarda oxirgi bajarilgan amalni bekor qiladi. 9. O'quvchining maxfiy ma'lumotlari yoki shaxsiy rasmlarini uning roziligisiz boshqalarga tarqatish qanday kiberbulling turi? A) Strimming B) Blogging C) Fleyming D) Autting (shaxsiy sirlarni oshkor qilish) To'g'ri javob: D) Autting (shaxsiy sirlarni oshkor qilish) ✔ Izoh: Autting jabrlanuvchining shaxsiy ma'lumotlarini oshkor qilib, uni sharmanda qilishga qaratilgan. 10. Sotsiometriyada hech qanday tanlov olmagan o'quvchi qanday toifaga kiradi? A) «Afzal ko'rilganlar» B) «Yulduzlar» C) «Liderlar» D) «Izolyatsiyadagilar» To'g'ri javob: D) «Izolyatsiyadagilar» ✔ Izoh: Izolyatsiyadagi o'quvchilarga maktab maslahatchisi alohida e'tibor qaratishi kerak, chunki ular ijtimoiy chetlanish xavfida. 11. Donald Super nazariyasining asosiy g'oyasi nima? A) Kasb tanlovini faqat irsiyat va genlar belgilaydi B) Kasb faqat bir marta, tasodifiy tarzda tanlanadi C) Kasb tanlovini faqat ish haqi miqdori belgilaydi D) Karyera hayot davomida bosqichma-bosqich rivojlanadi To'g'ri javob: D) Karyera hayot davomida bosqichma-bosqich rivojlanadi ✔ Izoh: Super karyerani hayot davomida o'zgarib boruvchi va shaxsning o'zi haqidagi tasavvuriga bog'liq jarayon deb biladi. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 79 12. Zo'ravonlik qurboni bo'lgan bola Konvensiyaga ko'ra nimaga haqli? A) Jismoniy va ruhiy tiklanish hamda ijtimoiy reintegratsiyaga B) Konvensiyada maxsus yordam nazarda tutilmagan C) Faqat jinoyatchining jazolanishini va moddiy tovon to'lanishini talab qilishga D) Faqat bir martalik moddiy kompensatsiya olishga To'g'ri javob: A) Jismoniy va ruhiy tiklanish hamda ijtimoiy reintegratsiyaga✔ Izoh: Davlat zo'ravonlik qurboni bo'lgan bolaning jismoniy va ruhiy tiklanishi hamda jamiyatga qaytishiga yordam beradi. 13. Kasbiy qiziqish va kasbiy qobiliyat o'rtasidagi farq nima? A) Qobiliyat har doim qiziqishdan keyin paydo bo'ladi B) Qiziqish faqat bolalarda, qobiliyat esa faqat kattalarda bo'ladi C) Qiziqish — faoliyatga intilish, qobiliyat — uni yaxshi bajara olish D) Ular bir xil tushuncha, faqat nomlari boshqacha To'g'ri javob: C) Qiziqish — faoliyatga intilish, qobiliyat — uni yaxshi bajara olish ✔ Izoh: Qiziqish va qobiliyat har doim mos kelavermaydi, shu bois ikkalasi ham alohida o'rganiladi. 14. Ginzberg nazariyasida o'smir qiziqish, qobiliyat va qadriyatlarini hisobga ola boshlaydigan davr qaysi? A) Fantaziya (xayoliy) davri B) Real (realistik) davr C) Barqarorlik davri D) Sinov (tentative) davri To'g'ri javob: D) Sinov (tentative) davri ✔ Izoh: Sinov davrida o'smir qiziqishlari, qobiliyatlari va qadriyatlarini kasb tanlovi bilan bog'lay boshlaydi. 15. Qadimgi Yunonistonda «pedagog» deb kim atalgan? A) Harbiy mashg'ulot o'qituvchisi B) Shahar kengashining a'zosi C) Faylasuflar maktabining rahbari D) Bolani maktabga olib borib-keltiruvchi qul To'g'ri javob: D) Bolani maktabga olib borib-keltiruvchi qul ✔ Izoh: «Pedagog» (paidagogos) so'zma-so'z «bola yetaklovchi» degani bo'lib, xo'jayin bolasini maktabga olib boruvchi qul shunday atalgan. 16. J. Boulbi nazariyasiga ko'ra bolaning asosiy g'amxo'rlik qiluvchi kattaga emotsional bog'lanishi nima deb ataladi? A) Identifikatsiya B) Bog'lanish (attachment) C) Imprinting D) Konformlik To'g'ri javob: B) Bog'lanish (attachment) ✔ Izoh: Boulbi bog'lanishni bolaning xavfsizlik ehtiyojiga asoslangan biologik va emotsional tizim sifatida tavsiflagan. 17. CAPTCHA nima uchun qo'llaniladi? A) Saytdagi rasmlar sifatini oshirish uchun B) Sayt sahifalarini tezroq yuklash uchun C) Foydalanuvchiga unutilgan parolni avtomatik eslatib turish uchun D) Foydalanuvchi bot emas, inson ekanini tekshirish uchun To'g'ri javob: D) Foydalanuvchi bot emas, inson ekanini tekshirish uchun ✔ Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 80 Izoh: CAPTCHA avtomatik dasturlarning (botlarning) saytga ommaviy kirishini cheklaydi. 18. Karyera maslahati jarayonining birinchi bosqichi odatda qaysi? A) Ishonchli munosabat o'rnatish va o'quvchi ehtiyojini aniqlash B) O'quvchiga darhol tayyor kasbni tanlab berish C) Asosan test natijasini o'quvchiga darhol e'lon qilib, kasbni belgilash D) Birinchi uchrashuvdayoq rezyume yozdirish To'g'ri javob: A) Ishonchli munosabat o'rnatish va o'quvchi ehtiyojini aniqlash✔ Izoh: Maslahat ishonchli aloqa va o'quvchining so'rovini tushunishdan boshlanadi. 19. Dual ta'limning mohiyati nimada? A) Darslarning ikki tilda bir vaqtda o'tilishida B) Mashg'ulotlarning ikki smenada, kunduzi va kechqurun bo'lishida C) Nazariy ta'lim muassasada, amaliy qismi ish beruvchi korxonada D) O'quvchining ikki maktabda parallel o'qishida To'g'ri javob: C) Nazariy ta'lim muassasada, amaliy qismi ish beruvchi korxonada ✔ Izoh: Dual ta'limda nazariy bilim ta'lim muassasasida, amaliy ko'nikmalar esa ish beruvchi korxonada egallanadi. 20. Kishining bir-biriga zid ikki bilim yoki e'tiqodi bo'lganda yuzaga keladigan noqulaylik holati qanday ataladi? A) Deindividuatsiya B) Konformlik C) Kognitiv dissonans D) Frustratsiya To'g'ri javob: C) Kognitiv dissonans ✔ Izoh: L. Festinger nazariyasiga ko'ra inson dissonansni kamaytirish uchun fikri yoki xulqini o'zgartirishga intiladi. 21. Bullingning oldini olishda «butun maktab yondashuvi» nimani anglatadi? A) Faqat tajovuzkorni jazolash B) Ma'muriyat, o'qituvchilar, o'quvchilar va ota-onalarni qamrab olgan izchil choralar C) Faqat jabrlanuvchini boshqa maktabga o'tkazish D) Faqat bir martalik ma'ruza o'qish To'g'ri javob: B) Ma'muriyat, o'qituvchilar, o'quvchilar va ota-onalarni qamrab olgan izchil choralar ✔ Izoh: Tadqiqotlar bullingga qarshi eng samarali choralar butun maktab hamjamiyatini qamrab olganini ko'rsatadi. 22. Fanlar ro'yxati, ularni o'rganish tartibi va haftalik soatlar taqsimotini belgilovchi hujjat qaysi? A) Darslik B) O'quv reja C) O'quv dasturi D) Metodik qo'llanma To'g'ri javob: B) O'quv reja ✔ Izoh: O'quv rejada o'rganiladigan fanlar, ularning sinflar bo'yicha ketma-ketligi va soatlari ko'rsatiladi. 23. O'quvchiga nisbatan ruhiy bosim (kamsitish, haqorat, qo'rqitish) qo'llash qanday baholanadi? A) Ota-ona roziligi bo'lsa, qonuniy tarbiya usuli B) Intizom saqlashning samarali va qonuniy usuli C) Intizomni tiklash uchun qisqa muddat qo'llanadigan maqbul chora D) O'quvchi qadr-qimmatini buzuvchi, yo'l qo'yilmaydigan harakat To'g'ri javob: D) O'quvchi qadr-qimmatini buzuvchi, yo'l qo'yilmaydigan harakat ✔ Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 81 Izoh: Ruhiy zo'ravonlik ham jismoniy zo'ravonlik kabi o'quvchi huquqlarini buzadi va taqiqlanadi. 24. Quyidagi jumlalardan qaysi biri «Men-xabar»ga misol bo'ladi? A) «Sen hech qachon gap tinglamaysan!» B) «Sen doim xalaqit berasan!» C) «Darsda shovqin bo'lganda men tushuntirishga qiynalaman» D) «Senga necha marta aytish kerak?» To'g'ri javob: C) «Darsda shovqin bo'lganda men tushuntirishga qiynalaman»✔ Izoh: «Men-xabar» xulqni, uning ta'sirini va so'zlovchining his-tuyg'usini ayblamasdan bayon qiladi. 25. Konvensiyaga ko'ra maktab intizomi qanday usullar bilan ta'minlanishi kerak? A) Qo'rqitish va sinf oldida kamsitish bilan B) Tushlikdan mahrum qilish kabi choralar bilan C) Yengil jismoniy jazo qo'llash usullari bilan D) Bolaning inson qadr-qimmatiga mos usullar bilan To'g'ri javob: D) Bolaning inson qadr-qimmatiga mos usullar bilan ✔ Izoh: Maktab intizomi bolaning inson qadr-qimmatini hurmat qiladigan va Konvensiyaga mos usullar bilan ta'minlanadi. 26. Fishing (phishing) nima? A) Soxta xabar yoki sayt orqali shaxsiy ma'lumotlarni aldab olish B) Muhim fayllarni bulutli xotiraga zaxiralash C) Kompyuterni keraksiz fayllardan tozalash D) Internet orqali baliq va dengiz mahsulotlarini sotish xizmati To'g'ri javob: A) Soxta xabar yoki sayt orqali shaxsiy ma'lumotlarni aldab olish ✔ Izoh: Fishingda firibgarlar ishonchli tashkilot nomidan soxta xabar yuborib parol yoki karta ma'lumotlarini o'g'irlaydi. 27. Ta'lim muassasasi ichki tartib qoidalari kimlar uchun majburiy? A) Asosan muassasa rahbariyati va pedagogik kengash a'zolari uchun B) Ta'lim jarayonining har bir ishtirokchisi uchun C) Faqat ta'lim oluvchilar uchun D) Maktabga kelgan mehmonlar uchun To'g'ri javob: B) Ta'lim jarayonining har bir ishtirokchisi uchun ✔ Izoh: Ichki tartib qoidalari o'quvchilar, pedagoglar va boshqa xodimlar uchun birdek amal qiladi. 28. Konvensiyaga ko'ra bola qanday axborotga ega bo'lish huquqiga ega? A) Yoshidan qat'i nazar, hech qanday cheklov va himoyasiz istalgan turdagi axborotga B) Faqat davlat ommaviy axborot vositalari tarqatgan axborotga C) Turli manbalardan, rivojiga foydali axborotga, zararli axborotdan himoyalangan holda D) Faqat maktab darsliklari va o'quv qo'llanmalaridagi axborotga To'g'ri javob: C) Turli manbalardan, rivojiga foydali axborotga, zararli axborotdan himoyalangan ✔ holda Izoh: Bola foydali axborotdan foydalanish huquqiga ega, davlat esa uni zararli axborotdan himoya qilish choralarini ko'radi. 29. Ilovalar va platformalarning «foydalanish shartlari»ni o'qish nima uchun muhim? A) Ular faqat reklama matnidan iborat bo'lgani uchun B) Ular foydalanuvchiga hech qanday foydali ma'lumot bermaydi C) Ularni o'qish foydalanuvchilarga taqiqlangan D) Ma'lumotlaringiz qanday yig'ilib ishlatilishini bilish uchun To'g'ri javob: D) Ma'lumotlaringiz qanday yig'ilib ishlatilishini bilish uchun ✔ Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 82 Izoh: Shartlar va maxfiylik siyosati shaxsiy ma'lumotlar qanday ishlatilishi haqida muhim ma'lumot beradi. 30. O'quvchining o'z kuchiga ishonchi past. Karyera maslahatida qanday yondashuv samarali? A) Uni muvaffaqiyatli sinfdoshlari bilan solishtirib, ko'proq harakat qilishga undash B) Faqat eng oson kasblarni tavsiya etish C) Kichik yutuqlariga tayanib, erishiladigan maqsadlar qo'yish D) Uning kamchiliklarini birma-bir ko'rsatib berish To'g'ri javob: C) Kichik yutuqlariga tayanib, erishiladigan maqsadlar qo'yish✔ Izoh: Kichik yutuqlar va bosqichma-bosqich maqsadlar o'z kuchiga ishonchni mustahkamlaydi. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 83 14-variant Mashq testlari • bitta to'g'ri javob 1. Onlayn tanishgan odam bilan real hayotda uchrashish haqida bolalarga qanday maslahat beriladi? A) Ota-onaga bildirmasdan, yashirin uchrashish B) Ota-onasiga aytmasdan, yolg'iz uchrashmaslik C) Kechki vaqtda, odam kam joyda uchrashish D) Uchrashuvdan oldin uy manzilini yuborish To'g'ri javob: B) Ota-onasiga aytmasdan, yolg'iz uchrashmaslik✔ Izoh: Onlayn tanishlar o'zini boshqacha ko'rsatishi mumkin; bunday uchrashuvlar faqat kattalar xabardorligida bo'lishi kerak. 2. Ikki o'quvchi bir kompyuterdan foydalanish uchun janjallashsa, bu konflikt qaysi sababga ko'ra kelib chiqqan? A) Cheklangan resurslar taqsimoti B) Qadriyatlar ziddiyati C) Ichki shaxsiy ziddiyat D) Rol noaniqligi To'g'ri javob: A) Cheklangan resurslar taqsimoti ✔ Izoh: Resurs (vaqt, buyum, joy) cheklangan bo'lganda uni taqsimlash konfliktning keng tarqalgan sababidir. 3. Baumrind tasnifiga ko'ra iliqlik va aniq talablar uyg'unlashgan tarbiya uslubi qanday ataladi? A) Beparvo (e'tiborsiz) B) Avtoritar (buyruqbozlik) C) Avtoritetli (demokratik) D) Erkin (permissiv) To'g'ri javob: C) Avtoritetli (demokratik) ✔ Izoh: Avtoritetli uslubda ota-ona mehribon, lekin aniq chegaralar qo'yadi; bu bolaning rivoji uchun eng qulay deb hisoblanadi. 4. Maslahatda «Nima uchun?» savolini ko'p berish nima uchun tavsiya etilmaydi? A) U suhbatni tezlashtiradi B) U doimo eng aniq javobni beradi C) U mijozda himoyalanish va o'zini oqlash reaksiyasini uyg'otishi mumkin D) U mijozni rag'batlantiradi To'g'ri javob: C) U mijozda himoyalanish va o'zini oqlash reaksiyasini uyg'otishi mumkin ✔ Izoh: «Nima uchun» savoli ko'pincha ayblov sifatida qabul qilinadi; uning o'rniga «Nima sabab bo'ldi?» kabi savollar ishlatiladi. 5. Maslahatchi o'quvchini ota-onasining roziligisiz uzoq muddatli psixologik terapiyaga jalb qilishi qanday baholanadi? A) Faqat ta'til davrida ruxsat etiladi B) Direktorning og'zaki ruxsati yetarli C) Qonuniy vakil roziligisiz bo'lsa, etikaga zid D) Har doim to'g'ri, chunki maqsad bolaga yordam berish To'g'ri javob: C) Qonuniy vakil roziligisiz bo'lsa, etikaga zid ✔ Izoh: Voyaga yetmaganlar bilan muntazam xizmatlarda, favqulodda holatlardan tashqari, qonuniy vakil roziligi zarur. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 84 6. Ongning muayyan ob'ektga yo'naltirilishi va unda jamlanishi qaysi psixik jarayonga xos? A) Nutq B) Diqqat C) Xotira D) Xayol To'g'ri javob: B) Diqqat✔ Izoh: Diqqat ongning tanlab yo'naltirilishi va jamlanishini ta'minlaydi. 7. Fanlarni (fan, texnologiya, muhandislik, san'at, matematika) integratsiyalab o'qitishga asoslangan yondashuv qanday ataladi? A) STEAM B) SWOT C) PISA D) TOEFL To'g'ri javob: A) STEAM ✔ Izoh: STEAM yondashuvi turli fanlarni amaliy loyihalarda birlashtirib, ijodiy va muhandislik fikrlashni rivojlantiradi. 8. Maslahatchi bilan ishlash muddati tugagan o'quvchining ma'lumotlari maxfiyligi qachon tugaydi? A) O'quvchi maktabni bitirgan kuni B) Maxfiylik majburiyati muddatsiz saqlanadi C) Maslahat tugaganidan bir oy o'tgach o'z-o'zidan tugaydi D) Maslahatchi ishdan bo'shagan kuni To'g'ri javob: B) Maxfiylik majburiyati muddatsiz saqlanadi ✔ Izoh: Maxfiylik majburiyati maslahat tugaganidan keyin ham amal qiladi. 9. Bolaning ruxsatisiz uning rasmini ota-ona ijtimoiy tarmoqda e'lon qilishi haqida qaysi fikr to'g'ri? A) Bunday postning bola uchun hech qanday oqibati bo'lmaydi B) Asosiysi — post ko'p layk to'plashi C) Bolaning raqamli izi va xavfsizligiga ta'sir qiladi D) Bolaning fikri bu masalada ahamiyatsiz To'g'ri javob: C) Bolaning raqamli izi va xavfsizligiga ta'sir qiladi ✔ Izoh: Bolaning rasmlari uzoq saqlanadigan raqamli iz qoldiradi; uning fikri va xavfsizligini hisobga olish kerak. 10. Freyd bo'yicha shaxs tuzilmasida axloqiy me'yorlar va vijdonni ifodalovchi qism qaysi? A) Id (U) B) Ego (Men) C) Super-ego (Yuqori Men) D) Persona To'g'ri javob: C) Super-ego (Yuqori Men) ✔ Izoh: Super-ego ota-ona va jamiyatdan o'zlashtirilgan axloqiy me'yorlarni ifodalaydi. 11. Dj. Millerning mashhur maqolasiga ko'ra qisqa muddatli xotira hajmi taxminan qancha element? A) 20 ± 5 B) 7 ± 2 C) 12 ± 3 D) 3 ± 1 To'g'ri javob: B) 7 ± 2 ✔ Izoh: J. Miller 1956-yilda qisqa muddatli xotira o'rtacha 7 ± 2 birlikni saqlashini ko'rsatgan. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 85 12. Konflikt ishtirokchilarining muammoni emas, bir-birining shaxsini muhokama qilishga o'tishi qanday oqibatga olib keladi? A) Konflikt tezda hal bo'ladi B) Tomonlar yaqinlashadi C) Konflikt keskinlashadi va hal qilish qiyinlashadi D) Konflikt ob'ekti aniqlashadi To'g'ri javob: C) Konflikt keskinlashadi va hal qilish qiyinlashadi✔ Izoh: Shaxsga o'tish (ayblash, haqorat) eskalatsiyaning asosiy belgilaridan biri bo'lib, kelishuvni qiyinlashtiradi. 13. Maslahatchi o'quvchiga nisbatan empatiya ko'rsatishi nimani anglatadi? A) O'quvchini doim faqat maqtab, tanqid qilmaslikni B) O'quvchining har bir talabini so'zsiz bajarishni C) O'quvchi bilan birga yig'lab, uning holatiga to'liq berilib ketishni D) O'quvchi his-tuyg'ularini tushunib, uni hukm qilmasdan qabul qilishni To'g'ri javob: D) O'quvchi his-tuyg'ularini tushunib, uni hukm qilmasdan qabul qilishni ✔ Izoh: Empatiya — o'quvchi kechinmalarini uning nuqtai nazaridan tushunish va buni hurmat bilan ifoda etish. 14. Baumrind tasnifida past iliqlik va past nazorat bilan tavsiflanadigan uslub qaysi? A) Beparvo (e'tiborsiz) B) Avtoritetli (demokratik) C) Avtoritar (qat'iy) D) Erkin (permissiv) To'g'ri javob: A) Beparvo (e'tiborsiz) ✔ Izoh: Beparvo uslubda ota-ona bolaga na yetarli mehr, na nazorat ko'rsatadi; bu bola rivojiga eng salbiy ta'sir qiladi. 15. Kiberbullingda anonimlik bulliga qanday ta'sir qiladi? A) Bullini javobgarlikni his qilishga va to'xtashga majbur qiladi B) Jazosizlik hissini berib, shafqatsizlikni kuchaytiradi C) Bullini har doim mehribonroq qiladi D) Bulli xulqiga hech qanday ta'sir qilmaydi To'g'ri javob: B) Jazosizlik hissini berib, shafqatsizlikni kuchaytiradi ✔ Izoh: Anonimlik odamlarga o'z harakatining oqibatini kamroq his qildiradi. 16. Ajrashgan ota-onalarning har ikkisi bolaning maktabdagi ahvoli haqida ma'lumot so'rasa, maktab qanday yo'l tutadi? A) Faqat bolaning otasi bilan ishlaydi B) Nizo bo'lmasligi uchun hech kimga ma'lumot bermaydi C) Asosan bola yashaydigan ota-ona bilan ishlaydi D) Sud cheklovi bo'lmasa, ikkalasini ham xabardor qiladi To'g'ri javob: D) Sud cheklovi bo'lmasa, ikkalasini ham xabardor qiladi ✔ Izoh: Ota-onalik huquqi cheklanmagan bo'lsa, ikkala ota-ona ham farzandi ta'limi haqida ma'lumot olishga haqli. 17. Kasbga yo'naltirish maslahatining klassik «shaxs va kasb mosligi» modelini ilk bor taklif qilgan olim kim? A) Ivan Pavlov B) Zigmund Freyd C) Karl Rojers D) Frank Parsons To'g'ri javob: D) Frank Parsons ✔ Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 86 Izoh: F. Parsons kasb tanlashda o'zini bilish, kasblarni bilish va ularni o'zaro moslashtirishni taklif qilgan. 18. Ta'lim tizimidagi «tinglovchi» atamasi odatda kimga nisbatan ishlatiladi? A) Umumta'lim maktabining boshlang'ich sinf o'quvchisiga B) Ta'lim muassasasining rahbar xodimiga C) Maktabgacha ta'lim tashkiloti tarbiyalanuvchisiga D) Malaka oshirish va qayta tayyorlash kursi ishtirokchisiga To'g'ri javob: D) Malaka oshirish va qayta tayyorlash kursi ishtirokchisiga✔ Izoh: Tinglovchi asosan malaka oshirish, qayta tayyorlash va qisqa kurslarda o'qiyotgan shaxsdir. 19. Ota-onalar yig'ilishida alohida o'quvchining muammolarini ommaviy muhokama qilish haqida qaysi fikr to'g'ri? A) Maxfiylikni buzadi, shaxsiy masalalar alohida suhbatda hal qilinadi B) Shaffoflik uchun zarur va foydali amaliyot C) Ota-onalarni tarbiyalashning samarali, ochiq va shaffof usuli D) Maktab nizomida belgilangan majburiy talab To'g'ri javob: A) Maxfiylikni buzadi, shaxsiy masalalar alohida suhbatda hal qilinadi ✔ Izoh: Bolaning shaxsiy muammolari faqat uning ota-onasi bilan alohida muhokama qilinadi. 20. O'quvchilarning dars vaqtidan tashqari qiziqishlari bo'yicha muntazam faoliyati (masalan, to'garak) qaysi ish turiga kiradi? A) Davlat imtihoni B) Darsdan tashqari ish C) Attestatsiya D) Nazorat ishi To'g'ri javob: B) Darsdan tashqari ish ✔ Izoh: To'garaklar, klublar va seksiyalar darsdan tashqari tarbiyaviy ishning asosiy shakllaridir. 21. Ixtisoslashtirilgan maktablar (masalan, aniq fanlarga ixtisoslashgan) qanday maqsadda tashkil etiladi? A) Ko'pchilik fanlarni faqat chet tilida o'qitish B) O'quvchilarni faqat sport bilan shug'ullantirish C) O'zlashtirishi past o'quvchilarni alohida sinflarda bir joyga jamlash D) Muayyan fanlarni chuqur o'rgatish va iqtidorni rivojlantirish To'g'ri javob: D) Muayyan fanlarni chuqur o'rgatish va iqtidorni rivojlantirish ✔ Izoh: Ixtisoslashtirilgan maktablar iqtidorli o'quvchilarga muayyan fanlarni chuqurlashtirib o'qitadi. 22. Ota-onalar bilan onlayn guruh (messenjer) orqali muloqotda qaysi qoida muhim? A) Kechasi ham ota-onalarga doimiy xabar yuborish B) Bolalarning shaxsiy muammolarini ham umumiy guruhda muhokama qilish C) Ayrim ota-onalarni guruhda ochiq tanqid qilish D) Umumiy ma'lumotlarni guruhda, shaxsiy masalalarni alohida muhokama qilish To'g'ri javob: D) Umumiy ma'lumotlarni guruhda, shaxsiy masalalarni alohida muhokama qilish ✔ Izoh: Umumiy guruh e'lonlar uchun, shaxsiy masalalar esa faqat individual muloqot uchun. 23. «Pastlik kompleksi» tushunchasi va individual psixologiya qaysi olimga tegishli? A) Karl Yung B) Karen Xorni C) Viktor Frankl D) Alfred Adler To'g'ri javob: D) Alfred Adler ✔ Izoh: A. Adler pastlik hissini va uni kompensatsiya qilishga intilishni shaxs rivojining muhim omili deb bilgan. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 87 24. K. Levin bo'yicha ikki yoqimli variantdan birini tanlash zarurati qanday ichki konflikt turi? A) «Qochish — qochish» B) «Qochish — hujum» C) «Yaqinlashish — qochish» D) «Yaqinlashish — yaqinlashish» To'g'ri javob: D) «Yaqinlashish — yaqinlashish»✔ Izoh: Masalan, ikki qiziqarli to'garakdan birini tanlash shunday ichki ziddiyatga misol bo'ladi. 25. Aaron Bek nomi bilan bog'liq, depressiya darajasini baholashda keng qo'llanadigan so'rovnoma qaysi? A) Bine–Simon testi B) Shulte jadvallari C) Bek depressiya shkalasi D) Roshax testi To'g'ri javob: C) Bek depressiya shkalasi ✔ Izoh: Bek depressiya shkalasi o'z-o'zini baholash so'rovnomasi bo'lib, depressiv simptomlarning og'irligini aniqlashga yordam beradi. 26. Bloom taksonomiyasida eng quyi bilish darajasi qaysi? A) Eslab qolish B) Yaratish C) Tahlil qilish D) Baholash To'g'ri javob: A) Eslab qolish ✔ Izoh: Taksonomiyaning birinchi, eng oddiy darajasi ma'lumotni eslab qolish va qayta aytib berishdir. 27. Inklyuziv ta'lim nimani anglatadi? A) Alohida ehtiyojli bolalarni umumiy muassasada birga o'qitish B) Ta'limni faqat nodavlat maktablarda tashkil etish C) Alohida ehtiyojli bolalarni faqat uyda individual o'qitish D) Asosan iqtidorli bolalar uchun alohida sinf ochish To'g'ri javob: A) Alohida ehtiyojli bolalarni umumiy muassasada birga o'qitish ✔ Izoh: Inklyuziv ta'lim alohida ta'lim ehtiyojlari va individual imkoniyatlarni hisobga olib, barcha bolalarni birga o'qitishga qaratilgan. 28. «BBB» (Bilaman — Bilishni xohlayman — Bilib oldim) jadvalining asosiy maqsadi nima? A) Mavzu bo'yicha bilim va qiziqishni aniqlab, o'rganilganini aks ettirish B) Uy vazifasini bekor qilish C) O'quvchilarni jazolash D) Davomatni hisobga olish To'g'ri javob: A) Mavzu bo'yicha bilim va qiziqishni aniqlab, o'rganilganini aks ettirish ✔ Izoh: BBB jadvali oldingi bilimni faollashtiradi, qiziqishni aniqlaydi va dars oxirida refleksiyaga yordam beradi. 29. Kompyuter va internet yordamida o'qituvchi va o'quvchi masofadan turib ishlaydigan ta'lim shakli qaysi? A) Eksternat B) Sirtqi imtihon C) Masofaviy ta'lim D) Ekskursiya To'g'ri javob: C) Masofaviy ta'lim ✔ Izoh: Masofaviy ta'limda o'quv jarayoni axborot-kommunikatsiya texnologiyalari orqali tashkil etiladi. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 88 30. Onlayn post joylashdan oldin qaysi qoidaga amal qilish kerak? A) «Joylashdan oldin o'yla»: bu kimgadir zarar yetkazmaydimi? B) Ko'proq layk olish haqida o'ylash C) Boshqalarni masxara qiluvchi, ko'p layk oladigan kontentni tanlash D) Har qanday narsani o'ylamasdan tezroq joylash To'g'ri javob: A) «Joylashdan oldin o'yla»: bu kimgadir zarar yetkazmaydimi?✔ Izoh: Internetga joylangan narsa uzoq saqlanib qoladi, shuning uchun oqibatini oldindan o'ylash kerak. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 89 15-variant Mashq testlari • bitta to'g'ri javob 1. Quyidagilardan qaysi biri o'quvchi uchun himoya omili hisoblanadi? A) Oilada doimiy janjallar B) Kamida bitta ishonchli, qo'llab-quvvatlovchi katta odamning borligi C) Tengdoshlar orasida yolg'izlanish D) Maktabdan uzoqlashish To'g'ri javob: B) Kamida bitta ishonchli, qo'llab-quvvatlovchi katta odamning borligi✔ Izoh: Ishonchli katta bilan munosabat qiyin vaziyatlarda bolaning moslashuvchanligini oshiruvchi muhim himoya omilidir. 2. Konvensiyaga ko'ra bolaning dam olish va o'yin huquqi bormi? A) Ta'til davrida dam olish huquqi tan olinadi B) Ota-ona ruxsat bergandagina dam olish va o'yin huquqi paydo bo'ladi C) Yo'q, Konvensiya faqat o'qish huquqini tan oladi D) Ha, dam olish, o'yin va madaniy hayotda ishtirok etish huquqi bor To'g'ri javob: D) Ha, dam olish, o'yin va madaniy hayotda ishtirok etish huquqi bor ✔ Izoh: Konvensiya bolaning dam olish, bo'sh vaqt, yoshiga mos o'yin va madaniy hayotda qatnashish huquqini tan oladi. 3. Kiberbullingning an'anaviy bullingdan farq qiluvchi xususiyati qaysi? A) Faqat maktab hovlisida sodir bo'ladi B) Tajovuzkor anonim bo'lishi va ta'sir 24 soat davom etishi mumkin C) Faqat kattalar o'rtasida bo'ladi D) Hech qanday iz qoldirmaydi To'g'ri javob: B) Tajovuzkor anonim bo'lishi va ta'sir 24 soat davom etishi mumkin ✔ Izoh: Onlayn muhitda jabrlanuvchi uyda ham xavfsiz emas, kontent tez tarqaladi va tajovuzkor yashirinishi mumkin. 4. Levin tadqiqotlarida rahbar yo'qligida ish deyarli to'xtab, tajovuzkorlik yoki loqaydlik kuzatilgan uslub qaysi? A) Avtoritar B) Hamkorlikka asoslangan C) Transformatsion D) Demokratik To'g'ri javob: A) Avtoritar ✔ Izoh: Avtoritar rahbarlikda guruh rahbar nazoratiga qaram bo'lib, u ketishi bilan faoliyat susaygan. 5. Kasb tanlashda o'quvchining sog'lig'i qanday hisobga olinadi? A) Sog'liq kasb tanlashda umuman hisobga olinmaydi B) Faqat sport sohasini tanlaganlar uchun hisobga olinadi, boshqalarga emas C) Ayrim kasblarning tibbiy talablari va cheklovlarini bilish uchun D) Tibbiyot sohasini tanlaganlar uchun hisobga olinadi To'g'ri javob: C) Ayrim kasblarning tibbiy talablari va cheklovlarini bilish uchun ✔ Izoh: Ba'zi kasblar muayyan sog'liq talablariga ega, shuning uchun tanlovda bu ham hisobga olinadi. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 90 6. L.S. Vygotskiy kiritgan «yaqin rivojlanish zonasi» tushunchasi nimani bildiradi? A) Bolaning yashash hududini B) Bola kattalar yordamida bajara oladigan, lekin hali mustaqil bajara olmaydigan ishlar doirasini C) Bola mustaqil bajaradigan ishlar doirasini D) Bola umuman bajara olmaydigan ishlarni To'g'ri javob: B) Bola kattalar yordamida bajara oladigan, lekin hali mustaqil bajara olmaydigan ✔ ishlar doirasini Izoh: Yaqin rivojlanish zonasi hozirgi va hamkorlikda erishiladigan rivojlanish darajalari orasidagi farqdir. 7. Professiogramma nima? A) Maktabning haftalik dars jadvali B) Kasblar bo'yicha ish haqi jadvali C) O'quvchining fanlar bo'yicha choraklik baholar jadvali D) Kasb mazmuni va xodimga qo'yiladigan talablar tavsifi To'g'ri javob: D) Kasb mazmuni va xodimga qo'yiladigan talablar tavsifi ✔ Izoh: Professiogramma kasbning vazifalari, mehnat sharoiti, zarur bilim va shaxsiy sifatlarini tavsiflaydi. 8. O'quvchi qaysi holatda ta'lim muassasasini tanlash huquqidan foydalanadi? A) Qonunchilikda belgilangan qabul tartibi doirasida B) Faqat 18 yoshga to'lgandan keyin C) Asosan direktor yozma ruxsat bergan va ota-ona kafil bo'lgan holda D) Hamma fanlardan a'lo bahosi bo'lsa To'g'ri javob: A) Qonunchilikda belgilangan qabul tartibi doirasida ✔ Izoh: Ta'lim muassasasini tanlash erkinligi qonunchilikda belgilangan qabul qoidalari doirasida amalga oshiriladi. 9. Sinf rahbarining asosiy vazifalaridan biri qaysi? A) Sinf jamoasini shakllantirish va ota-onalar bilan hamkorlik qilish B) Davlat ta'lim standartini ishlab chiqish C) Maktab byudjetini tasdiqlash D) Maktab direktorini tayinlash To'g'ri javob: A) Sinf jamoasini shakllantirish va ota-onalar bilan hamkorlik qilish ✔ Izoh: Sinf rahbari sinf jamoasini uyushtiradi, o'quvchilarni o'rganadi va oila bilan hamkorlikni tashkil etadi. 10. Xolland modelidagi «artistik» turga xos xususiyat qaysi? A) Raqamlar va jadvallar bilan ishlash B) Qat'iy tartib va aniq qoidalarni afzal ko'rish C) Asbob-uskuna va texnika bilan ishlash D) Ijodkorlik, o'zini erkin ifoda etish va tasavvur To'g'ri javob: D) Ijodkorlik, o'zini erkin ifoda etish va tasavvur ✔ Izoh: Artistik tur san'at, dizayn, musiqa va adabiyot kabi ijodiy sohalarni afzal ko'radi. 11. S. Ashning chiziqlar uzunligini taqqoslash tajribasi qaysi hodisani o'rgangan? A) Itoatkorlik B) Kognitiv dissonans C) Ijtimoiy dangasalik D) Konformlik To'g'ri javob: D) Konformlik ✔ Izoh: Ash tajribasida ko'p ishtirokchilar guruh noto'g'ri javobiga qo'shilib, konformlik namoyon qilgan. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 91 12. Klimov tasnifida dasturchi, buxgalter, tarjimon kasblari qaysi turga kiradi? A) Odam–badiiy obraz B) Odam–odam (inson) C) Odam–belgilar tizimi D) Odam–tabiat (tirik tabiat) To'g'ri javob: C) Odam–belgilar tizimi✔ Izoh: Raqamlar, belgilar, matnlar va kodlar bilan ishlash «odam–belgilar tizimi» turiga xos. 13. O'quvchi bilimni mexanik yodlamasdan, tushunib va faol fikrlab o'zlashtirishi qaysi tamoyil talabi? A) Ilmiylik B) Onglilik va faollik C) Ko'rgazmalilik D) Tizimlilik To'g'ri javob: B) Onglilik va faollik ✔ Izoh: Onglilik va faollik tamoyili o'quvchining o'quv jarayonida tushunib, mustaqil fikrlab ishtirok etishini talab qiladi. 14. Videokonferensiya platformasida onlayn dars xavfsizligi uchun qaysi chora to'g'ri? A) Parol yoki kutish zalidan foydalanib, faqat ishtirokchilarni kiritish B) Har bir ishtirokchiga ekran ulashish va mezbon huquqini berib qo'yish C) Dars havolasini ommaviy kanalda hammaga e'lon qilish D) Dars tugagach, xonani ochiq qoldirib chiqib ketish To'g'ri javob: A) Parol yoki kutish zalidan foydalanib, faqat ishtirokchilarni kiritish ✔ Izoh: Kutish zali va parol begonalarning darsga kirib, uni buzishining oldini oladi. 15. Bolaga oid har qanday qarorda birinchi navbatda nima hisobga olinishi kerak? A) Muassasa qulayligi B) Bolaning eng yaxshi manfaatlari C) Moliyaviy tejamkorlik D) Kattalarning shaxsiy manfaati To'g'ri javob: B) Bolaning eng yaxshi manfaatlari ✔ Izoh: Bolaga taalluqli barcha harakatlarda bolaning manfaatlari ustuvor ahamiyatga ega. 16. Shaxs o'z qarashlari va xulqini solishtiradigan, u uchun namuna bo'lgan guruh qanday ataladi? A) Shartli guruh B) Referent guruh C) Diffuz guruh D) Statistik guruh To'g'ri javob: B) Referent guruh ✔ Izoh: Referent guruh shaxs uchun qadriyat va me'yorlar manbai bo'lib, unga a'zo bo'lmasa ham ta'sir qiladi. 17. QR-kodni skanerlashda qanday ehtiyot choralari kerak? A) Har qanday QR-kodni manziliga qaramay, o'ylamasdan skanerlab ochish B) Ochiladigan manzilni tekshirib, notanish manbalardan ehtiyot bo'lish C) Notanish QR-kodlarni hamma bilan ulashish D) QR-kod ochgan sahifaga darhol parol kiritish To'g'ri javob: B) Ochiladigan manzilni tekshirib, notanish manbalardan ehtiyot bo'lish ✔ Izoh: Soxta QR-kodlar firibgarlik saytlariga olib borishi mumkin, shu bois ochiladigan manzil tekshiriladi. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 92 18. Turli mamlakatlardagi ta'lim tizimlarini taqqoslab o'rganuvchi soha qaysi? A) Etnopedagogika B) Andragogika C) Ijtimoiy pedagogika D) Qiyosiy pedagogika To'g'ri javob: D) Qiyosiy pedagogika✔ Izoh: Qiyosiy pedagogika turli davlatlarning ta'lim tizimlari va tajribasini solishtirib tahlil qiladi. 19. Kolberg nazariyasida axloqiy rivojlanish nechta darajaga bo'linadi? A) Uchta B) Yettita C) Ikkita D) To'rtta To'g'ri javob: A) Uchta ✔ Izoh: Kolberg prekonvensional, konvensional va postkonvensional darajalarni ajratgan, har biri ikki bosqichdan iborat. 20. A.S. Makarenko taklif qilgan, pedagog jamoa orqali alohida o'quvchiga ta'sir ko'rsatadigan tamoyil qanday ataladi? A) Parallel ta'sir tamoyili B) Pedotsentrizm tamoyili C) Erkin tarbiya tamoyili D) Individual jazo tamoyili To'g'ri javob: A) Parallel ta'sir tamoyili ✔ Izoh: Parallel ta'sirda pedagog to'g'ridan-to'g'ri emas, jamoa talablari orqali o'quvchiga ta'sir o'tkazadi. 21. Elektron jadval dasturida ma'lumotlarni hisoblash uchun nimadan foydalaniladi? A) Shrift va matn formatlash vositalaridan B) Rasmlar va diagramma shablonlaridan C) Formulalar va funksiyalardan D) Ovozli buyruq va izohlardan To'g'ri javob: C) Formulalar va funksiyalardan ✔ Izoh: Elektron jadvallarda formula va funksiyalar yordamida hisob-kitoblar avtomatlashtiriladi. 22. Ta'lim jarayonida o'quvchining shaxsi va qadr-qimmatiga munosabat qanday bo'lishi kerak? A) Ota-ona talab qilganda hurmat qilinishi B) Hurmat qilinishi va himoya qilinishi C) Baholarga qarab o'zgarishi D) Faqat a'lochilarda hurmat qilinishi To'g'ri javob: B) Hurmat qilinishi va himoya qilinishi ✔ Izoh: Har bir ta'lim oluvchining sha'ni va qadr-qimmati hurmat qilinishi qonundagi insonparvarlik tamoyiliga mos. 23. O'quvchi o'zini o'ldirish rejasi borligini aytsa, maslahatchining birinchi qadami qaysi? A) Ertangi uchrashuvga yozib qo'yish B) Gapini hazilga yo'yish C) Uni yolg'iz qoldirmasdan, darhol xavfsizlikni ta'minlash va mutaxassislarni hamda ota-onani jalb qilish D) Maxfiylikni saqlab, hech kimga aytmaslik To'g'ri javob: C) Uni yolg'iz qoldirmasdan, darhol xavfsizlikni ta'minlash va mutaxassislarni hamda ✔ ota-onani jalb qilish Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 93 Izoh: Hayotga bevosita xavf maxfiylik chegarasidan tashqarida; zudlik bilan xavfsizlik choralari ko'riladi. 24. Konvensiyaga ko'ra ta'limning maqsadlaridan biri qaysi? A) Bolani faqat jismoniy jihatdan chiniqtirish B) Bola shaxsi, iste'dodi va qobiliyatlarini to'liq rivojlantirish C) Bolani faqat imtihon va testlarga tayyorlash D) Bolaga maktabdayoq faqat bitta kasbni o'rgatib, uni ishga tayyorlash To'g'ri javob: B) Bola shaxsi, iste'dodi va qobiliyatlarini to'liq rivojlantirish✔ Izoh: Ta'lim bolaning shaxsi, iste'dodi, aqliy va jismoniy qobiliyatlarini to'la rivojlantirishga yo'naltirilishi kerak. 25. Ta'limning «ko'rgazmalilik» tamoyilini «didaktikaning oltin qoidasi» deb atagan pedagog kim? A) Anton Makarenko B) Iogann Gerbart C) Yan Amos Komenskiy D) Djon Dyui To'g'ri javob: C) Yan Amos Komenskiy ✔ Izoh: Komenskiy bilimni iloji boricha ko'proq sezgi a'zolari orqali berishni «didaktikaning oltin qoidasi» deb atagan. 26. Ta'lim muassasasida pedagogik kengash qanday organ? A) O'quvchilar ota-onalarining moliyaviy organi B) Pedagoglardan iborat kollegial boshqaruv organi C) Mahalla fuqarolar yig'ini D) Faqat sport tadbirlari tashkilotchisi To'g'ri javob: B) Pedagoglardan iborat kollegial boshqaruv organi ✔ Izoh: Pedagogik kengash ta'lim-tarbiya masalalarini muhokama qilib hal qiladigan kollegial organdir. 27. D.B. Elkonin va A.N. Leontyev tushunchasiga ko'ra maktabgacha yoshdagi bolaning yetakchi faoliyati qaysi? A) O'quv faoliyati B) Syujetli-rolli o'yin C) Intim-shaxsiy muloqot D) Mehnat faoliyati To'g'ri javob: B) Syujetli-rolli o'yin ✔ Izoh: Maktabgacha yoshda rolli o'yin bolaning psixik rivojlanishini eng ko'p belgilovchi yetakchi faoliyatdir. 28. Shaxsning o'z oldiga maqsad qo'yib, o'zidagi ijobiy sifatlarni ongli ravishda rivojlantirishi nima deb ataladi? A) Sotsializatsiya B) Qayta tarbiyalash C) O'z-o'zini tarbiyalash D) Adaptatsiya To'g'ri javob: C) O'z-o'zini tarbiyalash ✔ Izoh: O'z-o'zini tarbiyalash shaxsning o'zi ustida ongli, maqsadli ishlashidir va u tarbiyaning yuqori bosqichi hisoblanadi. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 94 29. O'smirlarning kattalardan mustaqillikka intilishi va tengdoshlar fikriga ko'proq tayanishi qanday baholanadi? A) Rivojlanishning me'yoriy xususiyati sifatida B) Faqat psixik kasallik belgisi sifatida C) Hech qachon kuzatilmaydigan hodisa sifatida D) Faqat yomon tarbiya oqibati sifatida To'g'ri javob: A) Rivojlanishning me'yoriy xususiyati sifatida✔ Izoh: Mustaqillikka intilish va tengdoshlar guruhining ahamiyati ortishi o'smirlikning normal rivojlanish belgisidir. 30. Maktabgacha ta'lim va tarbiyaning asosiy vazifasi qaysi? A) Bolalarga kasbiy malaka va ko'nikma berish B) Asosan bolalarni ovqatlantirib, parvarish qilish C) Bolalarni yakuniy davlat attestatsiyasiga tayyorlash D) Bolani har tomonlama rivojlantirib, maktabga tayyorlash To'g'ri javob: D) Bolani har tomonlama rivojlantirib, maktabga tayyorlash ✔ Izoh: Maktabgacha ta'lim bolaning jismoniy, aqliy, ijtimoiy rivojini ta'minlab, maktabga tayyorlaydi. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 95 16-variant Mashq testlari • bitta to'g'ri javob 1. «Katta beshlik» shaxs modeliga qaysi xususiyat kiradi? A) Vijdonlilik (mas'uliyatlilik) B) Diqqat hajmi C) Temperament harorati D) Reaksiya tezligi To'g'ri javob: A) Vijdonlilik (mas'uliyatlilik)✔ Izoh: Katta beshlik: ochiqlik, vijdonlilik, ekstraversiya, do'stonalik (yoqimlilik) va neyrotizm. 2. Loyiha metodining (metod proyektov) asoschilari sifatida kimlar tan olinadi? A) Komenskiy va Pestalotsi B) Djon Dyui va Uilyam Kilpatrik C) Pavlov va Sechenov D) Vygotskiy va Leontyev To'g'ri javob: B) Djon Dyui va Uilyam Kilpatrik ✔ Izoh: Loyiha metodi pragmatik pedagogika vakillari J. Dyui va U. Kilpatrik g'oyalari asosida rivojlangan. 3. Pedagogning o'quvchilarga xolis munosabati nimani anglatadi? A) A'lochi o'quvchilarni maqtab borish B) O'zi yoqtirgan o'quvchilarga ko'proq e'tibor berish C) Ota-onaning mavqeiga qarab baho qo'yish D) Har bir o'quvchiga adolatli va teng munosabatda bo'lish To'g'ri javob: D) Har bir o'quvchiga adolatli va teng munosabatda bo'lish ✔ Izoh: Xolislik har bir o'quvchiga uning kelib chiqishi va shaxsiy munosabatlardan qat'i nazar teng yondashishdir. 4. Kunduzgi ta'lim shakli qanday tavsiflanadi? A) Asosan dam olish kunlari mashg'ulotlarga qatnash B) Ishdan ajralgan holda muntazam darslarga qatnash C) Masofadan, mustaqil ravishda o'qish D) Faqat yozgi ta'til davrida jadal o'qish To'g'ri javob: B) Ishdan ajralgan holda muntazam darslarga qatnash ✔ Izoh: Kunduzgi shaklda ta'lim oluvchi ishdan ajralgan holda muntazam mashg'ulotlarda qatnashadi. 5. Bir shaxs bajarayotgan turli rollar talablari bir-biriga zid kelishidan kelib chiqadigan konflikt qanday ataladi? A) Rol konflikti B) Iqtisodiy konflikt C) Guruhlararo konflikt D) Hududiy konflikt To'g'ri javob: A) Rol konflikti ✔ Izoh: Masalan, o'smirdan ota-ona va tengdoshlar bir-biriga zid xulqni kutganda rol konflikti yuzaga keladi. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 96 6. Professional ta'lim qanday maqsadga xizmat qiladi? A) Ilmiy daraja va unvonlar berishga B) Maktabgacha yoshdagi bolalarni tarbiyalash va maktabga tayyorlashga C) Muayyan kasb-hunar bo'yicha malakali kadr tayyorlashga D) Faqat umumta'lim fanlaridan bilim berishga To'g'ri javob: C) Muayyan kasb-hunar bo'yicha malakali kadr tayyorlashga✔ Izoh: Professional ta'lim kasb-hunar va mutaxassislik bo'yicha amaliy malakali kadrlar tayyorlaydi. 7. Tomas–Kilmen modelida har ikki tomon qisman yon berib, o'rtacha yechimga kelishi qanday uslub? A) Raqobat B) Murosa (kompromiss) C) Hamkorlik D) Chetlab o'tish To'g'ri javob: B) Murosa (kompromiss) ✔ Izoh: Murosada har bir tomon nimadir yutadi, nimadandir voz kechadi. 8. O'qituvchi muammo qo'yib, uni hal qilish yo'lini o'zi ko'rsatib beradigan metod qanday ataladi? A) Mashq metodi B) Reproduktiv metod C) Muammoli bayon D) Dasturlashtirilgan ta'lim To'g'ri javob: C) Muammoli bayon ✔ Izoh: Muammoli bayonda o'qituvchi muammoni qo'yadi va uni yechish mantiqini o'quvchilar oldida namoyish etadi. 9. Ota-ona bilan suhbatni boshlashda qaysi yondashuv samarali? A) Bolaning ijobiy tomonlaridan boshlab, hamkorlik ohangini o'rnatish B) Darhol bolaning kamchiliklari va xatolarini birma-bir sanab berish C) Ko'riladigan jazo choralarini e'lon qilish D) Ota-onani tarbiyadagi xatolar uchun ayblash To'g'ri javob: A) Bolaning ijobiy tomonlaridan boshlab, hamkorlik ohangini o'rnatish ✔ Izoh: Ijobiy boshlanish ota-onaning himoyalanish holatini kamaytirib, hamkorlikka yo'l ochadi. 10. Ota-onalarning maktab tadbirlarida ixtiyoriy yordam berishi Epshteyn modelida qanday ataladi? A) Qarorlar qabul qilish B) Uyda o'qitish C) Muloqot (axborot almashish) D) Ko'ngillilik (volontyorlik) To'g'ri javob: D) Ko'ngillilik (volontyorlik) ✔ Izoh: Ko'ngillilik turi ota-onalarning maktab tadbirlari va faoliyatida yordamchi sifatida qatnashishini anglatadi. 11. Turli madaniyat va tildagi oilalar bilan hamkorlikda qaysi yondashuv to'g'ri? A) Ozchilik oilalarni e'tiborsiz qoldirish B) Madaniy farqlarni hurmat qilib, tushunarli tilda muloqot qilish C) Bitta tilda murakkab yozma xabar berish D) Bunday oilalarni yig'ilishlarga chaqirmay, alohida qoldirish To'g'ri javob: B) Madaniy farqlarni hurmat qilib, tushunarli tilda muloqot qilish ✔ Izoh: Madaniy sezgirlik va tushunarli muloqot barcha oilalarning ishtirokini ta'minlaydi. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 97 12. Bola bilan ish olib boradigan har bir mutaxassis nimaga e'tibor berishi kerak? A) Bolaning manfaatlari, xavfsizligi va qadr-qimmatiga B) Hisobot shakllari va rasmiy hujjatlarning to'g'ri to'ldirilishiga C) Avvalo o'z ish qulayligi va vaqtiga D) Rahbar ko'rsatmasining so'zsiz bajarilishiga To'g'ri javob: A) Bolaning manfaatlari, xavfsizligi va qadr-qimmatiga✔ Izoh: Bola bilan ishlashda uning manfaati, xavfsizligi va qadr-qimmati har qanday ma'muriy masaladan ustun turadi. 13. Boshqa odam nomidan soxta akkaunt ochib, uning obro'sini to'kish qanday kiberbulling turi? A) Shaxsga taqlid qilish B) Flaming (onlayn janjal) C) Spam tarqatish D) Chetlatish (exclusion) To'g'ri javob: A) Shaxsga taqlid qilish ✔ Izoh: Shaxsga taqlid qilish — birovning nomidan soxta sahifa ochib, u nomidan zararli kontent tarqatish. 14. Ota-ona farzandining kiberbullingga uchraganini maktabga xabar qildi. Maktabning birinchi javobi qanday bo'lishi kerak? A) Murojaatni qayd etmay, e'tiborsiz qoldirish B) Ota-onani farzandini nazorat qilmagani uchun ayblash C) «Bu maktabdan tashqarida bo'lgan, bizga aloqasi yo'q» D) Murojaatni jiddiy qabul qilib, holatni o'rganish To'g'ri javob: D) Murojaatni jiddiy qabul qilib, holatni o'rganish ✔ Izoh: Kiberbulling ko'pincha maktab munosabatlariga bog'liq bo'lib, maktab ota-ona bilan birga choralar ko'radi. 15. K. Tomas va R. Kilmen modelida konfliktdagi xulq uslublari qaysi ikki o'lchov bo'yicha joylashtiriladi? A) O'z manfaatiga e'tibor (assertivlik) va boshqaning manfaatiga e'tibor (kooperativlik) B) Temperament va xarakter C) Yosh va jins D) Bilim va tajriba To'g'ri javob: A) O'z manfaatiga e'tibor (assertivlik) va boshqaning manfaatiga e'tibor ✔ (kooperativlik) Izoh: Tomas–Kilmen setkasida besh uslub assertivlik va kooperativlik darajalariga qarab ajratiladi. 16. Didaktik o'yinning asosiy xususiyati nima? A) Faqat tanaffusda o'tkazilishi B) O'yin shaklida aniq ta'limiy maqsadga erishish C) Faqat dam olishga mo'ljallanganligi D) Baho qo'yish uchun mo'ljallanganligi To'g'ri javob: B) O'yin shaklida aniq ta'limiy maqsadga erishish ✔ Izoh: Didaktik o'yinda o'yin harakatlari va qoidalari muayyan bilim yoki ko'nikmani egallashga yo'naltiriladi. 17. Maslahat suhbati boshida maslahatchi o'quvchiga nimani tushuntirishi kerak? A) Suhbatdan keyingi dars jadvalini B) Maxfiylik va uning chegaralarini C) Maktab tarixi va an'analarini D) O'zining kasbiy yutuqlari va mukofotlarini To'g'ri javob: B) Maxfiylik va uning chegaralarini ✔ Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 98 Izoh: O'quvchi suhbat boshidanoq nima sir saqlanishi va qaysi hollarda xabar berilishini bilishi kerak. 18. «Sinkveyn» qanday topshiriq? A) Grafik taqqoslash jadvali B) Besh qatorli qisqa she'r tuzish C) O'n savolli test D) Uch bosqichli munozara To'g'ri javob: B) Besh qatorli qisqa she'r tuzish✔ Izoh: Sinkveynda mavzu bir ot, ikki sifat, uch fe'l, to'rt so'zli gap va bir sinonim so'z orqali ifodalanadi. 19. Mijoz aytgan fikrni maslahatchi o'z so'zlari bilan qisqacha qayta ifodalashi qanday texnika? A) Interpretatsiya B) Maslahat berish C) Parafraz D) Konfrontatsiya To'g'ri javob: C) Parafraz ✔ Izoh: Parafraz mijozga u tushunilganini ko'rsatadi va fikrini aniqlashtirishga imkon beradi. 20. Platformadagi «shikoyat qilish» (report) funksiyasi nima uchun kerak? A) Ko'proq do'st va obunachi to'plash uchun B) Shaxsiy profil dizaynini bezash uchun C) Platformaga reklama e'lonlarini bepul joylash uchun D) Zararli kontent haqida platformaga xabar berish uchun To'g'ri javob: D) Zararli kontent haqida platformaga xabar berish uchun ✔ Izoh: Shikoyat funksiyasi orqali haqoratli kontent va akkauntlar platforma tomonidan ko'rib chiqiladi va o'chirilishi mumkin. 21. M. Seligman tajribalarida tasvirlangan, nazorat qilib bo'lmaydigan noxush vaziyatlardan keyin harakat qilishdan voz kechish holati qanday ataladi? A) Sublimatsiya B) O'rganilgan ojizlik C) Sensibilizatsiya D) Kognitiv dissonans To'g'ri javob: B) O'rganilgan ojizlik ✔ Izoh: O'rganilgan ojizlikda inson o'z harakatlari natijaga ta'sir qilmaydi deb ishonib, passiv bo'lib qoladi. 22. Oliy ta'limdan keyingi ta'limga nima kiradi? A) Kadrlarni qayta tayyorlash kurslari B) Kollej va texnikumlardagi ta'lim C) Bakalavriat va magistratura D) Tayanch doktorantura va doktorantura To'g'ri javob: D) Tayanch doktorantura va doktorantura ✔ Izoh: Oliy ta'limdan keyingi ta'lim ilmiy darajalar olishga yo'naltirilgan tayanch doktorantura va doktorantura kabi shakllarni o'z ichiga oladi. 23. Maslahatchi o'quvchiga uning ruxsatisiz sinfdoshlarining shaxsiy sirlarini aytib berdi. Bu qanday baholanadi? A) Ishonchni oshiruvchi harakat B) Pedagogik mahorat C) O'quvchilarni yaqinlashtirish usuli D) Uchinchi shaxslar maxfiyligini buzish To'g'ri javob: D) Uchinchi shaxslar maxfiyligini buzish ✔ Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 99 Izoh: Maslahatchi boshqa o'quvchilar haqidagi ma'lumotni ham hech kimga oshkor qilmaydi. 24. Baholash mezonlari va ularning darajalari aniq tavsiflangan jadval qanday ataladi? A) Sinkveyn B) Klaster C) Rubrika D) Portfolio To'g'ri javob: C) Rubrika✔ Izoh: Rubrika har bir mezon bo'yicha natija darajalarini tavsiflab, baholashni shaffof va xolis qiladi. 25. Uzoq ta'sir natijasida sezgi a'zolarining sezgirligi o'zgarishi (masalan, hidga «o'rganib qolish») qanday ataladi? A) Adaptatsiya B) Apersepsiya C) Sinesteziya D) Sensibilizatsiya To'g'ri javob: A) Adaptatsiya ✔ Izoh: Sensor adaptatsiyada doimiy qo'zg'ovchiga sezgirlik pasayadi yoki o'zgaradi. 26. O'quvchi tengdoshining rasmini tahrirlab, masxaraomuz «mem» qilib tarqatdi. Bu qanday baholanadi? A) Kiberbulling: tengdoshining qadr-qimmatini kamsitish B) Bir marta qilingan bo'lsa, zararsiz va maqbul harakat C) Rasm tahrirlash bo'yicha ijodiy loyiha D) Tengdoshlar o'rtasidagi zararsiz hazil To'g'ri javob: A) Kiberbulling: tengdoshining qadr-qimmatini kamsitish ✔ Izoh: Birovning rasmini masxara uchun tahrirlab tarqatish kiberbullingning keng tarqalgan shakli. 27. Qobiliyatlar rivojlanishining tug'ma anatomik-fiziologik asoslari qanday ataladi? A) Ko'nikmalar B) Odatlar C) Layoqat (nishonalar) D) Malakalar To'g'ri javob: C) Layoqat (nishonalar) ✔ Izoh: Layoqatlar qobiliyat uchun faqat imkoniyat bo'lib, ular faoliyat jarayonida qobiliyatga aylanadi. 28. «Agar men a'lochi bo'lmasam, demak butunlay muvaffaqiyatsizman» degan fikr qaysi kognitiv buzilish? A) Ijobiy umumlashtirish B) Empatik aks ettirish C) Dixotomik («qora-oq») fikrlash D) Faol tinglash To'g'ri javob: C) Dixotomik («qora-oq») fikrlash ✔ Izoh: Dixotomik fikrlashda oraliq variantlar ko'rilmaydi, faqat ikki keskin qutb tan olinadi. 29. Konfliktni hal qilishda «hamkorlik» uslubini qo'llashning sharti qaysi? A) Tomonlarning bir-biriga ishonmasligi B) Masalaning mutlaqo arzimasligi C) Bir tomonning to'liq hokimiyati D) Tomonlarning vaqt ajratishi va bir-birining manfaatini tushunishga tayyorligi To'g'ri javob: D) Tomonlarning vaqt ajratishi va bir-birining manfaatini tushunishga tayyorligi ✔ Izoh: Hamkorlik ko'proq vaqt va kuch talab qiladi, ammo barqaror va ikki tomonga ma'qul yechim beradi. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 100 30. Maslahat yakunida o'quvchi bilan kichik, aniq va bajariladigan qadamlarni kelishib olish nima uchun muhim? A) Kichik muvaffaqiyatlar motivatsiyani oshiradi va o'zgarishni barqaror qiladi B) Bu maslahatchining nazoratini kuchaytiradi xolos C) Katta va noaniq maqsadlar har doim samaraliroq D) Bu qadamlar hech qachon tekshirilmaydi To'g'ri javob: A) Kichik muvaffaqiyatlar motivatsiyani oshiradi va o'zgarishni barqaror qiladi✔ Izoh: Aniq va real qadamlar o'quvchiga muvaffaqiyat tajribasini beradi va keyingi harakatga ishonch uyg'otadi. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 101 17-variant Mashq testlari • bitta to'g'ri javob 1. Yozma savollar ro'yxati orqali ko'p kishidan bir vaqtda ma'lumot to'plash metodi qaysi? A) Kuzatish B) Eksperiment C) Anketa D) Suhbat To'g'ri javob: C) Anketa✔ Izoh: Anketa so'rovi yozma savollar yordamida ko'p respondentdan qisqa vaqtda ma'lumot olish imkonini beradi. 2. Itarish, urish, narsalarini olib qo'yish yoki buzish bullingning qaysi turiga kiradi? A) Ijtimoiy bulling B) Jismoniy bulling C) Kiberbulling D) Verbal bulling To'g'ri javob: B) Jismoniy bulling ✔ Izoh: Jismoniy bulling tanaga yoki shaxsiy buyumlarga bevosita zarar yetkazishni o'z ichiga oladi. 3. Takmen modelida guruh a'zolari o'rtasida ziddiyat va liderlik uchun kurash kuchayadigan bosqich qaysi? A) Shakllanish B) Tarqalish C) Bo'ron (storming) D) Me'yorlashish To'g'ri javob: C) Bo'ron (storming) ✔ Izoh: Bo'ron bosqichida rollar va ta'sir uchun to'qnashuvlar kuzatiladi, bu guruh rivojining tabiiy qismidir. 4. «Yuragimni bolalarga bag'ishlayman» asarining muallifi kim? A) Anton Makarenko B) Vasiliy Suxomlinskiy C) Janush Korchak D) Shalva Amonashvili To'g'ri javob: B) Vasiliy Suxomlinskiy ✔ Izoh: V.A. Suxomlinskiy Pavlish maktabidagi tajribasi asosida insonparvar pedagogika g'oyalarini shu asarda bayon qilgan. 5. «Butun uning qismlari yig'indisidan farq qiladi» g'oyasiga asoslangan psixologik yo'nalish qaysi? A) Strukturalizm B) Geshtalt-psixologiya C) Psixoanaliz D) Bixeviorizm To'g'ri javob: B) Geshtalt-psixologiya ✔ Izoh: Geshtalt-psixologiya idrokni yaxlit tuzilma (geshtalt) sifatida o'rganadi. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 102 6. O'qituvchilar xonasida o'quvchining shaxsiy muammosini muhokama qilish qanday baholanadi? A) Ota-onalar talabiga muvofiq harakat B) Maxfiylikni buzish, kasbiy etikaga zid C) Hamkorlikning yaxshi namunasi D) Zarur kasbiy hisobot To'g'ri javob: B) Maxfiylikni buzish, kasbiy etikaga zid✔ Izoh: O'quvchi haqidagi ma'lumotlar faqat zarur bo'lgan mutaxassislar bilan, kasbiy maqsadda bo'lishiladi. 7. Ochiq (parolsiz) jamoat Wi-Fi tarmog'ida qanday harakat xavfli? A) Yangiliklar saytini o'qish B) Onlayn xaritadan yaqin atrofdagi do'konni topish C) Bank hisobiga kirish yoki maxfiy ma'lumot yuborish D) Ob-havo ma'lumotini ko'rish To'g'ri javob: C) Bank hisobiga kirish yoki maxfiy ma'lumot yuborish ✔ Izoh: Ochiq tarmoqda trafik ushlanishi mumkin, shuning uchun maxfiy operatsiyalardan saqlanish kerak. 8. Ta'lim tizimidagi islohotlarda xalqaro tajribaga munosabat qanday bo'lishi mumkin? A) Milliy qadriyatlardan voz kechib, tayyor modelni ko'chirish B) Milliy xususiyatlarni hisobga olib ilg'or tajribani qo'llash C) Xorijiy tajribani butunlay rad etib, faqat o'zinikini qo'llash D) Faqat bitta davlat tajribasini to'liq nusxalash To'g'ri javob: B) Milliy xususiyatlarni hisobga olib ilg'or tajribani qo'llash ✔ Izoh: Milliy va umuminsoniy qadriyatlar uyg'unligi tamoyili ilg'or xorijiy tajribani milliy sharoitga moslab qo'llashni nazarda tutadi. 9. Qonunga ko'ra qaysi tamoyil bilimlilik va iqtidorga munosabatni ifodalaydi? A) Iqtidorli bolalarni ajratib o'qitishni taqiqlash B) Asosan sport iqtidorini qo'llash C) Iqtidorni e'tiborsiz qoldirish D) Bilimlilik va iqtidorni rag'batlantirish To'g'ri javob: D) Bilimlilik va iqtidorni rag'batlantirish ✔ Izoh: Bilimlilik va iqtidorni rag'batlantirish qonunda belgilangan davlat siyosati tamoyillaridan biri hisoblanadi. 10. Teng kuchdagi ikki o'quvchining bir martalik janjali bullingga kiradimi? A) Ha, har qanday janjal bulling hisoblanadi B) Faqat o'g'il bolalar o'rtasida bo'lsa C) Yo'q, bu odatda oddiy konflikt hisoblanadi D) Ha, agar u tanaffusda bo'lsa To'g'ri javob: C) Yo'q, bu odatda oddiy konflikt hisoblanadi ✔ Izoh: Bullingda kuchlar nomutanosibligi va takrorlanish bo'ladi; teng tomonlarning bir martalik janjali konflikt sifatida qaraladi. 11. Bulling bo'yicha profilaktik ishda tanaffuslar va maktab hududida kattalar nazoratini kuchaytirish nima uchun muhim? A) Bulling ko'pincha kattalar kam bo'lgan joy va vaqtlarda sodir bo'ladi B) Bu faqat intizom uchun kerak C) Bu bullingni oshiradi D) Bu o'quvchilarni dam olishdan mahrum qiladi To'g'ri javob: A) Bulling ko'pincha kattalar kam bo'lgan joy va vaqtlarda sodir bo'ladi ✔ Izoh: Yo'laklar, hojatxonalar, maydonchalar kabi nazorat kam joylar bullingning «issiq nuqtalari» hisoblanadi. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 103 12. Ta'lim oluvchilarning ijtimoiy himoyasiga oid qaysi chora ta'lim sohasidagi davlat kafolatlariga kiradi? A) O'quvchilardan qo'shimcha majburiy to'lov undirish B) A'lochi o'quvchilarni bepul ovqatlantirish C) Kam ta'minlangan oila bolalarini ta'limdan ozod qilish D) Ehtiyojmand o'quvchilarga davlat tomonidan yordam ko'rsatish To'g'ri javob: D) Ehtiyojmand o'quvchilarga davlat tomonidan yordam ko'rsatish✔ Izoh: Davlat ijtimoiy himoyaga muhtoj ta'lim oluvchilarni qonunchilikda belgilangan tartibda qo'llab- quvvatlaydi. 13. L. Festinger nazariyasiga ko'ra odamlar o'z fikr va qobiliyatlarini baholash uchun nimaga murojaat qiladi? A) Boshqalar bilan o'zini solishtirishga B) Faqat ob-havoga C) Faqat tug'ma instinktlarga D) Faqat tasodifga To'g'ri javob: A) Boshqalar bilan o'zini solishtirishga ✔ Izoh: Ijtimoiy taqqoslash nazariyasiga ko'ra ob'ektiv mezon bo'lmaganda inson o'zini boshqalar bilan solishtiradi. 14. Bolaning maktab ta'limiga o'tish davrida yuzaga keladigan, bolalarcha soddalikning yo'qolishi bilan tavsiflanadigan inqiroz qaysi? A) Bir yosh inqirozi B) Yetti yosh inqirozi C) Uch yosh inqirozi D) Yangi tug'ilganlik inqirozi To'g'ri javob: B) Yetti yosh inqirozi ✔ Izoh: Yetti yosh inqirozida bola ichki va tashqi hayotini ajrata boshlaydi, xulqi kamroq beixtiyor bo'ladi. 15. Muayyan fan bo'yicha o'rganiladigan bilim mazmuni va mavzular tartibini belgilovchi hujjat qaysi? A) Ichki tartib qoidalari B) O'quv dasturi C) Dars jadvali D) O'quv reja To'g'ri javob: B) O'quv dasturi ✔ Izoh: O'quv dasturi har bir fan mazmunini, mavzular ketma-ketligi va ularga ajratilgan vaqtni belgilaydi. 16. Xolland modelidagi «ijtimoiy» (Social) turga xos faoliyat qaysi? A) Odamlarga o'rgatish va yordam berish B) Hujjatlar bilan tartibli ishlash C) Mashina va mexanizmlarni ta'mirlash D) Laboratoriyada ilmiy tajriba o'tkazish To'g'ri javob: A) Odamlarga o'rgatish va yordam berish ✔ Izoh: Ijtimoiy turdagi odamlar o'qituvchi, psixolog, hamshira kabi odamlarga yordam beradigan kasblarni afzal ko'radi. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 104 17. Bolaning ko'zdan yo'qolgan narsa mavjud bo'lishda davom etishini tushunishi Piaje nazariyasida qanday ataladi? A) Konservatsiya B) Egotsentrizm C) Ob'ekt doimiyligi D) Akkomodatsiya To'g'ri javob: C) Ob'ekt doimiyligi✔ Izoh: Ob'ekt doimiyligi sensomotor bosqichda shakllanadigan muhim yutuq hisoblanadi. 18. Plagiat nima? A) Boshqa birovning ishini o'zinikidek ko'rsatish B) Manbani ko'rsatib, to'g'ri iqtibos keltirish C) O'z fikr va xulosalarini mustaqil yozish D) Kerakli ma'lumotni internetdan qidirish To'g'ri javob: A) Boshqa birovning ishini o'zinikidek ko'rsatish ✔ Izoh: Plagiat — boshqa shaxs matni yoki g'oyasini manbasiz, o'ziniki sifatida taqdim etish. 19. O'quvchi tanasida tushuntirib bo'lmaydigan, turli bosqichdagi ko'karishlar ko'p marta kuzatilsa, pedagog nimani gumon qilishi mumkin? A) Faqat sport bilan shug'ullanishni B) Akseleratsiyani C) Yaxshi kayfiyatni D) Jismoniy zo'ravonlik ehtimolini To'g'ri javob: D) Jismoniy zo'ravonlik ehtimolini ✔ Izoh: Takrorlanuvchi, izohlab bo'lmaydigan jarohatlar jismoniy zo'ravonlik belgisi bo'lishi mumkin va belgilangan tartibda xabar berishni talab qiladi. 20. Boshqa odamni uning xabardorligisiz, yashirin usullar bilan o'z manfaati yo'lida harakat qilishga undash qanday ataladi? A) Manipulyatsiya B) Ishontirish C) Empatiya D) Assertivlik To'g'ri javob: A) Manipulyatsiya ✔ Izoh: Manipulyatsiya yashirin ta'sir bo'lib, ochiq va dalilga asoslangan ishontirishdan farq qiladi. 21. Kasbiy o'z-o'zini anglash (kasbiy identiklik) nima? A) Tegishli soha bo'yicha diplomga ega bo'lish B) Kasbiy faoliyat uchun ish haqi olib turish C) Shaxsning o'zini muayyan kasb vakili sifatida anglashi D) Biror tashkilotda doimiy va barqaror ish joyiga ega bo'lish To'g'ri javob: C) Shaxsning o'zini muayyan kasb vakili sifatida anglashi ✔ Izoh: Kasbiy identiklik kasbiy qadriyatlar, maqsadlar va o'zini shu kasb egasi sifatida anglashni o'z ichiga oladi. 22. Ko'rishida nuqsoni bo'lgan bolalar ta'lim-tarbiyasini o'rganuvchi soha qaysi? A) Logopediya B) Surdopedagogika C) Tiflopedagogika D) Andragogika To'g'ri javob: C) Tiflopedagogika ✔ Izoh: Tiflopedagogika ko'zi ojiz va zaif ko'ruvchi bolalarning ta'lim-tarbiyasini o'rganadi. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 105 23. Muloqotda birinchi olingan ma'lumot keyingi ma'lumotlarga nisbatan taassurotga kuchliroq ta'sir qilishi qanday ataladi? A) Birinchilik effekti B) Bumerang effekti C) Yangilik effekti D) Xotorn effekti To'g'ri javob: A) Birinchilik effekti✔ Izoh: Birinchilik effekti tufayli birinchi taassurot keyingi baholashlarga uzoq vaqt ta'sir qiladi. 24. Fotosurat metama'lumotlarida (metadata) qanday ma'lumot bo'lishi mumkin? A) Suratga olingan sana, qurilma va ba'zan joylashuv B) Faqat fayl nomi va kengaytmasi C) Faqat rasmning rangi va yorqinligi D) Asosan suratdagi odamlarning ismlari va telefonlari To'g'ri javob: A) Suratga olingan sana, qurilma va ba'zan joylashuv ✔ Izoh: Rasm metama'lumotlarida geolokatsiya bo'lishi mumkin, shu bois uni e'lon qilishdan oldin ehtiyot bo'lish kerak. 25. «Job shadowing» (mutaxassis ishini kuzatish) kasbga yo'naltirishda nima beradi? A) Kasbning real kundalik ishini yaqindan ko'rish imkoniyatini B) Kasb bo'yicha darhol diplom yoki rasmiy sertifikat olish imkoniyatini C) Ish joyida bepul tushlik va dam olish imkoniyatini D) Kuzatuv davrida to'liq ish haqi olishni To'g'ri javob: A) Kasbning real kundalik ishini yaqindan ko'rish imkoniyatini ✔ Izoh: Mutaxassisni ish joyida kuzatish kasb haqidagi tasavvurlarni real tajriba bilan solishtirish imkonini beradi. 26. Go'daklik davrida (birinchi yil) yetakchi faoliyat qaysi deb hisoblanadi? A) Rolli o'yin B) Kattalar bilan bevosita emotsional muloqot C) O'quv faoliyati D) Kasbiy tanlov To'g'ri javob: B) Kattalar bilan bevosita emotsional muloqot ✔ Izoh: Go'dak uchun yaqin kattalar bilan emotsional muloqot psixik rivojlanishning asosiy manbai hisoblanadi. 27. Bola huquqlari to'g'risidagi Konvensiyaning to'rtta umumiy tamoyiliga qaysi biri kiradi? A) Bolaning siyosiy partiyaga a'zoligi B) Bolaning soliq to'lashi C) Bolaning manfaatlari ustuvorligi D) Bolaning harbiy xizmati To'g'ri javob: C) Bolaning manfaatlari ustuvorligi ✔ Izoh: Umumiy tamoyillar: kamsitmaslik, bolaning manfaatlari ustuvorligi, yashash va rivojlanish huquqi, bolaning fikrini hurmat qilish. 28. Konvensiyaga ko'ra nogironligi bor bolalar qanday huquqqa ega? A) Asosan uyda, oila davrasida yashash huquqiga B) Faqat ixtisoslashtirilgan muassasada, oiladan alohida yashash huquqiga C) Munosib hayot, alohida g'amxo'rlik va jamiyatda ishtirok etishga D) Faqat bepul tibbiy yordam olish huquqiga To'g'ri javob: C) Munosib hayot, alohida g'amxo'rlik va jamiyatda ishtirok etishga ✔ Izoh: Nogironligi bor bola qadr-qimmatini ta'minlaydigan to'laqonli hayot, alohida g'amxo'rlik va jamiyatda faol ishtirokka haqli. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 106 29. Bolaga oid sud yoki ma'muriy muhokamada bolaning ishtiroki Konvensiyada qanday ta'minlanadi? A) Bevosita yoki vakil orqali eshitilish imkoniyati bilan B) Bola hech qachon eshitilmaydi, faqat kattalar qaror qiladi C) Bola faqat 18 yoshga to'lgandan keyin eshitiladi D) Bola faqat yozma ariza orqali qatnasha oladi To'g'ri javob: A) Bevosita yoki vakil orqali eshitilish imkoniyati bilan✔ Izoh: Bolaga taalluqli har qanday sud yoki ma'muriy muhokamada u bevosita yoki vakil orqali eshitilish imkoniyatiga ega. 30. Nutq rivojlanishi uchun eng sensitiv davr qaysi yoshga to'g'ri keladi? A) Ilk o'spirinlik B) Erta bolalik (taxminan 1–3 yosh) C) O'smirlik D) Kattalik To'g'ri javob: B) Erta bolalik (taxminan 1–3 yosh) ✔ Izoh: Erta bolalikda bola nutqni ayniqsa tez va oson o'zlashtiradi. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 107 18-variant Mashq testlari • bitta to'g'ri javob 1. Matnni o'qishda ma'lumotlarni maxsus belgilar (V, +, –, ?) bilan belgilab borish texnikasi qanday ataladi? A) Akvarium B) Insert C) Klaster D) Zigzag To'g'ri javob: B) Insert✔ Izoh: Insert texnikasida o'quvchi ma'lumni, yangini, zid fikrni va savol tug'dirganni belgilab, faol o'qiydi. 2. O'quvchilar o'rtasidagi konfliktda pedagogning birinchi navbatdagi vazifasi qaysi? A) Konfliktga aralashmaslik B) Xavfsizlikni ta'minlash va vaziyatni tinchlantirish C) Darhol aybdorni e'lon qilish D) Ota-onalarni chaqirib janjal qilish To'g'ri javob: B) Xavfsizlikni ta'minlash va vaziyatni tinchlantirish ✔ Izoh: Avval jismoniy va emotsional xavfsizlik ta'minlanadi, so'ngra konfliktning sabablari bilan ishlanadi. 3. Pedagog boshqa hamkasbining o'quvchiga nisbatan zo'ravonlik qilayotganini bilib qoldi. Etik nuqtai nazardan qanday harakat to'g'ri? A) Hamkasbini ijtimoiy tarmoqda ommaviy fosh qilish B) O'quvchiga sabr qilishni maslahat berib, vaziyatga aralashmaslik C) Hamkasblik odobi uchun hech kimga aytmay jim turish D) Belgilangan tartibda rahbariyat va vakolatli organlarga xabar berish To'g'ri javob: D) Belgilangan tartibda rahbariyat va vakolatli organlarga xabar berish ✔ Izoh: Bola xavfsizligi hamkasblik sadoqatidan ustun; holat belgilangan tartibda xabar qilinadi. 4. Bankdan deb qo'ng'iroq qilib, SMS-kodni so'ragan odamga qanday javob berish kerak? A) Kod o'rniga karta raqamini aytib berish B) Kodni aytmaslik, bankning rasmiy raqamiga o'zi qo'ng'iroq qilish C) Xodim bank nomidan gapirgani uchun kodni darhol aytib berish D) Xavfsizlik uchun kodning faqat yarmini aytish To'g'ri javob: B) Kodni aytmaslik, bankning rasmiy raqamiga o'zi qo'ng'iroq qilish ✔ Izoh: Bank xodimlari hech qachon SMS-kod so'ramaydi; bu firibgarlikning odatiy usuli. 5. Konflikt vaziyatida «faol tinglash»ning asosiy maqsadi nima? A) Suhbatdoshni tez to'xtatish B) Suhbatdoshni tushunganini ko'rsatib, uning his-tuyg'u va fikrlarini aniqlash C) O'z fikrini isbotlash D) Javob berishga tayyorlanish uchun vaqt yutish To'g'ri javob: B) Suhbatdoshni tushunganini ko'rsatib, uning his-tuyg'u va fikrlarini aniqlash ✔ Izoh: Faol tinglash tomonni eshitilganini his qildirib, keskinlikni pasaytiradi. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 108 6. Ota-onalar uchun tarbiya bo'yicha seminar yoki «ota-onalar maktabi» nima uchun foydali? A) Ota-onalarga tarbiya bo'yicha bilim va ko'nikma berish uchun B) Ota-onalarni tarbiyadagi xatolari uchun ochiq tanqid qilish C) Maktab hisobotini rasmiy to'ldirish uchun D) Ota-onalardan qo'shimcha mablag' yig'ish uchun To'g'ri javob: A) Ota-onalarga tarbiya bo'yicha bilim va ko'nikma berish uchun✔ Izoh: Ota-onalik bo'yicha mashg'ulotlar oilada samarali tarbiya usullarini rivojlantiradi. 7. URL nima? A) Antivirus dasturining nomi B) Elektron pochta hisobining paroli C) Kompyuterning modeli va seriya raqami D) Internetdagi resursning manzili To'g'ri javob: D) Internetdagi resursning manzili ✔ Izoh: URL — veb-sahifa yoki faylning internetdagi noyob manzili. 8. Pedagog o'quvchi fotosuratini maktab sahifasida e'lon qilishdan oldin nima qilishi kerak? A) Hech qanday ruxsat olishi shart emas B) Ota-ona yoki qonuniy vakil roziligini olishi C) Sinfdoshlarining fikrini so'rashi D) Faqat maktab direktoriga og'zaki aytishi To'g'ri javob: B) Ota-ona yoki qonuniy vakil roziligini olishi ✔ Izoh: Voyaga yetmagan bolaning tasvirini e'lon qilish uchun uning qonuniy vakili roziligi talab etiladi. 9. Mashg'ulotlarning asosiy shakli bo'lgan «dars» qanday tavsiflanadi? A) Pedagog va ota-onalarning rejali yig'ilishi B) O'quvchilar bilan muzey yoki tabiatga sayohat C) Belgilangan vaqtda o'qituvchi rahbarligida o'tkaziladigan mashg'ulot D) Faqat yakuniy nazorat uchun o'tkaziladigan yozma imtihon mashg'uloti To'g'ri javob: C) Belgilangan vaqtda o'qituvchi rahbarligida o'tkaziladigan mashg'ulot ✔ Izoh: Dars — doimiy guruh bilan belgilangan vaqtda o'qituvchi rahbarligida o'tkaziladigan asosiy shakl. 10. Ota-ona va o'smir o'rtasidagi konfliktda maslahatchi uchun eng to'g'ri yondashuv qaysi? A) Darhol o'smir tomonini olish B) Oilaviy masalaga umuman aralashmaslik C) Ikkala tomonni tinglab, ularning ehtiyojlarini aniqlashga yordam berish D) Darhol ota-ona tomonini olish To'g'ri javob: C) Ikkala tomonni tinglab, ularning ehtiyojlarini aniqlashga yordam berish ✔ Izoh: Maslahatchi betaraf pozitsiyada qolib, tomonlarning bir-birini tushunishiga va kelishuv topishiga ko'maklashadi. 11. «Sen-xabar» (masalan, «Sen doim hamma narsani buzasan!») konfliktda odatda qanday ta'sir qiladi? A) Konfliktni darhol hal qiladi B) Hech qanday ta'sir qilmaydi C) Suhbatdoshda himoyalanish va qarshilikni kuchaytiradi D) Suhbatdoshda minnatdorlik uyg'otadi To'g'ri javob: C) Suhbatdoshda himoyalanish va qarshilikni kuchaytiradi ✔ Izoh: Ayblovchi «Sen-xabar» shaxsga hujum sifatida qabul qilinib, eskalatsiyaga olib keladi. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 109 12. Ikki yoki uch tushunchaning umumiy va farqli jihatlarini kesishuvchi doiralar yordamida taqqoslash usuli qaysi? A) Baliq skeleti B) Klaster C) T-jadval D) Venn diagrammasi To'g'ri javob: D) Venn diagrammasi✔ Izoh: Venn diagrammasida farqli jihatlar alohida, umumiy jihatlar esa doiralar kesishgan qismga yoziladi. 13. Konfliktda «G'olib — mag'lub» yondashuvining uzoq muddatli xavfi nima? A) Mag'lub tomonda norozilik qolib, konflikt qayta avj olishi B) Har ikki tomonning to'liq qoniqishi C) Konfliktning butunlay yo'qolishi D) Munosabatlarning mustahkamlanishi To'g'ri javob: A) Mag'lub tomonda norozilik qolib, konflikt qayta avj olishi ✔ Izoh: Mag'lub tomonning ehtiyojlari qondirilmasa, konflikt yashirin shaklda davom etishi yoki qayta boshlanishi mumkin. 14. Ta'lim muassasasining ustavi nima? A) Ota-onalar yig'ilishining bayonnomasi B) O'qituvchining fan bo'yicha yillik kalendar-tematik ish rejasi C) Muassasa faoliyatining asosiy qoidalari belgilangan ta'sis hujjati D) O'quvchilarning baholar yozilgan kundaligi To'g'ri javob: C) Muassasa faoliyatining asosiy qoidalari belgilangan ta'sis hujjati ✔ Izoh: Ustav ta'lim muassasasining maqsadi, tuzilmasi va faoliyat tartibini belgilovchi asosiy hujjatdir. 15. Grooming (onlayn jalb qilish) nima? A) Onlayn do'konlarning bolalar mahsulotlarini yetkazib berish xizmati B) Bolaning ishonchiga kirib, uni zararli maqsadda manipulyatsiya qilish C) Rasmlarni bezash va tahrirlash dasturi D) Ko'p o'yinchili onlayn o'yin turi To'g'ri javob: B) Bolaning ishonchiga kirib, uni zararli maqsadda manipulyatsiya qilish ✔ Izoh: Grooming — bolaning ishonchini qozonib, keyinchalik uni ekspluatatsiya qilish maqsadida aloqa o'rnatish. 16. Maslahatchi o'quvchiga o'z shaxsiy diniy yoki siyosiy qarashlarini singdirishi qanday baholanadi? A) Kasbiy etikaga zid, mijozning avtonomiyasini buzadi B) Faqat yuqori sinflarda maqbul yondashuv C) Maslahat jarayonining majburiy qismi D) Tarbiyaning eng samarali va maqbul usuli, chunki u qadriyat beradi To'g'ri javob: A) Kasbiy etikaga zid, mijozning avtonomiyasini buzadi ✔ Izoh: Maslahatchi o'z qadriyatlarini majburlamaydi, o'quvchining mustaqil qaror qabul qilishini hurmat qiladi. 17. Maktab va mahalla hamkorligining asosiy maqsadlaridan biri qaysi? A) Pedagoglarning ish haqi miqdorini belgilash B) O'quvchilar baholarini birgalikda muhokama qilib o'zgartirish C) Bolalar ta'limi va xavfsizligini birga qo'llab-quvvatlash D) Maktabning dars jadvalini birga tuzish To'g'ri javob: C) Bolalar ta'limi va xavfsizligini birga qo'llab-quvvatlash ✔ Izoh: Maktab va mahalla birgalikda qiyin vaziyatdagi oilalarni aniqlab, bolalarga yordam beradi. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 110 18. Insonning maqsadga erishish yo'lidagi qiyinchiliklarni ongli ravishda yengish qobiliyati qanday ataladi? A) Iroda B) Temperament C) Affekt D) Sezgi To'g'ri javob: A) Iroda✔ Izoh: Iroda xulq va faoliyatni ongli boshqarish, to'siqlarni yengish uchun kuch sarflashdir. 19. Kuchli xavotir yoki vahima holatida diqqatni hozirgi lahzaga qaytarish uchun 5 narsani ko'rish, 4 ni his qilish, 3 ni eshitishga asoslangan usul qanday ataladi? A) Konfrontatsiya B) Yerga bog'lash (grounding) texnikasi C) Sotsiogramma D) Erkin assotsiatsiya To'g'ri javob: B) Yerga bog'lash (grounding) texnikasi ✔ Izoh: Grounding (5-4-3-2-1) texnikasi sezgi a'zolarini faollashtirib, vahima va dissotsiatsiya holatini yumshatadi. 20. Bosh miya katta yarim sharlarining qaysi qismida joylashgan Broka markazi zararlanganda nutq talaffuzi buziladi? A) Chap yarim sharning peshona qismida B) O'ng yarim sharning ensa qismida C) Miyachada D) Uzunchoq miyada To'g'ri javob: A) Chap yarim sharning peshona qismida ✔ Izoh: Broka markazi ko'pchilik odamlarda chap peshona bo'lagida joylashgan va motor nutq uchun javob beradi. 21. «Kollektiv ongsizlik» va «arxetiplar» tushunchalarini kiritgan olim kim? A) Anna Freyd B) Karl Yung C) Alfred Adler D) Erix Fromm To'g'ri javob: B) Karl Yung ✔ Izoh: K.G. Yung insoniyatning umumiy tajribasi kollektiv ongsizlikda arxetiplar shaklida saqlanadi deb hisoblagan. 22. E.A. Klimov tasnifiga ko'ra o'qituvchi, shifokor kabi kasblar qaysi turga kiradi? A) «Odam — tabiat» B) «Odam — belgilar tizimi» C) «Odam — odam» D) «Odam — texnika» To'g'ri javob: C) «Odam — odam» ✔ Izoh: Klimov kasblarni mehnat predmetiga ko'ra besh turga ajratgan: odam — tabiat, texnika, odam, belgilar tizimi va badiiy obraz. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 111 23. Ijtimoiy tarmoqda notanish odam «Siz yutuq yutdingiz, havolaga o'ting» deb yozdi. To'g'ri harakat qaysi? A) Yutuqni olish uchun karta raqamini yuborish B) Havolaga o'tib, so'ralgan ma'lumotlarni kiritish C) Havolani ochmasdan, xabarni e'tiborsiz qoldirish yoki shikoyat qilish D) Xabarni do'stlarga ham yuborib, yutuqni ular bilan birga ulashish To'g'ri javob: C) Havolani ochmasdan, xabarni e'tiborsiz qoldirish yoki shikoyat qilish✔ Izoh: Bunday xabarlar odatda fishing bo'lib, shaxsiy va moliyaviy ma'lumotlarni o'g'irlashga qaratilgan. 24. Ta'lim vositalari deganda nima tushuniladi? A) O'quvchilarning ota-onalari B) Faqat o'qituvchining ish haqi C) Faqat maktab binosi D) Ta'lim maqsadlariga erishishda foydalaniladigan moddiy va ideal ob'ektlar To'g'ri javob: D) Ta'lim maqsadlariga erishishda foydalaniladigan moddiy va ideal ob'ektlar ✔ Izoh: Darslik, ko'rgazmali qurollar, texnik vositalar, raqamli resurslar ta'lim vositalariga kiradi. 25. Stress ta'sirida xulqning oldingi, bolalarcha shakllariga qaytishi qanday himoya mexanizmi? A) Sublimatsiya B) Proyeksiya C) Ratsionalizatsiya D) Regressiya To'g'ri javob: D) Regressiya ✔ Izoh: Masalan, uka-singlisi tug'ilgach katta bolada yana barmoq so'rish paydo bo'lishi regressiyaga misoldir. 26. Bo'lim yoki kurs yakunida erishilgan natijani qayd etuvchi baholash qanday ataladi? A) Formativ baholash B) Summativ baholash C) Diagnostik baholash D) O'zaro baholash To'g'ri javob: B) Summativ baholash ✔ Izoh: Summativ baholash muayyan o'qish davri yakunidagi natijalarni umumlashtirib qayd etadi. 27. Maktab maslahatchisining ota-onalar bilan ishlashida qaysi yondashuv to'g'ri? A) Ota-onani har doim ayblash B) Ota-onalarni maslahat jarayonidan butunlay chetlatish C) Bolaning sirlarini ota-onaga darhol aytib berish D) Hamkorlik asosida, ota-onani bola manfaati yo'lidagi sherik sifatida ko'rish To'g'ri javob: D) Hamkorlik asosida, ota-onani bola manfaati yo'lidagi sherik sifatida ko'rish ✔ Izoh: Ota-ona bilan hamkorlik bola uchun izchil qo'llab-quvvatlovchi muhit yaratadi. 28. Uzluksiz ta'limda maktab maslahatchisining o'rni qaysi bosqichlar orasidagi o'tishda ayniqsa muhim? A) Oliy ta'limdan keyin doktoranturaga kirishda B) Mehnat faoliyatini tugatib, nafaqaga chiqishda C) Bolani maktabgacha ta'lim tashkilotiga qabul qilishda D) Maktabdan keyingi ta'lim yoki kasbni tanlashda To'g'ri javob: D) Maktabdan keyingi ta'lim yoki kasbni tanlashda ✔ Izoh: Maslahatchi o'quvchilarga maktabdan keyingi yo'nalishni (kollej, texnikum, oliy ta'lim, kasb) tanlashda yordam beradi. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 112 29. Bolaning o'qishdagi muvaffaqiyati haqida ota-onaga xabar berish nima uchun muhim? A) Bu faqat a'lochi o'quvchilar ota-onalari uchun kerak, boshqalarga emas B) Bu pedagog uchun ortiqcha vaqt sarfi C) Bu bolani maqtanchoq va erka qiladi D) Ota-ona ishonchi va bola motivatsiyasini oshiradi To'g'ri javob: D) Ota-ona ishonchi va bola motivatsiyasini oshiradi✔ Izoh: Ijobiy xabarlar ota-ona va maktab hamkorligini mustahkamlaydi va bolani rag'batlantiradi. 30. O'zgarish bosqichlari modelida inson yaqin kelajakda o'zgarishni rejalashtirib, aniq qadamlarni tayyorlayotgan bosqich qaysi? A) Tayyorgarlik B) Qaytish C) Saqlash D) O'ylashdan oldingi bosqich To'g'ri javob: A) Tayyorgarlik ✔ Izoh: Tayyorgarlik bosqichida inson o'zgarishga qaror qilgan va kichik amaliy qadamlarni boshlagan bo'ladi. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 113 19-variant Mashq testlari • bitta to'g'ri javob 1. Nodavlat ta'lim tashkiloti qanday asosda ta'lim faoliyatini amalga oshiradi? A) Asosan xorijiy hamkor tashkilot ruxsati bilan B) Belgilangan tartibda olingan litsenziya asosida C) Mahalla fuqarolar yig'ini roziligi bilan D) Hech qanday ruxsatnomasiz, xabardor qilish asosida To'g'ri javob: B) Belgilangan tartibda olingan litsenziya asosida✔ Izoh: Nodavlat ta'lim tashkilotlari ta'lim faoliyatini qonunchilikda belgilangan tartibda litsenziya asosida yuritadi. 2. Bullingga qarshi dasturlarning samaradorligini baholash uchun qanday usul qo'llanadi? A) Faqat jazolanganlar sonini sanash B) Faqat direktorning taassurotiga tayanish C) Hech qanday baholash o'tkazmaslik D) Dastur oldidan va keyin anonim so'rovnomalar o'tkazish To'g'ri javob: D) Dastur oldidan va keyin anonim so'rovnomalar o'tkazish ✔ Izoh: Anonim so'rovnomalar bullingning haqiqiy tarqalishini va dastur natijalarini xolisroq ko'rsatadi. 3. Bullingni sodir etgan va unga uchragan o'quvchini birga «yarashtirish» uchun majburan bir stolga o'tkazish nima uchun xato? A) Bu bullingni to'liq hal qiladi B) Kuchlar nomutanosibligi tufayli jabrlanuvchi yana bosim va qo'rquvga duch keladi C) Jabrlanuvchi albatta xursand bo'ladi D) Bu mutaxassislar tavsiya qiladigan usul To'g'ri javob: B) Kuchlar nomutanosibligi tufayli jabrlanuvchi yana bosim va qo'rquvga duch keladi ✔ Izoh: Bullingda avval jabrlanuvchi xavfsizligi ta'minlanadi; majburiy yarashtirish uni qayta jarohatlashi mumkin. 4. Shaxsning ijtimoiy tajriba, me'yor va qadriyatlarni o'zlashtirib, jamiyat a'zosiga aylanish jarayoni qanday ataladi? A) Introspeksiya B) Akseleratsiya C) Sotsializatsiya D) Sublimatsiya To'g'ri javob: C) Sotsializatsiya ✔ Izoh: Sotsializatsiya oila, maktab, tengdoshlar va ommaviy axborot vositalari ta'sirida butun hayot davomida kechadi. 5. Onlayn ta'lim platformasi (LMS) nima uchun ishlatiladi? A) Kurslar, topshiriqlar va baholashni onlayn boshqarish uchun B) Faqat onlayn o'yinlarni o'ynash uchun C) Musiqa va podkastlarni tinglash uchun D) Asosan internet do'konlardan o'quv qurollari xarid qilish uchun To'g'ri javob: A) Kurslar, topshiriqlar va baholashni onlayn boshqarish uchun ✔ Izoh: LMS o'quv materiallari, topshiriqlar va natijalarni bitta tizimda boshqarish imkonini beradi. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 114 6. Bola huquqlarini o'quvchilarga o'rgatish nima uchun muhim? A) Huquq fanidan imtihon topshirishlari uchun B) Ularni ota-ona va o'qituvchilar talablariga qarshi turishga o'rgatish uchun C) Asosan maktab reytingini oshirish uchun D) O'z huquqlarini bilib, xavfli vaziyatda yordam so'ray olishlari uchun To'g'ri javob: D) O'z huquqlarini bilib, xavfli vaziyatda yordam so'ray olishlari uchun✔ Izoh: Huquqlarini bilgan bola zo'ravonlik va kamsitishni taniydi hamda yordam so'rashni biladi. 7. Konvensiyaga ko'ra bolaning tarbiyasi uchun asosiy mas'uliyat kimga yuklanadi? A) Bolalar huquqlari bo'yicha xalqaro tashkilotlarga B) Ota-onalar yoki qonuniy vasiylarga C) Bola yashaydigan mahalla fuqarolar yig'iniga D) Bola o'qiyotgan ta'lim muassasasiga To'g'ri javob: B) Ota-onalar yoki qonuniy vasiylarga ✔ Izoh: Bolani tarbiyalash va rivojlantirish uchun asosiy mas'uliyat ota-onalarga yuklanadi, davlat ularga yordam beradi. 8. Bolaning yashash va rivojlanish huquqi davlatdan nimani talab qiladi? A) Bolaning omon qolishi va har tomonlama rivojlanishini maksimal ta'minlashni B) Faqat bolaning tug'ilishini davlat ro'yxatiga olib, guvohnoma berishni C) Faqat bolaning tug'ilishini davlat ro'yxatiga olishni D) Faqat oilaga bola uchun nafaqa to'lab turishni To'g'ri javob: A) Bolaning omon qolishi va har tomonlama rivojlanishini maksimal ta'minlashni ✔ Izoh: Davlat bolaning hayotini saqlash va har tomonlama rivojlanishini mumkin qadar to'liq ta'minlashi kerak. 9. Tajovuzkor (buller) o'quvchi bilan ishlashda qaysi yondashuv tavsiya etiladi? A) Xatti-harakat uchun aniq mas'uliyat va oqibatlar bilan birga uning sabablari ustida ishlash B) Uni butun maktab oldida sharmanda qilish C) Faqat jismoniy jazo qo'llash D) Hech qanday chora ko'rmaslik To'g'ri javob: A) Xatti-harakat uchun aniq mas'uliyat va oqibatlar bilan birga uning sabablari ustida ✔ ishlash Izoh: Tajovuzkor xulqni to'xtatish uchun izchil oqibatlar va empatiya, muloqot ko'nikmalarini rivojlantirish zarur. 10. Bolalar uylarida kattalar bilan emotsional muloqot yetishmasligi oqibatida yuzaga keladigan rivojlanish orqada qolishi qanday ataladi? A) Infantil amneziya B) Akseleratsiya C) Frustratsiya D) Gospitalizm To'g'ri javob: D) Gospitalizm ✔ Izoh: R. Shpits tasvirlagan gospitalizm emotsional depravatsiya natijasida jismoniy va psixik rivojlanish sustlashuvidir. 11. Kasbiy yo'naltirishda «kasbiy sinov» nima? A) Kasbga yaroqlilik uchun tibbiy ko'rikdan o'tish B) Ish beruvchi bilan qisqa suhbatdan o'tish C) Kasb bo'yicha yozma nazariy imtihon topshirish D) Kasb vazifalarini amalda bajarib ko'rish To'g'ri javob: D) Kasb vazifalarini amalda bajarib ko'rish ✔ Izoh: Kasbiy sinovlar o'quvchiga kasbning real vazifalarini qisqa muddat bajarib ko'rish imkonini beradi. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 115 12. Deepfake nima? A) SI yordamida yaratilgan, haqiqiyga o'xshash soxta video yoki ovoz B) Videofayllarni siqishda ishlatiladigan format C) Chuqur dengiz hayoti haqidagi hujjatli video D) Videofayllarni sifatini saqlagan holda siqishda ishlatiladigan format To'g'ri javob: A) SI yordamida yaratilgan, haqiqiyga o'xshash soxta video yoki ovoz✔ Izoh: Deepfake texnologiyasi odamning yuzini yoki ovozini sun'iy ravishda soxtalashtiradi; uni tanqidiy baholash kerak. 13. O'qituvchining nutq, mimika, pantomimika va o'z holatini boshqarish ko'nikmalari majmui nima deb ataladi? A) Pedagogik monitoring B) Pedagogik konsilium C) Pedagogik diagnostika D) Pedagogik texnika To'g'ri javob: D) Pedagogik texnika ✔ Izoh: Pedagogik texnika o'qituvchining o'zini va nutqini boshqarish, ta'sir ko'rsatish ko'nikmalarini anglatadi. 14. Davlat ta'lim muassasalarida umumiy o'rta ta'lim qanday asosda beriladi? A) Davlat standartlari doirasida bepul B) Shartnoma asosida pullik C) Asosan homiylar mablag'i hisobidan D) Grant tanlovi orqali To'g'ri javob: A) Davlat standartlari doirasida bepul ✔ Izoh: Davlat umumiy o'rta ta'limni davlat ta'lim muassasalarida bepul olishni kafolatlaydi. 15. Neonatal (yangi tug'ilganlik) inqirozi nima bilan bog'liq? A) Kasb tanlash bilan B) Nafaqaga chiqish bilan C) Ona qornidan tashqi muhitga o'tish va moslashish bilan D) Maktabga borish bilan To'g'ri javob: C) Ona qornidan tashqi muhitga o'tish va moslashish bilan ✔ Izoh: Tug'ilish bolaning yashash sharoitlarini keskin o'zgartiradi va bu birinchi yosh inqirozi hisoblanadi. 16. O'zi va boshqalar biladigan, faqat o'zi biladigan, boshqalar biladigan va hech kim bilmaydigan sohalarni ajratuvchi model qanday ataladi? A) Maslou piramidasi B) Tomas–Kilmen setkasi C) Takmen modeli D) Djogari oynasi To'g'ri javob: D) Djogari oynasi ✔ Izoh: Djogari oynasini Dj. Luft va X. Ingem taklif qilgan; u o'z-o'zini ochish va qayta aloqa ahamiyatini ko'rsatadi. 17. O'smirdan suitsidal fikrlari haqida to'g'ridan-to'g'ri so'rash haqida qaysi fikr to'g'ri? A) To'g'ridan-to'g'ri so'rash xavfni oshirmaydi va yordam olishga yo'l ochadi B) Bu albatta suitsidga undaydi C) Faqat ota-onasi yo'qligida so'rash taqiqlanadi D) Bu haqda hech qachon so'ramaslik kerak To'g'ri javob: A) To'g'ridan-to'g'ri so'rash xavfni oshirmaydi va yordam olishga yo'l ochadi ✔ Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 116 Izoh: Tadqiqotlar suitsid haqida ochiq so'rash bunday fikrlarni keltirib chiqarmasligini ko'rsatadi; aksincha, o'smir yengil tortishi mumkin. 18. O'quvchilarga faqat fan tomonidan isbotlangan, haqqoniy bilimlarni berish talabi qaysi tamoyilga tegishli? A) Ilmiylik tamoyili B) Onglilik va faollik tamoyili C) Mustahkamlik tamoyili D) Individual yondashuv tamoyili To'g'ri javob: A) Ilmiylik tamoyili✔ Izoh: Ilmiylik tamoyiliga ko'ra ta'lim mazmuni fanning zamonaviy, isbotlangan yutuqlariga asoslanishi kerak. 19. Onlayn o'yinlarda notanish o'yinchi «do'st» bo'lib, shaxsiy ma'lumot so'rasa, nima qilish kerak? A) O'yin hisobining parolini ulashish B) Uni uyga mehmonga taklif qilish C) Do'stlik uchun so'ralgan ma'lumotni berish D) Ma'lumot bermay, bloklash va kattaga aytish To'g'ri javob: D) Ma'lumot bermay, bloklash va kattaga aytish ✔ Izoh: O'yin chatlarida ham grooming va firibgarlik bo'lishi mumkin; shaxsiy ma'lumotlar berilmaydi. 20. «Oddiydan murakkabga, ma'lumdan noma'lumga, osondan qiyinga» qoidasi ko'proq qaysi didaktik tamoyilga xos? A) Ommaviylik tamoyiliga B) Tushunarlilik (kuchga yarasha) tamoyiliga C) Tarbiyaviy ta'lim tamoyiliga D) Ixtiyoriylik tamoyiliga To'g'ri javob: B) Tushunarlilik (kuchga yarasha) tamoyiliga ✔ Izoh: Tushunarlilik tamoyili materialni o'quvchilarning yosh va bilim darajasiga mos holda bosqichma-bosqich berishni talab qiladi. 21. Ota-onalarning voyaga yetmagan farzandi ta'limiga oid asosiy majburiyati qaysi? A) Farzandni faqat xususiy yoki ixtisoslashgan maktabga berish B) Farzand o'qishiga aralashmaslik C) Farzandni maktabdan erta olib ketish D) Farzandning majburiy ta'lim olishini ta'minlash To'g'ri javob: D) Farzandning majburiy ta'lim olishini ta'minlash ✔ Izoh: Ota-onalar yoki ularning o'rnini bosuvchi shaxslar farzandining majburiy umumiy o'rta ta'lim olishini ta'minlashi shart. 22. Router (marshrutizator) qanday vazifani bajaradi? A) Matnlarni bir tildan boshqasiga tarjima qiladi B) Rasm va videolarni tahrirlab beradi C) Hujjat va rasmlarni qog'ozga chop etadi D) Qurilmalarni tarmoqqa va internetga ulaydi To'g'ri javob: D) Qurilmalarni tarmoqqa va internetga ulaydi ✔ Izoh: Router uydagi yoki ofisdagi qurilmalarni bir tarmoqqa birlashtirib, internetga ulaydi. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 117 23. D.B. Elkonin bo'yicha o'smirlik davrining markaziy yangi psixologik hosilasi qaysi? A) Yurish ko'nikmasi B) Ob'ekt doimiyligi C) Nutqning paydo bo'lishi D) Kattalik hissi To'g'ri javob: D) Kattalik hissi✔ Izoh: O'smir o'zini katta deb his qila boshlaydi va kattalardan teng munosabatni talab qiladi. 24. Ta'lim olish huquqi O'zbekistonda kimlarga tegishli? A) Faqat 18 yoshgacha bo'lganlarga B) Faqat O'zbekiston fuqarolariga C) Har bir shaxsga, qonun doirasida D) Faqat davlat xizmatchilariga To'g'ri javob: C) Har bir shaxsga, qonun doirasida ✔ Izoh: Konstitutsiya va «Ta'lim to'g'risida»gi qonunga ko'ra har kim ta'lim olish huquqiga ega. 25. Boshqalar ishtirokida oddiy vazifalar samaradorligining oshishi qanday ataladi? A) Ijtimoiy ingibitsiya B) Ijtimoiy fasilitatsiya C) Deindividuatsiya D) Konformlik To'g'ri javob: B) Ijtimoiy fasilitatsiya ✔ Izoh: Ijtimoiy fasilitatsiyada kuzatuvchilar borligi yaxshi o'zlashtirilgan vazifalarni bajarishni yaxshilaydi. 26. Boshqalar ishtirokida murakkab yoki yangi vazifalar samaradorligining pasayishi qanday ataladi? A) Ijtimoiy fasilitatsiya B) Galo effekti C) Ijtimoiy ingibitsiya D) Pigmalion effekti To'g'ri javob: C) Ijtimoiy ingibitsiya ✔ Izoh: R. Zayons tushuntirishicha, kuzatuvchilar qo'zg'alishni oshiradi va bu murakkab vazifalarni qiyinlashtiradi. 27. Kasbiy moslashuvchanlik (career adaptability) zamonaviy dunyoda nima uchun muhim? A) Bu faqat keksa ishchilar uchun muhim xususiyat B) Texnologiya va mehnat bozori tez o'zgarib, yangi ko'nikmalar talab qiladi C) Kasblar va ish usullari hech qachon o'zgarmaydi D) Bitta kasb va bir marta olingan bilim butun umrga yetadi, o'qish kerak emas To'g'ri javob: B) Texnologiya va mehnat bozori tez o'zgarib, yangi ko'nikmalar talab qiladi ✔ Izoh: Tez o'zgaruvchan dunyoda yangi ko'nikmalarni o'rganib, o'zgarishlarga moslasha olish karyera muvaffaqiyatining kalitidir. 28. Maktabgacha ta'limga oid majburiylik qonunda qanday ifodalangan? A) Maktabgacha ta'lim to'liq ixtiyoriy B) Maktabga bir yillik majburiy tayyorlov C) Shahar bolalari uchun majburiy D) Uch yoshdan boshlab majburiy bog'cha To'g'ri javob: B) Maktabga bir yillik majburiy tayyorlov ✔ Izoh: Qonunda bolalarni maktabga bir yillik majburiy tayyorlash tamoyili belgilangan. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 118 29. «Soft skills» (yumshoq ko'nikmalar)ga qaysi biri kiradi? A) Muloqot, jamoada ishlash va muammolarni hal qilish B) Muayyan dasturlash tilini bilish C) Buxgalteriya va ofis dasturlarida ishlay olish D) Payvandlash texnikasini egallash To'g'ri javob: A) Muloqot, jamoada ishlash va muammolarni hal qilish✔ Izoh: Yumshoq ko'nikmalar shaxslararo va universal ko'nikmalar bo'lib, deyarli har bir kasbda kerak. 30. O'smirlik davrida «Men-konsepsiya»ning faol shakllanishi nimada namoyon bo'ladi? A) Nutqning yo'qolishida B) O'z tashqi ko'rinishi va shaxsiy sifatlariga yuqori qiziqishda C) Faqat jismoniy o'sishning to'xtashida D) O'yinchoqlarga qiziqishning ortishida To'g'ri javob: B) O'z tashqi ko'rinishi va shaxsiy sifatlariga yuqori qiziqishda ✔ Izoh: O'smir o'z tashqi qiyofasi, xarakteri va boshqalar uni qanday ko'rishiga katta e'tibor beradi. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 119 20-variant Mashq testlari • bitta to'g'ri javob 1. Pedagog o'quvchilarni ijtimoiy kelib chiqishiga qarab guruhlarga ajratdi. Bu qanday baholanadi? A) Samarali va zamonaviy pedagogik usul B) Maktabning qonuniy an'anasi C) Kamsitish va etik me'yorlarni buzish D) Ota-onalar talabiga mos tashkiliy chora To'g'ri javob: C) Kamsitish va etik me'yorlarni buzish✔ Izoh: Ijtimoiy kelib chiqishiga qarab ajratish kamsitish bo'lib, etika va qonunga zid. 2. Ota-ona bilan uchrashuvda tarjimon yoki vositachi qachon kerak bo'lishi mumkin? A) Faqat ota-ona uchrashuvga kechikkanda B) Ota-ona muloqot tilini bilmasa yoki eshitishi qiyin bo'lsa C) Ota-ona so'ramasa ham, har bir uchrashuvda majburiy tartibda D) Hech qanday holatda vositachi kerak emas To'g'ri javob: B) Ota-ona muloqot tilini bilmasa yoki eshitishi qiyin bo'lsa ✔ Izoh: Til yoki eshitish to'sig'i bo'lsa, vositachi ota-onaning to'liq va to'g'ri tushunishini ta'minlaydi. 3. O'zbekiston ta'lim tizimida umumiy o'rta ta'lim nechta sinfni o'z ichiga oladi? A) 12 ta sinf (I–XII) B) 8 ta sinf (I–VIII) C) 11 ta sinf (I–XI) D) 9 ta sinf (I–IX) To'g'ri javob: C) 11 ta sinf (I–XI) ✔ Izoh: Umumiy o'rta ta'lim I–XI sinflarni qamrab oladi. 4. Maslou piramidasida fiziologik ehtiyojlardan keyin qaysi ehtiyoj turadi? A) Bilish ehtiyoji B) Hurmatga ehtiyoj C) Xavfsizlik ehtiyoji D) O'zini namoyon qilish To'g'ri javob: C) Xavfsizlik ehtiyoji ✔ Izoh: Klassik besh pog'onali modelda tartib: fiziologik, xavfsizlik, mansublik, hurmat, o'zini namoyon qilish. 5. Idrokning shaxsning oldingi tajribasi, bilimi va qiziqishlariga bog'liqligi qanday ataladi? A) Adaptatsiya B) Apersepsiya C) Predmetlilik D) Konstantlik To'g'ri javob: B) Apersepsiya ✔ Izoh: Apersepsiya tufayli bir xil narsani turli odamlar o'z tajribasiga qarab turlicha idrok etadi. 6. «FSMU» texnologiyasida «S» harfi nimani anglatadi? A) Solishtiring B) Sinab ko'ring C) Savol bering D) Sababini ko'rsating To'g'ri javob: D) Sababini ko'rsating ✔ Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 120 Izoh: FSMU: Fikringizni bayon eting, Sababini ko'rsating, Misol keltiring, Umumlashtiring. 7. Intellektning bir-biridan nisbatan mustaqil bir necha turi borligi haqidagi «ko'p intellektlar nazariyasi» muallifi kim? A) Govard Gardner B) Daniel Goulman C) Charlz Spirmen D) Alfred Bine To'g'ri javob: A) Govard Gardner✔ Izoh: G. Gardner lingvistik, mantiqiy-matematik, musiqiy, fazoviy va boshqa intellekt turlarini ajratgan. 8. O'quvchilarning o'quv faoliyatini mustaqil rejalashtirish va boshqarishga yordam beruvchi, ularni kuzatib boruvchi pedagog qanday ataladi? A) Inspektor B) Auditor C) Kurator-taftishchi D) Tyutor To'g'ri javob: D) Tyutor ✔ Izoh: Tyutor o'quvchining individual ta'lim yo'lini tuzish va mustaqilligini rivojlantirishda hamroh bo'ladi. 9. Tomas–Kilmen modelida konfliktni hal qilishdan o'zini olib qochish, uni e'tiborsiz qoldirish uslubi qaysi? A) Chetlab o'tish (qochish) B) Hamkorlik C) Raqobat D) Murosa To'g'ri javob: A) Chetlab o'tish (qochish) ✔ Izoh: Chetlab o'tishda inson na o'z, na boshqaning manfaatini faol himoya qiladi. 10. Ta'lim tizimidagi «hayot davomida o'qish» (lifelong learning) g'oyasi nimani bildiradi? A) Muvaffaqiyat uchun faqat diplom muhim ekanini B) O'qish maktab yoki oliy ta'lim bilan tugashi va keyin kerak emasligini C) Inson butun umri davomida bilim va ko'nikmalarini yangilashini D) O'qish maktab yoki oliy ta'lim bilan tugashini To'g'ri javob: C) Inson butun umri davomida bilim va ko'nikmalarini yangilashini ✔ Izoh: Hayot davomida o'qish insonning yoshidan qat'i nazar doimiy rivojlanishini nazarda tutadi. 11. Ota-onalarga farzandining onlayn hayoti haqida qanday tavsiya berish kerak? A) Farzand bilan onlayn hayot haqida gaplashmaslik B) Qurilmalarni butunlay va muddatsiz olib qo'yib, internetni o'chirish C) Qiziqish bildirib, ochiq suhbat qurish va kelishilgan qoidalar o'rnatish D) Asosan farzandni yashirincha kuzatib borish To'g'ri javob: C) Qiziqish bildirib, ochiq suhbat qurish va kelishilgan qoidalar o'rnatish ✔ Izoh: Ishonchli muloqot va oilaviy kelishuvlar nazoratdan ko'ra samaraliroq himoya beradi. 12. O'qituvchi savollar orqali o'quvchilarni mustaqil xulosaga olib boradigan suhbat turi qanday ataladi? A) Evristik suhbat B) Axborot suhbati C) Yakuniy suhbat D) Katexizis suhbat To'g'ri javob: A) Evristik suhbat ✔ Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 121 Izoh: Evristik suhbatda o'quvchilar o'qituvchining izchil savollari yordamida yangi bilimni o'zlari kashf qiladi. 13. Yechimga yo'naltirilgan terapiyadagi «mo''jiza savoli» qanday maqsadda beriladi? A) Test natijasini hisoblash uchun B) Mijozning bolalik travmalarini aniqlash uchun C) Mijozga muammo hal bo'lgan kelajakni tasavvur qildirib, maqsadlarini aniqlash uchun D) Mijozni tanqid qilish uchun To'g'ri javob: C) Mijozga muammo hal bo'lgan kelajakni tasavvur qildirib, maqsadlarini aniqlash ✔ uchun Izoh: «Agar tunda mo''jiza ro'y berib, muammo hal bo'lsa, ertalab nima o'zgarganini sezasiz?» savoli maqsadni aniqlashtiradi. 14. Ijtimoiy tarmoqda maxfiylik sozlamalarini qanday qilish tavsiya etiladi? A) Profilni hamma uchun to'liq ochiq qilib, manzilni ko'rsatish B) Kim ko'rishini cheklab, shaxsiy ma'lumotlarni yashirish C) Telefon raqamini profilda ommaga ko'rsatish D) Uy manzili va maktab nomini profilga yozish To'g'ri javob: B) Kim ko'rishini cheklab, shaxsiy ma'lumotlarni yashirish ✔ Izoh: Profilni yopiq qilish va shaxsiy ma'lumotlarni cheklash notanishlar xavfini kamaytiradi. 15. K. Maslach modeliga ko'ra kasbiy yonib ketish (burnout) qaysi uch komponentdan iborat? A) Diqqat, xotira va tafakkur B) Quvonch, g'urur va qiziqish C) Temperament, xarakter va qobiliyat D) Emotsional charchoq, depersonalizatsiya va kasbiy yutuqlarning pasayishi To'g'ri javob: D) Emotsional charchoq, depersonalizatsiya va kasbiy yutuqlarning pasayishi ✔ Izoh: Yonib ketish odamlar bilan ishlaydigan kasblarda surunkali stress natijasida rivojlanadi. 16. Geshtalt-psixologiyaning asoschilaridan biri kim? A) Aaron Bek B) Maks Vertgeymer C) Djon Uotson D) Zigmund Freyd To'g'ri javob: B) Maks Vertgeymer ✔ Izoh: Geshtalt-psixologiyani M. Vertgeymer, V. Kyoler va K. Koffka asos solgan. 17. Uzluksiz ta'lim tizimi qanday tamoyilga asoslanadi? A) Har bir bosqichning boshqasidan mustaqil va uzilgan holda tashkil etilishiga B) Ta'lim maktabni tugatish bilan yakunlanishiga C) Ta'lim faqat oliy darajada qadrlanishiga D) Ta'lim bosqichlarining ketma-ket bog'lanib, hayot davomida davom etishiga To'g'ri javob: D) Ta'lim bosqichlarining ketma-ket bog'lanib, hayot davomida davom etishiga ✔ Izoh: Uzluksiz ta'lim maktabgachadan malaka oshirishgacha bo'lgan bosqichlar uzviy bog'liqligini anglatadi. 18. Pedagog boshqa o'quvchilar oldida bir o'quvchining oilaviy muammosini aytib berdi. Bu qanday baholanadi? A) Tarbiyaviy maqsadga mos pedagogik usul B) Ota-onaga hurmat ko'rsatish belgisi C) Maxfiylik va bolaning qadr-qimmatini buzish D) O'quvchilarni ogohlantirishning yaxshi usuli To'g'ri javob: C) Maxfiylik va bolaning qadr-qimmatini buzish ✔ Izoh: Oilaviy holat haqidagi ma'lumotni oshkor qilish bolani kamsitadi va maxfiylikni buzadi. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 122 19. Mediatsiya yakunida kelishuv bajarilishini kuzatib borish nima uchun zarur? A) Mediatorning hisobot sonini oshirish uchun B) Kelishuvni bekor qilish uchun C) Tomonlarni jazolash uchun sabab topish uchun D) Kelishuv amalda bajarilayotganini tekshirish va yangi qiyinchiliklarni o'z vaqtida hal qilish uchun To'g'ri javob: D) Kelishuv amalda bajarilayotganini tekshirish va yangi qiyinchiliklarni o'z vaqtida ✔ hal qilish uchun Izoh: Kuzatuv uchrashuvlari kelishuvning barqarorligini ta'minlaydi va konflikt qaytalanishining oldini oladi. 20. Qaror qabul qilish matritsasi kasb tanlashda qanday yordam beradi? A) Faqat bitta variantga e'tibor qaratishga B) Variantlarni muhim mezonlar bo'yicha solishtirib baholashga C) Qaror qilishda hissiyotlarni bostirishga D) Variantlardan birini tasodifiy, qur'a tashlab tanlab olishga To'g'ri javob: B) Variantlarni muhim mezonlar bo'yicha solishtirib baholashga ✔ Izoh: Matritsa turli kasblarni qiziqish, qobiliyat, imkoniyat kabi mezonlar bo'yicha baholab solishtirishga yordam beradi. 21. Maktab tadbirlarida o'quvchilar suratlarini olish va tarqatishda xavfsizlik uchun nima muhim? A) Rozilik olish va bolalarning shaxsiy ma'lumotlarini ko'rsatmaslik B) Suratlarni hamma uchun ochiq kanalda joylash C) Suratlarni shaxsiy telefonlarda tartibsiz saqlash D) Har bir suratni ism-sharif, sinf va manzil bilan birga joylash To'g'ri javob: A) Rozilik olish va bolalarning shaxsiy ma'lumotlarini ko'rsatmaslik ✔ Izoh: Suratlarni e'lon qilishda rozilik olinadi va ism, manzil kabi ma'lumotlar ko'rsatilmaydi. 22. Epshteyn modelidagi «muloqot» turi nimani anglatadi? A) Telefon orqali ogohlantirish berish B) Maktab va oila o'rtasida muntazam ikki tomonlama axborot almashinuvi C) Asosan o'quv yili oxirida natijalarni bir marta yozma xabar qilish D) Ota-onalarni muammolar uchun tanqid qilish To'g'ri javob: B) Maktab va oila o'rtasida muntazam ikki tomonlama axborot almashinuvi ✔ Izoh: Samarali muloqot maktab dasturlari va bola rivoji haqida muntazam ikki tomonlama axborot almashishni bildiradi. 23. Konflikt ob'ekti deganda nima tushuniladi? A) Konfliktni hal qiluvchi mediator B) Konflikt sodir bo'lgan vaqt C) Konflikt ishtirokchilari D) Tomonlar egalik qilish yoki nazorat qilishga da'vo qiladigan narsa (resurs, qadriyat, mavqe) To'g'ri javob: D) Tomonlar egalik qilish yoki nazorat qilishga da'vo qiladigan narsa (resurs, ✔ qadriyat, mavqe) Izoh: Konflikt ob'ekti — ziddiyat nima uchun ketayotganini, sub'ektlar esa uning ishtirokchilarini bildiradi. 24. Alohida ta'lim ehtiyojlari bo'lgan bolalar uchun qanday ta'lim imkoniyatlari mavjud? A) Oddiy sinfda hech qanday moslashtirishsiz, umumiy talablar bilan o'qish B) Inklyuziv sinflar, ixtisoslashtirilgan muassasalar va uyda ta'lim C) Faqat ixtisoslashtirilgan internat muassasasi D) Ta'limdan ozod qilib, uyda parvarish qilish To'g'ri javob: B) Inklyuziv sinflar, ixtisoslashtirilgan muassasalar va uyda ta'lim ✔ Izoh: Bunday bolalar ehtiyojiga qarab inklyuziv, ixtisoslashtirilgan yoki uyda individual ta'lim olishi mumkin. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 123 25. Maslahatchining o'z hayotidan qisqa va maqsadli ma'lumot berishi qanday texnika? A) O'z-o'zini ochish (self-disclosure) B) Parafraz C) Konfrontatsiya D) Interpretatsiya To'g'ri javob: A) O'z-o'zini ochish (self-disclosure)✔ Izoh: O'z-o'zini ochish qisqa va mijoz manfaatlariga yo'naltirilgan bo'lishi kerak, e'tibor maslahatchiga o'tib ketmasligi lozim. 26. Mediatsiyada muqobil yechimlarni ishlab chiqish bosqichida qaysi usul ko'proq qo'llanadi? A) Tomonlarga variant taklif qilishni taqiqlash B) Faqat mediator taklif qilgan bitta variantni qabul qilish C) Variantlarni baholamasdan avval ko'proq g'oya yig'ish D) Birinchi aytilgan variantni darhol tasdiqlash To'g'ri javob: C) Variantlarni baholamasdan avval ko'proq g'oya yig'ish ✔ Izoh: Avval g'oyalarni erkin yig'ib, keyin ularni birgalikda baholash ikki tomonga ma'qul yechim topish ehtimolini oshiradi. 27. O'quvchi haqidagi maslahat yozuvlari qanday saqlanishi kerak? A) Maslahatchining shaxsiy telefon galereyasida B) Ochiq javonda, hamma ko'ra oladigan joyda C) Ruxsatsiz kirish imkoni yo'q, himoyalangan joyda D) Hamkasblar bilan umumiy chat guruhida To'g'ri javob: C) Ruxsatsiz kirish imkoni yo'q, himoyalangan joyda ✔ Izoh: Maxfiy yozuvlar qulflangan shkaf yoki parol bilan himoyalangan tizimda saqlanadi. 28. Maslahatchi mijozning noaniq ifodasini tushunish uchun «Buni qanday tushunay, misol keltira olasizmi?» deb so'rashi qanday texnika? A) Umumlashtirish B) Sukut C) Aniqlashtirish (klarifikatsiya) D) Konfrontatsiya To'g'ri javob: C) Aniqlashtirish (klarifikatsiya) ✔ Izoh: Aniqlashtirish noto'g'ri tushunishning oldini oladi va mijozning o'z fikrini aniqroq ifodalashiga yordam beradi. 29. Maktabgacha ta'lim tashkilotida ta'lim olayotgan bola qanday ataladi? A) Tinglovchi (kurs ishtirokchisi) B) Talaba (student) C) Tarbiyalanuvchi D) Abituriyent To'g'ri javob: C) Tarbiyalanuvchi ✔ Izoh: Maktabgacha ta'lim tashkilotidagi bola tarbiyalanuvchi deb ataladi. 30. Ota-ona bilan kelishmovchilikni hal qilishda qaysi qadam samarali? A) Kelishmovchilikni rahbariyatdan yashirib, o'zi hal qilishga urinish B) Bola manfaatini umumiy maqsad qilib, birga yechim izlash C) Faqat direktorga shikoyat yozish D) Ota-onaning fikrini darhol rad etish To'g'ri javob: B) Bola manfaatini umumiy maqsad qilib, birga yechim izlash ✔ Izoh: Bola manfaati umumiy maqsad sifatida aniqlansa, ota-ona va maktab hamkorlikka tezroq keladi. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 124 21-variant Mashq testlari • bitta to'g'ri javob 1. 1956-yilgi B. Blum taksonomiyasining klassik variantida bilish maqsadlarining eng quyi darajasi qaysi? A) Tahlil B) Bilish (eslab qolish) C) Baholash D) Qo'llash To'g'ri javob: B) Bilish (eslab qolish)✔ Izoh: Blum taksonomiyasi bilishdan boshlanib, tushunish, qo'llash, tahlil, sintez va baholash darajalariga ko'tariladi. 2. Xolland modelidagi «tadbirkor» (Enterprising) turga mos faoliyat qaysi? A) Boshqalarni ishontirish, rahbarlik qilish va biznes yuritish B) Arxiv hujjatlarini tartiblab saqlash C) Asbob-uskunalarni yig'ish va ta'mirlash D) Laboratoriyada tajriba va ilmiy tadqiqot o'tkazish bilan band bo'lish To'g'ri javob: A) Boshqalarni ishontirish, rahbarlik qilish va biznes yuritish ✔ Izoh: Tadbirkor tur liderlik, muzokara, savdo va boshqaruv faoliyatini afzal ko'radi. 3. Ta'lim muassasasida vasiylik kengashi kabi jamoatchilik organlari qaysi tamoyilni amalga oshiradi? A) Umumiy o'rta ta'limning majburiyligini B) Davlat muassasalarida ta'limning bepulligini C) Ta'limning dunyoviy xususiyatini D) Davlat va jamiyat boshqaruvining uyg'unligini To'g'ri javob: D) Davlat va jamiyat boshqaruvining uyg'unligini ✔ Izoh: Jamoatchilik boshqaruv organlari ota-onalar va jamiyatni ta'lim boshqaruviga jalb qiladi. 4. Bullingdan jabrlangan o'quvchida uzoq muddatda qanday oqibatlar kuzatilishi mumkin? A) Xavotir, depressiya va o'ziga bahoning pasayishi B) Hech qanday oqibat bo'lmaydi C) Liderlik qobiliyatlarining avtomatik rivojlanishi D) O'qishga qiziqishning albatta ortishi To'g'ri javob: A) Xavotir, depressiya va o'ziga bahoning pasayishi ✔ Izoh: Bulling jabrlanuvchilarda ruhiy salomatlik muammolari, maktabdan qochish va ijtimoiy qiyinchiliklar xavfini oshiradi. 5. Bola huquqlari to'g'risidagi Konvensiya qachon qabul qilingan? A) 1966-yilda B) 2000-yilda C) 1948-yilda D) 1989-yilda To'g'ri javob: D) 1989-yilda ✔ Izoh: Konvensiya BMT Bosh Assambleyasi tomonidan 1989-yil 20-noyabrda qabul qilingan. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 125 6. Umumiy o'rta ta'limni muvaffaqiyatli tamomlagan o'quvchiga qanday hujjat beriladi? A) Umumiy o'rta ta'lim to'g'risidagi attestat B) Boshlang'ich professional ta'lim diplomi C) Malaka oshirish to'g'risidagi sertifikat D) Tayanch o'rta ta'lim to'g'risidagi guvohnoma To'g'ri javob: A) Umumiy o'rta ta'lim to'g'risidagi attestat✔ Izoh: Umumiy o'rta ta'lim tugatilgani davlat namunasidagi attestat bilan tasdiqlanadi. 7. Bolaning shaxsiy ma'lumotlari yoki fotosuratini roziliksiz ijtimoiy tarmoqda e'lon qilish qaysi huquqqa zid? A) Ijtimoiy ta'minot huquqiga B) Ta'lim olish huquqiga C) Shaxsiy hayot daxlsizligi huquqiga D) Dam olish, o'yin va bo'sh vaqt huquqiga To'g'ri javob: C) Shaxsiy hayot daxlsizligi huquqiga ✔ Izoh: Bolaning tasviri va shaxsiy ma'lumotlarini roziliksiz tarqatish uning shaxsiy hayoti daxlsizligini buzadi. 8. Pedagogning pedagogik faoliyatiga asossiz aralashuv masalasida qonun nima deydi? A) Asosan ota-onalar aralashishi shart B) Asossiz aralashishga yo'l qo'yilmaydi C) Aralashuv har kuni majburiy D) Har kim erkin aralasha oladi To'g'ri javob: B) Asossiz aralashishga yo'l qo'yilmaydi ✔ Izoh: Qonun pedagogning kasbiy faoliyatiga asossiz aralashishni taqiqlab, uning kasbiy mustaqilligini himoya qiladi. 9. Gotfredson nazariyasiga ko'ra bolalar kasb tasavvurini qanday cheklab boradi? A) Faqat tasodifiy tarzda, hech qanday qonuniyat va ta'sirsiz B) Jins rollari va ijtimoiy nufuz haqidagi tasavvurlar asosida C) Faqat tasodifiy tarzda, hech qanday qonuniyatsiz D) Yashash joyidagi ob-havo sharoitiga ko'ra To'g'ri javob: B) Jins rollari va ijtimoiy nufuz haqidagi tasavvurlar asosida ✔ Izoh: Gotfredson bolalar yoshligidanoq jins stereotiplari va nufuzga qarab ayrim kasblarni chetlab o'tishini ko'rsatgan. 10. Freyd bo'yicha kichik maktab yoshiga to'g'ri keladigan nisbiy osoyishtalik bosqichi qanday ataladi? A) Fallik B) Genital C) Latent D) Oral To'g'ri javob: C) Latent ✔ Izoh: Latent davrda jinsiy qiziqishlar susayib, energiya o'qish va ijtimoiy faoliyatga yo'naltiriladi. 11. Maktabgacha yoshdagi bolalarda tafakkurning asosiy turi qaysi? A) Formal-deduktiv B) Ko'rgazmali-obrazli C) Abstrakt-mantiqiy D) Ilmiy-nazariy To'g'ri javob: B) Ko'rgazmali-obrazli ✔ Izoh: Maktabgacha yoshda bola asosan obrazlar va tasavvurlar yordamida fikrlaydi. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 126 12. O'smirlik davrida jinsiy yetilish bilan bog'liq gormonal va jismoniy o'zgarishlar davri qanday ataladi? A) Pubertat B) Latent davr C) Involyutsiya D) Klimaks To'g'ri javob: A) Pubertat✔ Izoh: Pubertat davrida ikkilamchi jinsiy belgilar paydo bo'lib, organizmda tez gormonal o'zgarishlar ro'y beradi. 13. Dollard va hamkasblari (1939) ilgari surgan gipotezaga ko'ra tajovuz ko'pincha nimaning natijasida yuzaga keladi? A) Frustratsiya (maqsadga erishishdagi to'siq) B) Dam olish C) Haddan tashqari rag'bat D) Yaxshi kayfiyat To'g'ri javob: A) Frustratsiya (maqsadga erishishdagi to'siq) ✔ Izoh: Frustratsiya-agressiya gipotezasiga ko'ra to'siqqa uchragan istak tajovuzkorlikka moyillikni oshiradi. 14. Shaxsning guruhdagi mavqei, uning boshqalar orasidagi o'rni qanday ataladi? A) Temperament B) Instinkt C) Motiv D) Status To'g'ri javob: D) Status ✔ Izoh: Status guruh a'zolarining shaxsga beradigan hurmati va uning ta'sir darajasi bilan belgilanadi. 15. Pedagog ta'lim jarayonida qaysi tamoyilga amal qilishi kerak? A) Faqat o'zi yoqtirgan o'quvchilarga e'tibor B) Baholarni ota-ona mavqeiga qarab qo'yish C) Sinfni millatiga qarab ajratish D) Har bir o'quvchiga xolis va adolatli munosabat To'g'ri javob: D) Har bir o'quvchiga xolis va adolatli munosabat ✔ Izoh: Xolislik va adolat kamsitmaslik tamoyili hamda pedagog etikasining asosidir. 16. Bola huquqlari va majburiyatlari o'rtasidagi munosabat qanday tushuniladi? A) Bolaning hech qanday majburiyati bo'lmaydi B) Bola faqat majburiyatlarga ega, huquqlari esa yo'q C) Bola huquqlaridan foydalanib, boshqalarning huquqlarini hurmat qiladi D) Huquqlar faqat yaxshi o'qiydigan va intizomli bolalarga beriladi To'g'ri javob: C) Bola huquqlaridan foydalanib, boshqalarning huquqlarini hurmat qiladi ✔ Izoh: Bola huquqlaridan foydalanadi va shu bilan birga boshqalar huquqlari va qonunlarni hurmat qilishni o'rganadi. 17. Bolani o'z fikrini erkin ifoda etish huquqi nimani o'z ichiga oladi? A) Boshqalarni haqorat qilish va kamsitish erkinligini ham o'z ichiga oladi B) Sinf ichida o'qituvchi ruxsati bilan gapirishni C) Qonun talablariga bo'ysunmaslik erkinligini D) Axborot va g'oyalarni izlash, olish va tarqatish erkinligini To'g'ri javob: D) Axborot va g'oyalarni izlash, olish va tarqatish erkinligini ✔ Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 127 Izoh: Fikr ifoda etish erkinligi axborot izlash, olish va tarqatishni o'z ichiga oladi, lekin boshqalar huquqlarini hurmat qilish bilan cheklanadi. 18. Klimov tasnifida o'qituvchi, shifokor, maslahatchi kasblari qaysi turga kiradi? A) Odam–texnika B) Odam–tabiat C) Odam–belgilar tizimi D) Odam–odam To'g'ri javob: D) Odam–odam✔ Izoh: Mehnat predmeti inson bo'lgan kasblar «odam–odam» turiga kiradi. 19. Bolaning munosib turmush darajasiga bo'lgan huquqini ta'minlashda birinchi navbatda kim mas'ul? A) Ota-onalar, ehtiyoj bo'lsa davlat yordami bilan B) Bola o'qiyotgan ta'lim muassasasi C) Xalqaro xayriya tashkilotlari D) Bolaning o'zi, yoshligidan ishlab pul topish orqali To'g'ri javob: A) Ota-onalar, ehtiyoj bo'lsa davlat yordami bilan ✔ Izoh: Bola uchun zarur turmush sharoitini ta'minlash ota-onalar zimmasida; davlat ehtiyojmand oilalarga yordam beradi. 20. Pedagogikaning asosiy kategoriyalaridan biri qaysi? A) Temperament B) Tarbiya C) Sezgi D) Refleks To'g'ri javob: B) Tarbiya ✔ Izoh: Pedagogikaning asosiy kategoriyalari tarbiya, ta'lim, ma'lumot va rivojlanish hisoblanadi. 21. Travmani hisobga oluvchi (travma-informatsiyalangan) yondashuvning asosiy savoli qaysi? A) «Kim seni jazolashi kerak?» B) «Sen bilan nima sodir bo'ldi?» C) «Senda qanday nuqson bor?» D) «Nega bunday yomonsan?» To'g'ri javob: B) «Sen bilan nima sodir bo'ldi?» ✔ Izoh: Bu yondashuv qiyin xulqning ortida travmatik tajriba bo'lishi mumkinligini tan oladi va ayblash o'rniga tushunishga intiladi. 22. Ota-onalar bilan faqat muammo bo'lganda aloqa qilish qanday oqibatga olib keladi? A) Ota-onalar bilan hamkorlikni yanada kuchaytirib, ishonchni oshiradi B) Hamkorlikka hech qanday ta'sir qilmaydi C) Ota-onalarda maktabga nisbatan salbiy kutilma shakllanadi D) Bolaning baholarini sezilarli oshiradi To'g'ri javob: C) Ota-onalarda maktabga nisbatan salbiy kutilma shakllanadi ✔ Izoh: Ijobiy xabarlar ham muntazam yetkazilsa, ota-onalar maktabni hamkor sifatida ko'radi. 23. O'zbekistonda boshlang'ich ta'lim qaysi sinflarni qamrab oladi? A) 1–3-sinflar B) 1–5-sinflar C) 1–4-sinflar D) 1–6-sinflar To'g'ri javob: C) 1–4-sinflar ✔ Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 128 Izoh: Umumiy o'rta ta'lim tizimida boshlang'ich ta'lim 1–4-sinflarni o'z ichiga oladi. 24. E. Bern transakt tahlilida shaxsning uchta Men-holati qaysilar? A) Rahbar, ijrochi, kuzatuvchi B) Ong, ongosti, ongsizlik C) Id, Ego, Super-ego D) Ota-ona, Katta (Kattalar), Bola To'g'ri javob: D) Ota-ona, Katta (Kattalar), Bola✔ Izoh: Bern bo'yicha muloqotda inson Ota-ona, Katta yoki Bola holatidan turib ta'sir ko'rsatishi mumkin. 25. IP-manzil nima? A) Elektron pochta hisobining paroli B) Tarmoqdagi qurilmaning raqamli manzili C) Saytning so'z ko'rinishidagi nomi D) Saytning so'z ko'rinishidagi nomi va manzili To'g'ri javob: B) Tarmoqdagi qurilmaning raqamli manzili ✔ Izoh: IP-manzil internet yoki lokal tarmoqda qurilmani aniqlovchi raqamli manzil. 26. Biror guruh va uning a'zolariga nisbatan oldindan shakllangan salbiy munosabat qanday ataladi? A) Identifikatsiya B) Empatiya C) Xurofot (g'arazli munosabat) D) Attraksiya To'g'ri javob: C) Xurofot (g'arazli munosabat) ✔ Izoh: Xurofot ko'pincha stereotiplarga asoslanadi va kamsitishga olib kelishi mumkin. 27. Jamoa tushunchasining oddiy guruhdan farqi nimada? A) Jamoa a'zolari bir-birini tanimaydi B) Jamoa ijtimoiy ahamiyatli umumiy maqsad va yuqori uyushqoqlikka ega C) Jamoa faqat kattalardan iborat D) Jamoada maqsad bo'lmaydi To'g'ri javob: B) Jamoa ijtimoiy ahamiyatli umumiy maqsad va yuqori uyushqoqlikka ega ✔ Izoh: Pedagogikada jamoa — umumiy ijtimoiy maqsad, hamkorlikdagi faoliyat va o'zini boshqarish organlariga ega guruh. 28. Ekran tasviri (skrinshot) nima? A) Kompyuterni to'liq o'chirish B) Ekrandagi tasvirni rasm sifatida saqlash C) Ekrandagi ochiq faylni qurilmadan o'chirib tashlash D) Internet ulanishini uzish To'g'ri javob: B) Ekrandagi tasvirni rasm sifatida saqlash ✔ Izoh: Skrinshot ekranning joriy ko'rinishini rasm fayli sifatida saqlaydi. 29. O'smirning to'satdan yangi qimmatbaho sovg'alar olishi, kattaroq yoshli «do'st» bilan sirli muloqoti nimaning belgisi bo'lishi mumkin? A) Sog'lom do'stlikning kafolati B) Oddiy akseleratsiyaning C) Gruming (bolani aldab o'ziga og'dirish) ehtimolining D) O'qishga qiziqish ortishining To'g'ri javob: C) Gruming (bolani aldab o'ziga og'dirish) ehtimolining ✔ Izoh: Gruming ko'pincha sovg'alar, maxfiylik talab qilish va bolani yaqinlaridan uzoqlashtirish bilan kechadi. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 129 30. Ilova o'rnatishda so'raladigan ruxsatlarga (kamera, kontaktlar, joylashuv) qanday munosabatda bo'lish kerak? A) Ruxsat so'rovlarini hech qachon o'qimaslik B) Har qanday ruxsat so'roviga o'ylamasdan darhol rozi bo'lib ketish C) Ilova belgisining rangiga qarab qaror qilish D) Ilova vazifasiga zarurligini baholab, faqat keraklisiga ruxsat berish To'g'ri javob: D) Ilova vazifasiga zarurligini baholab, faqat keraklisiga ruxsat berish✔ Izoh: Ilova ishlashi uchun zarur bo'lmagan ruxsatlar shaxsiy ma'lumotlarning ortiqcha yig'ilishiga olib kelishi mumkin. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 130 22-variant Mashq testlari • bitta to'g'ri javob 1. Baumrind tasnifida ko'p mehr, lekin deyarli talab va chegara qo'yilmaydigan uslub qaysi? A) Erkin (permissiv) B) Avtoritar (buyruqbozlik) C) Qat'iy (nazoratchi) D) Avtoritetli (demokratik) To'g'ri javob: A) Erkin (permissiv)✔ Izoh: Erkin uslubda bolaga ko'p erkinlik beriladi, ammo aniq chegara va talablar yetishmaydi. 2. Sirtqi ta'lim shaklining o'ziga xosligi nimada? A) Oilada ota-ona rahbarligida o'qishda B) Butun o'qish davrini korxonada o'tkazishda C) Ishdan ajralmagan holda, sessiyalar asosida o'qishda D) Har kuni kunduzgi mashg'ulotlarga ishdan ajralgan holda qatnashishda To'g'ri javob: C) Ishdan ajralmagan holda, sessiyalar asosida o'qishda ✔ Izoh: Sirtqi ta'limda ta'lim oluvchi ishdan ajralmagan holda o'qiydi, mashg'ulotlar sessiyalar bilan o'tkaziladi. 3. Har bir guruh a'zosi mavzuning bir qismini o'rganib, «ekspert» sifatida boshqalarga tushuntiradigan metod qaysi? A) Debat B) Zigzag (arra) C) Insert D) Aqliy hujum To'g'ri javob: B) Zigzag (arra) ✔ Izoh: Zigzag (Jigsaw) metodini E. Aronson ishlab chiqqan; unda har bir o'quvchi umumiy natija uchun javobgar bo'ladi. 4. Maslahatchining o'quvchi bilan ijtimoiy tarmoqda shaxsiy yozishmalar olib borishi haqida qaysi fikr to'g'ri? A) Kasbiy chegaralarni buzishi mumkin, rasmiy kanallardan foydalanish afzal B) Har bir o'quvchi bilan shaxsiy yozishma majburiy C) Asosan kechki vaqtda yozishishga ruxsat etiladi D) Iliq munosabat va ishonch uchun shaxsiy yozishmalar albatta tavsiya etiladi To'g'ri javob: A) Kasbiy chegaralarni buzishi mumkin, rasmiy kanallardan foydalanish afzal ✔ Izoh: Kasbiy chegaralar uchun o'quvchi bilan aloqa maktab tomonidan belgilangan rasmiy kanallar orqali olib boriladi. 5. Ekran vaqtining haddan tashqari ko'payishi bolada qanday muammolarga olib kelishi mumkin? A) Bola rivojiga hech qanday ta'sir qilmaydi, aksincha foydali B) Uyqu buzilishi, diqqat va jismoniy faollik pasayishi C) Jismoniy faollik va harakat oshadi D) Uyqu sifati va davomiyligi yaxshilanadi To'g'ri javob: B) Uyqu buzilishi, diqqat va jismoniy faollik pasayishi ✔ Izoh: Ortiqcha ekran vaqti uyqu, diqqat, jismoniy faollik va ijtimoiy aloqalarga salbiy ta'sir qilishi mumkin. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 131 6. Kasb-hunar maktablari, kollejlar va texnikumlar qaysi ta'lim turiga kiradi? A) Oliy ta'limga B) Professional ta'limga C) Maktabdan tashqari ta'limga D) Maktabgacha ta'limga To'g'ri javob: B) Professional ta'limga✔ Izoh: Kasb-hunar maktabi, kollej va texnikum professional ta'lim muassasalari hisoblanadi. 7. Butunni qismlarga ajratib o'rganishga asoslangan tafakkur operatsiyasi qaysi? A) Analiz B) Konkretlashtirish C) Sintez D) Umumlashtirish To'g'ri javob: A) Analiz ✔ Izoh: Analiz ob'ektni tarkibiy qismlariga ajratish, sintez esa qismlarni yaxlitlikka birlashtirishdir. 8. Maktab maslahatchisi uchun maxfiylik tamoyili nimani anglatadi? A) O'quvchi aytgan har bir gapni faqat ota-onaga yetkazish B) O'quvchi haqidagi har qanday ma'lumotni hamkasblar bilan erkin bo'lishish C) O'quvchi ishonib aytgan ma'lumotni qonuniy cheklovlar doirasida oshkor qilmaslik D) Ma'lumotni hech qachon, hatto hayotga xavf bo'lsa ham aytmaslik To'g'ri javob: C) O'quvchi ishonib aytgan ma'lumotni qonuniy cheklovlar doirasida oshkor qilmaslik ✔ Izoh: Maxfiylik o'quvchi ishonchini himoya qiladi, ammo hayot va sog'liq xavfi kabi holatlarda cheklanadi. 9. O'quvchining ma'lum davr davomidagi ishlari va yutuqlari to'plami qanday ataladi? A) Portfolio B) Annotatsiya C) Tezis D) Rubrika To'g'ri javob: A) Portfolio ✔ Izoh: Portfolio o'quvchining rivojlanish dinamikasini ko'rsatuvchi ishlar va yutuqlar to'plamidir. 10. Mediatsiyada tomonlarning «pozitsiyasi» va «manfaati» o'rtasidagi farq nimada? A) Pozitsiya — talab qilinayotgan narsa, manfaat — uning ortidagi asl ehtiyoj B) Manfaat faqat moddiy bo'ladi C) Pozitsiya — ehtiyoj, manfaat — talab D) Ular bir xil narsa To'g'ri javob: A) Pozitsiya — talab qilinayotgan narsa, manfaat — uning ortidagi asl ehtiyoj ✔ Izoh: Garvard muzokaralar metodiga ko'ra pozitsiyalar ortidagi manfaatlarni aniqlash umumiy yechim topishga yordam beradi. 11. Ko'p tarmoqli (idoralararo) hamkorlik nimani anglatadi? A) Asosan ota-ona bilan yakka tartibda, boshqa idoralarsiz ishlash B) Ta'lim, sog'liqni saqlash, ijtimoiy xizmat va mahalla birga ishlashi C) Maktab ichida, boshqa idoralarsiz ishlash D) Huquqni muhofaza qilish organlarining ishi To'g'ri javob: B) Ta'lim, sog'liqni saqlash, ijtimoiy xizmat va mahalla birga ishlashi ✔ Izoh: Murakkab holatlarda turli sohalar mutaxassislari birgalikda bolaga yordam rejasini ishlab chiqadi. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 132 12. Shaxsning ichki dunyosida ikki teng kuchli motiv yoki istak to'qnashuvi qanday konflikt? A) Shaxs va guruh konflikti B) Intrapersonal (ichki shaxsiy) konflikt C) Shaxslararo konflikt D) Guruhlararo konflikt To'g'ri javob: B) Intrapersonal (ichki shaxsiy) konflikt✔ Izoh: Intrapersonal konflikt inson ichidagi qarama-qarshi ehtiyoj, qadriyat yoki rollar to'qnashuvidir. 13. Maslahatchi oilaga yordam ko'rsatishda kuchli tomonlarga asoslangan yondashuvni qo'llasa, bu nimani anglatadi? A) Oilani maktab ishlaridan chetlatish B) Oilani tashqi yordamga butunlay qaram qilish C) Oilaning resurslari va imkoniyatlarini aniqlab, ularga tayanish D) Faqat oilaning kamchiliklari va muammolarini qayd etib borish To'g'ri javob: C) Oilaning resurslari va imkoniyatlarini aniqlab, ularga tayanish ✔ Izoh: Kuchli tomonlarga asoslangan yondashuv oilaning o'z imkoniyatlarini faollashtirib, barqaror natija beradi. 14. Inqirozli vaziyatdagi o'quvchiga psixologik yordamning birinchi vazifasi qaysi? A) Kasbga yo'naltirish testini o'tkazish B) Xavfsizlikni ta'minlash va emotsional holatni barqarorlashtirish C) Bolalik travmalarini chuqur tahlil qilish D) Uzoq muddatli terapiya rejasini yozish To'g'ri javob: B) Xavfsizlikni ta'minlash va emotsional holatni barqarorlashtirish ✔ Izoh: Krizis intervensiyasida avval xavfsizlik va barqarorlik ta'minlanadi, chuqur ish keyinroq olib boriladi. 15. Kiberbullingning oldini olishda sinfda «tengdosh-yordamchilar» dasturi nima beradi? A) O'quvchilarda bir-birini qo'llab-quvvatlash va erta xabar berish madaniyatini B) Bullingni yashirin tarzda rag'batlantirib qo'yadi C) O'qituvchilar va maslahatchi vazifasini to'liq almashtiradigan tizimni D) Jazo choralari tizimini kuchaytiradi To'g'ri javob: A) O'quvchilarda bir-birini qo'llab-quvvatlash va erta xabar berish madaniyatini ✔ Izoh: Tayyorlangan tengdoshlar jabrlanuvchiga birinchi yordam berib, kattalarga xabar yetkazishga ko'maklashadi. 16. Kiberbullingga uchragan o'quvchiga birinchi navbatda qanday maslahat beriladi? A) Bulliga javoban yanada qattiqroq haqorat yozib, o'zini himoya qilish B) Javob qaytarmay, dalillarni saqlab, ishonchli kattaga aytish C) Hech kimga aytmay, o'zi chidab yurish D) Telefon va kompyuterini sindirib tashlash To'g'ri javob: B) Javob qaytarmay, dalillarni saqlab, ishonchli kattaga aytish ✔ Izoh: Javob qaytarish vaziyatni kuchaytiradi; skrinshot kabi dalillarni saqlab, kattalardan yordam so'rash kerak. 17. O'quvchilarning bilimini baholashda formativ (shakllantiruvchi) baholash nimaga qaratilgan? A) O'quv jarayonida teskari aloqa berib, o'zlashtirishni yaxshilashga B) O'quvchilarni reyting bo'yicha ajratib, past natijalilarni jazolashga C) Yil oxiridagi yakuniy bahoni chiqarishga D) Faqat ota-onalarga rasmiy hisobot berishga To'g'ri javob: A) O'quv jarayonida teskari aloqa berib, o'zlashtirishni yaxshilashga ✔ Izoh: Formativ baholash o'quvchiga jarayon davomida teskari aloqa berib, uning o'sishini qo'llab-quvvatlaydi. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 133 18. Bixeviorizm yo'nalishining asoschisi kim? A) Djon Uotson B) Maks Vertgeymer C) Karl Yung D) Abraham Maslou To'g'ri javob: A) Djon Uotson✔ Izoh: Dj. Uotson bixeviorizmning asoschisi bo'lib, xulqni «stimul — reaksiya» sxemasi orqali tushuntirgan. 19. Konflikt keskinligini pasaytirish bo'yicha harakatlar qanday ataladi? A) Eskalatsiya B) Deeskalatsiya C) Polarizatsiya D) Provokatsiya To'g'ri javob: B) Deeskalatsiya ✔ Izoh: Deeskalatsiya hissiyotlarni sovutish, tinch muloqotga o'tish va tanglikni kamaytirishga qaratiladi. 20. Maslahatchi o'z qarindoshining farzandiga maktabda rasmiy maslahat berishi haqida qaysi fikr to'g'ri? A) Asosan bayram kunlari maqbul hisoblanadi B) Ikki tomonlama munosabat sababli boshqa mutaxassisga topshirish afzal C) Maktab qoidalariga ko'ra majburiy talab D) Eng ishonchli variant, chunki u bolani va oilasini yaxshi biladi To'g'ri javob: B) Ikki tomonlama munosabat sababli boshqa mutaxassisga topshirish afzal ✔ Izoh: Yaqin qarindoshlik xolislikka ta'sir qilishi mumkin, shu bois iloji bo'lsa boshqa mutaxassis jalb qilinadi. 21. E. Jekobson ishlab chiqqan, mushaklarni navbat bilan taranglashtirib-bo'shashtirishga asoslangan usul qanday ataladi? A) Autogen trening B) Bo'sh stul texnikasi C) Erkin assotsiatsiya D) Progressiv mushak relaksatsiyasi To'g'ri javob: D) Progressiv mushak relaksatsiyasi ✔ Izoh: Jekobson usulida mushaklar ketma-ket taranglashtirilib, so'ng bo'shashtiriladi, bu jismoniy va ruhiy tanglikni kamaytiradi. 22. G.I. Shchukina tasnifiga ko'ra ishontirish, hikoya, suhbat va namuna qaysi tarbiya metodlari guruhiga kiradi? A) Ongni shakllantirish metodlari B) Rag'batlantirish metodlari C) Faoliyatni tashkil etish metodlari D) Nazorat metodlari To'g'ri javob: A) Ongni shakllantirish metodlari ✔ Izoh: Bu metodlar o'quvchining qarashlari, tushuncha va e'tiqodlarini shakllantirishga qaratilgan. 23. Pedagog o'quvchilarning baholarini ism-familiyasi bilan umumiy chat guruhida e'lon qilishi haqida qaysi fikr to'g'ri? A) Shaffoflikni ta'minlashning eng yaxshi va adolatli usuli B) Shaxsiy ma'lumotni ortiqcha oshkor qilib, bolani kamsitadi C) Past baholarni e'lon qilish foydali D) Har bir pedagog uchun majburiy talab To'g'ri javob: B) Shaxsiy ma'lumotni ortiqcha oshkor qilib, bolani kamsitadi ✔ Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 134 Izoh: Har bir o'quvchi natijasi u va ota-onasiga shaxsan yetkaziladi; ommaviy e'lon qilish kamsitishga olib kelishi mumkin. 24. Uzoq davom etuvchi, unchalik kuchli bo'lmagan va barcha xulqqa ta'sir etuvchi emotsional holat qaysi? A) Kayfiyat B) Panika C) Stress D) Affekt To'g'ri javob: A) Kayfiyat✔ Izoh: Kayfiyat nisbatan barqaror emotsional fon bo'lib, odamning barcha faoliyatiga ta'sir qiladi. 25. Maslahatchining mijoz xulqi yoki his-tuyg'ulari ortidagi yashirin ma'noni tushuntirib berishi qanday texnika? A) Yopiq savol B) Minimal rag'bat C) Parafraz D) Interpretatsiya (talqin) To'g'ri javob: D) Interpretatsiya (talqin) ✔ Izoh: Interpretatsiya mijozga yangi nuqtai nazar beradi, lekin u ehtiyotkorlik bilan va gipoteza shaklida taklif qilinadi. 26. Konflikt vaqtida «raqobat» uslubi qachon oqlanishi mumkin? A) Ikkala tomon ham haq bo'lganda B) Munosabatlarni saqlab qolish asosiy maqsad bo'lganda C) Do'stlar bilan arzimas kelishmovchilikda D) Tezkor qat'iy qaror zarur bo'lgan favqulodda vaziyatda To'g'ri javob: D) Tezkor qat'iy qaror zarur bo'lgan favqulodda vaziyatda ✔ Izoh: Favqulodda vaziyatda yoki xavfsizlik masalasida qat'iy pozitsiya egallash zarur bo'lishi mumkin. 27. PIRLS xalqaro tadqiqoti nimani baholaydi? A) Boshlang'ich sinf o'quvchilarining o'qish savodxonligini B) Maktabgacha yoshdagi bolalarning sog'lig'ini C) Talabalarning dasturlash va raqamli ko'nikmalarini D) Boshlang'ich sinf o'qituvchilarining malakasini To'g'ri javob: A) Boshlang'ich sinf o'quvchilarining o'qish savodxonligini ✔ Izoh: PIRLS to'rtinchi sinf o'quvchilarining matnni o'qib tushunish savodxonligini baholaydi. 28. Eshitishida nuqsoni bo'lgan bolalar ta'lim-tarbiyasini o'rganuvchi soha qaysi? A) Logopediya B) Oligofrenopedagogika C) Surdopedagogika D) Tiflopedagogika To'g'ri javob: C) Surdopedagogika ✔ Izoh: Surdopedagogika kar va zaif eshituvchi bolalarning ta'lim-tarbiyasi bilan shug'ullanadi. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 135 29. Maslahat jarayonining odatdagi bosqichlari qaysi ketma-ketlikda to'g'ri ko'rsatilgan? A) Aloqa o'rnatish — muammoni o'rganish — maqsad belgilash — harakat — yakunlash B) Yakunlash — maqsad — aloqa — muammo C) Harakat — aloqa — yakunlash — muammo D) Maqsad — yakunlash — muammo — aloqa To'g'ri javob: A) Aloqa o'rnatish — muammoni o'rganish — maqsad belgilash — harakat — ✔ yakunlash Izoh: Avval ishonchli aloqa o'rnatiladi, keyin muammo aniqlanib, maqsad va harakat rejasi ishlab chiqiladi. 30. Maslahatchi o'quvchi bilan suhbatni audio yozib olmoqchi. Bu qanday amalga oshirilishi kerak? A) Yozib olib, maslahat so'rash uchun hamkasblar bilan ijtimoiy tarmoqda ulashish B) Maqsadini tushuntirib, qonuniy vakil va o'quvchi roziligi bilan C) Faqat direktorga aytib, o'quvchiga bildirmasdan D) O'quvchiga aytmasdan, yashirin ravishda yozib olish To'g'ri javob: B) Maqsadini tushuntirib, qonuniy vakil va o'quvchi roziligi bilan ✔ Izoh: Suhbatni yozib olish faqat xabardor qilingan rozilik asosida va maxfiylik kafolati bilan amalga oshiriladi. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 136 23-variant Mashq testlari • bitta to'g'ri javob 1. A. Banduraning «Bobo qo'g'irchog'i» tajribasi nimani ko'rsatdi? A) Jazo tajovuzni butunlay yo'qotishini B) Bolalar qo'g'irchoqlardan qo'rqishini C) Bolalar kattalarning tajovuzkor xulqini kuzatib, unga taqlid qilishini D) Tajovuzkorlik faqat irsiy ekanini To'g'ri javob: C) Bolalar kattalarning tajovuzkor xulqini kuzatib, unga taqlid qilishini✔ Izoh: Tajovuzkor modelni kuzatgan bolalar keyin qo'g'irchoqqa nisbatan xuddi shunday harakatlar qilgan. 2. Atrof-muhitdagi go'zallikni his qilish, idrok etish va qadrlashga o'rgatuvchi tarbiya turi qaysi? A) Huquqiy tarbiya B) Iqtisodiy tarbiya C) Estetik tarbiya D) Jismoniy tarbiya To'g'ri javob: C) Estetik tarbiya ✔ Izoh: Estetik tarbiya san'at, tabiat va hayotdagi go'zallikni idrok etish hamda yaratish qobiliyatini shakllantiradi. 3. Kolbergning prekonvensional darajasida bola axloqiy qarorlarni asosan nimaga qarab qabul qiladi? A) Universal axloqiy tamoyillarga B) Ijtimoiy shartnomaga C) Jamiyat qonunlariga D) Jazodan qochish va shaxsiy manfaatga To'g'ri javob: D) Jazodan qochish va shaxsiy manfaatga ✔ Izoh: Prekonvensional darajada to'g'ri-noto'g'ri xatti-harakat oqibati — jazo yoki mukofot bilan baholanadi. 4. Bolaning tarbiyasidagi eng birinchi va asosiy ijtimoiy institut qaysi? A) Maktabgacha ta'lim tashkiloti B) Mahalla C) Oila D) Maktab To'g'ri javob: C) Oila ✔ Izoh: Bola dastlabki ijtimoiy tajribani, qadriyat va xulq namunalarini oilada o'zlashtiradi. 5. Sun'iy intellekt (SI) asosidagi chatbot javoblaridan foydalanishda nimaga e'tibor berish kerak? A) Shaxsiy parol va ma'lumotlarni kiritish B) Javoblarni ishonchli manbalar bilan tekshirish C) Javobning faqat birinchi qatorini o'qish D) Javoblarni har doim to'liq to'g'ri deb qabul qilish To'g'ri javob: B) Javoblarni ishonchli manbalar bilan tekshirish ✔ Izoh: SI javoblarida xatolar bo'lishi mumkin, shuning uchun muhim ma'lumotlar ishonchli manbalardan tekshiriladi. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 137 6. Xolland modelidagi «konvensional» (Conventional) turga mos kasb qaysi? A) Rassom yoki haykaltarosh B) Aktyor yoki rejissyor C) Sportchi yoki murabbiy D) Buxgalter yoki ish yurituvchi To'g'ri javob: D) Buxgalter yoki ish yurituvchi✔ Izoh: Konvensional tur aniq qoidalar, tartib va ma'lumotlar bilan tizimli ishlashni afzal ko'radi. 7. Psixologik travmani boshidan kechirgan o'quvchida uzoq davom etadigan qayta eslash, qochish va haddan tashqari hushyorlik qaysi holatga xos? A) Gospitalizm B) Akseleratsiya C) Posttravmatik stress buzilishi (PTSB) D) Infantil amneziya To'g'ri javob: C) Posttravmatik stress buzilishi (PTSB) ✔ Izoh: PTSB travmatik voqeadan keyin uzoq saqlanadigan bezovta qiluvchi xotiralar, qochish va qo'zg'aluvchanlik bilan tavsiflanadi. 8. Kiberbullingning oldini olishda ota-onalarga qaysi tavsiya to'g'ri? A) Bolani yashirincha doimiy kuzatib, uni jazolash B) Muammolarni bolaning o'zi hal qilishini kutish C) Bolaga hech qachon internet haqida gapirmaslik D) Bola bilan onlayn faoliyati haqida ishonchli muloqotni saqlash va maxfiylik sozlamalarini birga o'rganish To'g'ri javob: D) Bola bilan onlayn faoliyati haqida ishonchli muloqotni saqlash va maxfiylik ✔ sozlamalarini birga o'rganish Izoh: Ishonchli muloqot bo'lsa, bola muammoga duch kelganda ota-onasiga murojaat qilishi ehtimoli oshadi. 9. V. Shtern ilgari surgan «konvergensiya» nazariyasining mohiyati nima? A) Rivojlanish faqat irsiyatga bog'liq B) Rivojlanish tasodifiy jarayon C) Rivojlanish irsiyat va muhit ta'sirlarining o'zaro uyg'unlashuvi natijasi D) Rivojlanish faqat tarbiyaga bog'liq To'g'ri javob: C) Rivojlanish irsiyat va muhit ta'sirlarining o'zaro uyg'unlashuvi natijasi ✔ Izoh: Konvergensiya nazariyasiga ko'ra irsiy omillar va muhit omillari o'zaro birlashib rivojlanishni belgilaydi. 10. Ta'lim sohasida ochiqlik va shaffoflik tamoyili amalda nimada namoyon bo'ladi? A) Muassasa faoliyati haqidagi ma'lumotlarning ochiq bo'lishida B) Ta'lim muassasasiga ota-onalar va jamoatchilik kirishini cheklab qo'yishda C) Baholash mezonlarini o'quvchilardan sir saqlashda D) Qabul qoidalarini faqat ichki hujjatda saqlashda To'g'ri javob: A) Muassasa faoliyati haqidagi ma'lumotlarning ochiq bo'lishida ✔ Izoh: Shaffoflik ta'lim muassasasi faoliyati, qabul va baholash tartibi jamoatchilik uchun ochiq bo'lishini bildiradi. 11. Bolalar uchun muqobil g'amxo'rlikda zamonaviy yondashuv nimani afzal ko'radi? A) Oilaviy muhitdagi tarbiyani (vasiylik, homiylik, farzandlikka olish) B) Bolani uzoq muddat davolash muassasasida saqlashni C) Bolalarni yirik internat muassasalarida tarbiyalashni D) Bolaga kattalar nazoratisiz yolg'iz yashashga ruxsat berishni To'g'ri javob: A) Oilaviy muhitdagi tarbiyani (vasiylik, homiylik, farzandlikka olish) ✔ Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 138 Izoh: Bola uchun eng yaxshi muhit — oila; shu bois oilaviy shakllar muassasada tarbiyalashdan ustun ko'riladi. 12. O'zbekistonda ta'lim tizimi qanday xususiyatga ega? A) Partiyaviy xususiyatga B) Dunyoviy xususiyatga C) Harbiy xususiyatga D) Diniy xususiyatga To'g'ri javob: B) Dunyoviy xususiyatga✔ Izoh: Qonunga ko'ra ta'lim tizimi dunyoviy xususiyatga ega, ya'ni muayyan din yoki mafkuraga bo'ysundirilmaydi. 13. Elektron raqamli imzo (ERI) nima uchun ishlatiladi? A) Hujjat muallifi va o'zgarmaganini tasdiqlash uchun B) Musiqa va ovozni yozib olish uchun C) Internet ulanish tezligini oshirish uchun D) Fotosuratlarga bezak, ramka va yozuvlar qo'shish uchun To'g'ri javob: A) Hujjat muallifi va o'zgarmaganini tasdiqlash uchun ✔ Izoh: Elektron raqamli imzo elektron hujjatning haqiqiyligi va kim tomonidan imzolanganini tasdiqlaydi. 14. Bullingning asosiy belgilarini to'g'ri ko'rsatgan qatorni toping. A) Qasddan zarar yetkazish, takrorlanish va kuchlar nomutanosibligi B) Bir martalik tasodifiy to'qnashuv C) Teng kuchdagi do'stlar o'rtasidagi bahs D) Sport musobaqasidagi raqobat To'g'ri javob: A) Qasddan zarar yetkazish, takrorlanish va kuchlar nomutanosibligi ✔ Izoh: Bulling tasodifiy janjaldan farqli ravishda qasddan, muntazam va kuchsizroq tomonga qarshi qaratilgan bo'ladi. 15. Qonunga ko'ra o'quv-tarbiya jarayonining markazida kim turadi? A) Ota-onalar qo'mitasi va vasiylik kengashi B) Ta'lim oluvchi, uning qiziqish va ehtiyojlari C) Ta'lim sohasidagi davlat boshqaruv organi D) Maktab ma'muriyati va uning talablari To'g'ri javob: B) Ta'lim oluvchi, uning qiziqish va ehtiyojlari ✔ Izoh: Insonparvarlik tamoyiliga ko'ra ta'lim ta'lim oluvchining ehtiyojlari va rivojlanishiga yo'naltiriladi. 16. Bolaga nisbatan zo'ravonlikning qaysi turi tashqi izlar qoldirmasligi mumkin? A) Jismoniy kaltaklash B) Ruhiy (emotsional) zo'ravonlik C) Kuydirish va jarohat yetkazish D) Suyakni sindirish To'g'ri javob: B) Ruhiy (emotsional) zo'ravonlik ✔ Izoh: Haqorat, qo'rqitish, kamsitish kabi ruhiy zo'ravonlik ko'pincha ko'rinadigan iz qoldirmaydi, lekin og'ir zarar yetkazadi. 17. Bola huquqlari bo'yicha maktabdagi tadbirlarda o'quvchilarni faol ishtirok ettirish qaysi tamoyilga mos? A) Bolaning ishtiroki va fikrini hurmat qilish B) Bolani kuzatuvchi sifatida chetda qoldirish C) Faqat a'lochilarni jalb qilish D) Kattalar qaror qilishi To'g'ri javob: A) Bolaning ishtiroki va fikrini hurmat qilish ✔ Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 139 Izoh: Ishtirok tamoyili bolalarning o'zlariga oid jarayonlarda faol qatnashishini nazarda tutadi. 18. Ta'lim muassasasini davlat akkreditatsiyasidan o'tkazishdan maqsad nima? A) Muassasadagi o'quvchilar sonini qisqartirish B) Faoliyatning davlat talablariga muvofiqligini tasdiqlash C) Pedagoglarni attestatsiyasiz ishdan bo'shatish va shtatni qisqartirish D) Muassasaning nomi va maqomini o'zgartirish To'g'ri javob: B) Faoliyatning davlat talablariga muvofiqligini tasdiqlash✔ Izoh: Akkreditatsiya ta'lim muassasasi faoliyati va ta'lim sifati davlat talablari va standartlariga mosligini tasdiqlaydi. 19. Quyidagilardan qaysi biri eng katta axborot hajmi birligi? A) Gigabayt (GB) B) Bayt C) Megabayt (MB) D) Kilobayt (KB) To'g'ri javob: A) Gigabayt (GB) ✔ Izoh: O'sish tartibi: bayt, kilobayt, megabayt, gigabayt, terabayt. 20. Raqamli fuqarolik (digital citizenship) nimani anglatadi? A) Raqamli muhitda mas'uliyatli, xavfsiz va odobli harakat qilishni B) Internet xizmatlari uchun to'lov qilishni C) Asosan onlayn o'yinlar va ijtimoiy tarmoqlarda faol ishtirok etishni D) Elektron pasport va ID-karta olishni To'g'ri javob: A) Raqamli muhitda mas'uliyatli, xavfsiz va odobli harakat qilishni ✔ Izoh: Raqamli fuqarolik onlayn muhitda boshqalarni hurmat qilish, xavfsizlik va mas'uliyatni o'z ichiga oladi. 21. Muloqotda suhbatdoshning so'zlariga emas, ovoz ohangi, tezligi va pauzalarga e'tibor qaratuvchi noverbal soha qaysi? A) Proksemika B) Takesika C) Kinesika D) Paralingvistika To'g'ri javob: D) Paralingvistika ✔ Izoh: Paralingvistik vositalar nutqning ovoz xususiyatlari bo'lib, ular so'zlar ma'nosini kuchaytiradi yoki o'zgartiradi. 22. Bola huquqlarini himoya qilishda «profilaktika» nimani anglatadi? A) Huquqbuzarlik va zo'ravonlikning oldini olishga qaratilgan choralarni B) Bola huquqlari buzilgan ishlarni sudda ko'rishni C) Huquqbuzarlik sodir etilgandan keyin qo'llaniladigan jazo choralari majmuini D) Hodisa yuz bergandan keyingi tergov harakatlarini To'g'ri javob: A) Huquqbuzarlik va zo'ravonlikning oldini olishga qaratilgan choralarni ✔ Izoh: Profilaktika xavfli holatlar yuzaga kelmasligi uchun oldindan ko'riladigan choralar majmuidir. 23. Jadid maktablarida savod o'rgatishda qo'llangan «usuli savtiya» nimani anglatadi? A) Faqat yozuvni ko'chirtirish usuli B) Tovush asosida o'qitish usuli C) Matnni yoddan takrorlash usuli D) Harflarni nomlab yodlatish usuli To'g'ri javob: B) Tovush asosida o'qitish usuli ✔ Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 140 Izoh: Jadidlar eski «usuli hijo» o'rniga tovush (savt) asosidagi usulni joriy etib, savod o'rgatishni ancha tezlashtirgan. 24. Maktabda kasblar yarmarkasi yoki «kasblar kuni» o'tkazishdan maqsad nima? A) O'quvchilarni darslardan ozod qilib dam oldirish B) O'quvchilarni kasb egalari bilan tanishtirish C) Ota-onalarni bir joyga yig'ib, hisobot berish D) Maktabning ta'lim xizmatlarini reklama qilish To'g'ri javob: B) O'quvchilarni kasb egalari bilan tanishtirish✔ Izoh: Kasblar kunlari o'quvchilarga turli kasblar haqida birinchi qo'ldan ma'lumot olish imkonini beradi. 25. Raqamli savodxonlikning asosiy tarkibiy qismlariga qaysi biri kiradi? A) Onlayn o'yinlarni yaxshi o'ynash B) Faqat klaviaturada tez va xatosiz yozish ko'nikmasi C) Axborot, muloqot, kontent yaratish va xavfsizlik D) Asosan eng yangi qurilmani sotib olish To'g'ri javob: C) Axborot, muloqot, kontent yaratish va xavfsizlik ✔ Izoh: Raqamli savodxonlik axborot, muloqot, raqamli kontent yaratish, xavfsizlik va muammo hal qilishni qamrab oladi. 26. Bolalar va o'smirlarning jismoniy rivojlanishi va jinsiy yetilishining oldingi avlodlarga nisbatan tezlashishi qanday ataladi? A) Akseleratsiya B) Retardatsiya C) Regressiya D) Infantilizm To'g'ri javob: A) Akseleratsiya ✔ Izoh: Akseleratsiya XX asrda ko'plab mamlakatlarda kuzatilgan bo'y o'sishi va yetilishning tezlashuvidir. 27. Bir ijobiy sifatga qarab odamning boshqa sifatlarini ham ijobiy baholash tendensiyasi qanday ataladi? A) Bumerang effekti B) Pigmalion effekti C) Zeygarnik effekti D) Galo effekti To'g'ri javob: D) Galo effekti ✔ Izoh: Galo (oreol) effektida umumiy taassurot shaxsning alohida xususiyatlarini baholashga ta'sir qiladi. 28. «Hard skills» (qattiq ko'nikmalar)ga qaysi biri kiradi? A) Vaqtni to'g'ri boshqara olish B) Muloqot madaniyati va xushmuomalalik C) Muayyan dasturda ishlash yoki texnik malaka D) Boshqalarga empatiya ko'rsata olish To'g'ri javob: C) Muayyan dasturda ishlash yoki texnik malaka ✔ Izoh: Qattiq ko'nikmalar o'rganib, o'lchab bo'ladigan aniq kasbiy-texnik bilimlardir. 29. Evristik suhbat usulining ildizlari qaysi qadimgi faylasuf nomi bilan bog'liq? A) Pifagor B) Demokrit C) Diogen D) Sokrat To'g'ri javob: D) Sokrat ✔ Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 141 Izoh: Sokrat suhbatdoshiga savollar berib, uni o'zi haqiqatga kelishiga undagan; bu usul «sokratik suhbat» deb ham ataladi. 30. Shaxsning muayyan ijtimoiy mavqega mos kutilgan xulq namunasi qanday ataladi? A) Layoqat B) Temperament C) Ijtimoiy rol D) Instinkt To'g'ri javob: C) Ijtimoiy rol✔ Izoh: Ijtimoiy rol — o'quvchi, o'qituvchi, ota kabi mavqelarga mos keladigan kutilgan xulq majmuidir. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 142 24-variant Mashq testlari • bitta to'g'ri javob 1. Birovning shaxsiy sirini yoki rasmini uning roziligisiz tarqatish qanday ataladi? A) Trolling (atayin provokatsiya qilish) B) Flaming (onlayn janjal) C) Spam (ommaviy xabar) D) Outing (sirni oshkor qilish) To'g'ri javob: D) Outing (sirni oshkor qilish)✔ Izoh: Outing — birovning shaxsiy ma'lumoti yoki sirini atayin oshkor qilib, uni sharmanda qilish. 2. Ota-onalar va maktab o'rtasidagi samarali hamkorlik bolaga qanday ta'sir qiladi? A) Faqat ota-onalarga foyda keltiradi B) Bolani mustaqillikdan va tashabbuskorlikdan mahrum qiladi C) Bolaga hech qanday ta'sir qilmaydi D) O'zlashtirish, davomat va xulqni yaxshilaydi To'g'ri javob: D) O'zlashtirish, davomat va xulqni yaxshilaydi ✔ Izoh: Tadqiqotlar ota-onalar ishtiroki bolaning o'qishi va xulqiga ijobiy ta'sir qilishini ko'rsatadi. 3. «Bir marta muvaffaqiyatsiz bo'ldim, demak hech qachon uddalay olmayman» degan fikr qaysi kognitiv buzilishga misol? A) Haddan tashqari umumlashtirish B) Sublimatsiya C) Konkretlashtirish D) Ijobiy fikrlash To'g'ri javob: A) Haddan tashqari umumlashtirish ✔ Izoh: Haddan tashqari umumlashtirishda bitta voqea asosida keng qamrovli salbiy xulosa chiqariladi. 4. Summativ (yakuniy) baholash nimani aniqlaydi? A) Ota-onalarning maktab haqidagi fikrini B) O'quvchining sog'lig'i va jismoniy holatini C) Ma'lum davr yakunida erishilgan natijani D) Dars davomida o'quvchining kayfiyati o'zgarishini To'g'ri javob: C) Ma'lum davr yakunida erishilgan natijani ✔ Izoh: Summativ baholash chorak, yil yoki kurs oxirida o'quvchining umumiy natijasini aniqlaydi. 5. O'quv jarayonida o'quvchiga yordam berish va keyingi o'qitishni yaxshilash maqsadida o'tkaziladigan baholash qanday ataladi? A) Sertifikatlash B) Formativ baholash C) Summativ baholash D) Reyting To'g'ri javob: B) Formativ baholash ✔ Izoh: Formativ baholash o'qish jarayonida qayta aloqa berib, o'quvchining rivojlanishiga ko'maklashadi. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 143 6. Konflikt ishtirokchilarining ochiq to'qnashuviga sabab bo'lgan muayyan voqea qanday ataladi? A) Konsensus B) Muzokara C) Kompromiss D) Insident To'g'ri javob: D) Insident✔ Izoh: Insident yashirin konfliktli vaziyatni ochiq konfliktga aylantiruvchi «uchqun»dir. 7. D. Elkind ta'rifidagi «shaxsiy afsona» (personal fable) nimani anglatadi? A) Xalq ertaklariga qiziqish B) O'smirning o'z his-tuyg'ulari noyob va xavf-xatar unga ta'sir qilmaydi degan ishonchi C) O'smirning kundalik yuritishi D) Kattalarning bolalikni eslashi To'g'ri javob: B) O'smirning o'z his-tuyg'ulari noyob va xavf-xatar unga ta'sir qilmaydi degan ✔ ishonchi Izoh: Shaxsiy afsona o'smirni xavfli xatti-harakatlarga undashi mumkin, chunki u «menga hech narsa bo'lmaydi» deb o'ylaydi. 8. Konfliktologiyada keng qo'llanadigan formulaga ko'ra konflikt nimadan iborat? A) Stress + dam olish B) Muloqot + empatiya C) Temperament + xarakter D) Konfliktli vaziyat + insident To'g'ri javob: D) Konfliktli vaziyat + insident ✔ Izoh: Konfliktli vaziyat ziddiyat asosini yaratadi, insident esa uning ochiq to'qnashuvga aylanishiga turtki bo'ladi. 9. Konflikt dinamikasida konfliktli vaziyat mavjud bo'lsa-da, hali ochiq to'qnashuv bo'lmagan bosqich qanday ataladi? A) Eskalatsiya bosqichi B) Postkonflikt bosqichi C) Insident bosqichi D) Latent (yashirin) bosqich To'g'ri javob: D) Latent (yashirin) bosqich ✔ Izoh: Latent bosqichda ziddiyat sabablari to'planadi, lekin tomonlar hali ochiq harakat qilmaydi. 10. Ota-ona nazorati (parental control) vositalari nimaga yordam beradi? A) Bolaning yoshiga mos kontent va ekran vaqtini boshqarishga B) Bolaning parollarini boshqalarga berishga C) Bolani butunlay va doimiy ravishda internetdan ajratib qo'yishga D) Kompyuter va telefonni tezlashtirishga To'g'ri javob: A) Bolaning yoshiga mos kontent va ekran vaqtini boshqarishga ✔ Izoh: Ota-ona nazorati zararli kontentni filtrlash va ekran vaqtini cheklashga yordam beradi, lekin suhbat o'rnini bosmaydi. 11. Tayanch o'rta ta'lim qaysi sinflarni qamrab oladi? A) X–XI sinflar B) I–IV sinflar C) I–IX sinflar D) V–IX sinflar To'g'ri javob: D) V–IX sinflar ✔ Izoh: Tayanch o'rta ta'lim umumiy o'rta ta'limning V–IX sinflardagi bosqichi hisoblanadi. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 144 12. O'quvchilarning onlayn guruhida haqoratli xabarlar ko'paygan. Sinf rahbari va maslahatchi nima qilishi mumkin? A) Haqoratli xabarlarni boshqa guruhlarga ulashish B) Guruh qoidalarini o'quvchilar bilan birga ishlab chiqish va moderatsiya qilish C) Haqorat qilganlarni butun maktab oldida sharmanda qilib, guruhni yopish D) Guruhdagi yozishmalarni e'tiborsiz qoldirish To'g'ri javob: B) Guruh qoidalarini o'quvchilar bilan birga ishlab chiqish va moderatsiya qilish✔ Izoh: Birgalikda ishlab chiqilgan qoidalar o'quvchilar mas'uliyatini oshiradi. 13. Pedagog o'z o'quvchisiga pullik repetitorlik qilib, darsda unga yuqori baho qo'ysa, bu qanday holat? A) Pedagogik mahoratning namunasi B) Manfaatlar to'qnashuvi va adolatsizlik C) Rag'batlantirishning qonuniy usuli D) Ota-ona va pedagog o'rtasidagi ish To'g'ri javob: B) Manfaatlar to'qnashuvi va adolatsizlik ✔ Izoh: O'z o'quvchisiga pullik xizmat ko'rsatib, unga imtiyoz berish xolislikni buzadi va manfaatlar to'qnashuvidir. 14. Psixologiyaning predmeti sifatida faqat kuzatiladigan xulqni o'rganishni taklif qilgan yo'nalish qaysi? A) Bixeviorizm B) Gumanistik psixologiya C) Psixoanaliz D) Geshtalt-psixologiya To'g'ri javob: A) Bixeviorizm ✔ Izoh: Dj. Uotson 1913-yilda bixeviorizmni e'lon qilib, psixologiya ongni emas, xulqni o'rganishi kerak degan. 15. Ma'nosiz bo'g'inlar yordamida unutish egri chizig'ini aniqlagan olim kim? A) German Ebbingauz B) Frederik Bartlett C) Bluma Zeygarnik D) Ivan Pavlov To'g'ri javob: A) German Ebbingauz ✔ Izoh: G. Ebbingauz o'zlashtirilgan materialning katta qismi dastlabki soatlarda tez unutilishini ko'rsatgan. 16. Maslahatda sukut (pauza) qanday foyda berishi mumkin? A) Maslahatchining tayyorgarligi yo'qligini ko'rsatadi B) Mijozga fikrlarini jamlash va his-tuyg'ularini his qilish uchun vaqt beradi C) Doimo suhbatni buzadi D) Mijozni jazolaydi To'g'ri javob: B) Mijozga fikrlarini jamlash va his-tuyg'ularini his qilish uchun vaqt beradi ✔ Izoh: O'rinli sukut mijozga chuqurroq o'ylash va muhim narsani aytish uchun imkon yaratadi. 17. «Bo'sh stul» texnikasi qaysi terapevtik yondashuvga tegishli? A) Logoterapiya (V. Frankl) B) Kognitiv terapiya (A. Bek) C) Bixevioral terapiya (Skinner) D) Geshtalt-terapiya (F. Perls) To'g'ri javob: D) Geshtalt-terapiya (F. Perls) ✔ Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 145 Izoh: Bo'sh stul texnikasida mijoz tasavvuridagi odam bilan gaplashib, tugallanmagan his-tuyg'ularini ifodalaydi. 18. Maslahatchi turli millat va madaniyatga mansub o'quvchilar bilan ishlashda nimaga amal qilishi kerak? A) Madaniy farqlarni hurmat qilish va stereotiplardan qochish B) Faqat o'z madaniyati me'yorlarini hammadan talab qilishga C) Ozchilik vakillariga kamroq vaqt ajratishga D) Madaniy farqlarni hazil qilib o'tishga To'g'ri javob: A) Madaniy farqlarni hurmat qilish va stereotiplardan qochish✔ Izoh: Madaniy sezgirlik har bir o'quvchining kelib chiqishi va qadriyatlarini hurmat qilishni talab qiladi. 19. Individual ta'lim trayektoriyasi nima? A) Choraklik nazorat ishlarining umumiy jadvali B) O'qituvchi beradigan uy vazifalarining ro'yxati C) Sinfdagi hamma o'quvchilar uchun bir xil, o'zgarmas dars jadvali D) O'quvchi ehtiyoji va imkoniyatiga moslashtirilgan shaxsiy o'quv yo'li To'g'ri javob: D) O'quvchi ehtiyoji va imkoniyatiga moslashtirilgan shaxsiy o'quv yo'li ✔ Izoh: Individual trayektoriya o'quvchining qobiliyati, qiziqishi va ehtiyojlarini hisobga olib tuzilgan shaxsiy reja. 20. Maktab amaliyotida eng ko'p tarqalgan, bir necha didaktik maqsadni birlashtiruvchi dars turi qaysi? A) Nazorat darsi B) Ma'ruza darsi C) Ekskursiya darsi D) Aralash (kombinatsiyalashgan) dars To'g'ri javob: D) Aralash (kombinatsiyalashgan) dars ✔ Izoh: Aralash darsda tekshirish, yangi mavzu, mustahkamlash va uyga vazifa kabi bosqichlar uyg'unlashadi. 21. Onlayn muhitda «katfishing» nima? A) O'zini boshqa odam qilib ko'rsatib, aldab aloqa qilish B) Rasmlarni tahrirlaydigan mobil dastur C) Mushuklar haqidagi ko'ngilochar kanallar D) Internetda baliq ovlash bo'yicha ko'p o'yinchili o'yin turi To'g'ri javob: A) O'zini boshqa odam qilib ko'rsatib, aldab aloqa qilish ✔ Izoh: Katfishing — o'zini boshqa odam sifatida ko'rsatib, ishonch qozonish va aldash. 22. Maslahatchining o'quvchiga «sening ahvolingni hech kimga aytmayman» deb so'zsiz va'da berishi to'g'rimi? A) Ha, faqat yuqori sinf o'quvchilariga beriladi B) Ha, faqat qiz bolalarga bunday va'da beriladi C) Yo'q, chunki maxfiylikning qonuniy chegaralari bor D) Ha, ishonch qozonish uchun bu har doim to'g'ri To'g'ri javob: C) Yo'q, chunki maxfiylikning qonuniy chegaralari bor ✔ Izoh: Maslahatchi bajara olmaydigan va'da bermaydi; xavf holatlarida xabar berish majburiyati borligini oldindan aytadi. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 146 23. O'zidagi nomaqbul his-tuyg'ularni boshqa odamlarga nisbat berish qanday himoya mexanizmi? A) Proyeksiya B) Regressiya C) Sublimatsiya D) Inkor To'g'ri javob: A) Proyeksiya✔ Izoh: Proyeksiyada inson o'zidagi qabul qilinmaydigan sifatni boshqalarda «ko'radi». 24. Bronfenbrenner modelida oila va maktab o'rtasidagi aloqalar qaysi tizimga kiradi? A) Mezotizim B) Xronotizim C) Makrotizim D) Mikrotizim To'g'ri javob: A) Mezotizim ✔ Izoh: Mezotizim bola ishtirok etadigan mikrotizimlar o'rtasidagi bog'liqliklardan iborat. 25. Bolani tarbiyalashda oila va maktab talablarining mos kelishi nima uchun muhim? A) Faqat maktab talablari muhim, oila talablari ahamiyatsiz B) Bola har xil talablardan chalg'imaydi va izchil tarbiya oladi C) Faqat oila talablari muhim ahamiyatga ega D) Talablarning mos kelishi muhim emas To'g'ri javob: B) Bola har xil talablardan chalg'imaydi va izchil tarbiya oladi ✔ Izoh: Izchil talablar bolada barqaror xulq-atvor va qadriyatlarni shakllantiradi. 26. Kiberbulling holatlarini kamaytirishda maktab ichida qanday tadbir samarali? A) Bullingni o'smirlik uchun normal holat deb, unga aralashmaslik B) Muammoni o'quvchilar bilan muhokama qilmaslik C) Tengdoshlar o'rtasida empatiya va raqamli odob bo'yicha mashg'ulotlar D) Faqat jazo choralarini e'lon qilib, ogohlantirish To'g'ri javob: C) Tengdoshlar o'rtasida empatiya va raqamli odob bo'yicha mashg'ulotlar ✔ Izoh: Profilaktik mashg'ulotlar o'quvchilarda empatiya va mas'uliyatli onlayn xulqni shakllantiradi. 27. Tajribali mutaxassis tomonidan maslahatchining ishini muntazam tahlil qilish va qo'llab- quvvatlash qanday ataladi? A) Inspeksiya B) Superviziya C) Akkreditatsiya D) Attestatsiya To'g'ri javob: B) Superviziya ✔ Izoh: Superviziya kasbiy rivojlanish, qiyin holatlarni muhokama qilish va yonib ketishning oldini olishga xizmat qiladi. 28. Umumiy o'rta ta'limning X–XI sinflari qaysi bosqichga kiradi? A) Boshlang'ich ta'lim bosqichiga B) Oliy ta'lim bosqichiga C) O'rta ta'lim bosqichiga D) Maktabgacha ta'lim bosqichiga To'g'ri javob: C) O'rta ta'lim bosqichiga ✔ Izoh: X–XI sinflar umumiy o'rta ta'limning yakunlovchi o'rta ta'lim bosqichi hisoblanadi. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 147 29. O'quvchilar muayyan ijtimoiy rollarni ijro etib, vaziyatni sahnalashtiradigan metod qanday ataladi? A) Ma'ruza B) Test C) Rolli o'yin D) Konspekt To'g'ri javob: C) Rolli o'yin✔ Izoh: Rolli o'yinda o'quvchilar boshqa odamning nuqtai nazarini his qilib, muloqot va qaror qabul qilishni mashq qiladi. 30. Maslahatchi o'z vakolati va malakasini qanday namoyish etishi kerak? A) Mavjud bo'lmagan malakalarini ko'rsatib B) Har qanday muammoni qisqa vaqtda hal qila olishini va'da qilib C) Har qanday tashxis qo'ya olishini aytib D) O'z tayyorgarligi va xizmat chegaralarini halol ko'rsatib To'g'ri javob: D) O'z tayyorgarligi va xizmat chegaralarini halol ko'rsatib ✔ Izoh: Halollik maslahatchi o'z malakasini oshirib ko'rsatmasligi va xizmat chegaralarini aniq aytishini talab qiladi. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 148 25-variant Mashq testlari • bitta to'g'ri javob 1. Bola qiyin hayotiy vaziyatga tushib qolgan oiladan. Maslahatchi qaysi tamoyilga amal qiladi? A) Bola manfaatini birinchi o'ringa qo'yib, oilani qo'llab-quvvatlash B) Bolani vaqtincha maktabdan chetlatib turish C) Oilani darhol jazolab, ota-onani javobgarlikka tortishni talab qilish D) Oilaning ichki ishi deb aralashmaslik To'g'ri javob: A) Bola manfaatini birinchi o'ringa qo'yib, oilani qo'llab-quvvatlash✔ Izoh: Bolaning manfaatlari ustuvorligi oilani qo'llab-quvvatlab, bolaning oilada rivojlanishiga ko'maklashishni talab etadi. 2. Yangi metodika samaradorligini aniqlash uchun maxsus tashkil etiladigan pedagogik eksperiment bosqichi qaysi? A) Shakllantiruvchi eksperiment B) Aniqlovchi eksperiment C) Retrospektiv tahlil D) Pilot so'rovnoma To'g'ri javob: A) Shakllantiruvchi eksperiment ✔ Izoh: Shakllantiruvchi eksperimentda yangi metodika qo'llanib, uning ta'siri natijalarda tekshiriladi. 3. Soxta saytni aniqlashning belgisi qaysi? A) Saytda tashkilotning rasmiy aloqa ma'lumotlari bor B) Manzilda rasmiy nomga o'xshash, lekin bir-ikki harfi boshqacha domen C) Sayt ko'p yillardan beri hammaga ma'lum, tekshirilgan va rasmiy D) Manzil rasmiy domen bilan harfma-harf to'liq mos keladi To'g'ri javob: B) Manzilda rasmiy nomga o'xshash, lekin bir-ikki harfi boshqacha domen ✔ Izoh: Firibgarlar mashhur sayt nomiga o'xshash, harflari biroz o'zgartirilgan domenlardan foydalanadi. 4. Bullingga uchragan o'quvchiga «Sen ham javob qaytar, urib qo'y» degan maslahat nima uchun noto'g'ri? A) U maktab qoidalariga mos keladi B) U kattalarning aralashuvini ortiqcha qiladi C) U doimo bullingni to'xtatadi D) U zo'ravonlikni kuchaytirib, jabrlanuvchini yanada xavfli ahvolga solishi mumkin To'g'ri javob: D) U zo'ravonlikni kuchaytirib, jabrlanuvchini yanada xavfli ahvolga solishi mumkin ✔ Izoh: Kuchlar nomutanosib bo'lgan vaziyatda qarshi zo'ravonlik ko'pincha jabrlanuvchining o'ziga zarar yetkazadi. 5. B. Takmen modeliga ko'ra guruh rivojlanishining birinchi bosqichi qaysi? A) Faoliyat (performing) B) Me'yorlashish (norming) C) Shakllanish (forming) D) Bo'ron (storming) To'g'ri javob: C) Shakllanish (forming) ✔ Izoh: Takmen modeli: shakllanish, bo'ron, me'yorlashish, faoliyat va keyinroq qo'shilgan tarqalish bosqichlari. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 149 6. Portfolio karyera rivojlanishida qanday vazifani bajaradi? A) Shaxsiy fotosuratlar albomi vazifasini B) Shaxsning yutuqlari va ishlari namunalarini tizimli ko'rsatish C) Ota-onaning hujjatlari to'plamini D) Asosan fanlar bo'yicha choraklik va yillik baholar jadvalini To'g'ri javob: B) Shaxsning yutuqlari va ishlari namunalarini tizimli ko'rsatish✔ Izoh: Portfolio o'quvchi yoki mutaxassisning loyihalari, yutuqlari va ko'nikmalarini dalillar bilan ko'rsatadi. 7. Onlayn muhitda boshqa odam nomidan soxta sahifa ochib, uning obro'siga zarar yetkazish qanday ataladi? A) Gruming B) Boshqa shaxs qiyofasiga kirish (impersonatsiya) C) Blogging D) Strimming To'g'ri javob: B) Boshqa shaxs qiyofasiga kirish (impersonatsiya) ✔ Izoh: Soxta profil orqali jabrlanuvchi nomidan yozish uning munosabatlari va obro'siga jiddiy zarar yetkazadi. 8. «Bola huquqlarining kafolatlari to'g'risida»gi qonunga ko'ra bola kim? A) 12 yoshga to'lmagan shaxs B) 14 yoshga to'lmagan shaxs C) 16 yoshga to'lmagan shaxs D) 18 yoshga to'lmagan shaxs To'g'ri javob: D) 18 yoshga to'lmagan shaxs ✔ Izoh: Milliy qonun ham Konvensiya kabi 18 yoshga to'lmagan shaxsni bola deb belgilaydi. 9. Shaxsga yo'naltirilgan ta'limning asosiy g'oyasi nima? A) Faqat a'lochilarga e'tibor qaratiladi B) Har bir o'quvchi bir xil tezlikda o'qiydi C) Markazda o'quvchi, uning ehtiyoj va imkoniyatlari turadi D) Markazda o'quv dasturini qat'iy bajarish turadi To'g'ri javob: C) Markazda o'quvchi, uning ehtiyoj va imkoniyatlari turadi ✔ Izoh: Shaxsga yo'naltirilgan ta'limda o'quvchining individual xususiyatlari, qiziqishi va rivojlanishi asosiy o'rinda turadi. 10. Muayyan psixik funksiyaning rivojlanishi uchun eng qulay bo'lgan yosh davri qanday ataladi? A) Involyutsiya davri B) Sensitiv davr C) Latent davr D) Kritik inqiroz To'g'ri javob: B) Sensitiv davr ✔ Izoh: Sensitiv davrda bola muayyan ta'sirlarga (masalan, til o'rganishga) ayniqsa sezgir bo'ladi. 11. Nogironligi bor bolaning qo'shni maktabga qabul qilinishi rad etildi. Maktab maslahatchisi qaysi tamoyilga tayanib himoya qilishi mumkin? A) Inklyuziv ta'lim va teng imkoniyatlar B) Ta'lim uzluksizligi bekor qilinishi C) Ta'limning tijoriy xususiyati D) Ta'lim muassasasi tanlov erkinligi To'g'ri javob: A) Inklyuziv ta'lim va teng imkoniyatlar ✔ Izoh: Qonun inklyuziv ta'lim va teng imkoniyatlarni kafolatlaydi; nogironlik ta'limni rad etishga asos bo'lmaydi. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 150 12. D. Baumrind tasnifiga ko'ra yuqori iliqlik va oqilona nazorat uyg'unlashgan ota-onalik uslubi qanday ataladi? A) Liberal (ruxsat beruvchi) B) Avtoritativ (demokratik) C) Befarq D) Avtoritar To'g'ri javob: B) Avtoritativ (demokratik)✔ Izoh: Avtoritativ uslubda ota-ona qoidalarni tushuntiradi, bolaning fikrini hurmat qiladi va bu eng ijobiy natijalar bilan bog'liq. 13. Sotsiometrik tadqiqotda eng ko'p tanlov olgan guruh a'zolari qanday ataladi? A) «Izolyatsiyadagilar» B) «Rad etilganlar» C) «Kuzatuvchilar» D) «Yulduzlar» To'g'ri javob: D) «Yulduzlar» ✔ Izoh: «Yulduzlar» guruhda eng ko'p ijobiy tanlovga ega bo'lgan, mashhur a'zolardir. 14. Pavlov bo'yicha kuchli, muvozanatli va harakatchan nerv tizimi qaysi temperamentga mos keladi? A) Flegmatik B) Xolerik C) Sangvinik D) Melanxolik To'g'ri javob: C) Sangvinik ✔ Izoh: Sangvinik tez moslashuvchan, faol va hissiy jihatdan barqaror bo'ladi. 15. Bolani jinsiy ekspluatatsiya va zo'ravonlikdan himoya qilish majburiyati kimga yuklatilgan? A) Asosan xususiy tashkilotlarga B) Bolaning o'ziga C) Ishtirokchi davlatga D) Hech kimga yuklatilmagan To'g'ri javob: C) Ishtirokchi davlatga ✔ Izoh: Ishtirokchi davlatlar bolalarni jinsiy ekspluatatsiya va zo'ravonlikning barcha shakllaridan himoya qilish majburiyatini oladi. 16. O'zbekistonda «Kadrlar tayyorlash milliy dasturi» qaysi yili qabul qilingan? A) 1991-yil B) 2012-yil C) 2005-yil D) 1997-yil To'g'ri javob: D) 1997-yil ✔ Izoh: Kadrlar tayyorlash milliy dasturi 1997-yilda «Ta'lim to'g'risida»gi qonun bilan bir vaqtda qabul qilingan. 17. Qaysi parol eng ishonchli hisoblanadi? A) Uzun, harf, raqam va belgilar aralash noyob parol B) Tug'ilgan sana yoki telefon raqamingiz C) Ismingiz va familiyangizdan iborat so'z D) Oson eslanadigan «123456» kabi raqamlar ketma-ketligi To'g'ri javob: A) Uzun, harf, raqam va belgilar aralash noyob parol ✔ Izoh: Ishonchli parol uzun, turli belgilar aralashmasidan iborat va har bir hisob uchun alohida bo'ladi. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 151 18. Qonunga ko'ra ta'lim tizimida qaysi qadriyatlar uyg'unligi ta'kidlanadi? A) Faqat xorijiy davlatlar ta'lim tizimidan olingan qadriyatlar B) Milliy va umuminsoniy qadriyatlar C) Iqtisodiy qadriyatlar D) Siyosiy qadriyatlar To'g'ri javob: B) Milliy va umuminsoniy qadriyatlar✔ Izoh: Ta'limda milliy va umuminsoniy qadriyatlarning ustuvorligi davlat siyosatining tamoyillaridan biridir. 19. Levin tadqiqotlarida guruhda tashabbus, hamkorlik va mustaqil ishlash eng yaxshi saqlangan liderlik uslubi qaysi? A) Liberal (erkin) B) Demokratik C) Befarq D) Avtoritar To'g'ri javob: B) Demokratik ✔ Izoh: Demokratik rahbar ishtirokida a'zolar faol bo'lib, rahbar yo'qligida ham ish davom etgan. 20. O'zbekiston Bola huquqlari to'g'risidagi Konvensiyaga qachon qo'shilgan? A) 2020-yilda B) 1992-yilda C) 2010-yilda D) 1985-yilda To'g'ri javob: B) 1992-yilda ✔ Izoh: O'zbekiston mustaqillikdan so'ng 1992-yilda Konvensiyaga qo'shilgan. 21. Xavf guruhidagi o'quvchilar haqidagi ma'lumotlar bilan ishlashda qaysi qoida to'g'ri? A) Ma'lumotlar maktab devoriy gazetasiga osiladi B) Ma'lumotlar sinf guruhida e'lon qilinadi C) Ma'lumotlar maxfiy saqlanadi va faqat yordam ko'rsatish uchun zarur mutaxassislarga beriladi D) Ma'lumotlar sinf ota-onalariga yuboriladi To'g'ri javob: C) Ma'lumotlar maxfiy saqlanadi va faqat yordam ko'rsatish uchun zarur ✔ mutaxassislarga beriladi Izoh: Maxfiylik o'quvchini stigmatizatsiyadan himoya qiladi va ishonchli munosabatni saqlaydi. 22. Eksternat shaklida ta'lim olish nimani anglatadi? A) Faqat kechki maktabda, ishdan ajralmagan holda dars qatnash B) Dasturni mustaqil o'zlashtirib, yakuniy attestatsiyadan o'tish C) Ta'limni faqat xorijiy muassasada olish D) Oliy ta'limni faqat sirtqi shaklda olish To'g'ri javob: B) Dasturni mustaqil o'zlashtirib, yakuniy attestatsiyadan o'tish ✔ Izoh: Eksternatda ta'lim oluvchi dasturni mustaqil o'zlashtiradi va ta'lim muassasasida attestatsiyadan o'tadi. 23. Apparat ta'minoti (hardware) va dasturiy ta'minot (software) farqi nimada? A) Dasturiy — sichqoncha va klaviatura kabi qismlar B) Ular bir xil narsa, faqat nomi boshqacha C) Apparat — jismoniy qismlar, dasturiy — dasturlar D) Apparat — brauzer va matn muharrirlari To'g'ri javob: C) Apparat — jismoniy qismlar, dasturiy — dasturlar ✔ Izoh: Hardware — protsessor, klaviatura kabi jismoniy qismlar, software — operatsion tizim va ilovalar. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 152 24. Motivatsion xat nima uchun yoziladi? A) Hamma fanlardan olingan baholarni sanab berish B) Tashkilot rahbariyati bilan rasmiy salomlashib, tanishish va minnatdorlik bildirish C) Nomzodning maqsadi va nega aynan shu joyni tanlaganini tushuntirish D) Oldingi o'qish joyi haqida shikoyat bildirish To'g'ri javob: C) Nomzodning maqsadi va nega aynan shu joyni tanlaganini tushuntirish✔ Izoh: Motivatsion xat nomzodning maqsadlari, qiziqishi va muvofiqligini ochib beradi. 25. Xolland modelidagi «realistik» turga mos kasb qaysi? A) Mexanik yoki elektrik B) Psixolog yoki pedagog C) Jurnalist yoki muharrir D) Rassom yoki dizayner To'g'ri javob: A) Mexanik yoki elektrik ✔ Izoh: Realistik tur qo'l mehnati, asbob-uskunalar va texnika bilan amaliy ishlashni afzal ko'radi. 26. Rezyume (CV)ning asosiy maqsadi nima? A) Oilaviy ahvol va qarindoshlar haqida ma'lumot B) Faqat sevimli mashg'ulot va qiziqishlarni sanash C) Hayot hikoyasini bolalikdan boshlab, hamma tafsilotlari bilan yozib berish D) Ta'lim, tajriba va ko'nikmalarni ish beruvchiga qisqa taqdim etish To'g'ri javob: D) Ta'lim, tajriba va ko'nikmalarni ish beruvchiga qisqa taqdim etish ✔ Izoh: Rezyume nomzodning eng muhim ma'lumotlarini qisqa va tushunarli tarzda taqdim etadi. 27. O'zbekiston Respublikasida davlat tili qaysi til? A) Tojik tili B) O'zbek tili C) Rus tili D) Ingliz tili To'g'ri javob: B) O'zbek tili ✔ Izoh: Konstitutsiyaga ko'ra O'zbekiston Respublikasining davlat tili o'zbek tili. 28. J. Piaje nazariyasiga ko'ra bolalarning intellektual rivojlanishining birinchi bosqichi qaysi? A) Formal operatsiyalar bosqichi B) Konkret operatsiyalar bosqichi C) Operatsiyadan oldingi bosqich D) Sensomotor bosqich To'g'ri javob: D) Sensomotor bosqich ✔ Izoh: Piajeda tug'ilishdan taxminan 2 yoshgacha bo'lgan davr sensomotor bosqich bo'lib, bola dunyoni sezgi va harakat orqali biladi. 29. Ta'lim jarayonining uchta asosiy funksiyasi qaysi? A) Tashkiliy, moliyaviy, xo'jalik B) Ta'limiy, tarbiyaviy, rivojlantiruvchi C) Diagnostik, tibbiy, huquqiy D) Nazorat, jazolash, rag'batlantirish To'g'ri javob: B) Ta'limiy, tarbiyaviy, rivojlantiruvchi ✔ Izoh: Ta'lim bilim berish bilan birga shaxsni tarbiyalaydi va uning bilish qobiliyatlarini rivojlantiradi. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 153 30. Algoritm nima? A) Matematik formula yoki tenglama B) Internet xizmatini ko'rsatuvchi va tarmoq quruvchi kompaniya C) Masalani hal qilish uchun aniq qadamlar ketma-ketligi D) Kompyuterning ichki qurilmasi To'g'ri javob: C) Masalani hal qilish uchun aniq qadamlar ketma-ketligi✔ Izoh: Algoritm — vazifani bajarish uchun aniq va tartiblangan ko'rsatmalar ketma-ketligi. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 154 26-variant Mashq testlari • bitta to'g'ri javob 1. Maslahatchi suhbat davomida o'quvchining nutqini tez-tez bo'lib, o'z fikrini aytdi. Bu qaysi kasbiy ko'nikma yetishmasligini ko'rsatadi? A) Vaqtni rejalashtirish B) Test o'tkazish C) Faol tinglash D) Hujjat yuritish To'g'ri javob: C) Faol tinglash✔ Izoh: Faol tinglash o'quvchini bo'lmasdan, diqqat bilan tinglab, uning fikrini aniqlashtirishni talab qiladi. 2. K. Rojers ishlab chiqqan psixoterapevtik yondashuv qanday ataladi? A) Mijozga (shaxsga) yo'naltirilgan terapiya B) Psixoanaliz C) Kognitiv-xulqiy terapiya D) Geshtalt-terapiya To'g'ri javob: A) Mijozga (shaxsga) yo'naltirilgan terapiya ✔ Izoh: Rojers mijozning o'zi o'sish salohiyatiga ega ekanini ta'kidlab, direktiv bo'lmagan yondashuvni yaratgan. 3. Ikkala tomon ham yutadigan kelishuv qanday ataladi? A) «Mag'lub — mag'lub» yechim B) «G'olib — g'olib» (win-win) yechim C) Nol yig'indili o'yin D) «G'olib — mag'lub» yechim To'g'ri javob: B) «G'olib — g'olib» (win-win) yechim ✔ Izoh: «G'olib — g'olib» yechim hamkorlik uslubining natijasi bo'lib, munosabatlarni saqlab qoladi. 4. Ta'lim dasturi nima? A) Yakuniy imtihon savollari to'plami B) Haftalik dars jadvali va o'quv xonalarining taqsimoti ro'yxati C) Ta'lim mazmuni, hajmi va natijalarini belgilovchi hujjat D) Tavsiya etilgan darsliklarning ro'yxati To'g'ri javob: C) Ta'lim mazmuni, hajmi va natijalarini belgilovchi hujjat ✔ Izoh: Ta'lim dasturi ta'lim mazmuni, hajmi, rejalashtirilgan natijalari va tashkiliy shartlarini belgilaydi. 5. Konfliktning konstruktiv (ijobiy) funksiyasiga misol qaysi? A) Hamkorlikni to'xtatishi B) Muammoni ochiqlab, munosabatlarni yangilashga turtki berishi C) Jamoani butunlay parchalashi D) Ishtirokchilarga ruhiy jarohat yetkazishi To'g'ri javob: B) Muammoni ochiqlab, munosabatlarni yangilashga turtki berishi ✔ Izoh: Konflikt to'g'ri boshqarilsa, yashirin muammolarni ochiqlaydi va o'zgarishga turtki beradi. 6. Bell–Lankaster tizimining asosiy xususiyati nima edi? A) Ta'lim faqat masofadan olib borilgan B) Katta o'quvchilar (monitorlar) kichiklarni o'qitgan C) O'quvchilar qobiliyatiga ko'ra sinflarga ajratilgan D) Har bir o'quvchiga alohida murabbiy biriktirilgan To'g'ri javob: B) Katta o'quvchilar (monitorlar) kichiklarni o'qitgan ✔ Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 155 Izoh: XIX asr boshlarida Angliyada keng tarqalgan bu tizimda yaxshi o'qiydigan o'quvchilar o'qituvchi yordamchisi bo'lgan. 7. Bola internetda qo'rqituvchi yoki noxush kontentni ko'rib qolsa, kattalar qanday munosabatda bo'lishi kerak? A) Qurilmani darhol olib qo'yib, sindirish B) Xotirjam tinglab, bolani ayblamasdan qo'llab-quvvatlash C) Bolaning qo'rquvini masxara qilish D) Bolani internetga kirgani uchun qattiq jazolab, qurilmani olish To'g'ri javob: B) Xotirjam tinglab, bolani ayblamasdan qo'llab-quvvatlash✔ Izoh: Bolani ayblash keyingi safar u muammoni yashirishiga olib keladi; tinchlik va qo'llab-quvvatlash muhim. 8. Bolaga onlayn notanish odam shaxsiy rasm so'rasa, eng to'g'ri harakat qaysi? A) Rad etib, aloqani to'xtatish va ishonchli kattaga aytish B) Yuzini yashirib, rasmni yuborish C) Do'stlik buzilmasligi uchun so'ralgan rasmni yuborib qo'yish D) Bu haqda hech kimga aytmay, sir saqlash To'g'ri javob: A) Rad etib, aloqani to'xtatish va ishonchli kattaga aytish ✔ Izoh: Bunday so'rovlar xavfli; bola rad etishi, bloklashi va darhol kattalarga xabar berishi kerak. 9. Oliy ta'lim muassasasida ta'lim olayotgan shaxs qanday ataladi? A) Stajyor-pedagog B) Talaba C) O'quvchi D) Tarbiyalanuvchi To'g'ri javob: B) Talaba ✔ Izoh: Oliy ta'lim muassasasida bakalavriat va magistraturada o'qiyotgan shaxs talaba deb ataladi. 10. Masofa yoki yoritilish o'zgarsa ham predmet o'lchami va rangini nisbatan bir xil idrok etish xususiyati qanday ataladi? A) Apersepsiya B) Konstantlik C) Sinesteziya D) Tanlovchanlik To'g'ri javob: B) Konstantlik ✔ Izoh: Idrok konstantligi tufayli uzoqlashgan odamni kichrayib qoldi deb emas, uzoqlashdi deb idrok etamiz. 11. «Aqliy hujum» metodining g'oyalarni yig'ish bosqichidagi asosiy qoidasi qaysi? A) Faqat bitta g'oya taklif qilinadi B) Har bir g'oya darhol baholanadi C) G'oyalarni tanqid qilish taqiqlanadi D) Faqat rahbar gapiradi To'g'ri javob: C) G'oyalarni tanqid qilish taqiqlanadi ✔ Izoh: G'oya yig'ish bosqichida tanqid taqiqlanadi, chunki u ishtirokchilarning erkin fikrlashini to'xtatadi. 12. Kiberbulling jabrlanuvchisi bilan suhbatda qaysi savol noo'rin? A) «Sen nima qilganingki, ular seni masxara qilyapti?» B) «Qachondan beri bu davom etyapti?» C) «Kim bilan gaplashsang o'zingni xavfsiz his qilasan?» D) «Senga qanday yordam bera olaman?» To'g'ri javob: A) «Sen nima qilganingki, ular seni masxara qilyapti?» ✔ Izoh: Jabrlanuvchini ayblaydigan savollar uni yanada yolg'izlatadi va ishonchni yo'qotadi. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 156 13. Ota-onalar o'rtasidagi ajrimda maslahatchi bir tomon foydasiga guvohlik berishga majburlanmoqda. Etik yondashuv qaysi? A) Ko'proq ta'sir o'tkazgan yoki maktabga yaqin tomonni qo'llab-quvvatlash B) Bolani ota-onadan birini tanlashga majburlash C) Ota-onalardan biriga yashirincha yordam berish D) Bola manfaatini ustun qo'yib, faqat xolis faktlarga tayanish To'g'ri javob: D) Bola manfaatini ustun qo'yib, faqat xolis faktlarga tayanish✔ Izoh: Maslahatchi oila nizosida tomon olmaydi, faqat bola manfaati va xolis faktlarga tayanadi. 14. Tarbiyada «shaxsiy namuna» metodining psixologik asosi nima? A) Moddiy manfaatdorlik B) Jazodan qo'rqish C) Bolalarning taqlid qilishga moyilligi D) Bilimni yodlash To'g'ri javob: C) Bolalarning taqlid qilishga moyilligi ✔ Izoh: Bolalar kattalarning xulqini kuzatib, unga taqlid qiladi, shuning uchun tarbiyachining namunasi kuchli ta'sir ko'rsatadi. 15. O'qituvchining o'quvchiga nisbatan yuqori kutishlari o'quvchi natijalarining haqiqatan oshishiga olib kelishi qanday ataladi? A) Pigmalion (Rozental) effekti B) Galo effekti C) Kuzatuvchi effekti D) Ringelman effekti To'g'ri javob: A) Pigmalion (Rozental) effekti ✔ Izoh: R. Rozental va L. Jekobson maktab tajribasida o'qituvchi kutishlari o'quvchilar natijasiga ta'sir qilishini ko'rsatgan. 16. Mediatsiya nima? A) Bir tomonning ikkinchisini jazolashi B) Neytral uchinchi tomon yordamida tomonlarning o'zlari kelishuvga erishish jarayoni C) Konfliktni e'tiborsiz qoldirish D) Uchinchi tomon majburiy qaror chiqaradigan sud jarayoni To'g'ri javob: B) Neytral uchinchi tomon yordamida tomonlarning o'zlari kelishuvga erishish ✔ jarayoni Izoh: Mediatsiyada qaror tomonlarning o'zlari tomonidan qabul qilinadi, mediator esa muloqotni tashkil etadi. 17. Maslahatchining o'quvchi hayotidagi qaror (masalan, kasb tanlash) uchun javobgarligi qanday? A) Qaror tasodifiy test natijasiga ko'ra qabul qilinadi B) Maslahatchi faqat direktor ma'qul ko'rgan kasbni tavsiya qilib, uni tasdiqlaydi C) Maslahatchi variantlarni ko'rsatadi, qarorni o'quvchi va oilasi qabul qiladi D) Maslahatchi qarorni o'quvchi o'rniga o'zi qabul qiladi To'g'ri javob: C) Maslahatchi variantlarni ko'rsatadi, qarorni o'quvchi va oilasi qabul qiladi ✔ Izoh: Maslahatchi ma'lumot va yordam beradi, lekin qarorni mijozning o'zi qabul qiladi. 18. Pavlov bo'yicha kuchsiz nerv tizimi qaysi temperamentga mos keladi? A) Sangvinik B) Xolerik C) Flegmatik D) Melanxolik To'g'ri javob: D) Melanxolik ✔ Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 157 Izoh: Melanxolik ta'sirchan, tez charchaydigan, hissiyotlarni chuqur kechiradigan bo'ladi. 19. Ota-onalar bilan individual uchrashuv oxirida nima qilish maqsadga muvofiq? A) Hech qanday kelishuvsiz suhbatni yakunlash B) Ota-onaga oldindan aytmay, bolaga intizomiy jazo e'lon qilish C) Ota-onaga oldindan aytmay jazo e'lon qilish D) Kelishilgan qadamlar va keyingi aloqa vaqtini aniq belgilash To'g'ri javob: D) Kelishilgan qadamlar va keyingi aloqa vaqtini aniq belgilash✔ Izoh: Aniq kelishuvlar va keyingi qadamlar hamkorlik natijasini mustahkamlaydi. 20. Freyd bo'yicha tug'ma mayllar va «lazzat tamoyili» asosida ishlaydigan shaxs qismi qaysi? A) Id B) Animus C) Super-ego D) Ego To'g'ri javob: A) Id ✔ Izoh: Id ongsiz mayllar manbai bo'lib, darhol qoniqish olishga intiladi. 21. O'quv rejasi nimani belgilaydi? A) O'quvchilarning kiyim shakli va tashqi ko'rinishini B) Fanlar ro'yxati, ketma-ketligi va soatlar hajmini C) Pedagoglarning ish haqi va mukofot miqdorini D) Maktab binosi va xonalarining joylashuvini To'g'ri javob: B) Fanlar ro'yxati, ketma-ketligi va soatlar hajmini ✔ Izoh: O'quv rejasi fanlar ro'yxati, ularning o'qitilish ketma-ketligi va soatlar taqsimotini belgilaydi. 22. Sezgi intensivligi qo'zg'ovchi kuchining logarifmiga proporsional ravishda ortishini ifodalovchi qonun qaysi? A) Veber–Fexner qonuni B) Zeygarnik qonuni C) Ebbingauz qonuni D) Yerks–Dodson qonuni To'g'ri javob: A) Veber–Fexner qonuni ✔ Izoh: Veber–Fexner qonuni sezgi va qo'zg'ovchi kuchi o'rtasidagi bog'liqlikni ifodalaydi. 23. Maktab, oila va mahallaning birgalikdagi «bola manfaati» rejasini tuzishda kim albatta ishtirok etishi kerak? A) Oilaning qo'shnilari B) Asosan maktab direktori C) Mahalla fuqarolar yig'ini raisi va uning o'rinbosarlari D) Ota-ona (qonuniy vakil) va bolaning o'zi To'g'ri javob: D) Ota-ona (qonuniy vakil) va bolaning o'zi ✔ Izoh: Bolaga oid rejada uning qonuniy vakili va yoshiga mos ravishda bolaning o'zi fikr bildirishi kerak. 24. Mijozning o'zgarishga yoki maslahat jarayoniga ongli yoki ongsiz qarshilik ko'rsatishi qanday ataladi? A) Rezistentlik (qarshilik) B) Kongruentlik C) Empatiya D) Rapport To'g'ri javob: A) Rezistentlik (qarshilik) ✔ Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 158 Izoh: Rezistentlik maslahat jarayonining tabiiy qismi bo'lib, uni bosim bilan emas, tushunish orqali yengish kerak. 25. Agressiv kayfiyatdagi ota-ona bilan suhbatda maslahatchining to'g'ri harakati qaysi? A) Xotirjam tinglab, his-tuyg'ularini tan olish B) Hech narsa demasdan xonadan chiqib ketish C) Unga xuddi shunday baland ovozda javob qaytarish D) Ota-onaning g'azabini masxara qilish To'g'ri javob: A) Xotirjam tinglab, his-tuyg'ularini tan olish✔ Izoh: Xotirjamlik va tinglash keskinlikni pasaytiradi; xavf bo'lsa, ma'muriyat yordami so'raladi. 26. Band ota-onalarni jalb qilish uchun qaysi usul samarali? A) Kelmagan ota-onalar bilan aloqani butunlay to'xtatish B) Kelmagan ota-onalarni keyingi yig'ilishda hammaning oldida ommaviy tanqid qilish C) Yig'ilishlarni faqat ish kunining o'rtasida o'tkazish D) Qulay vaqt, onlayn uchrashuv va qisqa xabarlar kabi moslashuvchan shakllar To'g'ri javob: D) Qulay vaqt, onlayn uchrashuv va qisqa xabarlar kabi moslashuvchan shakllar ✔ Izoh: Moslashuvchan muloqot shakllari band ota-onalarning ham ishtirok etishiga imkon beradi. 27. Ta'lim tizimida «ta'lim oluvchi» deganda kim tushuniladi? A) Faqat oliy ta'lim muassasasida o'qiyotgan bakalavr yoki magistr B) Faqat umumta'lim maktabi o'quvchisi C) Ta'lim muassasasida ta'lim olayotgan har qanday shaxs D) Faqat oliy ta'lim muassasasi talabasi To'g'ri javob: C) Ta'lim muassasasida ta'lim olayotgan har qanday shaxs ✔ Izoh: Ta'lim oluvchi — tarbiyalanuvchi, o'quvchi, talaba, tinglovchi va boshqalarni o'z ichiga oluvchi umumiy tushuncha. 28. Maslahat suhbatida «hukm qilmaslik» (nonjudgmental) pozitsiyasi nima uchun muhim? A) O'quvchi o'zini xavfsiz his qilib, ochiq gapirishi uchun B) O'quvchini xatolari uchun jazolash uchun C) Rasmiy hisobotni to'ldirish uchun D) Maslahatchiga suhbat vaqtini tejash va tezroq tugatish uchun To'g'ri javob: A) O'quvchi o'zini xavfsiz his qilib, ochiq gapirishi uchun ✔ Izoh: Hukm qilinmasligini sezgan o'quvchi muammosi haqida ochiqroq gapiradi. 29. Kiberbulling haqida xabar olgan maslahatchining birinchi qadami qaysi? A) Holatni maktabga aloqasi yo'q deb qoldirish B) Jabrlanuvchini tinglab, xavfsizligini baholash C) Bullini topib, darhol jazolash D) Jabrlanuvchini o'zi ehtiyot bo'lmagani uchun ayblash To'g'ri javob: B) Jabrlanuvchini tinglab, xavfsizligini baholash ✔ Izoh: Avvalo jabrlanuvchining xavfsizligi va ruhiy holati baholanadi, keyin maktab tartibi bo'yicha choralar ko'riladi. 30. Maslahatda mijozning so'zlari va xatti-harakatlari o'rtasidagi qarama-qarshilikni ehtiyotkorlik bilan ko'rsatish qanday texnika? A) Parafraz B) Konfrontatsiya C) Rezyume D) Minimal rag'bat To'g'ri javob: B) Konfrontatsiya ✔ Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 159 Izoh: Konfrontatsiya mijozga o'zidagi ziddiyatlarni anglashga yordam beradi, lekin u rapport o'rnatilgandan keyin qo'llanadi. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 160 27-variant Mashq testlari • bitta to'g'ri javob 1. Sinf-dars tizimini nazariy jihatdan asoslab bergan pedagog kim? A) Djon Lokk B) Yan Amos Komenskiy C) Anton Makarenko D) Fridrix Disterverg To'g'ri javob: B) Yan Amos Komenskiy✔ Izoh: Sinf-dars tizimi XVII asrda Komenskiy tomonidan nazariy asoslangan va bugungacha asosiy ta'lim shakli bo'lib qolmoqda. 2. O'quv jarayonida o'quvchi bilimini nazorat qilishning chorak yoki bo'lim yakunida o'tkaziladigan turi qanday ataladi? A) Kundalik kuzatuv B) Joriy nazorat C) Dastlabki diagnostika D) Oraliq nazorat To'g'ri javob: D) Oraliq nazorat ✔ Izoh: Oraliq nazorat muayyan bo'lim yoki davr yakunida o'zlashtirish darajasini aniqlaydi. 3. Creative Commons litsenziyasi nimani anglatadi? A) Asardan foydalanish muallif vafotigacha har qanday holatda taqiqlangan B) Asar davlat siri sifatida himoyalangan C) Muallif belgilagan shartlar asosida asardan foydalanishga ruxsat D) Asardan faqat sotib olib foydalanish mumkin To'g'ri javob: C) Muallif belgilagan shartlar asosida asardan foydalanishga ruxsat ✔ Izoh: Creative Commons muallifga asardan qanday shartlarda (manba ko'rsatib, notijorat va h.k.) foydalanishni belgilash imkonini beradi. 4. Pavlov bo'yicha kuchli, ammo muvozanatsiz (qo'zg'alish ustun) nerv tizimi qaysi temperamentga xos? A) Flegmatik B) Melanxolik C) Sangvinik D) Xolerik To'g'ri javob: D) Xolerik ✔ Izoh: Xolerik g'ayratli, tez qo'zg'aluvchan, ba'zan jahldor va o'zini tutishda qiynaladigan bo'lishi mumkin. 5. Elementar ta'lim nazariyasini ishlab chiqqan shveytsariyalik pedagog kim? A) Iogann Genrix Pestalotsi B) Fridrix Frebel C) Yan Amos Komenskiy D) Iogann Gerbart To'g'ri javob: A) Iogann Genrix Pestalotsi ✔ Izoh: I.G. Pestalotsi ta'limni eng oddiy elementlardan (son, shakl, so'z) boshlashni taklif qilib, elementar ta'lim nazariyasini yaratgan. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 161 6. Spam nima? A) Davlat organlaridan keladigan rasmiy xabarnomalar B) Shaxsiy yozishmalar va hujjatlar C) Antivirus dasturining yangilanishlari D) Ommaviy yuboriladigan keraksiz yoki reklama xabarlari To'g'ri javob: D) Ommaviy yuboriladigan keraksiz yoki reklama xabarlari✔ Izoh: Spam — so'ralmagan holda ommaviy yuboriladigan reklama yoki firibgarlik xabarlari. 7. Jabrlanuvchini qo'llab-quvvatlash uchun maslahatchi qaysi jumlani aytishi to'g'ri? A) «Bunday munosabatga loyiq emassan, birgalikda yechim izlaymiz» B) «Bunaqa narsalar hammaning boshidan o'tadi, e'tibor berma» C) «Ehtimol, sen ularni qandaydir g'ashiga tegansan» D) «O'zing kuchliroq bo'lishing kerak edi» To'g'ri javob: A) «Bunday munosabatga loyiq emassan, birgalikda yechim izlaymiz» ✔ Izoh: Jabrlanuvchini ayblamaslik va hamkorlikda yordam taklif qilish uning ishonchi va xavfsizlik hissini tiklaydi. 8. Muloqot uslubida o'z fikri va ehtiyojlarini boshqalarni hurmat qilgan holda ochiq, ishonch bilan ifodalash qanday ataladi? A) Manipulyatsiya B) Assertivlik C) Passivlik D) Agressivlik To'g'ri javob: B) Assertivlik ✔ Izoh: Assertiv xulq passiv va tajovuzkor xulq o'rtasidagi sog'lom muvozanat hisoblanadi. 9. Klimov tasnifida rassom, dizayner, musiqachi kasblari qaysi turga kiradi? A) Odam–tabiat B) Odam–badiiy obraz C) Odam–odam D) Odam–texnika (mexanizmlar) To'g'ri javob: B) Odam–badiiy obraz ✔ Izoh: Badiiy asarlar yaratish va ijro etish bilan bog'liq kasblar «odam–badiiy obraz» turiga kiradi. 10. Antivirus dasturining asosiy vazifasi nima? A) Kompyuterni internet tarmog'iga ulash B) Matnli hujjatlarni tahrirlash va ularni chiroyli formatlash C) Videoroliklarni montaj qilish va kesish D) Zararli dasturlarni aniqlash va zararsizlantirish To'g'ri javob: D) Zararli dasturlarni aniqlash va zararsizlantirish ✔ Izoh: Antivirus zararli dasturlarni aniqlab, ularni bloklaydi yoki o'chiradi. 11. Qochqin yoki boshpana izlayotgan bola Konvensiyaga ko'ra qanday huquqqa ega? A) Asosan ishlab, o'zini ta'minlash huquqiga B) O'z davlatiga zudlik bilan qaytarilish huquqiga C) Tegishli himoya va insonparvarlik yordamiga D) Konvensiyada bunday bolalar uchun huquq nazarda tutilmagan To'g'ri javob: C) Tegishli himoya va insonparvarlik yordamiga ✔ Izoh: Qochqin maqomidagi yoki uni izlayotgan bola tegishli himoya va insonparvarlik yordamidan foydalanadi. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 162 12. «Buyuk didaktika» asarining muallifi kim? A) Konstantin Ushinskiy B) Jan-Jak Russo C) Iogann Pestalotsi D) Yan Amos Komenskiy To'g'ri javob: D) Yan Amos Komenskiy✔ Izoh: Chex pedagogi Ya.A. Komenskiy «Buyuk didaktika»da ta'limning nazariy asoslarini va sinf-dars tizimini bayon qilgan. 13. Bolalar mehnatidan foydalanishning eng og'ir shakllariga qaysi biri kiradi? A) Ta'til davrida ota-ona bilan birga ixtiyoriy yengil faoliyat B) Majburiy mehnat va bolaning sog'lig'iga xavfli ish C) Uydagi yoshga mos yengil yordam D) Ota-ona bilan birga bog'da ishlash To'g'ri javob: B) Majburiy mehnat va bolaning sog'lig'iga xavfli ish ✔ Izoh: Majburiy mehnat, xavfli ishlar va bolani ekspluatatsiya qiluvchi faoliyat bolalar mehnatining eng og'ir shakllari hisoblanadi. 14. Bitta maqsadning ham jozibali, ham noxush tomonlari bo'lganda yuzaga keladigan Levin bo'yicha konflikt turi qaysi? A) «Yaqinlashish — yaqinlashish» B) «Yaqinlashish — qochish» C) «Qochish — qochish» D) Guruhlararo konflikt To'g'ri javob: B) «Yaqinlashish — qochish» ✔ Izoh: Masalan, o'quvchi tanlovda qatnashishni istaydi, lekin sahnada chiqishdan qo'rqadi. 15. Talabalarni «qamoqxona nazoratchilari» va «mahbuslar»ga bo'lgan mashhur Stenford tajribasi muallifi kim? A) Kurt Levin B) Stenli Milgram C) Leon Festinger D) Filipp Zimbardo To'g'ri javob: D) Filipp Zimbardo ✔ Izoh: 1971-yilgi Stenford tajribasi ijtimoiy rol va vaziyatning xulqqa kuchli ta'sirini ko'rsatgan. 16. Kasbiy yo'naltirishning asoschisi hisoblangan, «Choosing a Vocation» asari muallifi kim? A) Abraham Maslou B) Donald Super C) Jon Xolland D) Frenk Parsons To'g'ri javob: D) Frenk Parsons ✔ Izoh: Frenk Parsons 1909-yilda kasb tanlash nazariyasini asoslab, kasbiy yo'naltirishning otasi deb tan olingan. 17. Ta'lim olishda kamsitishga yo'l qo'yilmaslik tamoyili nimani anglatadi? A) Ta'limni faqat davlat tilida olish huquqini kafolatlash B) Sifatli ta'limni avvalo shahar maktablarida ta'minlash C) A'lochi o'quvchilarga qabul va o'qishda alohida imtiyozlar berilishini kafolatlash D) Jinsi, tili, millati, dini, ijtimoiy kelib chiqishidan qat'i nazar teng huquq To'g'ri javob: D) Jinsi, tili, millati, dini, ijtimoiy kelib chiqishidan qat'i nazar teng huquq ✔ Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 163 Izoh: Har kim jinsi, tili, millati, irqi, dini, ijtimoiy kelib chiqishi va boshqa holatlaridan qat'i nazar ta'lim olishda teng huquqqa ega. 18. Ta'lim davlat standarti nimani belgilaydi? A) Ta'lim mazmuni va sifatiga majburiy talablarni B) O'quvchilarning yagona maktab kiyimi shaklini C) Maktab binolarining me'moriy ko'rinishini D) Pedagog xodimlar ish haqining aniq miqdorini To'g'ri javob: A) Ta'lim mazmuni va sifatiga majburiy talablarni✔ Izoh: Davlat ta'lim standarti ta'lim mazmuni, sifati va bitiruvchilar tayyorgarligiga qo'yiladigan majburiy talablarni belgilaydi. 19. Ta'lim olish shakllarini tanlash erkinligi tamoyili kimga qaratilgan? A) Kadrlar buyurtmachisi bo'lgan ish beruvchilarga B) Ta'lim oluvchilar va ularning ota-onalariga C) Ta'lim muassasasi rahbari va pedagogik kengashga D) Ta'lim sohasidagi davlat boshqaruv organlariga To'g'ri javob: B) Ta'lim oluvchilar va ularning ota-onalariga ✔ Izoh: Qonun doirasida ta'lim oluvchi (voyaga yetmaganlar uchun ota-onasi) ta'lim olish shaklini tanlash huquqiga ega. 20. Kichik guruh deganda odatda nima tushuniladi? A) Bir yilda tug'ilgan odamlar B) Bir mamlakat aholisi C) A'zolari bevosita, yuzma-yuz muloqot qila oladigan oz sonli guruh D) Bir xil millatga mansub odamlar To'g'ri javob: C) A'zolari bevosita, yuzma-yuz muloqot qila oladigan oz sonli guruh ✔ Izoh: Kichik guruhda (masalan, sinf) a'zolar bir-birini shaxsan biladi va bevosita muloqot qiladi. 21. Milliy qonunga ko'ra bola huquqlarini ta'minlash bo'yicha kim mas'ul? A) Davlat, oila, jamiyat va ta'lim muassasalari B) Faqat bolaning o'zi va uning ota-onasi C) Faqat ichki ishlar va prokuratura organlari D) Faqat xalqaro tashkilotlar va ularning vakillari To'g'ri javob: A) Davlat, oila, jamiyat va ta'lim muassasalari ✔ Izoh: Bola huquqlarini ta'minlash davlat organlari, oila, ta'lim muassasalari va jamiyatning umumiy vazifasidir. 22. Piajega ko'ra yangi ma'lumotni mavjud tafakkur sxemalariga moslab qabul qilish qanday ataladi? A) Sublimatsiya B) Regressiya C) Akkomodatsiya D) Assimilyatsiya To'g'ri javob: D) Assimilyatsiya ✔ Izoh: Assimilyatsiyada yangi tajriba mavjud sxemaga kiritiladi, akkomodatsiyada esa sxemaning o'zi o'zgaradi. 23. Farzandlikka olishda Konvensiyaga ko'ra asosiy mezon nima? A) Bolaning manfaatlari ustuvorligi B) Bolaning yoshi va sog'lig'i holati C) Farzandlikka oluvchining moddiy ahvoli D) Hujjatlarni rasmiylashtirish tezligi To'g'ri javob: A) Bolaning manfaatlari ustuvorligi ✔ Izoh: Farzandlikka olish tizimida bolaning manfaatlari asosiy e'tiborga olinadi. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 164 24. Bullingning oldini olish uchun sinf qoidalarini ishlab chiqishning eng samarali usuli qaysi? A) Qoidalarni faqat ota-onalarga yuborish B) Qoidalarni har hafta o'zgartirish C) Qoidalarni faqat devorga osib qo'yish D) Qoidalarni o'quvchilar bilan birgalikda ishlab chiqib, izchil qo'llash To'g'ri javob: D) Qoidalarni o'quvchilar bilan birgalikda ishlab chiqib, izchil qo'llash✔ Izoh: O'quvchilar ishlab chiqishda qatnashgan qoidalar ko'proq qabul qilinadi va ularga rioya qilinadi. 25. O'quvchi faqat do'stlari tanlagani uchun kasb tanlamoqchi. Maslahatchi nima qilishi kerak? A) O'zi to'g'ri deb bilgan kasbni o'quvchiga majburlab tanlatib qo'yish B) O'quvchining o'z qiziqish va qobiliyatlarini tahlil qilishiga yordam berish C) Ota-onaga bu haqda ayblov ohangida xabar berish D) Bu tanlovni so'zsiz ma'qullab, qo'llab-quvvatlash To'g'ri javob: B) O'quvchining o'z qiziqish va qobiliyatlarini tahlil qilishiga yordam berish ✔ Izoh: Kasb tanlashda tengdoshlar ta'siri keng tarqalgan xato; maslahatchi o'quvchiga o'z xususiyatlarini anglashga yordam beradi. 26. Vygotskiy bo'yicha bolaning «egotsentrik nutqi» keyinchalik nimaga aylanadi? A) Yozma nutqqa B) Ichki nutqqa C) Imo-ishora nutqiga D) Yo'qolib ketadi va iz qoldirmaydi To'g'ri javob: B) Ichki nutqqa ✔ Izoh: Vygotskiy egotsentrik nutq yo'qolmay, ichki nutqqa aylanib, tafakkurni boshqarish vositasiga aylanishini ko'rsatgan. 27. Bolada zo'ravonlik oqibatida yuzaga kelishi mumkin bo'lgan xulqiy belgilardan biri qaysi? A) Yoshiga mos kelmaydigan regressiv xulq (masalan, siyib qo'yish) B) Ishtahaning me'yorida bo'lishi C) Ijtimoiy faollikning keskin ortishi D) Kayfiyatning doimiy barqarorligi To'g'ri javob: A) Yoshiga mos kelmaydigan regressiv xulq (masalan, siyib qo'yish) ✔ Izoh: Regressiya, uyqu buzilishi, qo'rquvlar va tajovuzkorlik zo'ravonlikka uchragan bolalarda ko'proq kuzatiladi. 28. Kasb tanlashda gender stereotiplariga qarshi maslahatchi qanday harakat qiladi? A) Har bir o'quvchiga jinsidan qat'i nazar keng kasblar doirasini ko'rsatadi B) Jamiyatdagi mavjud stereotiplarni qo'llab-quvvatlaydi C) Qizlarga faqat an'anaviy «ayollar kasblari»ni tavsiya qilib, boshqalaridan qaytaradi D) O'g'il bolalarni faqat texnika sohasiga yo'naltiradi To'g'ri javob: A) Har bir o'quvchiga jinsidan qat'i nazar keng kasblar doirasini ko'rsatadi ✔ Izoh: Maslahatchi o'quvchilarning qiziqish va qobiliyatiga tayanadi, jinsga asoslangan cheklovlarni kamaytiradi. 29. E. Erikson nazariyasiga ko'ra go'daklik davrining asosiy psixososial ziddiyati qaysi? A) Bazaviy ishonch va ishonchsizlik B) Identiklik va rollar chalkashligi C) Mehnatsevarlik va o'zini past baholash D) Tashabbuskorlik va aybdorlik To'g'ri javob: A) Bazaviy ishonch va ishonchsizlik ✔ Izoh: Birinchi yil davomida g'amxo'rlik sifatiga qarab bolada dunyoga bazaviy ishonch yoki ishonchsizlik shakllanadi. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 165 30. Dasturiy ta'minotni yangilab turish nima uchun muhim? A) Xavfsizlik zaifliklarini yopish va xatolarni tuzatish uchun B) Internet trafigi uchun oylik to'lovni kamaytirish uchun C) Ekran o'lchamini kattalashtirish uchun D) Internet uchun to'lovni kamaytirish uchun To'g'ri javob: A) Xavfsizlik zaifliklarini yopish va xatolarni tuzatish uchun✔ Izoh: Yangilanishlar ko'pincha xavfsizlik teshiklarini yopadi, shuning uchun ularni o'z vaqtida o'rnatish kerak. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 166 28-variant Mashq testlari • bitta to'g'ri javob 1. Baumrind tasnifida qattiq nazorat va past iliqlik bilan tavsiflanadigan uslub qaysi? A) Erkin B) Avtoritar C) Avtoritetli D) Hamkorlik To'g'ri javob: B) Avtoritar✔ Izoh: Avtoritar uslubda ota-ona so'zsiz itoat talab qiladi, iliqlik va muloqot kam bo'ladi. 2. Fakultativ mashg'ulotlar qanday xususiyatga ega? A) Intizomni buzgan o'quvchilarga beriladigan qo'shimcha dars B) O'quvchi qiziqishiga ko'ra tanlanadigan qo'shimcha mashg'ulot C) Hamma uchun majburiy va baholanadigan asosiy fan D) Pedagoglar malakasini oshirish uchun o'tkaziladigan kurs To'g'ri javob: B) O'quvchi qiziqishiga ko'ra tanlanadigan qo'shimcha mashg'ulot ✔ Izoh: Fakultativ mashg'ulotlar o'quvchilarning qiziqishiga ko'ra ixtiyoriy tanlanadi. 3. Ta'lim olishda teng imkoniyatlar tamoyili qaysi chorani nazarda tutadi? A) Qishloq bolalarini qabulda kvota bilan cheklash B) Moliyalashtirishni avvalo poytaxt maktablariga yo'naltirish C) Ijtimoiy himoyaga muhtoj bolalarga qo'shimcha qo'llab-quvvatlash D) A'lochi o'quvchilar uchun alohida qulay sharoit yaratish To'g'ri javob: C) Ijtimoiy himoyaga muhtoj bolalarga qo'shimcha qo'llab-quvvatlash ✔ Izoh: Teng imkoniyat ta'minlash uchun ehtiyojmand guruhlarga qo'shimcha yordam ko'rsatish kerak bo'ladi. 4. Raqamli farovonlik (digital wellbeing) uchun qaysi odat foydali? A) Qurilmasiz vaqt va uyqudan oldin ekransiz soat belgilash B) Ovqatlanayotganda doim ekranga qarash C) Uxlash oldidan uzoq vaqt telefonda o'tirish D) Uxlash oldidan uzoq vaqt telefonda o'tirib, yangiliklarni ko'rish To'g'ri javob: A) Qurilmasiz vaqt va uyqudan oldin ekransiz soat belgilash ✔ Izoh: Ekransiz vaqt va bildirishnomalarni cheklash raqamli muhit bilan sog'lom munosabatni shakllantiradi. 5. Konflikt ishtirokchisining ichki kechinmalarini emas, faqat tashqi xatti-harakatini ko'rib xulosa chiqarish qanday xavf tug'diradi? A) Konfliktni tez va to'g'ri hal qilish B) Konflikt sabablarini noto'g'ri tushunish va adolatsiz qaror qabul qilish C) Konfliktning butunlay yo'qolishi D) Tomonlar ishonchining oshishi To'g'ri javob: B) Konflikt sabablarini noto'g'ri tushunish va adolatsiz qaror qabul qilish ✔ Izoh: Xulq ortidagi ehtiyoj va his-tuyg'ularni bilmasdan qilingan xulosa ko'pincha konfliktni chuqurlashtiradi. 6. Ta'limda «rag'batlantirish» (masalan, maqtov) samarali bo'lishi uchun qaysi shart muhim? A) Rag'bat faqat yil oxirida berilishi B) Rag'bat aniq xatti-harakatga qaratilgan va o'z vaqtida bo'lishi C) Rag'bat har doim bir xil va umumiy bo'lishi D) Rag'bat sababsiz berilishi To'g'ri javob: B) Rag'bat aniq xatti-harakatga qaratilgan va o'z vaqtida bo'lishi ✔ Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 167 Izoh: Aniq va o'z vaqtidagi rag'bat bola qaysi xulqi qadrlanganini tushunishiga va uni takrorlashiga yordam beradi. 7. Bolaning onlayn xavfsizligi bo'yicha «ishonchli katta» kim bo'lishi mumkin? A) Onlayn o'yin chatidagi tajribali o'yinchi B) Ijtimoiy tarmoqdagi mashhur bloger C) Bola ishonadigan ota-ona, o'qituvchi yoki maslahatchi D) Internetda tanishgan, yaxshi gapiradigan notanish odam To'g'ri javob: C) Bola ishonadigan ota-ona, o'qituvchi yoki maslahatchi✔ Izoh: Bola muammo bo'lganda murojaat qila oladigan kamida bitta ishonchli kattani bilishi kerak. 8. Etikadagi «avtonomiyani hurmat qilish» tamoyili maslahatda qanday namoyon bo'ladi? A) O'quvchiga hech qanday tanlov imkoniyatini bermaslik B) O'quvchining yoshiga mos mustaqil qaror qilish huquqini qo'llab-quvvatlash C) Ota-ona fikrini inobatga olib, bolani tinglamaslik D) O'quvchi o'rniga uning hayotiga oid har bir qarorni maslahatchi o'zi qabul qilishi To'g'ri javob: B) O'quvchining yoshiga mos mustaqil qaror qilish huquqini qo'llab-quvvatlash ✔ Izoh: Avtonomiya — o'quvchining o'z hayotiga oid qarorlarni yoshi va yetukligiga mos ravishda o'zi qabul qilishini hurmat qilish. 9. Noqulay istaklarni ongdan chiqarib tashlash (unutish) qanday psixologik himoya mexanizmi? A) Sublimatsiya B) Siqib chiqarish (repressiya) C) Ratsionalizatsiya D) Proyeksiya To'g'ri javob: B) Siqib chiqarish (repressiya) ✔ Izoh: Siqib chiqarishda travmatik yoki nomaqbul kechinmalar ongsizlikka chiqarib tashlanadi. 10. «Psixologiya» so'zi so'zma-so'z qanday ma'noni anglatadi? A) Ruh (jon) haqidagi ta'limot B) Jamiyat haqidagi fan C) Miya haqidagi fan D) Xulq haqidagi fan To'g'ri javob: A) Ruh (jon) haqidagi ta'limot ✔ Izoh: Atama yunoncha «psyche» (ruh, jon) va «logos» (ta'limot) so'zlaridan tashkil topgan. 11. Prochaska va DiKlementening o'zgarish bosqichlari modelida inson muammoni hali tan olmagan bosqich qanday ataladi? A) Saqlash bosqichi B) O'ylashdan oldingi bosqich C) Tayyorgarlik bosqichi D) Harakat bosqichi To'g'ri javob: B) O'ylashdan oldingi bosqich ✔ Izoh: Bu bosqichda inson o'zgarish zarurligini sezmaydi, shuning uchun bosim emas, xabardorlikni oshirish kerak. 12. O'quvchiga «dangasa», «qobiliyatsiz» kabi yorliqlar yopishtirish qanday oqibatga olib keladi? A) O'quvchining o'qishga motivatsiyasini va intizomini oshiradi B) O'ziga ishonchni so'ndirib, salbiy xulqni kuchaytiradi C) O'quvchiga hech qanday ta'sir ko'rsatmaydi D) O'quvchini intizomli va mas'uliyatli qiladi To'g'ri javob: B) O'ziga ishonchni so'ndirib, salbiy xulqni kuchaytiradi ✔ Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 168 Izoh: Salbiy yorliqlar bolaning o'ziga ishonchini so'ndiradi va kutilmalarga mos salbiy xulqni mustahkamlashi mumkin. 13. G'azabni uni keltirib chiqargan odamga emas, xavfsizroq ob'ektga (masalan, ukasiga) to'kish qanday himoya mexanizmi? A) Ko'chirish (almashtirish) B) Identifikatsiya C) Ratsionalizatsiya D) Sublimatsiya To'g'ri javob: A) Ko'chirish (almashtirish)✔ Izoh: Ko'chirishda his-tuyg'u asl ob'ektdan boshqa, xavfsizroq ob'ektga yo'naltiriladi. 14. «Xabardor qilingan rozilik» (informed consent) nimani anglatadi? A) Ma'lumot bermasdan og'zaki rozilik olib qo'yish B) Xizmat haqida tushuntirishsiz, rasmiyatchilik uchun hujjatga imzo qo'ydirish C) Rahbar buyrug'iga ko'ra xizmatga majburiy jalb qilish D) Xizmat maqsadi, usuli va chegaralari tushuntirilgandan keyin ixtiyoriy rozilik To'g'ri javob: D) Xizmat maqsadi, usuli va chegaralari tushuntirilgandan keyin ixtiyoriy rozilik ✔ Izoh: Mijoz yoki uning qonuniy vakili nimaga rozilik berayotganini to'liq tushunishi va ixtiyoriy qaror qilishi kerak. 15. Real hayotiy vaziyatni tahlil qilib, yechim topishga asoslangan metod qaysi? A) Reproduktiv mashq B) Diktant C) Sinkveyn D) Keys-stadi To'g'ri javob: D) Keys-stadi ✔ Izoh: Keys-stadi (vaziyatlar tahlili) metodida o'quvchilar aniq vaziyatni muhokama qilib, asoslangan qaror ishlab chiqadi. 16. Mijozni uning xatti-harakatlaridan qat'i nazar, shaxs sifatida baholamasdan qabul qilish qanday ataladi? A) Shartli rag'bat B) So'zsiz ijobiy qabul C) Direktiv yondashuv D) Konfrontatsiya To'g'ri javob: B) So'zsiz ijobiy qabul ✔ Izoh: So'zsiz ijobiy qabul mijozga xavfsiz muhit yaratib, uning o'zini ochiq ifodalashiga yordam beradi. 17. Maslahatda mijozga xos so'zlarni, ifodalarni aynan takrorlash (masalan, «charchadim» — «Charchadingiz...») qanday ataladi? A) Maslahat B) Aks ettirish (exo-takrorlash) C) Interpretatsiya D) Konfrontatsiya To'g'ri javob: B) Aks ettirish (exo-takrorlash) ✔ Izoh: Mijoz so'zini aynan takrorlash uni davom ettirishga undaydi va diqqat bilan tinglanayotganini ko'rsatadi. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 169 18. Parolni hatto eng yaqin do'st bilan ham ulashmaslik nima uchun tavsiya etiladi? A) Do'stlar parolni tez unutib qo'yadi va hisob bloklanadi B) Parol faqat bitta kishiga ishlaydi C) Nizo chiqsa, parol zararli maqsadda ishlatilishi mumkin D) Ulashilgan parol tezroq eskiradi To'g'ri javob: C) Nizo chiqsa, parol zararli maqsadda ishlatilishi mumkin✔ Izoh: Parolni faqat egasi va kerak bo'lsa ota-onasi bilishi kerak; do'stlar o'rtasidagi nizolarda u suiiste'mol qilinishi mumkin. 19. Konfliktda tomonlardan biri «Men faqat shuni xohlayman, boshqa variant yo'q» deb turib olishi nimaga xos? A) Manfaatlarga asoslangan muzokara B) Konsensus C) Pozitsion kurash (pozitsiyada qotib qolish) D) Faol tinglash To'g'ri javob: C) Pozitsion kurash (pozitsiyada qotib qolish) ✔ Izoh: Pozitsion kurashda tomonlar talablarida qotib qoladi; manfaatlarni aniqlash esa yangi variantlar topishga yordam beradi. 20. Nogironligi bor bola oilasi bilan hamkorlikda nima muhim? A) Oilani muammo bilan yolg'iz qoldirish B) Ota-onaga ta'lim rejasi haqida hech narsa aytmay, o'zi hal qilish C) Oilani ta'lim rejasini tuzishda teng hamkor qilish D) Qarorni faqat shifokorga topshirish To'g'ri javob: C) Oilani ta'lim rejasini tuzishda teng hamkor qilish ✔ Izoh: Ota-onalar bolasini yaxshi biladi; ular individual ta'lim rejasini tuzishda faol ishtirok etishi kerak. 21. Kiberbullingga qarshi maktab siyosatida nima bo'lishi kerak? A) Faqat qoidabuzarlar uchun jazolar ro'yxati B) Aniq ta'rif, xabar berish tartibi, javob choralari va profilaktika C) Faqat qoidabuzarlar uchun jazolar ro'yxati va telefon taqiqi D) Javobgarlikni faqat ota-onalarga yuklash To'g'ri javob: B) Aniq ta'rif, xabar berish tartibi, javob choralari va profilaktika ✔ Izoh: Samarali siyosat ta'rif, xabar berish kanallari, javob choralari, profilaktika va qo'llab-quvvatlashni o'z ichiga oladi. 22. Shchukina tasnifiga ko'ra mashq, o'rgatish va topshiriq qaysi tarbiya metodlari guruhiga kiradi? A) Diagnostika metodlari B) Faoliyatni tashkil etish va xulq tajribasini shakllantirish metodlari C) Rag'batlantirish metodlari D) Ongni shakllantirish metodlari To'g'ri javob: B) Faoliyatni tashkil etish va xulq tajribasini shakllantirish metodlari ✔ Izoh: Bu metodlar orqali o'quvchida ijobiy xulq tajribasi va odatlari shakllantiriladi. 23. Mentorlik ta'lim tizimida nimani anglatadi? A) Tajribali mutaxassisning yangi kelganlarga yo'l ko'rsatishini B) Ma'muriyatning pedagoglar ustidan nazorati C) Xatolar uchun intizomiy jazo berish tizimi D) Yosh mutaxassislardan muntazam imtihon olib, ularni baholash tartibi To'g'ri javob: A) Tajribali mutaxassisning yangi kelganlarga yo'l ko'rsatishini ✔ Izoh: Mentorlik tajribali mutaxassisning kam tajribali hamkasbini kasbiy qo'llab-quvvatlashidir. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 170 24. K. Levin bo'yicha ikki noxush variantdan birini tanlash zarurati qanday konflikt? A) Rol konflikti B) «Yaqinlashish — qochish» C) «Qochish — qochish» D) «Yaqinlashish — yaqinlashish» To'g'ri javob: C) «Qochish — qochish»✔ Izoh: Masalan, yoki yoqmaydigan ishni bajarish, yoki jazoga duch kelish — bu «qochish — qochish» ziddiyatidir. 25. Sinkveynning birinchi qatoriga odatda nima yoziladi? A) To'rt so'zli gap B) Uchta fe'l C) Ikkita sifat D) Mavzuni ifodalovchi bitta ot To'g'ri javob: D) Mavzuni ifodalovchi bitta ot ✔ Izoh: Birinchi qatorga mavzuni ifodalovchi bitta so'z (odatda ot) yoziladi. 26. Gumanistik psixologiyaning yetakchi vakillari kimlar? A) Pavlov va Bexterev B) Maslou va Rojers C) Uotson va Skinner D) Vertgeymer va Koffka To'g'ri javob: B) Maslou va Rojers ✔ Izoh: A. Maslou va K. Rojers insonning o'sish, o'zini rivojlantirish salohiyatini birinchi o'ringa qo'ygan. 27. Oilada zo'ravonlik shubhasi bo'lganda maslahatchi qanday harakat qiladi? A) Bola xavfsizligini ustun qo'yib, belgilangan tartibda xabar beradi B) Ota-onani chaqirib, bolaning aytganini ular oldida oshkor qiladi C) Faqat mahalla faoliga og'zaki aytib, kutib turadi D) Oilaning ichki ishi deb, aralashmaydi To'g'ri javob: A) Bola xavfsizligini ustun qo'yib, belgilangan tartibda xabar beradi ✔ Izoh: Zo'ravonlik shubhasida bolani himoya qilish uchun belgilangan tartibda vakolatli organlar jalb qilinadi. 28. Ta'lim muassasalarida yakuniy davlat attestatsiyasidan maqsad nima? A) Bitiruvchilar tayyorgarligining standartga mosligini aniqlash B) Past o'zlashtirgan o'quvchilarni jazolash C) Pedagoglarning ish haqi miqdorini belgilash D) Muassasa binosi va jihozlarining texnik holatini rasmiy tekshirish To'g'ri javob: A) Bitiruvchilar tayyorgarligining standartga mosligini aniqlash ✔ Izoh: Yakuniy attestatsiya bitiruvchi bilim darajasining davlat ta'lim standartiga muvofiqligini aniqlaydi. 29. Epshteyn modelidagi «uyda o'qitish» turi nimani nazarda tutadi? A) Har bir oila uchun repetitor yollash B) Ota-onalarga uyda o'qishga yordam berish yo'llarini ko'rsatish C) Bolani maktabdan olib, butunlay uyda o'qitishga o'tkazish D) Ota-onaning maktab o'qituvchisi o'rnini bosishi To'g'ri javob: B) Ota-onalarga uyda o'qishga yordam berish yo'llarini ko'rsatish ✔ Izoh: Bu tur ota-onalarning uyda farzandi o'qishini qo'llab-quvvatlashi uchun ma'lumot va g'oyalar berishni nazarda tutadi. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 171 30. Ta'lim muassasasi o'quvchilar ma'lumotlar bazasiga kirish huquqini qanday tartibga solishi kerak? A) Ota-onalarga o'z farzandi bilan birga boshqa bolalar ma'lumotini ham ochish B) Har bir xodimga cheklovsiz to'liq kirish huquqini berish C) Bazaga parolsiz umumiy kirish imkoniyatini yaratish D) Faqat vazifasiga ko'ra zarur bo'lgan xodimlarga cheklangan kirish berish To'g'ri javob: D) Faqat vazifasiga ko'ra zarur bo'lgan xodimlarga cheklangan kirish berish✔ Izoh: Shaxsiy ma'lumotlarga kirish faqat vazifasi taqozo etgan xodimlarga cheklangan holda beriladi. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 172 29-variant Mashq testlari • bitta to'g'ri javob 1. E. Xoll proksemikasiga ko'ra yaqin kishilar bilan muloqot uchun xos masofa qaysi? A) Ommaviy masofa (3,6 m dan ortiq) B) Intim masofa (taxminan 45 sm gacha) C) Ijtimoiy masofa (1,2–3,6 m) D) Rasmiy masofa (5 m) To'g'ri javob: B) Intim masofa (taxminan 45 sm gacha)✔ Izoh: Intim zonaga faqat eng yaqin odamlar kiradi; begona odamning kirishi noqulaylik tug'diradi. 2. Ta'lim sifatini nazorat qilishning asosiy mezoni nimaga asoslanadi? A) O'quvchilar ota-onalarining daromad darajasiga B) Davlat ta'lim standartlari talablariga C) O'qituvchilar jamoasining o'rtacha yoshiga D) Maktab binosi va sport zalining kattaligiga To'g'ri javob: B) Davlat ta'lim standartlari talablariga ✔ Izoh: Ta'lim sifati davlat ta'lim standartlari va talablariga muvofiqligi bo'yicha baholanadi. 3. Piaje bo'yicha taxminan 2–7 yosh davri qanday bosqich deb ataladi? A) Sensomotor B) Formal operatsiyalar C) Operatsiyadan oldingi (preoperatsional) D) Konkret operatsiyalar To'g'ri javob: C) Operatsiyadan oldingi (preoperatsional) ✔ Izoh: Bu bosqichda bolada ramziy tafakkur va nutq rivojlanadi, ammo tafakkur hali egotsentrik bo'ladi. 4. Jon Xolland nazariyasida nechta shaxs-kasb turi ajratiladi? A) Uchta B) Oltita C) Sakkizta D) To'rtta To'g'ri javob: B) Oltita ✔ Izoh: Xolland RIASEC modelida oltita tur bor: realistik, tadqiqotchi, artistik, ijtimoiy, tadbirkor, konvensional. 5. Maktab bullingini ilmiy o'rganishga asos solgan va uning oldini olish dasturini yaratgan norvegiyalik olim kim? A) Djon Boulbi B) Kurt Levin C) Den Olveus D) Albert Bandura To'g'ri javob: C) Den Olveus ✔ Izoh: D. Olveus 1970-yillardan bullingni tizimli o'rganib, butun maktabni qamrab oluvchi profilaktika dasturini ishlab chiqqan. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 173 6. Erta bolalikdagi (1–3 yosh) bolalarda tafakkurning asosiy turi qaysi? A) Gipotetik-deduktiv B) Ko'rgazmali-harakatli C) So'z-mantiqiy D) Abstrakt To'g'ri javob: B) Ko'rgazmali-harakatli✔ Izoh: Erta bolalikda bola predmetlar bilan bevosita amaliy harakat qilish orqali fikrlaydi. 7. O'smirda suitsidal xavfning ogohlantiruvchi belgilaridan biri qaysi? A) Qadrli buyumlarini tarqatib, yaqinlari bilan «xayrlashishi» B) Yangi to'garakka qiziqib qolishi C) Kelajak rejalarini tuzishi D) Do'stlari bilan ko'proq vaqt o'tkazishi To'g'ri javob: A) Qadrli buyumlarini tarqatib, yaqinlari bilan «xayrlashishi» ✔ Izoh: O'lim haqida gapirish, buyumlarni hadya qilish, xayrlashish va to'satdan g'alati xotirjamlik jiddiy xavf belgilaridir. 8. Guruh a'zolari o'rtasidagi o'zaro yoqtirish va rad etish munosabatlarini o'lchash metodi qaysi? A) Semantik differensial B) Kontent-tahlil C) Psixofiziologiya D) Sotsiometriya To'g'ri javob: D) Sotsiometriya ✔ Izoh: Sotsiometriya metodini Dj. Moreno ishlab chiqqan; natijalar sotsiogrammada tasvirlanadi. 9. Volontyorlik faoliyati o'quvchiga kasbiy rivojlanishda nima beradi? A) Asosan qatnashganlik haqida sertifikat olishni B) Amaliy tajriba, ko'nikmalar va qiziqishlarni sinab ko'rish imkoniyati C) Kasbiy rivojlanishga hech qanday foyda bermaydi, faqat vaqtni oladi D) Faqat bo'sh vaqtni maroqli o'tkazish imkonini To'g'ri javob: B) Amaliy tajriba, ko'nikmalar va qiziqishlarni sinab ko'rish imkoniyati ✔ Izoh: Ko'ngillilik real faoliyatda ko'nikma va qiziqishlarni sinab ko'rish, tajriba to'plash imkonini beradi. 10. Ta'lim oluvchining sog'lig'ini saqlash bo'yicha ta'lim muassasasining vazifasi qaysi? A) Bu masalani faqat tibbiyot muassasasiga qoldirish B) Faqat sport tadbirlari va musobaqalarni o'tkazish C) Sog'liq masalasini to'liq ota-onaga topshirish D) Xavfsiz va sanitariya talablariga mos sharoit yaratish To'g'ri javob: D) Xavfsiz va sanitariya talablariga mos sharoit yaratish ✔ Izoh: Ta'lim muassasasi o'quvchilar hayoti va sog'lig'i uchun xavfsiz sharoit yaratishga mas'ul. 11. 1956-yilgi B. Blum taksonomiyasining klassik variantida eng yuqori daraja qaysi? A) Baholash B) Qo'llash C) Tahlil D) Tushunish To'g'ri javob: A) Baholash ✔ Izoh: Klassik variantda eng yuqori daraja baholash bo'lib, keyingi qayta ko'rilgan variantda u «yaratish» bilan almashtirilgan. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 174 12. Ta'lim oluvchilarni o'qishdan ajratgan holda majburiy mehnatga (masalan, dala ishlariga) jalb qilish qanday baholanadi? A) Yuqori sinflarda ruxsat B) Ta'lim-tarbiyaning qonuniy bir qismi sifatida ruxsat etiladi C) Ta'lim tarbiyasining bir qismi D) Taqiqlanadi, bola huquqlarini buzadi To'g'ri javob: D) Taqiqlanadi, bola huquqlarini buzadi✔ Izoh: O'quvchilarni o'qishdan ajratib majburiy mehnatga jalb qilish ta'lim huquqi va bola huquqlarini buzadi. 13. Mobil qurilmani qulflash uchun eng xavfsiz usullardan biri qaysi? A) Murakkab PIN-kod yoki biometrik himoya B) Kodni telefon orqasiga yozib qo'yish C) Qurilmani umuman qulfsiz qoldirish D) «1111» kabi oddiy kod qo'yish To'g'ri javob: A) Murakkab PIN-kod yoki biometrik himoya ✔ Izoh: Murakkab kod yoki biometriya qurilma yo'qolganda ma'lumotlarni himoya qiladi. 14. O'quvchining ichki holatini, kayfiyatini to'g'ri tushuna olish qanday pedagogik qobiliyat hisoblanadi? A) Didaktik qobiliyat B) Akademik qobiliyat C) Tashkilotchilik qobiliyati D) Perseptiv qobiliyat To'g'ri javob: D) Perseptiv qobiliyat ✔ Izoh: Perseptiv qobiliyat o'quvchining ruhiy holatini, his-tuyg'ularini sezish va to'g'ri talqin qilishga imkon beradi. 15. Ta'lim tizimida «pedagog xodim» deganda kim tushuniladi? A) Maktabning xo'jalik, oshxona va texnik xizmat ko'rsatuvchi xodimi B) Ta'lim-tarbiya jarayonini amalga oshiruvchi mutaxassis C) Ta'lim muassasasining buxgalteri D) Maktab oshxonasida ishlovchi xodim To'g'ri javob: B) Ta'lim-tarbiya jarayonini amalga oshiruvchi mutaxassis ✔ Izoh: Pedagog xodim — o'qituvchi, tarbiyachi, psixolog va boshqa ta'lim-tarbiya bilan shug'ullanuvchi mutaxassis. 16. Bolalar bog'chasi («kindergarten») tushunchasi va tizimini yaratgan nemis pedagogi kim? A) Vilgelm Vundt B) Fridrix Frebel C) Iogann Gerbart D) Adolf Disterverg To'g'ri javob: B) Fridrix Frebel ✔ Izoh: F. Frebel XIX asrda birinchi bolalar bog'chasini ochib, maktabgacha tarbiya tizimini yaratgan. 17. Feyk (soxta) yangiliklarning odatiy belgisi qaysi? A) Muallif va sana ko'rsatilgani B) Rasmiy manba va aniq dalillar C) Ko'p mustaqil manbalarda tasdiqlangani D) Shov-shuvli sarlavha va manbasiz da'volar To'g'ri javob: D) Shov-shuvli sarlavha va manbasiz da'volar ✔ Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 175 Izoh: Feyk xabarlar ko'pincha his-tuyg'uga ta'sir etuvchi sarlavha va tekshirib bo'lmaydigan da'volardan iborat. 18. R. Merton ta'riflagan, noto'g'ri kutish o'zi uni amalga oshiruvchi xulqni keltirib chiqarishi qanday ataladi? A) Ijtimoiy dangasalik B) Fundamental atributsiya xatosi C) O'zini o'zi amalga oshiruvchi bashorat D) Kognitiv dissonans To'g'ri javob: C) O'zini o'zi amalga oshiruvchi bashorat✔ Izoh: Kutish odamlar xulqini o'zgartiradi va natijada dastlab noto'g'ri bo'lgan bashorat haqiqatga aylanadi. 19. Bot (internet-bot) nima? A) Kompyuterga ulanadigan tashqi qurilma B) Ijtimoiy tarmoqdagi haqiqiy faol foydalanuvchi C) Hisobga kirish uchun shaxsiy parol D) Avtomatik vazifalarni bajaruvchi dastur To'g'ri javob: D) Avtomatik vazifalarni bajaruvchi dastur ✔ Izoh: Botlar xabar yuborish, javob berish kabi vazifalarni avtomatik bajaradi; ba'zilari soxta faollik yaratishi mumkin. 20. Bolaning ovqat, kiyim, gigiyena, tibbiy yordam va nazorat kabi asosiy ehtiyojlarini muntazam qondirmaslik qanday ataladi? A) Sotsializatsiya B) Giperhimoya C) E'tiborsizlik (neglekt) D) Rag'batlantirish To'g'ri javob: C) E'tiborsizlik (neglekt) ✔ Izoh: E'tiborsizlik bolaning jismoniy va psixik rivojlanishiga jiddiy zarar yetkazadigan zo'ravonlik shaklidir. 21. Konvensiyaga ko'ra bola ota-onasi bilan aloqa qilish huquqiga egami, agar ular alohida yashasa? A) Har bir uchrashuvga sud ruxsat bersa B) Ha, bu bola manfaatiga zid bo'lmasa, muntazam aloqa qilish huquqi bor C) Yo'q, bola faqat birga yashaydigan ota yoki onasi bilan aloqa qiladi D) Faqat bola 18 yoshga to'lgandan keyin To'g'ri javob: B) Ha, bu bola manfaatiga zid bo'lmasa, muntazam aloqa qilish huquqi bor ✔ Izoh: Ota-onasidan biri yoki ikkalasidan ajratilgan bola, manfaatiga zid bo'lmasa, ular bilan muntazam aloqa qilish huquqiga ega. 22. Erikson bo'yicha taxminan 1–3 yosh davri uchun xos ziddiyat qaysi? A) Mehnatsevarlik va noloyiqlik B) Avtonomiya va uyat, shubha C) Identiklik va rollar chalkashligi D) Yaqinlik va yolg'izlik To'g'ri javob: B) Avtonomiya va uyat, shubha ✔ Izoh: Bu davrda bola mustaqil harakat qilishni o'rganadi; haddan tashqari tanqid uyat va shubha hissini kuchaytiradi. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 176 23. Ilgari idrok etilgan tasavvurlarni qayta ishlab, yangi obrazlar yaratish psixik jarayoni qaysi? A) Idrok B) Diqqat C) Sezgi D) Xayol (tasavvur) To'g'ri javob: D) Xayol (tasavvur)✔ Izoh: Xayol mavjud tasavvurlarni qayta ishlab, avval bo'lmagan yangi obrazlarni yaratadi. 24. Konvensiyaga ko'ra bolalarni qaysi xavfdan himoya qilish davlat zimmasida? A) Sport to'garaklarida shug'ullanishdan B) Giyohvand moddalar iste'moli va savdosiga jalb qilinishdan C) Tengdoshlari bilan bo'sh vaqtda o'ynashdan D) Darsdan tashqari kitob o'qishga ortiqcha berilishdan To'g'ri javob: B) Giyohvand moddalar iste'moli va savdosiga jalb qilinishdan ✔ Izoh: Davlat bolalarni giyohvand va psixotrop moddalarni iste'mol qilish hamda ularning savdosiga jalb etilishdan himoya qiladi. 25. G. Xarlouning maymunlar bilan tajribasi nimani ko'rsatdi? A) Maymunlar onasiz ham normal rivojlanadi B) Bog'lanish faqat ovqatlantirishga asoslanadi C) Bog'lanish faqat irsiyatga bog'liq D) Yumshoq tana bilan qulay aloqa bog'lanishda muhim ahamiyatga ega To'g'ri javob: D) Yumshoq tana bilan qulay aloqa bog'lanishda muhim ahamiyatga ega ✔ Izoh: Maymun bolalari ovqat beruvchi sim «ona»dan ko'ra yumshoq matoli «ona»ni afzal ko'rgan. 26. O'quvchi va ota-ona kasb tanlovida kelisha olmayapti. Maslahatchining roli qanday? A) Ota-ona tajribaliroq deb, so'zsiz uning tomonini olib, bolani ko'ndirish B) Oilaviy masala deb, muhokamadan chetlanish C) O'quvchini ota-onasiga qarshi turishga undash D) Ikki tomon fikrini va o'quvchi qiziqishini muhokama qilishga yordam berish To'g'ri javob: D) Ikki tomon fikrini va o'quvchi qiziqishini muhokama qilishga yordam berish ✔ Izoh: Maslahatchi oila bilan konstruktiv muloqot tashkil qilib, o'quvchi manfaatiga mos yechim izlaydi. 27. «Qutadg'u bilig» («Saodatga yo'llovchi bilim») dostonining muallifi kim? A) Mahmud Koshg'ariy B) Kaykovus C) Yusuf Xos Hojib D) Ahmad Yugnakiy To'g'ri javob: C) Yusuf Xos Hojib ✔ Izoh: XI asrda Yusuf Xos Hojib yozgan bu doston axloqiy-ta'limiy asar sifatida tarbiyaga oid ko'plab o'gitlarni o'z ichiga oladi. 28. Domen nomi (masalan, example.uz) nima uchun kerak? A) Saytdagi fayllarni siqib, sahifalar hajmini va yuklanish vaqtini kamaytirish uchun B) Saytga raqamli IP o'rniga eslab qolish oson nom bilan kirish uchun C) Kompyuterni tarmoq orqali masofadan yoqish uchun D) Foydalanuvchi parollarini xavfsiz saqlash uchun To'g'ri javob: B) Saytga raqamli IP o'rniga eslab qolish oson nom bilan kirish uchun ✔ Izoh: Domen nomi saytning IP-manzilini odam eslab qolishi oson so'z shakliga keltiradi. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 177 29. Klimov tasnifiga kiruvchi kasb turlarini to'g'ri ko'rsating. A) Odam–tabiat, odam–texnika, odam–odam, odam–belgilar tizimi, odam–badiiy obraz B) Odam–shahar, odam–qishloq, odam–davlat, odam–oila, odam–jamiyat, odam–mahalla C) Odam–pul, odam–vaqt, odam–hayvon, odam–mashina, odam–so'z D) Odam–sport, odam–musiqa, odam–til, odam–fan, odam–san'at To'g'ri javob: A) Odam–tabiat, odam–texnika, odam–odam, odam–belgilar tizimi, odam–badiiy ✔ obraz Izoh: Klimov tasnifi mehnat predmetiga asoslanadi: tabiat, texnika, odam, belgilar tizimi va badiiy obraz. 30. Bolaning birlashmalar tuzish va tinch yig'ilishlarda qatnashish huquqi qanday? A) Voyaga yetmaganlar uchun butunlay taqiqlangan B) Faqat siyosiy partiyalar doirasida va 16 yoshdan amalga oshiriladi C) Konvensiya bilan tan olingan, qonun doirasida cheklanishi mumkin D) Faqat 18 yoshga to'lgandan keyin paydo bo'ladi To'g'ri javob: C) Konvensiya bilan tan olingan, qonun doirasida cheklanishi mumkin ✔ Izoh: Bola birlashmalar erkinligi va tinch yig'ilishlar huquqiga ega; u faqat qonunda belgilangan zarur hollarda cheklanadi. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 178 30-variant Mashq testlari • bitta to'g'ri javob 1. Maslahatchining o'z vakolatidan tashqari muammo (masalan, og'ir ruhiy kasallik belgilari) bilan duch kelganda to'g'ri harakati qaysi? A) O'zi tashxis qo'yib davolash B) O'quvchini maktabdan chetlatish C) Muammoni e'tiborsiz qoldirish D) Malakali mutaxassisga yo'naltirish To'g'ri javob: D) Malakali mutaxassisga yo'naltirish✔ Izoh: Kasbiy kompetensiya chegarasida ishlash va kerak bo'lsa mutaxassisga yo'naltirish etik talabdir. 2. Kiberbullingga duch kelgan bolaning his-tuyg'ulari haqida qaysi fikr to'g'ri? A) Bola onlayn haqoratdan hech qachon xafa bo'lmaydi va uni darhol unutadi B) Bolaning his-tuyg'ulari bu holatda ahamiyatsiz C) Bola bunday holatda har doim xotirjam bo'ladi D) Bola o'zini aybdor his qilishi mumkin, unga aybdor emasligini aytish muhim To'g'ri javob: D) Bola o'zini aybdor his qilishi mumkin, unga aybdor emasligini aytish muhim ✔ Izoh: Jabrlanuvchilar ko'pincha o'zini ayblaydi; ularga aybdor emasligini ta'kidlash tiklanishga yordam beradi. 3. Konflikt tugaganidan keyin munosabatlarni tiklash va qoldiq salbiy hissiyotlarni bartaraf etish bosqichi qanday ataladi? A) Postkonflikt bosqichi B) Eskalatsiya C) Insident D) Latent bosqich To'g'ri javob: A) Postkonflikt bosqichi ✔ Izoh: Postkonflikt bosqichda kelishuv bajarilishi kuzatiladi va munosabatlar tiklanadi. 4. I.Ya. Lerner va M.N. Skatkin tasnifiga ko'ra o'quvchilar mustaqil tadqiqot olib boradigan eng yuqori darajadagi metod qaysi? A) Muammoli bayon metodi B) Reproduktiv metod C) Tushuntirish-illyustrativ metod D) Tadqiqotchilik metodi To'g'ri javob: D) Tadqiqotchilik metodi ✔ Izoh: Bu tasnifda eng yuqori mustaqillik tadqiqotchilik metodida bo'lib, o'quvchi muammoni o'zi hal etadi. 5. V. Miller va S. Rolnik ishlab chiqqan, o'zgarishga ichki motivatsiyani kuchaytiruvchi suhbat uslubi qanday ataladi? A) Strukturaviy intervyu B) Motivatsion intervyu C) Ommaviy so'rov D) Psixoanalitik seans To'g'ri javob: B) Motivatsion intervyu ✔ Izoh: Motivatsion intervyu mijozning o'zgarishga nisbatan ikkilanishini hurmat bilan o'rganib, ichki motivatsiyasini oshiradi. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 179 6. Mahallada yashovchi kam ta'minlangan oila farzandining ta'limini qo'llab-quvvatlashda maktab nima qila oladi? A) Bolani ta'limdan vaqtincha ozod qilish B) Bu maktabning vazifasi emas deb aralashmaslik C) Ehtiyojni aniqlab, ijtimoiy yordamni muvofiqlashtirish D) Oilaning ahvolini yig'ilishda ommaviy muhokama qilish To'g'ri javob: C) Ehtiyojni aniqlab, ijtimoiy yordamni muvofiqlashtirish✔ Izoh: Maktab ehtiyojmand oilani tegishli ijtimoiy yordam manbalariga yo'naltirishda vositachi bo'ladi. 7. «Men-xabar» (I-message) usuli ota-ona bilan muloqotda nima beradi? A) O'z his-tuyg'u va kuzatuvini ayblovsiz ifoda etishga B) Ota-onaga qat'iy buyruq berishga C) Ota-onani farzandi xatolari uchun ochiq ayblashga D) Noqulay muloqotni tezroq to'xtatishga To'g'ri javob: A) O'z his-tuyg'u va kuzatuvini ayblovsiz ifoda etishga ✔ Izoh: «Men xavotirdaman, chunki...» kabi gaplar ayblovsiz bo'lib, suhbatdoshni himoyaga o'tkazmaydi. 8. O'quvchi maslahatchi xonasidan chiqib ketgach, maslahatchi uning ma'lumotlarini ekranda ochiq qoldirdi. Bu nima? A) Har bir maktabdagi normal amaliyot B) Maxfiylikka beparvolik, ma'lumot sizib chiqishi xavfi C) Ish samaradorligini oshiruvchi va vaqtni tejovchi odat D) Ochiqlik tamoyiliga mos harakat To'g'ri javob: B) Maxfiylikka beparvolik, ma'lumot sizib chiqishi xavfi ✔ Izoh: Kompyuterni bloklash va hujjatlarni yopish elektron ma'lumotlar maxfiyligining oddiy, lekin muhim talabidir. 9. Kichik guruhlarda o'quvchilar umumiy maqsad uchun hamkorlikda ishlaydigan va har biri natijaga hissa qo'shadigan ta'lim qanday ataladi? A) Eksternat B) Frontal ta'lim C) Kooperativ (hamkorlikda) ta'lim D) Avtoritar ta'lim To'g'ri javob: C) Kooperativ (hamkorlikda) ta'lim ✔ Izoh: Kooperativ ta'limda guruh a'zolarining o'zaro bog'liqligi va shaxsiy javobgarligi muhim o'rin tutadi. 10. Uyga tashrif (oilaga borish) qanday tamoyilga asoslanishi kerak? A) Oila haqida qo'shnilardan ma'lumot so'rash B) Oldindan ogohlantirmasdan kelib, oilada tekshiruv o'tkazish C) Oila roziligi va oldindan kelishuv, hurmat va maqsadning aniqligi D) Oilaning turmush tarzini ochiq tanqid qilish To'g'ri javob: C) Oila roziligi va oldindan kelishuv, hurmat va maqsadning aniqligi ✔ Izoh: Oilaga tashrif hurmat, oldindan kelishuv va aniq maqsad bilan amalga oshiriladi. 11. «Baliq skeleti» (Isikava diagrammasi) grafik organayzeri qanday maqsadda qo'llanadi? A) Davomatni hisoblash uchun B) Lug'at yodlash uchun C) Muammoning sabablarini tahlil qilish uchun D) She'r yozish uchun To'g'ri javob: C) Muammoning sabablarini tahlil qilish uchun ✔ Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 180 Izoh: Isikava diagrammasida muammo «bosh»ga, uning sabablari esa «suyaklar»ga yozilib, tizimli tahlil qilinadi. 12. Mediatsiyada ayblovchi, salbiy ifodani neytral, muammoga yo'naltirilgan ifodaga o'zgartirish qanday ataladi? A) Kokus B) Qayta freymlash (reframing) C) Arbitraj D) Eskalatsiya To'g'ri javob: B) Qayta freymlash (reframing)✔ Izoh: Masalan, «U doim mening narsalarimni oladi»ni «Siz uchun shaxsiy buyumlaringiz daxlsizligi muhim» deb qayta ifodalash. 13. Maslou ehtiyojlar piramidasining eng yuqori pog'onasi qaysi? A) Fiziologik ehtiyojlar B) O'zini namoyon qilish (aktualizatsiya) C) Xavfsizlik D) Mansublik va muhabbat To'g'ri javob: B) O'zini namoyon qilish (aktualizatsiya) ✔ Izoh: O'zini namoyon qilish — o'z imkoniyatlarini to'liq ro'yobga chiqarish ehtiyoji piramidaning cho'qqisida turadi. 14. G. Ayzenk shaxs modelida temperamentni qaysi ikki asosiy o'lchov bilan tavsiflagan? A) Ekstraversiya–introversiya va neyrotizm (emotsional barqarorlik) B) Qobiliyat va iste'dod C) Xotira va diqqat D) Aql va iroda To'g'ri javob: A) Ekstraversiya–introversiya va neyrotizm (emotsional barqarorlik) ✔ Izoh: Ayzenk bu ikki o'lchov kesishmasida to'rt klassik temperament turini joylashtirgan. 15. Bitta masalaga ko'plab turli original yechimlar topishga yo'naltirilgan tafakkur qanday ataladi? A) Reproduktiv tafakkur B) Konvergent tafakkur C) Algoritmik tafakkur D) Divergent tafakkur To'g'ri javob: D) Divergent tafakkur ✔ Izoh: Dj. Gilford ijodkorlik bilan bog'liq divergent tafakkurni yagona to'g'ri javobga yo'naltirilgan konvergent tafakkurdan ajratgan. 16. Ota-onalarga yuboriladigan yozma xabarlar qanday bo'lishi kerak? A) Uzun va murakkab atamalarga boy B) Asosan rasmiy buyruq shaklida C) Qisqa, tushunarli va hurmatli D) Tanqidiy To'g'ri javob: C) Qisqa, tushunarli va hurmatli ✔ Izoh: Tushunarli va hurmatli xabarlar ota-onalarning ma'lumotni to'g'ri qabul qilishiga yordam beradi. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 181 17. PISA tadqiqoti asosan nimani baholaydi? A) O'quvchilarning tarixiy sanalarni yodlash darajasini B) O'quvchilarning jismoniy tayyorgarlik ko'rsatkichlarini C) Bilimlarni hayotiy vaziyatlarda qo'llash savodxonligini D) Xorijiy til grammatikasini bilish darajasini To'g'ri javob: C) Bilimlarni hayotiy vaziyatlarda qo'llash savodxonligini✔ Izoh: PISA o'quvchilarning bilimlarini real hayotiy vaziyatlarda qo'llay olishini o'lchaydi. 18. O'quvchi maslahatchiga onlayn tahdidchiga pul o'tkazganini aytdi. Maslahatchi nima qilishi kerak? A) Bolani tinchlantirib, ota-ona va vakolatli organlarni jalb qilish B) Bolani ehtiyotsizligi uchun qattiq ayblash C) Tahdidchini tinchlantirish uchun yana pul o'tkazishni maslahat berish D) Masalani hech kimga aytmay sir saqlash To'g'ri javob: A) Bolani tinchlantirib, ota-ona va vakolatli organlarni jalb qilish ✔ Izoh: Tahdidchi talablari to'xtamaydi; bola aybdor emasligini ta'kidlab, kattalar va organlar yordami bilan harakat qilinadi. 19. Maslahatchining mijoz bilan qo'shimcha shaxsiy yoki tijorat munosabatlariga kirishishi nima uchun tavsiya etilmaydi? A) Bu maslahatni samaraliroq qiladi B) Bu mijozning roziligisiz ham mumkin C) Ikki tomonlama munosabatlar xolislikni buzadi va mijozga zarar yetkazishi mumkin D) Bu kasbiy etikaga to'liq mos To'g'ri javob: C) Ikki tomonlama munosabatlar xolislikni buzadi va mijozga zarar yetkazishi ✔ mumkin Izoh: Ikki tomonlama munosabatlar manfaatlar to'qnashuvini keltirib chiqaradi, shuning uchun ulardan qochish kerak. 20. Hayot ma'nosini izlashga asoslangan logoterapiyaning asoschisi kim? A) Aaron Bek B) Albert Ellis C) Viktor Frankl D) Fris Perls To'g'ri javob: C) Viktor Frankl ✔ Izoh: Avstriyalik psixiatr V. Frankl inson hayotida ma'no topishga intilishni asosiy motiv deb hisoblagan. 21. Mediatsiyada mediator har bir tomon bilan alohida o'tkazadigan uchrashuv qanday ataladi? A) Kokus B) Brifing C) Konsilium D) Plenum To'g'ri javob: A) Kokus ✔ Izoh: Kokus (alohida suhbat) tomonlar ochiq aytishga qiynalayotgan manfaatlarni aniqlash uchun qo'llanadi. 22. Bola maktabga qabul qilinishida ota-onaning roli qanday? A) Ota-onaning ishtiroki yoki roziligi talab qilinmaydi B) Qabul masalasini mahalla fuqarolar yig'ini hal qiladi C) Ota-ona yoki qonuniy vakil arizasi asosida qabul qilinadi D) Bola qabul to'g'risidagi qarorni o'zi mustaqil qiladi To'g'ri javob: C) Ota-ona yoki qonuniy vakil arizasi asosida qabul qilinadi ✔ Izoh: Voyaga yetmagan bolani maktabga qabul qilish ota-ona yoki qonuniy vakilining arizasiga ko'ra amalga oshiriladi. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 182 23. Grooming xavfining odatiy belgisi qaysi? A) Ota-ona farzandidan darslar haqida so'raydi B) Notanish odam sovg'a va'da qilib, aloqani sir saqlashni so'raydi C) Sinfdoshi maktabda salomlashib, uy vazifasi haqida so'raydi D) Sinf rahbari guruhda uy vazifasini eslatadi To'g'ri javob: B) Notanish odam sovg'a va'da qilib, aloqani sir saqlashni so'raydi✔ Izoh: Sir saqlashni talab qilish, sovg'alar va shaxsiy rasm so'rash grooming ning xavfli belgilaridir. 24. Bolaning sog'lig'iga oid Konvensiyadagi huquq qaysi? A) Faqat shahar shifoxonalarida davolanish huquqi B) Sog'liqni saqlashning eng yuqori darajasi va tibbiy xizmatga C) Asosan to'lov asosida tibbiy xizmat olish huquqi D) Faqat 18 yoshdan keyin ota-onasiz mustaqil davolanish huquqi To'g'ri javob: B) Sog'liqni saqlashning eng yuqori darajasi va tibbiy xizmatga ✔ Izoh: Bola sog'liqni saqlashning erishish mumkin bo'lgan eng yuqori darajasiga va tibbiy xizmatlardan foydalanishga haqli. 25. Shulte jadvallari asosan qaysi psixik jarayonni o'rganish uchun qo'llanadi? A) Diqqat B) Xarakter C) Irodaviy sifatlar D) Temperament To'g'ri javob: A) Diqqat ✔ Izoh: Shulte jadvallarida tartibsiz joylashgan sonlarni ketma-ket topish orqali diqqatning hajmi va ko'chishi baholanadi. 26. Maktab maslahatchisi o'quvchini kasb-hunar maktabiga yo'naltirishdan oldin nimani hisobga olishi kerak? A) Faqat sinf rahbarining shaxsiy fikrini B) Ota-onaning daromadi va ijtimoiy mavqeini C) Kasb-hunar maktabining reytingi, nufuzi va binosining holatini D) O'quvchining qiziqishi, qobiliyati va o'z tanlovini To'g'ri javob: D) O'quvchining qiziqishi, qobiliyati va o'z tanlovini ✔ Izoh: Yo'naltirish o'quvchi manfaati, qiziqishi va qobiliyatiga asoslanishi, uning fikri hisobga olinishi kerak. 27. Maslahatchi hamkasbidan murakkab holat bo'yicha maslahat (supervizya) olmoqchi. Qanday qilish to'g'ri? A) Hamkasbiga o'quvchining fotosuratini ko'rsatish B) O'quvchining ismi, sinfi, manzili va oilasi haqida to'liq aytib berish C) O'quvchini aniqlab bo'lmaydigan tarzda, shaxsiy ma'lumotlarsiz muhokama qilish D) Holatni ijtimoiy tarmoqda yozib, maslahat so'rash To'g'ri javob: C) O'quvchini aniqlab bo'lmaydigan tarzda, shaxsiy ma'lumotlarsiz muhokama qilish ✔ Izoh: Kasbiy maslahatlashuvda o'quvchining shaxsini oshkor qiluvchi ma'lumotlar imkon qadar yashiriladi. 28. G. Roshax testida sinaluvchiga nima taqdim etiladi? A) Siyoh dog'lari tasvirlari B) So'zlar ro'yxati C) Matematik masalalar D) Jismoniy mashqlar To'g'ri javob: A) Siyoh dog'lari tasvirlari ✔ Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 183 Izoh: Roshax testi proyektiv metod bo'lib, noaniq siyoh dog'larining talqini orqali shaxs xususiyatlari o'rganiladi. 29. Kiberbulling qilgan o'quvchi bilan ishlashda samarali yondashuv qaysi? A) Uni butun maktab oldida sharmanda qilib, saboq berish B) Oqibatni tushuntirib, zararni tiklashga undash C) Holatni e'tiborsiz qoldirib, kutish D) Hech qanday suhbatsiz maktabdan haydash To'g'ri javob: B) Oqibatni tushuntirib, zararni tiklashga undash✔ Izoh: Tiklovchi yondashuv bullining mas'uliyatni anglashi va xulqini o'zgartirishiga yordam beradi. 30. O'quvchilarning individual reja va «shartnoma» asosida mustaqil ishlashiga asoslangan «Dalton- plan» tizimi muallifi kim? A) Elen Parkxerst B) Mariya Montessori C) Uilyam Kilpatrik D) Djon Dyui To'g'ri javob: A) Elen Parkxerst ✔ Izoh: Dalton-plan XX asr boshida AQShda E. Parkxerst tomonidan individual ta'lim shakli sifatida ishlab chiqilgan. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 184 31-variant Mashq testlari • bitta to'g'ri javob 1. Didaktika pedagogikaning qaysi sohasini o'rganadi? A) Ta'lim nazariyasini B) Pedagogika tarixini C) Maktabni boshqarishni D) Tarbiya nazariyasini To'g'ri javob: A) Ta'lim nazariyasini✔ Izoh: Didaktika ta'lim nazariyasi bo'lib, ta'limning maqsadi, mazmuni, tamoyillari, metodlari va shakllarini o'rganadi. 2. Muhim bo'lmagan belgilardan chalg'ib, muhim belgilarni ajratib olish tafakkur operatsiyasi qanday ataladi? A) Taqqoslash B) Konkretlashtirish C) Abstraksiya D) Klassifikatsiya To'g'ri javob: C) Abstraksiya ✔ Izoh: Abstraksiya ob'ektning muhim xususiyatlarini ikkinchi darajalilaridan fikran ajratishdir. 3. Ta'lim muassasasi ota-onalardan qonunda nazarda tutilmagan majburiy pul yig'ishi qanday baholanadi? A) Ta'lim sifatini oshirishning qonuniy usuli B) Pedagogik kengash qarori bilan qonuniy C) Bayramlarda ruxsat D) Bepul ta'lim kafolatiga zid, noqonuniy holat To'g'ri javob: D) Bepul ta'lim kafolatiga zid, noqonuniy holat ✔ Izoh: Davlat maktablarida ta'lim bepul; qonunda ko'zda tutilmagan majburiy yig'imlar bu kafolatga zid. 4. Shaxsning boshqa odam yoki guruh bilan o'zini tenglashtirib, uning xususiyatlarini o'ziga singdirishi qanday ataladi? A) Proksemika B) Identifikatsiya C) Deindividuatsiya D) Fasilitatsiya To'g'ri javob: B) Identifikatsiya ✔ Izoh: Identifikatsiya orqali bola ota-ona yoki namuna bo'lgan shaxsning xulq va qadriyatlarini o'zlashtiradi. 5. Konvensiyaga ko'ra 18 yoshga to'lmagan shaxslar sodir etgan jinoyat uchun qanday jazo qo'llanmasligi kerak? A) Tarbiyaviy xususiyatdagi majburlov choralari va ogohlantirish B) Ogohlantirish va tarbiyaviy suhbat C) O'lim jazosi va ozod qilish imkoniyatisiz umrbod qamoq D) Jamoat ishlariga jalb qilish To'g'ri javob: C) O'lim jazosi va ozod qilish imkoniyatisiz umrbod qamoq ✔ Izoh: Konvensiya voyaga yetmaganlarga o'lim jazosi va ozod qilinish imkoniyatisiz umrbod ozodlikdan mahrum qilishni taqiqlaydi. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 185 6. Kichik maktab yoshining asosiy psixologik yangi hosilalari qaysi? A) Kasbiy o'zini belgilash B) Ixtiyoriylik, ichki harakat rejasi, refleksiya C) Yurish va dastlabki so'zlar D) Ob'ekt doimiyligi To'g'ri javob: B) Ixtiyoriylik, ichki harakat rejasi, refleksiya✔ Izoh: O'quv faoliyati ta'sirida bolada ixtiyoriy xulq, ichki reja asosida harakat va o'z faoliyatini tahlil qilish shakllanadi. 7. Karyera maslahatidan keyin «kuzatuv» (follow-up) nima uchun kerak? A) Kuzatuvning hech qanday zarurati yo'q B) Reja bajarilishini ko'rib, kerak bo'lsa qo'shimcha yordam berish uchun C) Asosan rahbariyatga hisobot topshirish uchun D) O'quvchini nazorat qilib, rejadagi xatolari uchun jazolash uchun To'g'ri javob: B) Reja bajarilishini ko'rib, kerak bo'lsa qo'shimcha yordam berish uchun ✔ Izoh: Kuzatuv o'quvchining rejasini amalga oshirishini qo'llab-quvvatlaydi va yangi qiyinchiliklarni aniqlaydi. 8. Bolalikdagi dastlabki uch-to'rt yil voqealarini katta yoshda deyarli eslay olmaslik hodisasi qanday ataladi? A) Psixogen amneziya B) Retrograd amneziya C) Infantil (bolalik) amneziyasi D) Anterograd amneziya To'g'ri javob: C) Infantil (bolalik) amneziyasi ✔ Izoh: Infantil amneziya ko'pchilik odamlarda erta bolalik xotiralari deyarli saqlanmasligini bildiradi. 9. Sinfda mashhur bo'lmagan o'quvchining ijtimoiy mavqeini oshirishda maslahatchi uchun eng to'g'ri qadam qaysi? A) Muammoga e'tibor bermaslik B) Uni o'z kuchli tomonini ko'rsata oladigan guruh topshiriqlariga jalb qilish C) Uni sinf oldida tanqid qilish D) Uni boshqa o'quvchilardan ajratib o'tqazish To'g'ri javob: B) Uni o'z kuchli tomonini ko'rsata oladigan guruh topshiriqlariga jalb qilish ✔ Izoh: Muvaffaqiyatli hamkorlik tajribasi o'quvchining guruhdagi qabul qilinishini va o'ziga ishonchini oshiradi. 10. Pedagog xodim qaysi majburiyatga ega? A) Malakasini muntazam oshirib borish B) Dars vaqtida shaxsiy ishlar bilan band bo'lish C) O'quvchilarni baholarga qarab ajratish D) O'quvchilarning shaxsiy ma'lumotlarini tarqatish To'g'ri javob: A) Malakasini muntazam oshirib borish ✔ Izoh: Pedagog o'z kasbiy bilim va mahoratini muntazam oshirib borishi shart. 11. Jahon sog'liqni saqlash tashkiloti tasnifida bolalarga nisbatan shafqatsiz munosabat turlariga qaysi biri kiradi? A) Bolaga uy vazifasi berish B) Bolaning asosiy ehtiyojlariga e'tiborsizlik (neglekt) C) Bolaga maktab formasini kiydirish D) Bolani sport seksiyasiga yozdirish To'g'ri javob: B) Bolaning asosiy ehtiyojlariga e'tiborsizlik (neglekt) ✔ Izoh: Shafqatsiz munosabat turlari: jismoniy, emotsional (psixologik), jinsiy zo'ravonlik va e'tiborsizlik. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 186 12. O'quvchi «Men hech narsaga qiziqmayman» dedi. Maslahatchining samarali yondashuvi qaysi? A) Darhol tasodifiy kasbni tavsiya qilib, ro'yxat berish B) «Unda kasb tanlash shart emas» deb suhbatni tugatish C) Uni dangasa va befarq deb ayblash D) Savollar orqali uning qiziqishlarini birga izlash To'g'ri javob: D) Savollar orqali uning qiziqishlarini birga izlash✔ Izoh: Qiziqishlar ko'pincha kundalik faoliyat va kichik yutuqlarda yashirin bo'ladi; ularni birga aniqlash kerak. 13. Uydagi zo'ravonlikning faqat guvohi bo'lgan bola haqida qaysi fikr to'g'ri? A) Guvohlik ham bolaga jiddiy psixologik zarar yetkazishi mumkin B) Bu bolani kuchliroq qiladi C) Bola buni tez orada butunlay unutadi D) Bola guvoh bo'lsa, unga hech qanday ta'sir qilmaydi To'g'ri javob: A) Guvohlik ham bolaga jiddiy psixologik zarar yetkazishi mumkin ✔ Izoh: Oilaviy zo'ravonlik guvohi bo'lgan bolalarda xavotir, tajovuzkorlik va o'qishdagi qiyinchiliklar ko'proq kuzatiladi. 14. Pedagogning kasbiy sha'ni va qadr-qimmati masalasida qonun nimani kafolatlaydi? A) Har yili ish haqining avtomatik oshirilishini B) Har bir pedagogga uy-joy berilishini C) Jamoat transportida bepul yurish huquqini D) Kasbiy sha'ni va qadr-qimmati hurmat qilinishini To'g'ri javob: D) Kasbiy sha'ni va qadr-qimmati hurmat qilinishini ✔ Izoh: Pedagog xodimlarning sha'ni, qadr-qimmati va kasbiy obro'si qonun bilan himoya qilinadi. 15. Biror guruh haqidagi soddalashtirilgan, umumlashtirilgan va barqaror tasavvur qanday ataladi? A) Refleksiya B) Attraksiya C) Empatiya D) Stereotip To'g'ri javob: D) Stereotip ✔ Izoh: Stereotiplar idrokni tezlashtiradi, lekin ko'pincha noaniq va adolatsiz baholashga olib keladi. 16. Bolani iqtisodiy ekspluatatsiyadan himoya qilish nimani anglatadi? A) Bolaga cho'ntak puli berishni cheklash B) Bolaning har qanday mehnat faoliyatini butunlay taqiqlash C) Bolaning uydagi yengil yumushlarda ota-onasiga yordam berishini taqiqlash D) Bolani xavfli, ta'limiga va sog'lig'iga zarar ishlardan himoya qilish To'g'ri javob: D) Bolani xavfli, ta'limiga va sog'lig'iga zarar ishlardan himoya qilish ✔ Izoh: Bola xavfli, ta'limiga to'sqinlik qiladigan yoki sog'lig'i va rivojiga zarar yetkazadigan ishdan himoya qilinadi. 17. Pedagog bolaga nisbatan zo'ravonlik gumon qilsa, eng to'g'ri harakat qaysi? A) Gumonni hech kimga aytmaslik B) Oilaga o'zi borib tergov o'tkazish C) Bolani boshqa bolalar oldida so'roq qilish D) Belgilangan tartibda maktab rahbariyati va vakolatli organlarga xabar berish To'g'ri javob: D) Belgilangan tartibda maktab rahbariyati va vakolatli organlarga xabar berish ✔ Izoh: Pedagog tergov o'tkazmaydi; uning vazifasi bolani himoya qilish uchun belgilangan tartibda xabar berishdir. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 187 18. Raqamli iz (digital footprint) nima? A) Klaviatura tugmalarida qoladigan barmoq izlari B) Kompyuter ekranida to'planadigan chang izlari C) Internetdagi faoliyatimiz qoldiradigan ma'lumotlar D) Asosan bank kartasining raqami va kodi To'g'ri javob: C) Internetdagi faoliyatimiz qoldiradigan ma'lumotlar✔ Izoh: Raqamli iz — postlar, izohlar, qidiruvlar va boshqa onlayn faoliyatdan qoladigan ma'lumotlar majmui. 19. Pedagogik jarayonning tarkibiy qismlari to'g'ri ko'rsatilgan qatorni toping. A) Sezgi, idrok, xotira, xayol B) Byudjet, bino, jihoz, transport C) Irsiyat, muhit, temperament, xarakter D) Maqsad, mazmun, metod, vosita, natija To'g'ri javob: D) Maqsad, mazmun, metod, vosita, natija ✔ Izoh: Yaxlit pedagogik jarayon maqsaddan boshlanib, mazmun, metod va vositalar orqali natijaga yo'naltiriladi. 20. Elektron pochtada «BCC» (yashirin nusxa) maydoni nima uchun ishlatiladi? A) Xatni avtomatik ravishda chop etish uchun B) Yuborilgan xatni qabul qiluvchining qutisidan avtomatik o'chirish uchun C) Qabul qiluvchilar bir-birining manzilini ko'rmasligi uchun D) Xatni maxsus kalit bilan shifrlab yuborish uchun To'g'ri javob: C) Qabul qiluvchilar bir-birining manzilini ko'rmasligi uchun ✔ Izoh: BCC'dagi manzillar boshqa qabul qiluvchilarga ko'rinmaydi; bu ko'p kishiga yozishda maxfiylikni saqlaydi. 21. Qidiruv tizimida aniqroq natija olish uchun nima qilish kerak? A) Qidiruv maydoniga faqat bitta harf yozish B) Raqamlardan iborat so'rov yozish C) Aniq kalit so'zlar va kerak bo'lsa qo'shtirnoqdan foydalanish D) Mavzuga aloqasiz tasodifiy so'zlarni ko'proq kiritib qidirish To'g'ri javob: C) Aniq kalit so'zlar va kerak bo'lsa qo'shtirnoqdan foydalanish ✔ Izoh: Aniq kalit so'zlar va qidiruv operatorlari natijalarni toraytirib, keraklisini tez topishga yordam beradi. 22. Maxsus didaktik materiallar va bolaning mustaqil faoliyatiga asoslangan tarbiya tizimi muallifi kim? A) Mariya Montessori B) Rudolf Shteyner C) Fridrix Frebel D) Ellen Key To'g'ri javob: A) Mariya Montessori ✔ Izoh: Italiyalik shifokor va pedagog M. Montessori bolaning erkin, mustaqil faoliyatiga asoslangan metodikani yaratgan. 23. «Bola huquqlarining kafolatlari to'g'risida»gi O'zbekiston qonuni qachon qabul qilingan? A) 2023-yilda B) 2008-yilda C) 1992-yilda D) 2017-yilda To'g'ri javob: B) 2008-yilda ✔ Izoh: «Bola huquqlarining kafolatlari to'g'risida»gi qonun 2008-yilda qabul qilingan. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 188 24. Pedagog o'quvchini sinf oldida masxara qildi. Bu qaysi etik tamoyilga zid? A) Ochiqlik va shaffoflik tamoyiliga B) Mijoz avtonomiyasi tamoyiliga C) Inson qadr-qimmatini hurmat qilishga D) Kasbiy kompetensiya tamoyiliga To'g'ri javob: C) Inson qadr-qimmatini hurmat qilishga✔ Izoh: Masxara qilish bolaning qadr-qimmatini kamsitadi va ruhiy zo'ravonlik turi hisoblanadi. 25. Krumboltzning «rejalashtirilgan tasodif» (planned happenstance) g'oyasi nimani ta'kidlaydi? A) Hayotdagi tasodiflarni butunlay rad etib, ularni e'tiborsiz qoldirishni B) Hamma narsani oldindan qat'iy rejalashtirib, chetga chiqmaslikni C) Ota-ona tuzgan rejaga so'zsiz amal qilishni D) Kutilmagan imkoniyatlarga tayyor bo'lish va qiziquvchanlikni rivojlantirishni To'g'ri javob: D) Kutilmagan imkoniyatlarga tayyor bo'lish va qiziquvchanlikni rivojlantirishni ✔ Izoh: Krumboltz qiziquvchanlik, moslashuvchanlik va tavakkal qilishga tayyorlik orqali tasodiflarni imkoniyatga aylantirishni tavsiya etadi. 26. Piaje bo'yicha mavhum, gipotetik-deduktiv fikrlash qaysi bosqichda paydo bo'ladi? A) Go'daklik davrida B) Sensomotor bosqichda C) Operatsiyadan oldingi bosqichda D) Formal operatsiyalar bosqichida To'g'ri javob: D) Formal operatsiyalar bosqichida ✔ Izoh: Taxminan 11–12 yoshdan boshlanuvchi formal operatsiyalar bosqichida o'smir gipotezalar bilan mavhum fikrlay oladi. 27. Guruhda ishlaganda har bir a'zoning yakka ishlagandagiga nisbatan kamroq kuch sarflashi qanday ataladi? A) Ijtimoiy fasilitatsiya B) Ijtimoiy dangasalik (Ringelman effekti) C) Guruhiy qutblanish D) Konformlik To'g'ri javob: B) Ijtimoiy dangasalik (Ringelman effekti) ✔ Izoh: M. Ringelman arqon tortish tajribasida guruh kattalashgani sari har bir kishining hissasi kamayishini aniqlagan. 28. Kasb tanlashda o'quvchining temperamenti va xarakteri nima uchun hisobga olinadi? A) Faqat ota-onaning xarakteri muhim ahamiyatga ega B) Ayrim kasblar muayyan shaxsiy xususiyatlar bilan qulayroq mos keladi C) Tashqi ko'rinish kasb tanloviga ta'sir qiladi D) Temperament va xarakter kasb tanloviga hech qanday ta'sir qilmaydi To'g'ri javob: B) Ayrim kasblar muayyan shaxsiy xususiyatlar bilan qulayroq mos keladi ✔ Izoh: Shaxsiy xususiyatlar kasbiy faoliyatdan qoniqish va muvaffaqiyatga ta'sir qiladi. 29. Elkonin bo'yicha erta bolalik (1–3 yosh) davridagi yetakchi faoliyat qaysi? A) Intim-shaxsiy muloqot B) Rolli o'yin C) Predmetli-manipulyativ faoliyat D) O'quv faoliyati To'g'ri javob: C) Predmetli-manipulyativ faoliyat ✔ Izoh: Erta bolalikda bola kattalar bilan hamkorlikda predmetlardan foydalanish usullarini o'zlashtiradi. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 189 30. «Tarbiyalovchi ta'lim» g'oyasi va darsning formal bosqichlari nazariyasi kimga tegishli? A) Iogann Gerbart B) Jan-Jak Russo C) Djon Lokk D) Djon Dyui To'g'ri javob: A) Iogann Gerbart✔ Izoh: Nemis pedagogi I.F. Gerbart ta'lim har doim tarbiyalovchi bo'lishi kerakligini ta'kidlab, darsning formal bosqichlarini taklif qilgan. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 190 32-variant Mashq testlari • bitta to'g'ri javob 1. Ota-ona maslahatchining tavsiyasiga qarshi chiqdi. Maslahatchining to'g'ri munosabati qaysi? A) Xavotirini tinglab, birga muqobil yo'l izlash B) Ota-onaga tavsiyani qabul qilish uchun bosim o'tkazish C) Bolaga ota-onasi noto'g'ri ekanini aytish D) Hamkasblar oldida ota-onani yomonlash To'g'ri javob: A) Xavotirini tinglab, birga muqobil yo'l izlash✔ Izoh: Ota-onaning qarshiligi ko'pincha xavotirdan kelib chiqadi; tinglash va tushuntirish hamkorlikni tiklaydi. 2. Birinchi amaliy intellekt testini maktab bolalari uchun yaratgan olimlar kimlar? A) Uotson va Rayner B) Pavlov va Sechenov C) Bine va Simon D) Kyoler va Koffka To'g'ri javob: C) Bine va Simon ✔ Izoh: A. Bine va T. Simon 1905-yilda o'qishda qiynaladigan bolalarni aniqlash uchun test yaratgan. 3. Mashq, laboratoriya va amaliy ishlar qaysi ta'lim metodlari guruhiga kiradi? A) Bayon metodlari B) Og'zaki metodlar C) Amaliy metodlar D) Ko'rgazmali metodlar To'g'ri javob: C) Amaliy metodlar ✔ Izoh: Amaliy metodlarda o'quvchilar bevosita harakat qilib, ko'nikma va malakalarni egallaydi. 4. «Hm», «ha», bosh irg'ash kabi suhbatdoshni gapirishda davom etishga undovchi signallar qanday ataladi? A) Interpretatsiya B) Konfrontatsiya C) Yopiq savollar D) Minimal rag'batlar To'g'ri javob: D) Minimal rag'batlar ✔ Izoh: Minimal rag'batlar maslahatchi tinglayotganini ko'rsatib, mijozni so'zlashda davom etishga undaydi. 5. Maslahatchi o'quvchining roziligisiz uning kundaligini o'qidi. Bu qanday baholanadi? A) Tarbiyaviy nazoratning yaxshi usuli B) Ota-ona vazifasi bajarilishi C) Maslahatchining huquqi D) Shaxsiy hayot daxlsizligini buzish To'g'ri javob: D) Shaxsiy hayot daxlsizligini buzish ✔ Izoh: O'quvchining shaxsiy yozuvlarini roziliksiz o'qish uning shaxsiy hayoti daxlsizligini buzadi. 6. A. Maslou ehtiyojlar ierarxiyasining eng quyi pog'onasida qaysi ehtiyojlar turadi? A) Fiziologik ehtiyojlar B) O'zini namoyon qilish ehtiyoji C) Xavfsizlik ehtiyoji D) Hurmatga ehtiyoj To'g'ri javob: A) Fiziologik ehtiyojlar ✔ Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 191 Izoh: Maslou bo'yicha ovqat, suv, uyqu kabi fiziologik ehtiyojlar piramidaning asosini tashkil etadi. 7. Joys Epshteyn modelida ota-onalar ishtirokining nechta turi ajratiladi? A) To'rtta B) Uchta C) Oltita D) O'nta To'g'ri javob: C) Oltita✔ Izoh: Epshteyn modeli: ota-onalikni qo'llab-quvvatlash, muloqot, ko'ngillilik, uyda o'qitish, qarorlar qabul qilish, jamiyat bilan hamkorlik. 8. Bola maktabgacha ta'lim tashkilotiga bormasa, maktabga tayyorlovni qanday olishi mumkin? A) Muqobil shakllar, masalan, qisqa muddatli guruhlar orqali B) Faqat maktabga bir yil kechikib borish orqali C) Hech qanday muqobil imkoniyat yo'q, bola bir yil kutishi kerak D) Xorijdagi tayyorlov kurslarida o'qib To'g'ri javob: A) Muqobil shakllar, masalan, qisqa muddatli guruhlar orqali ✔ Izoh: Maktabga tayyorlov qisqa muddatli guruhlar, oilaviy va boshqa muqobil shakllarda ham tashkil etilishi mumkin. 9. A. Ellis ratsional-emotiv xulqiy terapiyasidagi ABC modelida «B» harfi nimani anglatadi? A) Faollashtiruvchi voqea B) Emotsional oqibat C) Xulqiy mashq D) Vaziyat haqidagi e'tiqod (fikr) To'g'ri javob: D) Vaziyat haqidagi e'tiqod (fikr) ✔ Izoh: ABC modelida A — voqea, B — u haqidagi e'tiqod, C — oqibat; his-tuyg'uni voqeaning o'zi emas, e'tiqod belgilaydi. 10. Predmet va hodisalarning alohida xususiyatlarini (rang, tovush, harorat) aks ettiruvchi eng oddiy psixik jarayon qaysi? A) Xayol B) Tafakkur C) Sezgi D) Idrok To'g'ri javob: C) Sezgi ✔ Izoh: Sezgi sezgi a'zolariga ta'sir etuvchi qo'zg'ovchining alohida xususiyatini aks ettiradi. 11. Do'stining parolini bilib, uning hisobidan xabar yozish qanday baholanadi? A) Yaqin do'stlikning belgisi B) Do'stlar orasidagi zararsiz hazil C) Ruxsatsiz kirish va ishonchni buzish D) Asosan bir marta qilinsa, maqbul To'g'ri javob: C) Ruxsatsiz kirish va ishonchni buzish ✔ Izoh: Birovning hisobiga ruxsatsiz kirish uning xavfsizligi va shaxsiy hayotini buzadi. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 192 12. Mediatsiya qaysi holatda qo'llanmasligi kerak? A) Do'stlar arzimas sabab bilan janjallashganda B) Kuchlar nomutanosibligi keskin va bir tomon xavf ostida bo'lganda (masalan, jiddiy bulling) C) Tomonlar mediatorga ishonganda D) Tomonlar ixtiyoriy kelishuvga tayyor bo'lganda To'g'ri javob: B) Kuchlar nomutanosibligi keskin va bir tomon xavf ostida bo'lganda (masalan, ✔ jiddiy bulling) Izoh: Bullingda kuchlar teng emas, shuning uchun mediatsiya jabrlanuvchini qayta jarohatlashi mumkin; avval xavfsizlik ta'minlanadi. 13. Ebbingauz unutish egri chizig'iga ko'ra unutish qachon eng tez kechadi? A) O'rganishdan keyingi dastlabki vaqtda B) O'rganishdan keyin bir oy o'tgach C) Bir yildan keyin D) Unutish bir tekis kechadi To'g'ri javob: A) O'rganishdan keyingi dastlabki vaqtda ✔ Izoh: Unutishning eng ko'p qismi o'rganishdan keyingi dastlabki soatlarga to'g'ri keladi, keyin u sekinlashadi. 14. «Troll» deb kimga aytiladi? A) Onlayn kurslarda dars beradigan o'qituvchiga B) Rasmiy sahifaning administratoriga C) Atayin janjal qo'zg'atuvchi foydalanuvchiga D) Kiberxavfsizlik bo'yicha mutaxassisga To'g'ri javob: C) Atayin janjal qo'zg'atuvchi foydalanuvchiga ✔ Izoh: Troll boshqalarni g'azablantirish uchun atayin provokatsion izohlar qoldiradi; ularga javob bermaslik tavsiya etiladi. 15. Faoliyat jarayonining o'zidan qoniqish olishga asoslangan motivatsiya qanday ataladi? A) Ichki motivatsiya B) Majburiy motivatsiya C) Tashqi motivatsiya D) Salbiy motivatsiya To'g'ri javob: A) Ichki motivatsiya ✔ Izoh: Ichki motivatsiyada faoliyat qiziqarli bo'lgani uchun bajariladi, tashqi motivatsiyada esa mukofot yoki jazo uchun. 16. Mediatsiyada tomonlar navbatma-navbat o'z nuqtai nazarini bayon qilganda mediatorning asosiy vazifasi nima? A) Kim haq ekanini darhol e'lon qilish B) Tomonlarning so'zini tanqid qilish C) Har bir tomonni gapini bo'lmasdan tinglash va eshitilganini ko'rsatish D) Faqat bir tomonga savol berish To'g'ri javob: C) Har bir tomonni gapini bo'lmasdan tinglash va eshitilganini ko'rsatish ✔ Izoh: Har bir tomon to'liq eshitilganini his qilsa, u keyingi bosqichlarda kelishuvga ko'proq tayyor bo'ladi. 17. Bolalarga onlayn xavfsizlikni o'rgatishda eng samarali yondashuv qaysi? A) Internetdan foydalanishni butunlay taqiqlash B) Ochiq muloqot, ishonch va amaliy ko'nikmalarni o'rgatish C) Bolalarni internet xavflari bilan doimiy qo'rqitish D) Bu mavzuda bolalar bilan umuman gaplashmaslik To'g'ri javob: B) Ochiq muloqot, ishonch va amaliy ko'nikmalarni o'rgatish ✔ Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 193 Izoh: Bolalar o'zlarini xavfsiz his qilganda muammolar haqida kattalarga aytadi; amaliy ko'nikmalar ularni himoya qiladi. 18. Mashq metodining asosiy mohiyati nimada? A) Harakatni takroriy bajarish orqali ko'nikma va malaka hosil qilishda B) O'qituvchi hikoyasini tinglashda C) Yakuniy baho qo'yishda D) Faqat rasmlarni ko'rishda To'g'ri javob: A) Harakatni takroriy bajarish orqali ko'nikma va malaka hosil qilishda✔ Izoh: Mashq metodi muayyan harakatni maqsadli takrorlash orqali ko'nikmani avtomatlashtirishga xizmat qiladi. 19. Pedagog etikasida «zarar yetkazmaslik» tamoyili nimani anglatadi? A) Ota-onalar manfaatiga zarar yetkazmaslikni B) Faqat o'quvchiga jismoniy shikast va jarohat yetkazmaslikni C) So'z, harakat yoki e'tiborsizlik bilan bolaga zarar bermaslikni D) Faqat maktab mol-mulkiga zarar yetkazmaslikni To'g'ri javob: C) So'z, harakat yoki e'tiborsizlik bilan bolaga zarar bermaslikni ✔ Izoh: Zarar yetkazmaslik pedagog o'z so'zi, harakati va e'tiborsizligi bilan ham bolaga zarar bermasligini talab qiladi. 20. Maslahatchi o'quvchi haqidagi ma'lumotni messenjer orqali hamkasbiga yubormoqchi. Eng xavfsiz yondashuv qaysi? A) Umumiy chat guruhiga hamma ma'lumotlarni to'liq tafsilotlari bilan yuborish B) Ma'lumotni ochiq kanalga e'lon qilib qo'yish C) Faqat zarur ma'lumotni, himoyalangan rasmiy kanal orqali yuborish D) Shaxsiy hujjatlarni rasmga olib, guruhga tarqatish To'g'ri javob: C) Faqat zarur ma'lumotni, himoyalangan rasmiy kanal orqali yuborish ✔ Izoh: Elektron uzatishda faqat zarur ma'lumot himoyalangan rasmiy kanallar orqali yuboriladi. 21. Ta'limni tashkil etishning sinf bilan bir vaqtda, umumiy topshiriq ustida ishlash shakli qanday ataladi? A) Masofaviy shakl B) Juftlikda ishlash C) Individual shakl D) Frontal shakl To'g'ri javob: D) Frontal shakl ✔ Izoh: Frontal ishda o'qituvchi butun sinf bilan bir vaqtda umumiy maqsad va topshiriq asosida ishlaydi. 22. O'quvchilarni o'rganilayotgan ob'ektlarni tabiiy sharoitda kuzatish uchun muzey, korxona yoki tabiatga olib chiqish qaysi ta'lim shakli? A) Kollokvium B) Konsultatsiya C) Seminar D) Ekskursiya To'g'ri javob: D) Ekskursiya ✔ Izoh: Ekskursiya o'quv materialini real muhitda bevosita kuzatish orqali o'zlashtirish imkonini beradi. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 194 23. Mediatsiya natijasida tuzilgan kelishuvga qo'yiladigan asosiy talab qaysi? A) Noaniq va umumiy bo'lishi B) Aniq, real bajariladigan va ikkala tomon uchun ma'qul bo'lishi C) Mediator tomonidan majburlab qabul qildirilishi D) Faqat bir tomon manfaatini aks ettirishi To'g'ri javob: B) Aniq, real bajariladigan va ikkala tomon uchun ma'qul bo'lishi✔ Izoh: Kelishuv kim, nima, qachon qilishini aniq belgilasa, uning bajarilish ehtimoli oshadi. 24. Ota-onalar va pedagoglar o'rtasidagi ishonchni mustahkamlaydigan omil qaysi? A) Berilgan va'dalarni bajarmaslik B) Izchil, halol va hurmatli muloqot C) Muhim ma'lumotlarni yashirish D) Rasmiy buyruq ohangi To'g'ri javob: B) Izchil, halol va hurmatli muloqot ✔ Izoh: Ishonch halollik, va'dalarga sodiqlik va doimiy hurmatli muloqot orqali shakllanadi. 25. Hissiy jihatdan qizigan o'quvchi bilan suhbatda deeskalatsiya uchun qaysi harakat to'g'ri? A) Ovozni ko'tarib buyruq berish B) Tinch, past ovozda gapirish va uning his-tuyg'ularini tan olish C) Uni boshqalar oldida masxara qilish D) Darhol jazo bilan qo'rqitish To'g'ri javob: B) Tinch, past ovozda gapirish va uning his-tuyg'ularini tan olish ✔ Izoh: Xotirjam ohang va his-tuyg'ularni tan olish qo'zg'alishni pasaytiradi va oqilona muloqotga yo'l ochadi. 26. Oliy ta'limda kredit tizimining mohiyati nimada? A) O'quv yuklamasini kreditlar bilan o'lchash B) Asosan to'lov-shartnoma miqdorini belgilash C) Talabalarga bank krediti berish D) Stipendiya hisoblash To'g'ri javob: A) O'quv yuklamasini kreditlar bilan o'lchash ✔ Izoh: Kredit tizimida fanlar hajmi va talabaning o'quv yuklamasi kredit birliklarida o'lchanadi. 27. O'quvchining xulqida keskin o'zgarish kuzatildi. Ota-ona bilan suhbatda maslahatchi nimadan boshlaydi? A) Ota-onani noto'g'ri tarbiya uchun tanqid qilib, uni ochiq ayblashdan boshlash B) Bolani yomon xulqi uchun ayblashdan C) Bolaga darhol psixologik tashxis qo'yishdan D) Kuzatilgan aniq o'zgarishlarni aytib, ota-onaning uydagi kuzatuvlarini so'rashdan To'g'ri javob: D) Kuzatilgan aniq o'zgarishlarni aytib, ota-onaning uydagi kuzatuvlarini so'rashdan ✔ Izoh: Maktab va uy kuzatuvlarini solishtirish muammo sababini aniqlashga yordam beradi. 28. Ikki bosqichli autentifikatsiya (2FA) nima uchun kerak? A) Parolga qo'shimcha tasdiq bilan hisobni himoya qilish uchun B) Ekran yorqinligini va qurilma quvvatini avtomatik sozlash uchun C) Fayllarni siqib, joyni tejash uchun D) Internet ulanish tezligini oshirish uchun To'g'ri javob: A) Parolga qo'shimcha tasdiq bilan hisobni himoya qilish uchun ✔ Izoh: 2FA parol o'g'irlansa ham qo'shimcha kod yoki tasdiqsiz hisobga kirishni qiyinlashtiradi. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 195 29. Bitiruvchi IX sinfdan keyin ta'limni qayerda davom ettirishi mumkin? A) Darhol oliy ta'limning magistratura bosqichida B) Maktabning X sinfida yoki professional ta'lim muassasasida C) Oliy ta'limdan keyingi tayanch doktoranturada D) Maktabgacha ta'lim tashkilotining tayyorlov guruhida To'g'ri javob: B) Maktabning X sinfida yoki professional ta'lim muassasasida✔ Izoh: IX sinfdan keyin o'quvchi X sinfda yoki kasb-hunar maktabi kabi professional ta'lim muassasasida o'qishni davom ettiradi. 30. Yechimga yo'naltirilgan yondashuvda muammo bo'lmagan yoki kamroq bo'lgan vaziyatlarni izlash qanday ataladi? A) Erkin assotsiatsiya B) Konfrontatsiya C) Istisnolarni izlash D) Desensibilizatsiya To'g'ri javob: C) Istisnolarni izlash ✔ Izoh: Istisnolar mijozning muammoni hal qilishda allaqachon qo'llayotgan resurslarini ko'rsatadi. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 196 33-variant Mashq testlari • bitta to'g'ri javob 1. Bit va bayt o'rtasidagi bog'liqlik qanday? A) 1 bit = 1024 bayt B) 1 bayt = 8 bit C) 1 bit = 8 bayt D) 1 bayt = 10 bit To'g'ri javob: B) 1 bayt = 8 bit✔ Izoh: Bayt sakkiz bitdan iborat axborot o'lchov birligi. 2. Olomon ichida anonimlik tufayli shaxsiy javobgarlik hissi va o'zini nazorat qilishning pasayishi qanday ataladi? A) Deindividuatsiya B) Sotsializatsiya C) Fasilitatsiya D) Identifikatsiya To'g'ri javob: A) Deindividuatsiya ✔ Izoh: Deindividuatsiya holatida odam yakka holda qilmaydigan xatti-harakatlarni sodir etishi mumkin. 3. Axborot savodxonligi nimani anglatadi? A) Ma'lumotni topish, baholash va to'g'ri ishlatish qobiliyati B) Ijtimoiy tarmoqlarda faol bo'lish odati C) Kompyuterni qismlardan yig'ish ko'nikmasi D) Klaviaturada tez va xatosiz yozish hamda matn terish qobiliyati To'g'ri javob: A) Ma'lumotni topish, baholash va to'g'ri ishlatish qobiliyati ✔ Izoh: Axborot savodxonligi ma'lumotni izlash, ishonchliligini baholash va mas'uliyat bilan qo'llashni o'z ichiga oladi. 4. Marsia bo'yicha o'smir faol izlanish jarayonida bo'lib, hali qat'iy tanlov qilmagan identiklik statusi qanday ataladi? A) Moratoriy B) Erishilgan identiklik C) Erta qabul qilingan identiklik D) Diffuziya To'g'ri javob: A) Moratoriy ✔ Izoh: Moratoriyda o'smir turli rollar va qadriyatlarni sinab ko'radi, ammo hali yakuniy tanlov qilmagan. 5. Pedagogik takt nima? A) Dars jadvalining to'g'ri tuzilishi B) Darsni qat'iy vaqtda tugatish C) O'qituvchining musiqiy qobiliyati D) O'quvchilar bilan muomalada me'yor hissi va odob To'g'ri javob: D) O'quvchilar bilan muomalada me'yor hissi va odob ✔ Izoh: Pedagogik takt o'qituvchining o'quvchiga ta'sir ko'rsatishda me'yor, hurmat va odobga rioya qilishidir. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 197 6. Kiberbullingda qo'pol, g'azabli xabarlar bilan onlayn janjal chiqarish qanday ataladi? A) Fishing B) Gruming C) Fleyming D) Doksing To'g'ri javob: C) Fleyming✔ Izoh: Fleyming — onlayn muhitda haqoratli, g'azabli xabarlar almashinuvi orqali janjal qo'zg'atish. 7. Elkonin bo'yicha o'smirlik davrida yetakchi faoliyat qaysi? A) Bevosita emotsional muloqot B) Tengdoshlar bilan intim-shaxsiy muloqot C) Syujetli o'yin D) Predmetli faoliyat To'g'ri javob: B) Tengdoshlar bilan intim-shaxsiy muloqot ✔ Izoh: O'smirlikda tengdoshlar bilan muloqot munosabat me'yorlarini o'zlashtirish va o'zini anglashning asosiy maydoniga aylanadi. 8. Bolaning o'z shaxsini (ismi, fuqaroligi, oilaviy aloqalari) saqlash huquqi nimani anglatadi? A) Faqat 16 yoshda pasport olish huquqini B) Faqat otasining familiyasini saqlash majburiyatini C) Bolaning ismi va familiyasini istalgan vaqtda o'zgartirish mumkinligini D) Bolaning shaxsini tashkil etuvchi unsurlarni noqonuniy mahrum qilmaslikni To'g'ri javob: D) Bolaning shaxsini tashkil etuvchi unsurlarni noqonuniy mahrum qilmaslikni ✔ Izoh: Davlat bolaning ismi, fuqaroligi va oilaviy aloqalarini o'z ichiga olgan shaxsini saqlash huquqini hurmat qiladi. 9. Onlayn guruhdan bir o'quvchini atayin chiqarib tashlash va unga qo'shilishga yo'l qo'ymaslik qanday kiberbulling turi? A) Fishing (aldash) B) Kiberstalking (ta'qib) C) Shaxsga taqlid qilish D) Chetlatish (exclusion) To'g'ri javob: D) Chetlatish (exclusion) ✔ Izoh: Ataylab chetlatish ham kiberbullingning ruhiy zarar yetkazuvchi shakli. 10. Ta'lim tizimini boshqarishda qanday yondashuv qonun tamoyillariga mos keladi? A) Davlat va jamiyat boshqaruvining uyg'unligi B) Ota-onalar va jamoatchilikni boshqaruv jarayonidan chetlatish C) Yakka rahbar qarori D) Faqat xorijiy tashkilot boshqaruvi To'g'ri javob: A) Davlat va jamiyat boshqaruvining uyg'unligi ✔ Izoh: Qonun ta'lim tizimida davlat va jamoatchilik boshqaruvining uyg'unligini tamoyil sifatida belgilaydi. 11. Pedagogik tadqiqotda hodisani tabiiy sharoitda maqsadli va rejali idrok etish metodi qaysi? A) Kuzatish B) Test C) Anketa D) Sotsiometriya To'g'ri javob: A) Kuzatish ✔ Izoh: Kuzatish metodi pedagogik hodisani uning tabiiy kechishiga aralashmagan holda maqsadli qayd etishdir. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 198 12. O'z va boshqalar his-tuyg'ularini anglash va boshqarish qobiliyati qanday ataladi? A) Kristallangan intellekt B) Umumiy omil (g) C) Emotsional intellekt D) Fazoviy intellekt To'g'ri javob: C) Emotsional intellekt✔ Izoh: Emotsional intellekt tushunchasini P. Salovey va Dj. Mayer kiritgan, D. Goulman esa uni keng ommalashtirgan. 13. Vasiylik va homiylik organlarining asosiy vazifasi nima? A) Bolalar uchun sport va madaniy tadbirlar o'tkazish B) Ota-ona qaramog'idan mahrum bolalarning huquqlari va manfaatlarini himoya qilish C) Maktab o'quvchilarining bilimini baholash va o'quv jarayonini nazorat qilish D) Ta'lim muassasalarining o'quv dasturlarini tasdiqlash To'g'ri javob: B) Ota-ona qaramog'idan mahrum bolalarning huquqlari va manfaatlarini himoya ✔ qilish Izoh: Vasiylik va homiylik organlari ota-ona qaramog'isiz qolgan bolalarni joylashtirish va huquqlarini himoya qilish bilan shug'ullanadi. 14. Karyera maslahatchisi o'quvchiga kasb haqida qanday ma'lumot berishi kerak? A) O'zi yoqtirgan kasblar haqida gapirib B) Faqat kasbning ijobiy tomonlarini ko'rsatib C) Faqat kasbning salbiy tomonlarini ta'kidlab, ogohlantirib D) Xolis, aniq va dolzarb: afzalliklari ham, qiyinchiliklari ham To'g'ri javob: D) Xolis, aniq va dolzarb: afzalliklari ham, qiyinchiliklari ham ✔ Izoh: Asosli qaror uchun kasb haqidagi ma'lumot xolis va to'liq bo'lishi kerak. 15. Ota-ona qaramog'idan mahrum bo'lgan bola Konvensiyaga ko'ra nimaga haqli? A) Konvensiyada bunday bolalar uchun alohida yordam nazarda tutilmagan B) Davlatning alohida himoyasi va muqobil g'amxo'rlikka C) Asosan maktab yotoqxonasida yashashga D) Bir martalik moddiy yordam olishga To'g'ri javob: B) Davlatning alohida himoyasi va muqobil g'amxo'rlikka ✔ Izoh: Oilaviy muhitdan mahrum bo'lgan bola davlatning alohida himoyasi va muqobil g'amxo'rlik (vasiylik, oila) huquqiga ega. 16. Guruh bosimiga qarshi o'z fikrini saqlab qolish qanday ataladi? A) Konformlik B) Deindividuatsiya C) Nonkonformlik (mustaqillik) D) Itoatkorlik To'g'ri javob: C) Nonkonformlik (mustaqillik) ✔ Izoh: Ash tajribalarida ham ishtirokchilarning bir qismi doimo o'z mustaqil fikrida qolgan. 17. D. Elkind ta'rifidagi «xayoliy auditoriya» fenomeni nimani anglatadi? A) Bolaning xayoliy do'st o'ylab topishi B) O'smirning hamma uni kuzatib, baholab turibdi deb o'ylashi C) Kattalarning bolani doimiy kuzatishi D) O'smirning teatrga qiziqishi To'g'ri javob: B) O'smirning hamma uni kuzatib, baholab turibdi deb o'ylashi ✔ Izoh: Xayoliy auditoriya o'smir egotsentrizmining ko'rinishi bo'lib, u o'zini doimo diqqat markazida deb his qiladi. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 199 18. Brauzerning «inkognito» (yashirin) rejimi nimani ta'minlaydi? A) To'liq anonimlik va internet provayderdan yashirinishni B) Internet tezligini oshirishni C) Qurilmada tarix va cookie fayllar saqlanmasligini D) Viruslardan to'liq himoyani To'g'ri javob: C) Qurilmada tarix va cookie fayllar saqlanmasligini✔ Izoh: Inkognito rejim faqat qurilmada tarixni saqlamaydi; provayder yoki saytlar faoliyatni ko'rishi mumkin. 19. Bullingga uchrayotgan bolaning mumkin bo'lgan belgilaridan biri qaysi? A) Do'stlarining birdan ko'payishi B) O'qishga qiziqishning keskin ortishi C) Kayfiyatining doimo ko'tarinki bo'lishi D) Maktabga borishdan bosh tortish, sababsiz bosh yoki qorin og'rig'idan shikoyat qilish To'g'ri javob: D) Maktabga borishdan bosh tortish, sababsiz bosh yoki qorin og'rig'idan shikoyat ✔ qilish Izoh: Maktabdan qochish, psixosomatik shikoyatlar, buyumlarning yo'qolishi va yolg'izlanish bullingdan dalolat berishi mumkin. 20. Rasmiy tuzilmadan tashqari, a'zolarning shaxsiy yoqtirishlari asosida paydo bo'ladigan guruh qanday ataladi? A) Rasmiy guruh B) Shartli guruh C) Statistik guruh D) Norasmiy guruh To'g'ri javob: D) Norasmiy guruh ✔ Izoh: Sinf ichidagi do'stlar davralari norasmiy guruhlarga misol bo'lib, ular sinf muhitiga kuchli ta'sir qiladi. 21. Tadbirkorlik ko'nikmalarini rivojlantirish maktab o'quvchisiga nima beradi? A) Tengdoshlar bilan raqobatni kuchaytiradi B) O'quvchini maktabni erta tashlashga undaydi C) Asosan tez pul topish yo'llarini o'rgatadi D) Tashabbuskorlik, mas'uliyat va ijodiy fikrlashni To'g'ri javob: D) Tashabbuskorlik, mas'uliyat va ijodiy fikrlashni ✔ Izoh: Tadbirkorlik ta'limi har qanday kasbda foydali tashabbus va mustaqil fikrlashni rivojlantiradi. 22. Piaje bo'yicha bolada «miqdorning saqlanishi» (konservatsiya) tushunchasi qaysi bosqichda shakllanadi? A) Faqat kattalikda B) Sensomotor bosqichda C) Operatsiyadan oldingi bosqichda D) Konkret operatsiyalar bosqichida To'g'ri javob: D) Konkret operatsiyalar bosqichida ✔ Izoh: Taxminan 7–11 yoshdagi konkret operatsiyalar bosqichida bola miqdor shakli o'zgarsa ham saqlanishini tushunadi. 23. Kiberbullingga uchragan o'quvchiga birinchi navbatda qanday maslahat beriladi? A) Javob qaytarmaslik, dalillarni (skrinshot) saqlash, bloklash va ishonchli kattaga xabar berish B) Xuddi shunday haqorat bilan javob berish C) Hech kimga aytmaslik D) Yozishmalarni darhol o'chirib tashlash To'g'ri javob: A) Javob qaytarmaslik, dalillarni (skrinshot) saqlash, bloklash va ishonchli kattaga ✔ xabar berish Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 200 Izoh: Javob qaytarish vaziyatni keskinlashtiradi; dalillar esa maktab yoki huquqni muhofaza qiluvchi organlar uchun kerak bo'ladi. 24. Qonunda «ta'lim» tushunchasi qanday ta'riflanadi? A) Asosan imtihon topshirib, baho olishga qaratilgan jarayon B) Diplom olish uchun belgilangan rasmiy tartib-taomil C) Darsliklarni mustaqil o'qib chiqishdan iborat jarayon D) Bilim, malaka va ko'nikma berishga qaratilgan tizimli jarayon To'g'ri javob: D) Bilim, malaka va ko'nikma berishga qaratilgan tizimli jarayon✔ Izoh: Ta'lim bilim, malaka va ko'nikmalarni shakllantirish hamda qobiliyatlarni rivojlantirishga qaratilgan tizimli jarayondir. 25. Odamlar o'zlariga e'tibor qaratilayotganini bilganda xulqini o'zgartirishi qanday ataladi? A) Xotorn effekti B) Pigmalion effekti C) Galo effekti D) Ringelman effekti To'g'ri javob: A) Xotorn effekti ✔ Izoh: Xotorn effekti AQShdagi Xotorn zavodida o'tkazilgan tadqiqotlar nomi bilan atalgan. 26. Nutq nuqsonlarini o'rganish va bartaraf etish bilan shug'ullanuvchi soha qaysi? A) Tiflopedagogika B) Surdopedagogika C) Logopediya D) Etnopedagogika To'g'ri javob: C) Logopediya ✔ Izoh: Logopediya nutq buzilishlarining sabablari, oldini olish va korreksiyasi bilan shug'ullanadi. 27. Ijtimoiy-kognitiv karyera nazariyasida (SCCT) qaysi omil kasbiy tanlovga kuchli ta'sir qiladi? A) O'z kuchiga ishonch va natijalar kutilmasi B) Tashqi ko'rinish va bo'y-basti C) Yashash joyidagi ob-havo va iqlim sharoiti D) Tug'ilgan oy va burj belgisi To'g'ri javob: A) O'z kuchiga ishonch va natijalar kutilmasi ✔ Izoh: SCCT ga ko'ra o'z kuchiga ishonch va kutilayotgan natijalar qiziqish va maqsadlarni shakllantiradi. 28. Raqamli qurilmalar va ijtimoiy tarmoqlar orqali amalga oshiriladigan bulling qanday ataladi? A) Mobbing B) Kiberbulling C) Xeyzing D) Trolling-sport To'g'ri javob: B) Kiberbulling ✔ Izoh: Kiberbulling xabarlar, izohlar, rasm va videolar orqali onlayn muhitda sodir bo'ladi. 29. Pedagog xodimlarni kasbiy vazifalariga aloqasi bo'lmagan ishlarga jalb qilish masalasida qonun qanday yondashadi? A) Rahbar buyrug'i bo'lsa, istalgan ishga jalb qilinadi B) Ish staji kam pedagoglar jalb qilinishi mumkin C) Qonunda nazarda tutilgan hollardan tashqari taqiqlanadi D) Faqat yozgi ta'til davrida majburiy jalb qilinadi To'g'ri javob: C) Qonunda nazarda tutilgan hollardan tashqari taqiqlanadi ✔ Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 201 Izoh: Qonun pedagoglarni o'z kasbiy majburiyatlariga taalluqli bo'lmagan ishlarga jalb etishni, qonunda ko'rsatilgan hollardan tashqari, taqiqlaydi. 30. Pedagogikaning qaysi tarmog'i kattalar ta'limini o'rganadi? A) Tiflopedagogika B) Oligofrenopedagogika C) Andragogika D) Etnopedagogika To'g'ri javob: C) Andragogika✔ Izoh: Andragogika kattalarni o'qitish va ularning ta'lim jarayoni xususiyatlarini o'rganadigan pedagogika sohasidir. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 202 34-variant Mashq testlari • bitta to'g'ri javob 1. A. Bek ishlab chiqqan yondashuvga ko'ra emotsional muammolarning asosiy sababi nima? A) Faqat bolalikdagi ongsiz mayllar B) Faqat ob-havo sharoitlari C) Noto'g'ri, buzilgan avtomatik fikrlar D) Faqat irsiyat To'g'ri javob: C) Noto'g'ri, buzilgan avtomatik fikrlar✔ Izoh: Kognitiv terapiyada vaziyatni talqin qilish usuli his-tuyg'u va xulqqa ta'sir qiladi deb hisoblanadi. 2. Faoliyatga qiziqish ortib, irodaviy zo'r berish talab qilmay qolganda yuzaga keladigan diqqat turi qaysi? A) Ixtiyoriy diqqat B) Tarqoq diqqat C) Ixtiyorsiz diqqat D) Ixtiyoriydan keyingi diqqat To'g'ri javob: D) Ixtiyoriydan keyingi diqqat ✔ Izoh: Ixtiyoriydan keyingi diqqat ixtiyoriy diqqat asosida paydo bo'lib, faoliyatga qiziqish tufayli saqlanadi. 3. Konfliktni boshqarishda «taym-aut» (vaqtincha to'xtash) qachon foydali? A) Tomonlarning hissiyotlari haddan tashqari qizib ketganda B) Konflikt hali boshlanmaganda C) Kelishuv imzolanib bo'lganda D) Tomonlar xotirjam muloqot qilayotganda To'g'ri javob: A) Tomonlarning hissiyotlari haddan tashqari qizib ketganda ✔ Izoh: Qisqa tanaffus qo'zg'alishni pasaytiradi va keyin muammoni oqilonaroq muhokama qilish imkonini beradi. 4. Mediatorning asosiy vazifasi nima? A) Bir tomonni himoya qilish B) Tomonlarga tayyor yechimni majburlash C) Tomonlar o'rtasida konstruktiv muloqotni tashkil etish va kelishuvga ko'maklashish D) Aybdorni aniqlab, jazo tayinlash To'g'ri javob: C) Tomonlar o'rtasida konstruktiv muloqotni tashkil etish va kelishuvga ✔ ko'maklashish Izoh: Mediator betaraf bo'lib, tomonlarga manfaatlarini aniqlash va o'zlari yechim topishda yordam beradi. 5. Mediatsiyaning dastlabki bosqichida odatda nima qilinadi? A) Mediator jarayon qoidalarini tushuntiradi va tomonlarning roziligini oladi B) Aybdorga jazo tayinlanadi C) Tomonlar ajratib yuboriladi D) Darhol yakuniy kelishuv imzolanadi To'g'ri javob: A) Mediator jarayon qoidalarini tushuntiradi va tomonlarning roziligini oladi ✔ Izoh: Kirish bosqichida maxfiylik, bir-birining gapini bo'lmaslik kabi qoidalar kelishiladi. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 203 6. Pedagog etikasida «adolat» tamoyili nimani talab qiladi? A) A'lochilarga resurs berish B) Baholarni kayfiyatga qarab qo'yish C) Asosan qiyinchilikdagi o'quvchilarni e'tiborsiz qoldirish D) Resurslar va e'tiborni adolatli, kamsitmasdan taqsimlash To'g'ri javob: D) Resurslar va e'tiborni adolatli, kamsitmasdan taqsimlash✔ Izoh: Adolat har bir o'quvchiga teng hurmat va ehtiyojiga mos yordam ko'rsatishni anglatadi. 7. O'qituvchi va o'quvchi o'rtasidagi konfliktning oldini olishda qaysi omil muhim? A) Aniq, adolatli va oldindan ma'lum qilingan talablar B) Talablarning kutilmaganda o'zgarib turishi C) O'quvchi fikrini tinglamaslik D) O'quvchilarni omma oldida tanqid qilish To'g'ri javob: A) Aniq, adolatli va oldindan ma'lum qilingan talablar ✔ Izoh: Talablar aniq va adolatli bo'lsa, tushunmovchilik va norozilik sabablari kamayadi. 8. Kiberstalking nima? A) Onlayn darslarda muntazam qatnashib borish B) Onlayn o'yinda raqiblarni muntazam yutib chiqish C) Onlayn o'yinda raqiblarni muntazam kuzatib, ularni yutib chiqish D) Onlayn tarzda kimnidir muntazam kuzatish, ta'qib qilish va qo'rqitish To'g'ri javob: D) Onlayn tarzda kimnidir muntazam kuzatish, ta'qib qilish va qo'rqitish ✔ Izoh: Kiberstalking — onlayn ta'qib qilish, qo'rqituvchi xabarlar yuborish va harakatlarini kuzatish. 9. Epshteyn modelidagi «jamiyat bilan hamkorlik» turi nimani nazarda tutadi? A) Faqat o'qituvchilar jamoasi ichida, tashqi tashkilotlarsiz ishlashni B) Davlat organlariga hisobot berishni C) Ota-onalar bilan alohida ishlashni D) Mahalliy tashkilot va korxonalar resurslarini jalb qilishni To'g'ri javob: D) Mahalliy tashkilot va korxonalar resurslarini jalb qilishni ✔ Izoh: Jamiyat bilan hamkorlik mahalliy resurslar va xizmatlarni bolalar va oilalar manfaatiga safarbar qiladi. 10. Muvaffaqiyatsizlik yoki nomaqbul xatti-harakatga mantiqiy ko'ringan «maqbul» izoh topish qanday himoya mexanizmi? A) Konversiya B) Ratsionalizatsiya C) Identifikatsiya D) Regressiya To'g'ri javob: B) Ratsionalizatsiya ✔ Izoh: Ratsionalizatsiya haqiqiy sababni yashirib, o'zini oqlaydigan asoslar keltirishdir. 11. Bloom taksonomiyasining yangilangan variantida eng yuqori bilish darajasi qaysi? A) Qo'llash B) Eslab qolish C) Yaratish D) Tushunish To'g'ri javob: C) Yaratish ✔ Izoh: Yangilangan Bloom taksonomiyasida darajalar eslab qolishdan boshlanib, yaratish bilan yakunlanadi. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 204 12. SMART maqsad qo'yish modelida «M» harfi nimani anglatadi? A) O'lchanadigan (measurable) B) Muhim (meaningful) C) Motivatsion (motivating) D) Murakkab (complex) To'g'ri javob: A) O'lchanadigan (measurable)✔ Izoh: SMART: aniq, o'lchanadigan, erishiladigan, dolzarb va muddati belgilangan maqsad. 13. Maslahatchi o'quvchining shaxsiy ma'lumotlari yozilgan qog'oz hujjatlarni keraksiz bo'lgach qanday yo'q qiladi? A) Qoralama qog'oz sifatida o'quvchilarga tarqatib yuboradi B) Oddiy axlat qutisiga butun holda tashlaydi C) Koridordagi umumiy stolda qoldiradi D) Tiklab bo'lmaydigan usulda, masalan maydalab yo'q qiladi To'g'ri javob: D) Tiklab bo'lmaydigan usulda, masalan maydalab yo'q qiladi ✔ Izoh: Shaxsiy ma'lumotli hujjatlar tiklab bo'lmaydigan tarzda yo'q qilinadi. 14. G. Sele stress (umumiy moslashuv sindromi) modelida birinchi bosqich qaysi? A) Holdan toyish B) Tiklanish bosqichi C) Qarshilik bosqichi D) Xavotir (trevoga) bosqichi To'g'ri javob: D) Xavotir (trevoga) bosqichi ✔ Izoh: Sele bo'yicha stress xavotir, qarshilik va holdan toyish bosqichlaridan iborat. 15. Maslahatchi charchoq va kasbiy «yonib ketish» (burnout) belgilarini sezsa, nima qilishi kerak? A) O'z holatiga e'tibor berib, dam olish va supervizya orqali tiklanishi B) O'quvchilarni qabul qilishni ogohlantirmasdan to'xtatishi C) Muammoni hech kimga aytmay, o'zi yengishga urinishi D) Charchoqni hammadan yashirib, ishni sifatsiz bo'lsa ham bajarishda davom etishi To'g'ri javob: A) O'z holatiga e'tibor berib, dam olish va supervizya orqali tiklanishi ✔ Izoh: O'z ruhiy salomatligiga g'amxo'rlik qilish sifatli va xavfsiz kasbiy yordamning shartidir. 16. Muammo maslahatchining kasbiy vakolatidan tashqarida bo'lsa (masalan, og'ir psixik buzilish), u nima qilishi kerak? A) Muammoni e'tiborsiz qoldirish B) O'zi davolashni boshlash C) Mijozga dori tavsiya qilish D) Mijozni tegishli mutaxassisga yo'naltirish To'g'ri javob: D) Mijozni tegishli mutaxassisga yo'naltirish ✔ Izoh: Kasbiy etika maslahatchidan o'z kompetensiyasi doirasida ishlashni va kerak bo'lganda yo'naltirishni talab qiladi. 17. Kuchli, kutilmagan qo'zg'ovchi ta'sirida irodaviy zo'r berishsiz yuzaga keladigan diqqat turi qaysi? A) Ixtiyorsiz diqqat B) Ixtiyoriydan keyingi diqqat C) Ixtiyoriy diqqat D) Taqsimlangan diqqat To'g'ri javob: A) Ixtiyorsiz diqqat ✔ Izoh: Ixtiyorsiz diqqat ongli maqsadsiz, qo'zg'ovchining kuchi yoki yangiligi tufayli paydo bo'ladi. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 205 18. Namoyish va illyustratsiya qaysi ta'lim metodlari guruhiga kiradi? A) Ko'rgazmali metodlar B) Amaliy metodlar C) Og'zaki metodlar D) Rag'batlantirish metodlari To'g'ri javob: A) Ko'rgazmali metodlar✔ Izoh: Ko'rgazmali metodlarda bilim tasvir, model, tajriba yoki jarayonni ko'rsatish orqali beriladi. 19. Seksting (intim xabar yoki rasm yuborish) voyaga yetmaganlar uchun nima sababdan xavfli? A) Telefon xotirasini tezda to'ldirib, ishini sekinlashtiradi B) Internet ulanishini sekinlashtiradi C) Rasm tarqalib, tahdid va sharmandalikka sabab bo'lishi mumkin D) Hech qanday xavf yo'q, bu shaxsiy ish To'g'ri javob: C) Rasm tarqalib, tahdid va sharmandalikka sabab bo'lishi mumkin ✔ Izoh: Yuborilgan rasm ustidan nazorat yo'qoladi; u tarqalishi va tahdid uchun ishlatilishi mumkin. 20. Motivatsion intervyudagi OARS ko'nikmalariga nima kiradi? A) Ochiq savollar, tasdiqlash, aks ettirish va umumlashtirish B) Ogohlantirish, ayblash, rad etish, sukut C) Test, tashxis, retsept, nazorat D) Buyruq, talab, jazo, mukofot To'g'ri javob: A) Ochiq savollar, tasdiqlash, aks ettirish va umumlashtirish ✔ Izoh: OARS: Open questions, Affirmations, Reflections, Summaries — motivatsion intervyuning asosiy texnikalari. 21. Rag'batlantirish, jazolash va musobaqa qaysi tarbiya metodlari guruhiga kiradi? A) Faoliyatni rag'batlantirish metodlari B) Ongni shakllantirish metodlari C) Ko'rgazmali metodlar D) Tadqiqot metodlari To'g'ri javob: A) Faoliyatni rag'batlantirish metodlari ✔ Izoh: Rag'batlantiruvchi metodlar xulqni mustahkamlash yoki tuzatish uchun tashqi va ichki turtki beradi. 22. Muayyan mavzu bo'yicha ikki jamoa qarama-qarshi pozitsiyani asoslab himoya qiladigan metod qaysi? A) Debat B) Insert C) Diktant D) Klaster To'g'ri javob: A) Debat ✔ Izoh: Debatda o'quvchilar dalil keltirish, tinglash va qarshi fikrga javob berish ko'nikmalarini rivojlantiradi. 23. Sekstorshn (sextortion) nima? A) Intim rasmlarni tarqatish bilan tahdid qilib, biror narsa talab qilish B) Shaxsiy fayllarni bulutli xotiraga zaxiralash C) Ijtimoiy tarmoqda pullik reklama joylashtirish D) Onlayn o'yinda katta pul yutug'ini qo'lga kiritib, uni yechib olish To'g'ri javob: A) Intim rasmlarni tarqatish bilan tahdid qilib, biror narsa talab qilish ✔ Izoh: Sekstorshn qurbon bo'lgan bola aybdor emas; u talabga bo'ysunmasdan darhol kattalar va vakolatli organlarga murojaat qilishi kerak. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 206 24. Ta'lim va tarbiyaning qanday xususiyati qonun tamoyillarida qayd etilgan? A) Insonparvar va demokratik B) Tijoriy va raqobatli C) Avtoritar va qat'iy D) Mafkuraviy va partiyaviy To'g'ri javob: A) Insonparvar va demokratik✔ Izoh: Qonun ta'lim va tarbiyaning insonparvarlik va demokratik xususiyatini asosiy tamoyil sifatida belgilaydi. 25. O'quv yili davomida o'quvchilar dam oladigan davr qanday ataladi? A) Akkreditatsiya B) Sessiya C) Attestatsiya D) Ta'til To'g'ri javob: D) Ta'til ✔ Izoh: Ta'til — o'quv yili davomida va yozda belgilangan dam olish davri. 26. STEAM yondashuvi qaysi sohalarni birlashtiradi? A) Ona tili, adabiyot, chet tili, tarix va san'atni B) Tarix, huquq, iqtisodiyot, falsafa va tilni C) Sport, musiqa, tarix, adabiyot va geografiyani D) Fan, texnologiya, muhandislik, san'at va matematikani To'g'ri javob: D) Fan, texnologiya, muhandislik, san'at va matematikani ✔ Izoh: STEAM — fan, texnologiya, muhandislik, san'at va matematikani integratsiyalashgan holda o'rgatish. 27. Kuchli va qisqa muddatli, ongni qamrab oladigan, nazorati qiyin emotsional holat qanday ataladi? A) Kayfiyat B) Affekt C) Ehtiros D) Hissiy fon To'g'ri javob: B) Affekt ✔ Izoh: Affekt to'satdan paydo bo'lib, tez o'tib ketadi va bu vaqtda o'zini nazorat qilish keskin pasayadi. 28. Faol tinglashning belgisi qaysi? A) Suhbat davomida telefon bilan band bo'lish B) Suhbatdosh fikrini qayta ifodalab, aniqlashtiruvchi savollar berish C) Faqat o'z fikrini isbotlashga harakat qilib, tez javob berish D) Suhbatdoshning gapini tez-tez bo'lib turish To'g'ri javob: B) Suhbatdosh fikrini qayta ifodalab, aniqlashtiruvchi savollar berish ✔ Izoh: Faol tinglashda suhbatdosh so'zlari qayta ifodalanadi, his-tuyg'ulari aks ettiriladi va savollar beriladi. 29. Mahalla bilan o'quvchi haqida ma'lumot almashishda maxfiylik qanday saqlanadi? A) Ma'lumot mahallaning ijtimoiy tarmoq guruhiga joylanadi B) Faqat bola manfaati uchun zarur ma'lumot, belgilangan tartibda beriladi C) Ma'lumot mahalla yig'inida ochiq e'lon qilinadi D) Mahallaga bola haqidagi har qanday ma'lumot so'rov bo'yicha to'liq beriladi To'g'ri javob: B) Faqat bola manfaati uchun zarur ma'lumot, belgilangan tartibda beriladi ✔ Izoh: Hamkorlikda ham shaxsiy ma'lumotlar faqat zarur hajmda va bola manfaati uchun bo'lishiladi. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 207 30. O'qituvchi o'quvchilar oldida tajriba yoki jarayonni ko'rsatib, uning mohiyatini ochib beradigan metod qanday ataladi? A) Insho B) Namoyish (demonstratsiya) C) Anketa D) Diktant To'g'ri javob: B) Namoyish (demonstratsiya)✔ Izoh: Namoyish metodida o'quvchilar real jarayon yoki tajribani bevosita kuzatib, uning mohiyatini anglaydi. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 208 Suhbat bileti 1 Suhbat savollari (5 ta savol, tayyorlanish — 10 daqiqa) 1. Kichik maktab yoshidagi (7–10 yosh) bolalarning asosiy psixologik xususiyatlari qanday va maslahatchi buni ishida qanday hisobga oladi? Namunaviy javob / yechim:✔ Kichik maktab yoshi — bolaning yetakchi faoliyati o'yindan o'qishga o'tadigan davr. Asosiy xususiyatlar: birinchidan, diqqat hali beqaror, ixtiyorsiz diqqat ustun, bola 15–20 daqiqadan ortiq bir ishga to'liq jamlana olmaydi. Ikkinchidan, tafakkur ko'rgazmali-obrazli, mavhum tushunchalar misol va ko'rgazma orqali yaxshi o'zlashadi. Uchinchidan, o'qituvchi obro'si juda yuqori, bola o'zini kattalar bahosi orqali baholaydi. To'rtinchidan, o'z xatti-harakatini boshqarish (ixtiyoriylik) endi shakllanmoqda. Maslahatchi uchun amaliy xulosalar: mashg'ulotlarni qisqa, o'yin elementlari bilan tashkil etish; o'qituvchilarga bahoni bola shaxsiga emas, harakatiga qaratishni tavsiya qilish; muvaffaqiyat holatlarini yaratish. Masalan, 2-sinf o'quvchisidagi xavotirni rasm chizish yoki ertak orqali aniqlash to'g'ridan-to'g'ri savoldan samaraliroq. 2. Nizo (konflikt) nima? Maktabda uchraydigan nizolarning turlarini sanab bering. Namunaviy javob / yechim: ✔ Nizo — ikki yoki undan ortiq tomonning manfaatlari, qadriyatlari yoki maqsadlari to'qnashuvi natijasida yuzaga keladigan, salbiy hissiyotlar bilan kechadigan qarama-qarshilik. Maktabda quyidagi turlari ko'p uchraydi: shaxs ichidagi nizo (masalan, o'quvchi ota-ona istagi va o'z qiziqishi orasida qolishi); shaxslararo nizo (o'quvchi–o'quvchi, o'quvchi–o'qituvchi, o'qituvchi–ota-ona); shaxs va guruh o'rtasidagi nizo (sinf bir o'quvchini chetlatishi); guruhlararo nizo (ikki sinf yoki guruhcha o'rtasida). Nizoning o'zi har doim yomon emas: to'g'ri boshqarilsa, munosabatlarni aniqlashtiradi va o'sishga turtki beradi. Maslahatchi nizoni tahlil qilishda uning sababini, ishtirokchilarini va bosqichini (yashirin, ochiq, avj olish, yechim) aniqlaydi hamda shunga mos aralashuv usulini tanlaydi. 3. BMTning Bola huquqlari to'g'risidagi konvensiyasining asosiy tamoyillarini izohlang. Namunaviy javob / yechim: ✔ Bola huquqlari to'g'risidagi konvensiya — 18 yoshga to'lmagan har bir shaxsning fuqarolik, ijtimoiy, iqtisodiy va madaniy huquqlarini belgilovchi xalqaro hujjat; O'zbekiston uni ratifikatsiya qilgan. Uning to'rtta umumiy tamoyili bor: birinchi — kamsitmaslik, ya'ni barcha bolalar jinsi, millati, sog'lig'i, oilaviy ahvolidan qat'i nazar teng huquqqa ega; ikkinchi — bolaning manfaatlari ustuvorligi, bolaga tegishli har qanday qarorda uning manfaati birinchi o'ringa qo'yiladi; uchinchi — yashash, omon qolish va rivojlanish huquqi; to'rtinchi — bolaning fikrini hurmat qilish, ya'ni bola o'ziga tegishli masalalarda fikr bildiradi va u yoshiga mos ravishda inobatga olinadi. Maslahatchi uchun bu amaliyotda o'quvchi haqida qaror qabul qilishda uning o'zini tinglash, hech bir bolani chetlatmaslik va har doim bolaning xavfsizligi va farovonligini ustun qo'yishni anglatadi. 4. Kiberbulling nima va u oddiy bullingdan nimasi bilan farq qiladi? Namunaviy javob / yechim: ✔ Kiberbulling — raqamli vositalar (messenjerlar, ijtimoiy tarmoqlar, o'yin platformalari) orqali bir shaxsni qasddan va takroran kamsitish, qo'rqitish yoki obro'sizlantirish. Shakllari: haqoratli xabarlar, masxara qiluvchi rasm yoki video tarqatish, guruh chatidan chiqarib tashlash, soxta sahifa ochish, shaxsiy ma'lumotni oshkor qilish. Oddiy bullingdan farqlari: birinchidan, u sutka davomida davom etadi, bola uyda ham o'zini xavfsiz his qilmaydi; ikkinchidan, auditoriya juda katta va kontent tez tarqaladi; uchinchidan, tajovuzkor anonim bo'lishi mumkin, bu esa unga jazosizlik hissini beradi; to'rtinchidan, tarqalgan kontentni to'liq o'chirish qiyin. Shu bilan birga, kiberbullingning dalilini saqlash osonroq. Maslahatchi o'quvchiga skrinshot olish, javob qaytarmaslik, tajovuzkorni bloklash va platformaga shikoyat yuborishni o'rgatadi. 5. O'quvchi bir haftadan beri darsga kelmay qo'ydi. Maslahatchi sifatida qanday harakat qilasiz? Namunaviy javob / yechim: ✔ Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 209 Uzoq muddatli dars qoldirish bola hayotida jiddiy muammo borligining signali bo'lishi mumkin, shuning uchun tez, ammo ehtiyotkor harakat kerak. Qadamlar: 1) Sinf rahbaridan davomat, so'nggi baholar va xulq-atvordagi o'zgarishlar haqida ma'lumot olaman. 2) Shu kuni ota-ona bilan bog'lanaman: bola uydami, kasalmi, ota-ona uning maktabga kelmayotganini biladimi. 3) Agar ota-ona bilmasa yoki bog'lanib bo'lmasa, maktab ma'muriyatini xabardor qilaman va belgilangan tartibda tegishli mutaxassislarni jalb qilamiz. 4) Bola bilan alohida, xotirjam suhbat o'tkazaman: sabab bulling, o'qishdagi qiyinchilik, oilaviy muammo yoki sog'liq bo'lishi mumkin. 5) Sababga qarab reja tuzaman: o'qituvchilar bilan qo'shimcha yordam, sinfdagi munosabatlar ustida ishlash yoki ota-ona bilan maslahat. 6) Bolaning qaytishini kuzatib boraman va natijani hujjatlashtiraman. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 210 Suhbat bileti 2 Suhbat savollari (5 ta savol, tayyorlanish — 10 daqiqa) 1. O'smirlik davrining asosiy psixologik xususiyatlari va «o'smirlik inqirozi» nimada namoyon bo'ladi? Namunaviy javob / yechim:✔ O'smirlik (taxminan 11–15 yosh) — bolalikdan kattalikka o'tish davri bo'lib, unda jismoniy, gormonal va ijtimoiy o'zgarishlar bir vaqtda kechadi. Asosiy xususiyatlar: «kattalik hissi» paydo bo'ladi, o'smir mustaqillik va hurmat talab qiladi; yetakchi faoliyat tengdoshlar bilan muloqotga aylanadi; o'z-o'zini anglash, tashqi ko'rinishga e'tibor kuchayadi; hissiyotlar keskin va beqaror. Inqiroz kattalar nazoratiga qarshilik, qaysarlik, ota-ona bilan nizolar, bahoga befarqlik ko'rinishida namoyon bo'ladi. Bu normal rivojlanish bosqichi, ammo kattalarning noto'g'ri munosabati uni chuqurlashtiradi. Maslahatchi ota- onalar va o'qituvchilarga buyruq o'rniga muloqot, tanlov imkoniyatini berish, o'smirni boshqalar oldida tanqid qilmaslikni tavsiya etadi. Masalan, sinf soatida o'smirlarga mas'uliyatli vazifa berish ularning kattalik ehtiyojini ijobiy yo'naltiradi. 2. Tomas–Kilmann modeli bo'yicha nizoda xulq-atvorning beshta strategiyasini tushuntiring. Namunaviy javob / yechim: ✔ Tomas–Kilmann modeli nizodagi xulq-atvorni ikki o'lchov — o'z manfaatiga intilish va boshqaning manfaatini hisobga olish — asosida tasniflaydi. Beshta strategiya: 1) Raqobat — o'z fikrini har qanday holda o'tkazish; favqulodda, tez qaror kerak bo'lganda o'rinli. 2) Moslashish — o'z manfaatidan voz kechib, boshqaga yon berish; munosabat masalaning o'zidan muhimroq bo'lganda qo'llanadi. 3) Chetlanish — nizodan qochish; vaqtincha, hissiyotlar bosilishi uchun foydali, lekin doimiy ishlatilsa muammo yig'iladi. 4) Murosa — har ikki tomon qisman yon beradi. 5) Hamkorlik — ikkala tomon manfaatini to'liq qondiruvchi yechim izlash; eng samarali, lekin vaqt talab qiladi. Maslahatchi o'quvchilarga vaziyatga mos strategiyani tanlashni o'rgatadi; masalan, mediatsiyada tomonlarni aynan hamkorlikka yo'naltiradi. 3. «Bolaning manfaatlari ustuvorligi» tamoyili maktab amaliyotida nimani anglatadi? Namunaviy javob / yechim: ✔ Bu tamoyilga ko'ra, bolaga taalluqli har qanday qaror qabul qilinganda — u maktab ma'muriyati, o'qituvchi, ota-ona yoki davlat organi tomonidan bo'lsin — eng avvalo bolaning xavfsizligi, sog'lig'i, rivojlanishi va farovonligi hisobga olinadi. Kattalarning qulayligi, maktab reytingi yoki an'analar bola manfaatidan ustun qo'yilmaydi. Amaliy misollar: o'quvchini boshqa sinfga o'tkazish masalasi ko'rilganda uning moslashuvi va fikri inobatga olinadi; intizomiy chora tanlanganda bola ta'lim olish huquqidan mahrum qilinmaydi; ota-onalar nizosida maslahatchi biror tomonni emas, bolani himoya qiladi. Maslahatchi har bir murakkab holatda o'ziga «Bu qaror bolaga qanday ta'sir qiladi?» degan savolni berishi va qarorni asoslab hujjatlashtirishi lozim. 4. Shaxsiy ma'lumot nima va o'quvchilarga uni internetda himoya qilishni qanday o'rgatasiz? Namunaviy javob / yechim: ✔ Shaxsiy ma'lumot — shaxsni aniqlash imkonini beruvchi har qanday axborot: to'liq ism, tug'ilgan sana, uy manzili, telefon raqami, maktab va sinf, hujjat ma'lumotlari, rasmlar, joylashuv. Internetga bir marta joylangan ma'lumotni to'liq qaytarib olish deyarli imkonsiz, u firibgarlik, ta'qib yoki shantaj uchun ishlatilishi mumkin. O'quvchilarga quyidagi qoidalarni o'rgataman: profilni yopiq qilish; manzil, telefon, maktab nomini ochiq yozmaslik; rasmda uy yoki maktab belgilari ko'rinmasligini tekshirish; geolokatsiya funksiyasini o'chirish; notanish odamlarga ma'lumot bermaslik; «sovg'a yutdingiz» kabi so'rovnomalarda ma'lumot kiritmaslik. Mashg'ulotda o'quvchilar o'z profillarini birgalikda tekshirib, xavfli ma'lumotlarni topish mashqini bajarishi samarali. 5. Ota-ona maktabga kelib, farzandiga o'qituvchi adolatsiz baho qo'yganidan qattiq shikoyat qildi. Qanday yo'l tutasiz? Namunaviy javob / yechim: ✔ Maqsad — nizoni avj oldirmasdan, bola manfaatini saqlagan holda hal qilish. Qadamlar: 1) Ota-onani xotirjam joyda qabul qilaman, gapini to'liq tinglayman, hissiyotini tan olaman: «Farzandingiz uchun Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 211 xavotirda ekaningizni tushunaman». 2) Faktlarni aniqlayman: qaysi fan, qaysi baho, qanday mezon asosida. Hech bir tomonni oldindan ayblamayman. 3) O'qituvchi bilan alohida gaplashib, baholash mezonlari va ishni ko'rib chiqaman. 4) Zarur bo'lsa, ota-ona, o'qituvchi va ma'muriyat vakili ishtirokida uchrashuv tashkil qilaman, men vositachi sifatida qatnashaman. 5) Baho mezonlarga mos bo'lsa, ota- onaga tushuntiriladi va bolaga natijani yaxshilash rejasi taklif etiladi; xato bo'lsa, belgilangan tartibda tuzatiladi. 6) Bolaning o'zi bilan ham gaplashib, uni qo'llab-quvvatlayman va natijani qayd etaman. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 212 Suhbat bileti 3 Suhbat savollari (5 ta savol, tayyorlanish — 10 daqiqa) 1. L. S. Vygotskiyning «yaqin rivojlanish zonasi» tushunchasini tushuntiring va ta'limdagi ahamiyatini ko'rsating. Namunaviy javob / yechim:✔ Yaqin rivojlanish zonasi — bola mustaqil bajara oladigan vazifalar darajasi bilan kattalar yoki tajribaliroq tengdosh yordamida bajara oladigan vazifalar darajasi orasidagi masofa. Vygotskiy fikricha, ta'lim rivojlanishdan oldinda yurishi kerak, ya'ni bola allaqachon biladigan emas, yordam bilan uddalaydigan vazifalar uni rivojlantiradi. Bundan «tayanch» (scaffolding) g'oyasi kelib chiqadi: o'qituvchi dastlab ko'proq yordam beradi, keyin uni asta-sekin kamaytiradi. Amaliy ahamiyati: vazifalar juda oson bo'lsa zerikish, juda qiyin bo'lsa xavotir va qochish paydo bo'ladi. Maslahatchi o'quvchining bilish qiyinchiliklarini o'rganishda faqat natijaga emas, u qanday yordam bilan vazifani bajarishiga qaraydi. Masalan, juftlikda ishlash, namunali yechim, bosqichma-bosqich ko'rsatmalar zaif o'quvchini yaqin rivojlanish zonasida ushlab turadi. 2. Maktab mediatsiyasi nima va u qanday bosqichlarda o'tkaziladi? Namunaviy javob / yechim: ✔ Mediatsiya — nizolashayotgan tomonlarga betaraf uchinchi shaxs (mediator) yordamida o'zaro maqbul kelishuvga erishishga ko'maklashuvchi ixtiyoriy jarayon. Mediator qaror chiqarmaydi va hech kimni ayblamaydi, u muloqotni tashkil qiladi. Asosiy tamoyillar: ixtiyoriylik, betaraflik, konfidensiallik, tomonlarning tengligi. Bosqichlari: 1) Tayyorgarlik — har bir tomon bilan alohida suhbat, rozilik olish. 2) Kirish — qoidalarni kelishish: gapni bo'lmaslik, haqoratsiz gapirish. 3) Har bir tomonning hikoyasi va hissiyotlari tinglanadi. 4) Manfaatlarni aniqlash — «nima istaysiz» emas, «nima uchun bu siz uchun muhim». 5) Variantlarni birgalikda izlash. 6) Kelishuvni aniq va yozma shaklda qayd etish. 7) Keyinroq bajarilishini kuzatish. Maktabda tengdoshlar mediatsiyasini ham joriy etish mumkin: o'qitilgan katta sinf o'quvchilari kichiklar nizosida vositachi bo'ladi. 3. Ta'lim olish huquqi va umumiy o'rta ta'limning majburiyligi maslahatchi faoliyatiga qanday aloqador? Namunaviy javob / yechim: ✔ O'zbekistonda har kimning ta'lim olish huquqi Konstitutsiya va ta'lim to'g'risidagi qonunchilik bilan kafolatlangan, umumiy o'rta ta'lim esa majburiy hisoblanadi. Davlat ta'limning bepul va ochiq bo'lishini, ota-onalar esa farzandining ta'lim olishini ta'minlash majburiyatini oladi. Maslahatchi faoliyatiga aloqasi: birinchidan, maktabga kelmayotgan yoki o'qishni tashlab ketish xavfidagi o'quvchilarni erta aniqlash va qaytarish uning asosiy vazifalaridan; ikkinchidan, hech bir bola sog'lig'i, nogironligi, oilaviy ahvoli yoki xulq-atvori sababli ta'limdan chetlatilmasligi kerak; uchinchidan, intizomiy choralar bolani ta'limdan mahrum qilmasligi lozim. Masalan, bola oila boqish uchun ishlashga majbur bo'lsa, maslahatchi ma'muriyat va ijtimoiy xizmatlar bilan hamkorlikda oilaga yordam yo'llarini izlaydi. 4. Kuchli parol qanday bo'ladi va ikki bosqichli autentifikatsiya nima uchun kerak? Namunaviy javob / yechim: ✔ Parol — akkauntni begonalardan himoya qiluvchi asosiy to'siq. Kuchli parol kamida 12 belgidan iborat, katta-kichik harflar, raqam va belgilarni o'z ichiga oladi, ism, tug'ilgan sana, «123456» kabi taxmin qilish oson ma'lumotlarga asoslanmaydi. Qulay usul — bir nechta tasodifiy so'zdan iborat parol-ibora. Har bir xizmat uchun alohida parol ishlatish kerak, aks holda bitta sayt buzilsa, barcha akkauntlar xavf ostida qoladi. Parolni hech kimga, hatto eng yaqin do'stga ham aytmaslik lozim. Ikki bosqichli autentifikatsiya — paroldan tashqari SMS-kod yoki ilova orqali qo'shimcha tasdiq so'rash; parol o'g'irlansa ham akkauntga kirib bo'lmaydi. Mashg'ulotda o'quvchilar bilan Telegram va boshqa ilovalarda ikki bosqichli himoyani birgalikda yoqish amaliy samara beradi. 5. Sinfda bir o'quvchini muntazam masxara qilishyapti, unga laqab qo'yib, guruh ishiga qo'shishmayapti. Maslahatchi sifatida harakatlaringiz? Namunaviy javob / yechim: ✔ Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 213 Bu bulling belgilari: takroriylik, kuchlar nomutanosibligi va qasddan kamsitish. Qadamlar: 1) Jabrlanuvchi bilan alohida, xavfsiz sharoitda gaplashaman, uni tinglayman, aybdor emasligini va yordam berilishini aytaman. 2) Faktlarni yig'aman: kim, qachon, qayerda, guvohlar kimlar; sinf rahbari va o'qituvchilardan kuzatuv so'rayman. 3) Tashabbuskorlar bilan alohida suhbat o'tkazaman, xatti-harakatning qabul qilinmasligini aniq aytaman, lekin ularni shaxs sifatida kamsitmayman, sababini tushunishga harakat qilaman. 4) Har ikki tomonning ota-onalarini xabardor qilaman. 5) Sinf bilan bullingga qarshi mashg'ulot o'tkazaman, kuzatuvchilar qanday yordam bera olishini muhokama qilamiz. 6) Jabrlanuvchini kuzatib boraman, uning sinfdagi ijtimoiy mavqeini mustahkamlash uchun imkoniyatlar yarataman. 7) Hammasini hujjatlashtiraman va ma'muriyatni xabardor qilaman. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 214 Suhbat bileti 4 Suhbat savollari (5 ta savol, tayyorlanish — 10 daqiqa) 1. Ichki va tashqi motivatsiya o'rtasidagi farq nima? O'quvchida ichki motivatsiyani qanday rivojlantirish mumkin? Namunaviy javob / yechim:✔ Motivatsiya — faoliyatga undovchi kuch. Ichki motivatsiyada o'quvchi ishni uning o'zi qiziq, mazmunli bo'lgani uchun bajaradi; tashqi motivatsiyada esa baho, maqtov, sovg'a yoki jazodan qochish uchun. Tashqi rag'batlar qisqa muddatda ishlaydi, ammo haddan tashqari ko'p bo'lsa, ichki qiziqishni so'ndirishi mumkin. O'z-o'zini belgilash nazariyasiga ko'ra, ichki motivatsiya uchta ehtiyoj qondirilganda o'sadi: mustaqillik (tanlov imkoniyati), malakalilik (uddalay olish hissi) va bog'liqlik (iliq munosabatlar). Amaliy usullar: vazifada tanlov berish; maqsadni kichik, erishiladigan qadamlarga bo'lish; mavzuni o'quvchi hayoti bilan bog'lash; natijani emas, sa'y-harakatni maqtash; xatoni o'rganish imkoniyati sifatida ko'rsatish. Masalan, matematikani sevmaydigan o'quvchiga uning qiziqishi — futbol statistikasi orqali masala berish. 2. Faol tinglash nima? Uning asosiy texnikalarini misollar bilan ayting. Namunaviy javob / yechim: ✔ Faol tinglash — suhbatdoshni nafaqat eshitish, balki uning fikr va hissiyotlarini tushunganingizni ko'rsatish orqali ishonch yaratuvchi muloqot usuli. U maslahat suhbatining asosiy vositasidir. Texnikalar: 1) Diqqatni ko'rsatish — ko'z bilan aloqa, bosh irg'ash, gapni bo'lmaslik. 2) Parafraz — eshitganini o'z so'zi bilan qaytarish: «Demak, sen o'zingni sinfda yolg'iz his qilyapsan». 3) Hissiyotni aks ettirish: «Bu seni juda xafa qilganga o'xshaydi». 4) Aniqlashtiruvchi savollar: «Bu qachon boshlangan?». 5) Ochiq savollar — «ha» yoki «yo'q» bilan javob berib bo'lmaydigan. 6) Pauza — suhbatdoshga o'ylash uchun vaqt berish. 7) Xulosalash. Faol tinglashda maslahat berishga, baho berishga va o'z tajribasini aytishga shoshilmaslik muhim. 3. Bolani zo'ravonlikning barcha shakllaridan himoya qilish majburiyati maktab xodimlariga nimani yuklaydi? Namunaviy javob / yechim: ✔ Bola huquqlari to'g'risidagi xalqaro va milliy qonunchilik bolani jismoniy, ruhiy, jinsiy zo'ravonlikdan, e'tiborsizlik va ekspluatatsiyadan himoya qilishni talab qiladi. Maktab xodimlari bola bilan har kuni uchrashgani uchun zo'ravonlik belgilarini birinchi bo'lib sezishi mumkin. Ularning majburiyatlari: zo'ravonlik belgilarini (tushuntirib bo'lmaydigan jarohatlar, qo'rquv, keskin xulq o'zgarishi, ochlik, qarovsizlik) bilish; shubha tug'ilganda e'tiborsiz qoldirmaslik; belgilangan tartibda ma'muriyatni va vakolatli organlarni xabardor qilish; bolani qayta jarohatlamaslik — ko'p marta so'roq qilmaslik, ayblamaslik; ma'lumot maxfiyligini saqlash. Muhim: maslahatchi tergovchi emas, uning vazifasi dalil yig'ish emas, balki bolani tinglash, xavfsizligini ta'minlash va mutaxassislarga yo'naltirish. 4. Fishing nima va o'quvchilarni undan qanday himoya qilish mumkin? Namunaviy javob / yechim: ✔ Fishing — firibgarlar ishonchli tashkilot, do'st yoki mashhur xizmat nomidan soxta xabar, havola yoki sahifa yuborib, parol, karta ma'lumotlari, SMS-kod kabi maxfiy ma'lumotlarni qo'lga kiritish usuli. Bolalar orasida ko'p uchraydigan ko'rinishlari: «bepul o'yin valyutasi», «Premium obuna sovg'a», «tanlovda yutdingiz», do'st nomidan «ovoz ber» havolasi. Belgilari: shoshiltirish («1 soat ichida»), juda yaxshi taklif, manzildagi g'alati harflar, kod yoki parol so'rash. Himoya qoidalari: noma'lum havolalarni ochmaslik; SMS-kodni hech kimga aytmaslik; sayt manzilini qo'lda kiritish; shubhali xabar haqida kattalarga aytish; ikki bosqichli himoyani yoqish. Mashg'ulotda haqiqiy va soxta xabarlar namunalarini solishtirish mashqi o'quvchilarda amaliy ko'nikma hosil qiladi. 5. O'quvchining bilagida o'zini kesgan izlarni ko'rib qoldingiz. Qanday harakat qilasiz? Namunaviy javob / yechim: ✔ O'zini jarohatlash — kuchli ruhiy og'riq bilan kurashishning xavfli usuli va jiddiy yordam talab qiluvchi signal. Qadamlar: 1) Xotirjamlikni saqlayman, qo'rquv, g'azab yoki hayratni ko'rsatmayman, boshqalar Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 215 oldida gapirmayman. 2) O'quvchini alohida, xavfsiz joyga taklif qilaman va g'amxo'rlik bilan gaplashaman: «Bilagingdagi izlarni ko'rdim, sen haqingda qayg'uryapman». 3) Ayblamasdan tinglayman, «bunday qilma» deb buyruq bermayman. 4) Xavf darajasini aniqlash uchun to'g'ridan-to'g'ri so'rayman: o'zini o'ldirish haqida o'ylaganmi. 5) Bu holatda maxfiylikni to'liq saqlay olmasligimni ochiq tushuntiraman, chunki hayot xavfi bor. 6) Jarohat yangi bo'lsa, tibbiyot xodimini jalb qilaman. 7) Ma'muriyat va ota-onani xabardor qilaman, psixolog yoki psixiatrga yo'naltiraman. 8) Muntazam kuzatib boraman va hammasini hujjatlashtiraman. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 216 Suhbat bileti 5 Suhbat savollari (5 ta savol, tayyorlanish — 10 daqiqa) 1. E. Eriksonning psixososial rivojlanish nazariyasi bo'yicha maktab yoshiga to'g'ri keladigan bosqichlarni tavsiflang. Namunaviy javob / yechim:✔ Erikson shaxs rivojlanishini sakkiz bosqichga ajratgan, har birida shaxs hal qilishi kerak bo'lgan asosiy ziddiyat mavjud. Maktab yoshiga ikki bosqich to'g'ri keladi. Birinchisi — «mehnatsevarlik yoki o'zini past his qilish» (taxminan 6–12 yosh): bola o'qish, mehnat va ko'nikmalarni egallash orqali o'zining malakali ekanini his qilishi kerak. Muvaffaqiyatsizliklar va doimiy tanqid esa «men uddalay olmayman» degan ishonchni shakllantiradi. Ikkinchisi — «o'zlikni anglash yoki rollarning chalkashishi» (o'smirlik): o'smir «Men kimman?», «Kim bo'lmoqchiman?» savollariga javob izlaydi, turli rollarni sinab ko'radi. Maslahatchi uchun xulosa: kichik sinflarda muvaffaqiyat vaziyatlarini yaratish, o'smirlarga esa o'zini sinab ko'rish uchun xavfsiz imkoniyatlar — to'garaklar, loyihalar, kasbga yo'naltirish mashg'ulotlari berish muhim. 2. Bulling nima? Uning turlari va ishtirokchilarini sanab bering. Namunaviy javob / yechim: ✔ Bulling — bir yoki bir guruh shaxs tomonidan kuchsizroq shaxsga nisbatan qasddan va takroran qilinadigan tajovuz. Uning uchta asosiy belgisi: qasddanlik, takroriylik va kuchlar nomutanosibligi. Bitta janjal yoki teng kuchlilar o'rtasidagi nizo bulling hisoblanmaydi. Turlari: jismoniy (urish, itarish, buyumlarini buzish), og'zaki (haqorat, laqab, masxara), ijtimoiy yoki relyatsion (chetlatish, g'iybat tarqatish, boshqalarni do'stlashmaslikka undash) va kiberbulling. Ishtirokchilar: tajovuzkor, jabrlanuvchi, yordamchilar, qo'llab-quvvatlovchilar (kulib turuvchilar), befarq kuzatuvchilar va himoyachilar. Tadqiqotlar ko'rsatishicha, kuzatuvchilarning munosabati bullingni to'xtatishda hal qiluvchi rol o'ynaydi. Shuning uchun maslahatchi profilaktika ishini butun sinf bilan, ayniqsa kuzatuvchilarni himoyachiga aylantirishga qaratadi. 3. Kamsitmaslik tamoyili maktab hayotida qanday namoyon bo'lishi kerak? Namunaviy javob / yechim: ✔ Kamsitmaslik — har bir bola jinsi, millati, tili, dini, ijtimoiy kelib chiqishi, sog'lig'i, nogironligi, oilaviy ahvoli va boshqa belgilaridan qat'i nazar teng huquq va imkoniyatlarga ega bo'lishini anglatuvchi tamoyil. U Konstitutsiya va Bola huquqlari to'g'risidagi konvensiyada mustahkamlangan. Maktab hayotida namoyon bo'lishi: qabul va sinflarga taqsimlashda teng yondashuv; to'garaklar, tanlovlar va tadbirlarda barcha uchun ochiq imkoniyat; o'qituvchilarning baholashda xolisligi; kam ta'minlangan oila farzandlarini masxara qilishga yo'l qo'ymaslik; nogironligi bo'lgan o'quvchilarga moslashtirilgan sharoit. Maslahatchi yashirin kamsitishga ham e'tibor beradi, masalan, «bu oiladan yaxshi o'quvchi chiqmaydi» kabi stereotiplarga. Bunday holatlarda u o'qituvchilar bilan suhbat va treninglar o'tkazadi. 4. Bolalar uchun ekran vaqti me'yori haqida nima bilasiz va ota-onalarga qanday tavsiyalar berasiz? Namunaviy javob / yechim: ✔ Ekran vaqti — bolaning telefon, planshet, kompyuter va televizor oldida o'tkazgan vaqti. Xalqaro sog'liqni saqlash tavsiyalari kichik yoshdagi bolalar uchun ekranni keskin cheklashni, maktab yoshida esa o'quvdan tashqari ko'ngilochar ekran vaqtini nazorat qilishni maslahat beradi. Muhimi faqat daqiqalar emas, balki kontent sifati va ekran nimaning o'rnini egallayotgani: uyqu, jismoniy faollik, oila bilan muloqot. Ortiqcha ekran vaqti uyqu buzilishi, diqqat pasayishi, ko'z charchashi, harakatsizlik bilan bog'liq. Ota-onalarga tavsiyalar: oilaviy raqamli qoidalarni birgalikda kelishish; uxlashdan bir soat oldin ekranni o'chirish; yotoqxonada qurilma qoldirmaslik; ovqatlanish vaqtini «telefonsiz» qilish; o'zi namuna bo'lish; ekranni jazo yoki mukofot vositasiga aylantirmaslik. 5. Sinf rahbari sizga bir o'quvchi uyda kaltaklanayotganini aytganini xabar qildi. Harakatlaringiz qanday bo'ladi? Namunaviy javob / yechim: ✔ Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 217 Bu bola xavfsizligiga bevosita tahdid, shuning uchun kechiktirmasdan harakat qilish kerak. Qadamlar: 1) Sinf rahbaridan bola aynan nima deganini, qachon va qanday so'zlar bilan aytganini aniqlab, yozib olaman. 2) Bola bilan xavfsiz, maxfiy sharoitda bir marta, ehtiyotkorlik bilan gaplashaman; yo'naltiruvchi savollar bermayman, «nega aytmading» deb ayblamayman. 3) Unga gapirgani to'g'ri bo'lganini va kattalar yordam berishini aytaman, ammo sirni saqlashga va'da bermayman. 4) Ko'rinadigan jarohat bo'lsa, tibbiyot xodimi qayd etadi. 5) Darhol maktab rahbariyatini xabardor qilaman va belgilangan tartibda vakolatli organlarga — vasiylik va homiylik organi, ichki ishlar organlariga murojaat qilinadi. 6) Zo'ravonlikda gumon qilinayotgan ota-onaga mustaqil ravishda xabar bermayman, chunki bu bolaga xavf tug'dirishi mumkin. 7) Bolani keyingi bosqichlarda qo'llab-quvvatlayman va hammasini hujjatlashtiraman. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 218 Suhbat bileti 6 Suhbat savollari (5 ta savol, tayyorlanish — 10 daqiqa) 1. Jan Piajening kognitiv rivojlanish bosqichlarini qisqacha tavsiflang. Maktab yoshidagi bosqichlarga alohida to'xtaling. Namunaviy javob / yechim:✔ Piaje bola tafakkuri kattalarnikidan miqdor jihatidan emas, sifat jihatidan farq qilishini ko'rsatgan va to'rt bosqichni ajratgan: sensomotor (taxminan 0–2 yosh), operatsiyagacha (2–7 yosh), aniq operatsiyalar (7– 11 yosh) va formal operatsiyalar (11–12 yoshdan). Aniq operatsiyalar bosqichida bola mantiqiy fikrlay boshlaydi, saqlanish tushunchasini, tasniflash va tartiblashni egallaydi, ammo faqat aniq, ko'rinadigan narsalar asosida. Shuning uchun boshlang'ich sinfda ko'rgazmalilik va amaliy harakatlar muhim. Formal operatsiyalar bosqichida o'smir mavhum, gipotetik fikrlay oladi, «agar ... bo'lsa» tipidagi farazlarni tekshiradi, axloqiy va falsafiy savollarga qiziqadi. Maslahatchi uchun xulosa: tushuntirishlar va mashg'ulotlar bolaning tafakkur darajasiga mos bo'lishi kerak. Masalan, kichik o'quvchiga hissiyotlarni rasmlar orqali, o'smirga esa munozara orqali tushuntirish samaraliroq. 2. Stress nima? O'quvchilarga stress bilan kurashishning qanday sog'lom usullarini o'rgatish mumkin? Namunaviy javob / yechim: ✔ Stress — organizmning tahdid yoki yuqori talab sifatida qabul qilingan vaziyatga javob reaksiyasi. Qisqa muddatli o'rtacha stress safarbar qiladi, surunkali stress esa sog'liq, uyqu, diqqat va o'qishga zarar yetkazadi. O'quvchilarda belgilari: bosh yoki qorin og'rig'i, asabiylik, uyqu buzilishi, diqqatni jamlay olmaslik, ishtahaning o'zgarishi. Sog'lom kurashish usullari: chuqur nafas olish mashqlari (masalan, 4 soniya nafas olish, 4 soniya ushlab turish, 4 soniya chiqarish); jismoniy faollik; uyqu va ovqatlanish rejimi; katta vazifani kichik qismlarga bo'lish; tashvishlarni qog'ozga yozish; ishonchli odam bilan gaplashish. Nosog'lom usullar — qochish, o'zini yopish, ekranga «qochish», chekish — ham muhokama qilinishi kerak. Maslahatchi bu ko'nikmalarni guruh mashg'ulotlarida amaliy mashq qildiradi. 3. Bolaning o'z fikrini erkin bildirish va eshitilish huquqi maslahatchi ishida qanday amalga oshiriladi? Namunaviy javob / yechim: ✔ Bola huquqlari to'g'risidagi konvensiya bolaga o'ziga tegishli barcha masalalarda o'z fikrini erkin bildirish huquqini beradi, uning fikriga esa yoshi va yetukligiga mos ravishda ahamiyat beriladi. Bu bola har doim hal qiluvchi so'zga ega degani emas, ammo kattalar uni tinglashi va fikrini inobatga olishi shart. Maslahatchi ishida amalga oshirilishi: suhbatda bolaga gapirish uchun yetarli vaqt va xavfsiz sharoit yaratish; qaror qabul qilishdan oldin uning fikrini so'rash, masalan, sinfni almashtirish, kasb tanlash yoki yordam rejasi tuzishda; o'quvchilar o'zini o'zi boshqarish organlari va so'rovnomalar orqali maktab hayotiga ta'sir qilish imkonini berish; bolaga qaror va uning sabablarini tushunarli tilda tushuntirish. Masalan, maslahatchi sinf qoidalarini o'quvchilar bilan birgalikda ishlab chiqadi. 4. Feyk yangiliklar nima va o'quvchilarda media savodxonlikni qanday rivojlantirasiz? Namunaviy javob / yechim: ✔ Feyk yangilik — ataylab yoki bilmasdan tarqatiladigan yolg'on yoki buzib ko'rsatilgan axborot. U vahima, nafrat uyg'otish, tomosha yig'ish yoki firibgarlik maqsadida yaratiladi. Media savodxonlik — axborotni topish, tanqidiy baholash va mas'uliyat bilan tarqatish qobiliyati. O'quvchilarga o'rgatiladigan oddiy tekshiruv qadamlari: 1) Manba kim, u ishonchli tashkilotmi yoki noma'lum kanalmi? 2) Sana va kontekst — eski rasm yangi voqea sifatida berilmaganmi? 3) Boshqa ishonchli manbalar ham shuni yozyaptimi? 4) Sarlavha kuchli hissiyot uyg'otishga qaratilganmi? 5) Rasmni teskari qidiruv orqali tekshirish. Asosiy qoida: tekshirilmagan xabarni «ulashish» tugmasini bosishdan oldin to'xtab o'ylash. Mashg'ulotda o'quvchilar real va soxta xabarlar namunalarini guruhlarda tahlil qiladi. 5. Maktabga yangi kelgan 6-sinf o'quvchisi bir oydan beri hech kim bilan do'stlasha olmayapti, tanaffuslarda yolg'iz qolyapti. Nima qilasiz? Namunaviy javob / yechim: ✔ Yangi muhitga moslashish vaqt talab qiladi, ammo bir oylik yolg'izlik e'tibor berishni talab etadi. Qadamlar: 1) Sinf rahbari va o'qituvchilardan kuzatuv ma'lumotlarini olaman: bola darsda qanday, uni Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 219 masxara qilishmayaptimi. 2) O'quvchi bilan norasmiy, iliq suhbat o'tkazaman: avvalgi maktabi, qiziqishlari, hozirgi hissiyotlari haqida so'rayman. 3) Zarur bo'lsa, xavotir va o'ziga ishonch darajasini oddiy metodikalar bilan o'rganaman. 4) Qiziqishlariga mos to'garakka jalb qilaman, chunki umumiy faoliyat do'stlikning eng tabiiy yo'li. 5) Sinf rahbari bilan birga guruhli ishlarda uni ochiqroq, mehribon o'quvchilar bilan bir guruhga qo'yish yoki «hamroh» tayinlashni kelishamiz. 6) Sinf bilan jamoaviy mashqlar o'tkazaman. 7) Ota-ona bilan bog'lanib, uydagi holatini bilaman. 8) Bir necha haftadan so'ng natijani qayta baholayman. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 220 Suhbat bileti 7 Suhbat savollari (5 ta savol, tayyorlanish — 10 daqiqa) 1. Inklyuziv ta'lim nima va maktab maslahatchisining undagi roli qanday? Namunaviy javob / yechim:✔ Inklyuziv ta'lim — alohida ta'lim ehtiyojlari bo'lgan bolalar, jumladan nogironligi bo'lgan bolalarning tengdoshlari bilan birga oddiy maktabda, ularning ehtiyojlariga moslashtirilgan sharoitda o'qishi. Uning asosida har bir bola qadrli va o'qishga qodir degan g'oya yotadi. Inklyuziya faqat bolani sinfga joylashtirish emas: dastur, baholash, muhit va munosabatlarni moslashtirishni talab qiladi. Maslahatchining roli: bolaning kuchli tomonlari va ehtiyojlarini o'rganishda ishtirok etish; o'qituvchilar bilan individual yondashuv rejasini tuzish; sinfda qabul qiluvchi muhit yaratish, tengdoshlarni tayyorlash; masxara va chetlatishning oldini olish; ota-onalarni qo'llab-quvvatlash va ularni boshqa mutaxassislar bilan bog'lash. Masalan, eshitishda muammosi bor o'quvchi uchun oldingi partaga o'tirish va yozma ko'rsatmalar berishni tavsiya qilish. 2. Xavotir (anksiyete) belgilarini qanday aniqlaysiz va xavotirli o'quvchiga qanday yordam berasiz? Namunaviy javob / yechim: ✔ Xavotir — kelajakdagi noaniq tahdidni kutish bilan bog'liq noxush hissiy holat. Ma'lum darajadagi xavotir normal, ammo u kundalik faoliyatga xalaqit bersa, yordam kerak. Belgilari: hissiy — doimiy tashvish, qo'rquv, asabiylik; jismoniy — yurak urishining tezlashishi, qorin og'rig'i, terlash, uyqu buzilishi; xulqiy — doskaga chiqishdan, imtihondan qochish, ortiqcha mukammallikka intilish, tez-tez yordam so'rash. Yordam: o'quvchini tinglab, his-tuyg'ularini normal deb qabul qilish; nafas va mushaklarni bo'shashtirish mashqlarini o'rgatish; xavotirli fikrlarni aniqlab, ularni realroq fikrlar bilan almashtirishga yordam berish; qo'rqinchli vaziyatlarga bosqichma-bosqich yaqinlashish; o'qituvchilar bilan kelishib, og'zaki javobni avval kichik guruhda berishga ruxsat berish. Kuchli va uzoq davom etayotgan xavotirda mutaxassisga yo'naltiraman. 3. Maktabda o'quvchilarning shaxsiy ma'lumotlari va maslahat suhbatlari natijalarini himoya qilish qanday tamoyillarga asoslanadi? Namunaviy javob / yechim: ✔ O'zbekistonda shaxsga doir ma'lumotlarni yig'ish, saqlash va tarqatish qonunchilik bilan tartibga solinadi: ma'lumot faqat qonuniy maqsadda, zarur hajmda va sub'ektning — voyaga yetmaganlarda esa uning qonuniy vakilining — roziligi bilan qayta ishlanadi. Maslahatchi uchun asosiy tamoyillar: maxfiylik — suhbat yozuvlari, test natijalari va oilaviy ma'lumotlar begonalarga oshkor etilmaydi; minimallik — faqat ish uchun zarur ma'lumot yig'iladi; xavfsiz saqlash — qulflanadigan joyda yoki parol bilan himoyalangan qurilmada; ruxsatsiz tarqatmaslik — o'quvchi rasmlari va natijalarini ijtimoiy tarmoqlarga qo'ymaslik; maqsadga muvofiqlik — ma'lumot faqat bola manfaatida ishlatiladi. Istisno: bola hayoti yoki xavfsizligiga tahdid bo'lganda ma'lumot belgilangan tartibda vakolatli shaxslarga beriladi. 4. Onlayn grooming nima? Belgilari va profilaktikasi haqida gapiring. Namunaviy javob / yechim: ✔ Onlayn grooming — kattalar tomonidan internet orqali bola bilan ishonchli munosabat o'rnatib, keyinchalik uni jinsiy ekspluatatsiya, shantaj yoki boshqa zararli maqsadlarda foydalanish uchun bosqichma-bosqich tayyorlash. Groomer ko'pincha o'zini tengdosh qilib ko'rsatadi, maqtov, sovg'a, o'yin valyutasi beradi, «seni hech kim men kabi tushunmaydi» deb bolani yaqinlaridan uzoqlashtiradi, so'ngra suhbatni maxfiy tutishni talab qiladi, shaxsiy rasm so'raydi yoki uchrashuv taklif qiladi. Belgilar: bola telefonini yashiradi, notanish «do'st» haqida gapiradi, kelib chiqishi noma'lum sovg'alar paydo bo'ladi, kayfiyati keskin o'zgaradi. Profilaktika: o'quvchilarga «maxfiylik talabi — xavf belgisi» ekanini o'rgatish; notanishlar bilan shaxsiy ma'lumot va rasm almashmaslik; har qanday noqulay holatda kattalarga aytishni rag'batlantirish; ota-onalarga farzandi bilan ishonchli muloqotni saqlashni tavsiya qilish. 5. Darsda o'qituvchi va o'quvchi o'rtasida baqir-chaqir bilan janjal bo'ldi, o'quvchi eshikni qarsillatib chiqib ketdi. Maslahatchi sifatida nima qilasiz? Namunaviy javob / yechim: ✔ Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 221 Avvalo o'quvchining xavfsizligini ta'minlash kerak, chunki u darsdan nazoratsiz chiqib ketgan. Qadamlar: 1) O'quvchini topaman va unga tinchlanish uchun vaqt beraman, hissiyot pasaygach, uni ayblamasdan tinglayman. 2) O'qituvchi bilan ham alohida, hurmat bilan gaplashaman, uning nuqtai nazarini va hissiyotini tushunaman. Hech kimni boshqasi oldida ayblamayman. 3) Nizo sababini aniqlayman: bir martalik holatmi yoki uzoq davom etayotgan ziddiyatmi. 4) Har ikki tomon roziligi bilan vositachilik suhbati o'tkazaman, ayblovsiz, o'z his-tuyg'usini ifodalovchi gaplar bilan muloqot qilishga yordam beraman. 5) O'quvchiga hissiyotlarni boshqarish va o'z fikrini hurmat bilan bildirish usullarini o'rgataman. 6) Zarur bo'lsa, ota-onani xabardor qilaman. 7) Bir necha kundan so'ng munosabatlarni kuzatib boraman. Muhim: maslahatchi o'qituvchining hakami emas, betaraf vositachidir. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 222 Suhbat bileti 8 Suhbat savollari (5 ta savol, tayyorlanish — 10 daqiqa) 1. Iqtidorli bolalarni aniqlash va ular bilan ishlashning psixologik-pedagogik xususiyatlari qanday? Namunaviy javob / yechim:✔ Iqtidor — bir yoki bir nechta sohada o'rtachadan yuqori natijaga erishish imkonini beruvchi qobiliyatlar majmui. U akademik, ijodiy, sport, san'at yoki yetakchilik sohasida namoyon bo'lishi mumkin. Aniqlash usullari: kuzatuv, o'qituvchi va ota-ona fikrlari, olimpiada va tanlov natijalari, qobiliyat testlari. Muhim: iqtidor har doim a'lo baho bilan mos kelmaydi, ba'zi iqtidorli bolalar zerikish sababli yomon o'qishi mumkin. Psixologik xususiyatlar: yuqori qiziquvchanlik, mukammallikka intilish, tanqidga sezgirlik, tengdoshlar bilan muloqotdagi qiyinchiliklar, emotsional zo'riqish. Ishlash yo'nalishlari: chuqurlashtirilgan va murakkablashtirilgan vazifalar, mentor biriktirish, loyiha ishlari; shu bilan birga muvaffaqiyatsizlikni qabul qilishni o'rgatish, haddan tashqari yuklamadan himoya qilish. Masalan, olimpiadaga tayyorlanayotgan o'quvchida charchash belgilarini o'z vaqtida sezish. 2. «Men-xabar» texnikasi nima va u nizoni hal qilishda qanday yordam beradi? Namunaviy javob / yechim: ✔ «Men-xabar» — o'z his-tuyg'u va ehtiyojlarini boshqa odamni ayblamasdan, o'z nomidan ifodalash usuli. Uning teskarisi «Sen-xabar»: «Sen doim gapimni bo'lasan!» — bu ayblov sifatida qabul qilinadi va himoyalanish yoki hujumni keltirib chiqaradi. «Men-xabar» tuzilishi to'rt qismdan iborat: 1) vaziyat — «Gapim bo'linganda...»; 2) his-tuyg'u — «...men o'zimni e'tiborsiz his qilaman...»; 3) sabab — «...chunki fikrimni oxirigacha aytolmayman...»; 4) istak — «...iltimos, gapimni tugatishimni kut». Bu usul suhbatdoshni emas, xatti-harakatni muhokama qiladi, shuning uchun nizoni yumshatadi va hamkorlikka yo'l ochadi. Maslahatchi o'quvchilar bilan rolli o'yinlarda «Sen-xabar»larni «Men-xabar»ga aylantirish mashqini o'tkazadi, bu usulni o'qituvchi va ota-onalarga ham tavsiya etadi. 3. Ota-onalarning farzand tarbiyasi va ta'limidagi huquq va majburiyatlarini tushuntiring. Namunaviy javob / yechim: ✔ Qonunchilikka ko'ra, ota-onalar farzandlarining tarbiyasi, sog'lig'i, rivojlanishi va ta'lim olishi uchun birinchi navbatda mas'ul. Ularning huquqlari: farzandining ta'lim muassasasini tanlash; uning o'zlashtirishi va xulq-atvori haqida ma'lumot olish; maktab boshqaruvida, masalan, ota-onalar qo'mitasida ishtirok etish; farzandining huquqlarini himoya qilish uchun murojaat qilish. Majburiyatlari: farzandining umumiy o'rta ta'lim olishini ta'minlash; uning sog'lig'i va xavfsizligi haqida g'amxo'rlik qilish; zo'ravonliksiz tarbiya berish; maktab bilan hamkorlik qilish. Ota-ona huquqlari bola manfaatlariga zid ravishda amalga oshirilishi mumkin emas. Maslahatchi ota-onalarga ularning huquq va majburiyatlarini tushuntiradi, ularni sherik sifatida ko'radi va ota-onalar uchun maslahat soatlari, seminarlar tashkil qiladi. 4. Raqamli iz nima va u o'quvchining kelajagiga qanday ta'sir qilishi mumkin? Namunaviy javob / yechim: ✔ Raqamli iz — insonning internetdagi faoliyati natijasida qoladigan barcha ma'lumotlar: post va izohlar, rasmlar, layklar, qidiruv tarixi, ro'yxatdan o'tgan saytlar. Faol iz — shaxs ongli ravishda qoldirgan kontent, passiv iz esa saytlar va ilovalar uning bilmagan holda yig'adigan ma'lumot. Raqamli iz uzoq saqlanadi, o'chirilgan post ham skrinshot yoki arxivda qolishi mumkin. Ta'siri: kelajakda oliy ta'lim muassasasi, grant beruvchi yoki ish beruvchi nomzodning ochiq profillarini ko'rishi mumkin; haqoratli izoh yoki noo'rin rasm obro'ga zarar yetkazadi; shu bilan birga, ijobiy iz — loyihalar, ijodiy ishlar, ko'ngillilik — imkoniyatlar ochadi. O'quvchilarga qoida: «Joylashdan oldin o'yla: buni bobom, o'qituvchim va kelajakdagi ish beruvchim ko'rsa, uyalmaymanmi?». Mashg'ulotda o'quvchilar o'z ismini qidiruv tizimida tekshirib ko'rishadi. 5. 8-sinf o'quvchisining ota-onasi ajrashganidan keyin u o'zini tortib oldi, baholari pasaydi va darsda yig'lab yuboryapti. Harakatlaringiz? Namunaviy javob / yechim: ✔ Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 223 Ota-ona ajrashuvi bola uchun yo'qotish va kuchli stress manbai; bola o'zini aybdor his qilishi, xafagarchilik, g'azab yoki xavotirni boshdan kechirishi mumkin. Qadamlar: 1) O'quvchi bilan alohida, xotirjam suhbatlashaman, hissiyotlarini tan olaman: «Bu sen uchun juda og'ir ekanini tushunaman». 2) Unga ajrashuv kattalar qarori ekanini va u bunda aybdor emasligini tushuntiraman. 3) Hissiyotlarini ifoda etish yo'llarini taklif qilaman: suhbat, rasm, kundalik yozish. 4) Har ikki ota-ona bilan, iloji bo'lsa alohida, gaplashib, bolani nizolariga aralashtirmaslik, uni «xabarchi» qilmaslikni tavsiya qilaman. 5) O'qituvchilar bilan vaqtincha yuklamani moslashtirish va qo'shimcha yordamni kelishaman. 6) Muntazam qisqa uchrashuvlar bilan kuzatib boraman. 7) Depressiya yoki o'ziga zarar yetkazish belgilari paydo bo'lsa, mutaxassisga yo'naltiraman. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 224 Suhbat bileti 9 Suhbat savollari (5 ta savol, tayyorlanish — 10 daqiqa) 1. Birinchi sinf o'quvchisining maktabga moslashuvi (adaptatsiyasi) qanday kechadi va dezadaptatsiya belgilari qanday? Namunaviy javob / yechim:✔ Maktabga moslashuv — bolaning yangi ijtimoiy rol, kun tartibi, talablar va jamoaga ko'nikish jarayoni. U odatda bir necha oy davom etadi. Muvaffaqiyatli moslashuv belgilari: bola maktabga xohish bilan boradi, o'qituvchi talablarini tushunadi, sinfdoshlari bilan muloqot qiladi, o'quv vazifalarini uddalaydi. Dezadaptatsiya belgilari: maktabga borishdan bosh tortish, ertalab qorin yoki bosh og'rig'i, yig'loqilik, uyqu buzilishi, haddan tashqari charchash, tajovuzkorlik yoki aksincha passivlik, o'quv ko'nikmalarining sekin shakllanishi. Sabablar: maktabga tayyorgarlik yetishmasligi, ortiqcha yuklama, oiladagi bosim, salomatlik. Maslahatchining ishi: sentyabr–oktyabr oylarida kuzatuv o'tkazish, o'qituvchi va ota-onalarga tavsiya berish, xavotirli bolalar bilan o'yin orqali mashg'ulotlar. Masalan, ota-onalarga baholar haqida emas, bolaning kuni qanday o'tgani haqida so'rashni maslahat berish. 2. Maslahat (konsultatsiya) suhbatining asosiy bosqichlarini tushuntiring. Namunaviy javob / yechim: ✔ Maslahat suhbati — o'quvchiga muammosini anglash va o'zi yechim topishiga yordam beruvchi maqsadli muloqot. Asosiy bosqichlar: 1) Aloqa o'rnatish — iliq kutib olish, qulay muhit yaratish, maxfiylik va uning chegaralarini tushuntirish. 2) Muammoni o'rganish — faol tinglash, ochiq savollar orqali vaziyat, hissiyotlar va sabablarni aniqlash. 3) Maqsadni belgilash — o'quvchi bilan birgalikda nimaga erishmoqchi ekanini aniq va real shaklda kelishish. 4) Yechim variantlarini izlash — har bir variantning ijobiy va salbiy tomonlarini muhokama qilish; maslahatchi tayyor javob bermaydi, o'quvchining o'zini fikrlashga undaydi. 5) Harakat rejasi — aniq qadamlar va muddatlar. 6) Yakunlash — xulosa, keyingi uchrashuvni belgilash. Muhim: suhbat oxirida o'quvchi o'zini eshitilgan va qo'llab-quvvatlangan his qilishi kerak. 3. Nogironligi bo'lgan bolalarning ta'lim olish huquqlari qanday kafolatlanadi? Namunaviy javob / yechim: ✔ Nogironligi bo'lgan bolalar boshqa bolalar bilan teng ta'lim olish huquqiga ega; bu xalqaro hujjatlar, jumladan Nogironligi bo'lgan shaxslar huquqlari to'g'risidagi konvensiya va milliy qonunchilikda mustahkamlangan. Asosiy kafolatlar: kamsitmaslik — nogironlik sababli maktabga qabul qilishni rad etish mumkin emas; oqilona moslashtirish — bolaning ehtiyojiga mos sharoit: pandus, maxsus jihozlar, individual dastur, qo'shimcha vaqt; ta'lim shaklini tanlash imkoniyati — umumiy maktabda inklyuziv, ixtisoslashtirilgan yoki uyda ta'lim; psixologik-pedagogik qo'llab-quvvatlash. Maslahatchining vazifasi: bolaning moslashuvini kuzatish, o'qituvchilarga individual yondashuv bo'yicha tavsiyalar berish, sinfda hurmat va qabul qilish muhitini shakllantirish, ota-onalarga ularning huquqlari va murojaat yo'llarini tushuntirish. 4. Kompyuter o'yinlariga qaramlik belgilari qanday va maslahatchi bunda qanday yordam beradi? Namunaviy javob / yechim: ✔ O'yinlar o'z-o'zidan zararli emas: ular mantiq, reaksiya va jamoaviy ishlashni rivojlantirishi mumkin. Muammo o'yin bolaning hayotida asosiy o'rinni egallab, boshqa sohalarga zarar yetkaza boshlaganda paydo bo'ladi. Qaramlik belgilari: o'yin vaqtini nazorat qila olmaslik; o'yindan uzilganda kuchli asabiylik va tajovuz; o'qish, uyqu, ovqat, do'stlar va oiladan voz kechish; salbiy oqibatlarga qaramay o'ynashni davom ettirish; o'yin haqida yolg'on gapirish. Yordam: o'quvchini ayblamasdan, o'yin unga nima berayotganini aniqlash — muvaffaqiyat hissi, do'stlar, muammolardan qochish; real hayotda shu ehtiyojlarni qondiruvchi faoliyat topish — sport, to'garak; ota-ona bilan birgalikda vaqt chegaralari va qoidalarini kelishish; qurilmani to'satdan tortib olmaslik. Og'ir holatlarda mutaxassisga yo'naltiraman. 5. Sinfning Telegram guruhida bir o'quvchining masxaraomuz montaj qilingan rasmi tarqaldi. Qanday harakat qilasiz? Namunaviy javob / yechim: ✔ Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 225 Bu kiberbulling holati, kontent tez tarqalgani sababli zudlik bilan harakat kerak. Qadamlar: 1) Jabrlangan o'quvchi bilan gaplashaman, uni qo'llab-quvvatlayman, aybdor emasligini aytaman. 2) Dalillarni saqlab qo'yaman: skrinshot, sana, yuboruvchi. 3) Guruh administratori — sinf rahbari yoki o'quvchi — orqali rasmni o'chirtiraman, tarqatishni to'xtatishni so'rayman. 4) Rasmni yaratgan va tarqatganlarni aniqlab, ular bilan alohida suhbat o'tkazaman: harakatning oqibatlari, jabrlanuvchiga yetkazilgan zarar haqida. 5) Barcha tomonlarning ota-onalarini xabardor qilaman. 6) Sinf bilan raqamli etika va kiberbulling mavzusida mashg'ulot o'tkazaman, «ulashgan ham ishtirokchi» ekanini tushuntiraman. 7) Kontent sharmandali yoki intim xarakterda bo'lsa, ma'muriyat orqali vakolatli organlarga murojaat qilinadi. 8) Jabrlanuvchining holatini keyingi haftalarda kuzatib boraman. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 226 Suhbat bileti 10 Suhbat savollari (5 ta savol, tayyorlanish — 10 daqiqa) 1. Boshlang'ich sinfdan 5-sinfga o'tishda o'quvchilar qanday qiyinchiliklarga duch keladi va maslahatchi qanday yordam beradi? Namunaviy javob / yechim:✔ 5-sinfga o'tish — ikkinchi muhim moslashuv davri. Bola bitta o'qituvchidan ko'plab fan o'qituvchilariga o'tadi, har biri o'z talab va uslubiga ega; yangi fanlar va o'quv yuklamasi ko'payadi; dars jadvali va xonalar o'zgaradi. Bu davr ko'pincha o'smirlikning boshlanishiga to'g'ri keladi. Qiyinchiliklar: baholarning pasayishi, uy vazifasining ko'payishidan charchash, tashkiliy chalkashlik, xavotir, ba'zan sinf jamoasining o'zgarishi. Maslahatchining yordami: o'tishdan oldin 4-sinf o'quvchilarini yangi o'qituvchilar bilan tanishtirish; sentyabrda moslashuvni kuzatish va so'rovnoma o'tkazish; o'quvchilarga vaqtni rejalashtirish va kundalik yuritishni o'rgatish; fan o'qituvchilariga dastlabki haftalarda talablarni bir xillashtirishni tavsiya qilish; ota-onalarga baholarning vaqtincha pasayishi normal ekanini tushuntirish. 2. Ishonch va suhbatdagi konfidensiallik: maslahatchi qachon maxfiylikni buzishga majbur? Namunaviy javob / yechim: ✔ Konfidensiallik — maslahatchi suhbatda olingan ma'lumotni o'quvchining roziligisiz uchinchi shaxslarga oshkor qilmasligi. U ishonchning asosi: o'quvchi sir saqlanishiga ishonmasa, ochilmaydi. Ammo maxfiylik mutlaq emas. Uni buzish zarur bo'lgan holatlar: o'quvchining hayoti yoki sog'lig'iga jiddiy xavf, jumladan suitsid niyati yoki o'zini jarohatlash; o'quvchiga nisbatan zo'ravonlik yoki ekspluatatsiya; o'quvchi boshqalarga jiddiy zarar yetkazish niyatida; qonun talab qilgan hollar. Shuning uchun birinchi suhbatdayoq maxfiylik chegaralari tushuntiriladi: «Aytganlaring oramizda qoladi, faqat hayotingga yoki xavfsizligingga xavf bo'lsa, yordam berish uchun boshqa kattalarga aytishim kerak bo'ladi». Maxfiylik buzilganda ham o'quvchiga bu haqda aytiladi va faqat zarur ma'lumot, faqat kerakli shaxslarga beriladi. 3. Bolalar mehnatiga oid asosiy taqiqlar va maktabning bu boradagi vazifasi qanday? Namunaviy javob / yechim: ✔ Xalqaro mehnat standartlari va O'zbekiston qonunchiligi bolalarning sog'lig'i, xavfsizligi, axloqi va ta'lim olishiga zarar yetkazuvchi mehnatni taqiqlaydi. Asosiy tamoyillar: bolalarni majburiy mehnatga jalb qilish mumkin emas; og'ir va zararli sharoitdagi ishlarga voyaga yetmaganlar qo'yilmaydi; ruxsat etilgan yengil ish o'qishga xalaqit bermasligi, qonunda belgilangan yosh va ish vaqti chegaralariga rioya qilinishi kerak. Ta'lim muassasalari o'quvchilarni o'quv jarayonidan ajratib, ishga jalb qilishi qat'iyan man etiladi. Maktab va maslahatchining vazifasi: o'quvchining ishlashga majburlanayotgani belgilarini — charchash, dars qoldirish, jarohatlar — aniqlash; oila bilan suhbat o'tkazish; zarur bo'lsa, ijtimoiy yordam xizmatlari va vakolatli organlarni jalb qilish; o'quvchiga ta'lim olishni davom ettirishga yordam berish. 4. Ota-ona nazorati vositalari nima va ularni qanday qilib to'g'ri qo'llash kerak? Namunaviy javob / yechim: ✔ Ota-ona nazorati vositalari — bolaning qurilmalaridagi kontent, ilovalar va ekran vaqtini cheklash yoki kuzatish imkonini beruvchi dasturlar va sozlamalar. Masalan, telefon operatsion tizimlaridagi o'rnatilgan oilaviy rejimlar, ilovalar do'konidagi yosh cheklovlari, qidiruv tizimlarida xavfsiz qidiruv, video platformalarning bolalar rejimi. Ular kichik yoshdagi bolalarni nomaqbul kontentdan himoya qilishda foydali. Ammo to'g'ri qo'llash qoidalari muhim: nazoratni yashirincha emas, bola bilan ochiq kelishib o'rnatish; yoshi oshgani sari cheklovlarni kamaytirib, o'zini o'zi boshqarishni o'rgatish; texnik vositalarni muloqot o'rnini bosuvchi emas, to'ldiruvchi sifatida ko'rish. O'smirlarni qattiq yashirin kuzatish ishonchni buzadi va ularni chetlab o'tish yo'llarini izlashga undaydi. Maslahatchi ota-onalar uchun amaliy seminarda sozlamalarni birgalikda ko'rsatib beradi. 5. Tanaffusda ikki o'quvchi mushtlashdi, biri yengil jarohat oldi. Maslahatchi sifatida qanday harakat qilasiz? Namunaviy javob / yechim: ✔ Birinchi navbatda xavfsizlik, keyin sabablarni aniqlash va takrorlanishning oldini olish. Qadamlar: 1) Janjalni to'xtatish, o'quvchilarni bir-biridan ajratish, tomoshabinlarni tarqatish. 2) Jarohatlangan Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 227 o'quvchini tibbiyot xonasiga yuborish. 3) Har ikki o'quvchiga tinchlanish uchun vaqt berib, keyin ular bilan alohida gaplashish: nima bo'ldi, nima his qilishdi. Guvohlarni ham tinglash. 4) Hodisa bir martalikmi yoki uzoq davom etayotgan nizo, bulling yoki guruhlar o'rtasidagi ziddiyatmi — aniqlash. 5) Ota-onalarni xabardor qilish va ma'muriyatga hisobot berish; intizomiy masala maktab tartibiga ko'ra hal qilinadi. 6) Tomonlar rozi bo'lsa, mediatsiya o'tkazib, kelishuvga erishish. 7) Tajovuzkor xulqli o'quvchi bilan g'azabni boshqarish bo'yicha ishlash. 8) Holatni hujjatlashtirish va kuzatib borish. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 228 Suhbat bileti 11 Suhbat savollari (5 ta savol, tayyorlanish — 10 daqiqa) 1. Diqqat yetishmovchiligi va giperaktivlik sindromi (DEHB) belgilari qanday va bunday o'quvchi bilan ishlashda nimalarga e'tibor beriladi? Namunaviy javob / yechim:✔ DEHB — diqqatni jamlash, impulslarni nazorat qilish va faollikni boshqarishdagi doimiy qiyinchiliklar bilan namoyon bo'ladigan neyrorivojlanish holati. Asosiy belgilar: diqqatsizlik — tez chalg'ish, vazifani oxiriga yetkazmaslik, narsalarini yo'qotish; giperaktivlik — joyida o'tira olmaslik, ko'p gapirish; impulsivlik — navbatni kutmaslik, gapni bo'lish. Belgilar turli sharoitda, uzoq vaqt davom etishi kerak. Muhim: tashxisni faqat shifokor qo'yadi, maslahatchi kuzatadi va yo'naltiradi. Ishlash tavsiyalari: o'quvchini chalg'ituvchilardan uzoqroq, o'qituvchiga yaqin o'tqazish; ko'rsatmalarni qisqa va bosqichma-bosqich berish; katta vazifani bo'laklarga ajratish; harakat uchun qonuniy imkoniyat berish, masalan, doskani artish; yaxshi xulqni darhol rag'batlantirish; bolani «dangasa» yoki «tarbiyasiz» deb tamg'alamaslik. 2. Depressiya va suitsid xavfining ogohlantiruvchi belgilari qanday? Maslahatchi nimani bilishi shart? Namunaviy javob / yechim: ✔ Depressiya — uzoq davom etuvchi g'amginlik, qiziqishning yo'qolishi va hayotiy quvvat pasayishi bilan kechadigan holat. O'smirlarda u ko'pincha g'amginlik o'rniga asabiylik, jahldorlik bilan namoyon bo'ladi. Belgilar: ikki haftadan ko'p tushkun kayfiyat; sevimli mashg'ulotlardan voz kechish; uyqu va ishtahaning o'zgarishi; o'zini qadrsiz his qilish; o'qishning keskin pasayishi. Suitsid xavfining ogohlantiruvchi signallari: o'lim haqida gapirish yoki yozish, «men bo'lmasam yaxshi bo'lardi» kabi iboralar, buyumlarini tarqatish, xayrlashish, to'satdan tinchlanib qolish. Maslahatchi bilishi shart: suitsid haqida to'g'ridan-to'g'ri so'rash xavfni oshirmaydi, aksincha yordamga yo'l ochadi; bunday holatda o'quvchini yolg'iz qoldirmaslik; maxfiylik saqlanmaydi; ota-ona va ma'muriyat darhol xabardor qilinadi, bola zudlik bilan mutaxassisga yo'naltiriladi. 3. Vasiylik va homiylik organlari qanday vazifalarni bajaradi va maktab ular bilan qachon hamkorlik qiladi? Namunaviy javob / yechim: ✔ Vasiylik va homiylik organlari — ota-ona qaramog'idan mahrum bo'lgan yoki huquqlari buzilayotgan bolalarning huquq va manfaatlarini himoya qiluvchi davlat tuzilmalari. Ularning vazifalari: ota-onasiz qolgan bolalarni aniqlash va hisobga olish; ularni oilaga — vasiylik, farzandlikka olish yoki oilaviy tarbiyaning boshqa shakllariga joylashtirish; vasiylar faoliyatini nazorat qilish; bolaning mulkiy va shaxsiy huquqlarini himoya qilish; ota-onalik huquqlari bilan bog'liq ishlarda sudga xulosa berish. Maktab ular bilan quyidagi hollarda hamkorlik qiladi: bola qarovsiz qolganda yoki ota-onasi uning tarbiyasidan bo'yin tovlaganda; bolaga nisbatan zo'ravonlik yoki e'tiborsizlik shubhasi bo'lganda; vasiylikdagi bolaning ahvolini o'rganishda. Maslahatchi bunday holatda ma'muriyat orqali, belgilangan tartibda, hujjatlashtirilgan ma'lumot taqdim etadi. 4. Ijtimoiy tarmoqlardagi maxfiylik sozlamalari va yosh chegaralari haqida o'quvchilarga nimalarni tushuntirasiz? Namunaviy javob / yechim: ✔ Ko'pchilik yirik ijtimoiy tarmoqlar o'z foydalanish shartlarida ro'yxatdan o'tish uchun minimal yoshni belgilaydi, odatda 13 yosh. Bu chegara bolalar shaxsiy ma'lumotlarini himoya qilish va nomaqbul kontentdan saqlash uchun qo'yilgan; yoshni yolg'on ko'rsatish bolani himoya mexanizmlaridan mahrum qiladi. O'quvchilarga tushuntiriladigan sozlamalar: profilni yopiq qilish; kim xabar yozishi, qo'ng'iroq qilishi va guruhga qo'shishi mumkinligini cheklash; telefon raqamini yashirish; geolokatsiyani o'chirish; «oxirgi faollik» vaqtini yashirish; noma'lum odamlardan do'stlik so'rovlarini qabul qilmaslik; shubhali akkauntlarni bloklash va shikoyat qilish. Mashg'ulotda men ilova sozlamalarini proyektor orqali bosqichma-bosqich ko'rsataman, o'quvchilar esa bir vaqtda o'zlarinikini sozlashadi. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 229 5. Ota-ona 9-sinf o'quvchisini o'zi istamagan kasbga majburlayapti, o'quvchi tushkunlikda va sizdan yordam so'radi. Qanday yo'l tutasiz? Namunaviy javob / yechim:✔ Bu shaxs ichidagi va oilaviy nizo: o'quvchi o'z qiziqishi va ota-ona kutishlari orasida qolgan. Maqsad — tomonlarni qarama-qarshi qo'ymasdan, asoslangan tanlovga yordam berish. Qadamlar: 1) O'quvchini tinglayman, hissiyotini tan olaman va uning qiziqishlari, qadriyatlari, kuchli tomonlarini o'rganaman. 2) Kasbga yo'naltirish metodikalari — qiziqishlar va qobiliyatlar so'rovnomalarini o'tkazaman. 3) Turli kasblar, ularning talablari va ta'lim yo'llari haqida ma'lumot beraman. 4) O'quvchiga ota-onasi bilan hurmat bilan, dalillar asosida gaplashishga tayyorlanishda yordam beraman. 5) Ota-ona bilan uchrashuv o'tkazaman: ularning xavotirini — barqaror daromad, obro' — tushunaman va diagnostika natijalarini ko'rsataman. 6) Murosaviy variantlarni birgalikda ko'rib chiqamiz. 7) Tushkunlik kuchaysa, alohida psixologik yordam ko'rsataman. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 230 Suhbat bileti 12 Suhbat savollari (5 ta savol, tayyorlanish — 10 daqiqa) 1. O'quvchilarning o'qishga qiziqishi pasayishining asosiy sabablari nimalardan iborat? Namunaviy javob / yechim:✔ O'qishga qiziqishning pasayishi odatda bir nechta omil natijasi bo'ladi. Shaxsiy sabablar: o'quv ko'nikmalaridagi bo'shliqlar — bola oldingi mavzuni tushunmagan; muvaffaqiyatsizliklardan keyin «baribir uddalay olmayman» degan ishonch; sog'liq, uyqu yetishmasligi; o'smirlik davridagi qiziqishlarning o'zgarishi. Pedagogik sabablar: bir xil, zerikarli dars metodlari; bilimning hayotdan uzilganligi; faqat xatoga e'tibor beruvchi baholash; o'qituvchi bilan buzilgan munosabat. Ijtimoiy-oilaviy sabablar: oilada ta'limga past qadriyat, ota-ona bosimi yoki aksincha befarqligi, tengdoshlar ta'siri, bulling. Raqamli omil: tez almashuvchi kontentga o'rgangan miyaning uzoq diqqatga qiynalishi. Maslahatchi sababni aniqlash uchun suhbat, kuzatuv, so'rovnoma va o'qituvchilar fikrini birlashtiradi, so'ng aniq sababga qaratilgan reja tuzadi, masalan, bilim bo'shlig'i bo'lsa, qo'shimcha mashg'ulot. 2. Tajovuzkorlik (agressiya) sabablari va o'quvchilarda g'azabni boshqarish ko'nikmasini qanday rivojlantirish mumkin? Namunaviy javob / yechim: ✔ Agressiya — boshqalarga jismoniy yoki ruhiy zarar yetkazishga qaratilgan xatti-harakat. Uning sabablari: oilada zo'ravonlikni kuzatish va o'zlashtirish; ehtiyojlarning qondirilmasligi va frustratsiya; hissiyotlarni so'z bilan ifoda eta olmaslik; o'zini himoya qilish; tengdoshlar orasida obro' qozonishga intilish; ba'zan nevrologik yoki ruhiy holatlar. Ko'pincha agressiya ortida qo'rquv, alam yoki ojizlik hissi yashiringan bo'ladi. G'azabni boshqarishni o'rgatish bosqichlari: 1) G'azabning tanadagi signallarini tanish — yuz qizarishi, mushtning tugilishi. 2) «To'xta» texnikasi — to'xtab, chuqur nafas olish, o'ngacha sanash. 3) Vaziyatni boshqacha talqin qilish. 4) Hissiyotni ayblovsiz so'zlar bilan ifodalash. 5) Energiyani xavfsiz chiqarish — sport, jismoniy harakat. Maslahatchi bu ko'nikmalarni rolli o'yinlarda mashq qildiradi va ijobiy o'zgarishlarni rag'batlantiradi. 3. Ta'lim muassasasida jismoniy jazo va pedagogning kamsituvchi munosabatiga nima uchun yo'l qo'yib bo'lmaydi? Namunaviy javob / yechim: ✔ Bola huquqlari to'g'risidagi konvensiya va milliy qonunchilik bolaning sha'ni va qadr-qimmatini himoya qiladi, unga nisbatan har qanday zo'ravonlikni taqiqlaydi. Maktab intizomi bolaning inson qadr- qimmatini hurmat qilgan holda ta'minlanishi kerak. Shu sababli urish, quloq cho'zish, uzoq vaqt tik turg'izish kabi jismoniy jazolar, shuningdek haqorat qilish, sinf oldida masxara qilish, qo'rqitish kabi ruhiy kamsitishlar mutlaqo nomaqbul. Bunday choralar samarasiz ham: ular bolada qo'rquv, nafrat, maktabdan qochishni keltirib chiqaradi va zo'ravonlikni muammolarni hal qilish usuli sifatida o'rgatadi. Pedagog bunday harakati uchun intizomiy va qonunda nazarda tutilgan boshqa javobgarlikka tortilishi mumkin. Maslahatchi o'qituvchilarga ijobiy intizom usullarini — aniq qoidalar, oqibatlar, rag'batlantirish, shaxsiy suhbatni — o'rgatadi. 4. Intim rasmlarni tarqatish va ular orqali shantaj qilish (sekstorshn) xavfi haqida o'quvchilarga qanday gapirish kerak? Namunaviy javob / yechim: ✔ Sekstorshn — shaxsning intim rasm yoki videosini qo'lga kiritib, uni tarqatish bilan qo'rqitib pul, yangi rasmlar yoki boshqa narsalarni talab qilish. Firibgarlar ko'pincha tengdosh yoki «sevgili» qiyofasida chiqadi. O'quvchilar bilan gaplashishda qo'rqitish emas, aniq va xotirjam ohang kerak. Asosiy xabarlar: internetga yuborilgan rasm ustidan nazorat yo'qoladi; hech kimga, hatto ishonchli odamga ham intim rasm yubormaslik; voyaga yetmaganning bunday rasmini so'rash, saqlash va tarqatish jinoyat hisoblanadi; agar shantaj boshlansa — talabni bajarmaslik, chunki talablar to'xtamaydi; yozishmalarni o'chirmasdan skrinshot qilish; akkauntni bloklash va darhol ishonchli kattaga aytish. Eng muhimi: jabrlanuvchi aybdor emas va unga yordam beriladi. Bu xabar o'quvchi yordam so'rashdan uyalmasligi uchun zarur. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 231 5. O'quvchi imtihonlar yaqinlashganida vahimaga tushyapti: uxlay olmayapti, «hammasini unutib qo'yaman» deydi. Qanday yordam berasiz? Namunaviy javob / yechim:✔ Bu imtihon xavotiri; o'rtacha hayajon normal, ammo haddan tashqari xavotir natijani pasaytiradi. Qadamlar: 1) O'quvchini tinglayman va hissiyotini normal deb qabul qilaman, qo'rquvining aniq mazmunini bilaman: muvaffaqiyatsizlik, ota-ona reaksiyasi, kelajak. 2) Halokatli fikrlarni realroq fikrlar bilan almashtirishga yordam beraman: «Hammasini unutaman» o'rniga «Men tayyorlandim, ba'zi narsani esdan chiqarsam ham, bilganlarimni yoza olaman». 3) Tayyorlanish rejasini tuzamiz: mavzularni kunlarga bo'lish, takrorlash, sinov testlari, dam olish tanaffuslari. 4) Nafas olish va mushaklarni bo'shashtirish mashqlarini o'rgataman. 5) Uyqu, ovqatlanish va harakat rejimini tushuntiraman. 6) Imtihon kuni uchun strategiya: avval oson savollar, vaqtni taqsimlash. 7) Zarur bo'lsa, ota-ona bilan bosimni kamaytirish haqida gaplashaman. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 232 Suhbat bileti 13 Suhbat savollari (5 ta savol, tayyorlanish — 10 daqiqa) 1. Kasbga yo'naltirish ishining maqsadi, bosqichlari va usullarini tushuntiring. Namunaviy javob / yechim:✔ Kasbga yo'naltirish — o'quvchiga o'z qiziqishlari, qobiliyatlari, qadriyatlari va mehnat bozori talablarini hisobga olgan holda ongli kasb tanlashga yordam beruvchi tizimli ish. Maqsad — o'quvchi uchun tanlov qilish emas, balki uni tanlov qila olishga tayyorlash. Bosqichlar: boshlang'ich sinflarda turli kasblar bilan tanishtirish; 5–7-sinflarda qiziqishlarni aniqlash va rivojlantirish; 8–9-sinflarda chuqur diagnostika va keyingi ta'lim yo'lini tanlash; yuqori sinflarda aniq yo'nalish bo'yicha tayyorgarlik. Usullar: qiziqish va qobiliyat so'rovnomalari, individual maslahat, kasb egalari bilan uchrashuvlar, korxona va kollejlarga ekskursiyalar, «bir kun kasb egasi bilan» loyihalari, kasblar yarmarkasi. Muhim: ota-onalarni jarayonga jalb qilish va gender stereotiplarini yengish, masalan, «bu ish faqat erkaklar uchun» degan fikrga qarshi ishlash. 2. Kasbiy charchash (emotsional kuyish) sindromi nima va maslahatchi o'zini va hamkasblarini undan qanday himoya qiladi? Namunaviy javob / yechim: ✔ Kasbiy charchash — odamlar bilan ishlaydigan mutaxassislarda uzoq davom etgan ish stressi natijasida rivojlanadigan holat. Uning uch asosiy belgisi: emotsional holsizlanish — ichki quvvatning tugashi; depersonalizatsiya — o'quvchilar va hamkasblarga sovuq, befarq munosabat; kasbiy samaradorlik hissining pasayishi — «mening ishim hech narsani o'zgartirmaydi». Sabablari: ortiqcha yuklama, boshqa odamlarning og'ir hikoyalarini doimiy tinglash, natijaning ko'rinmasligi, qo'llab-quvvatlash yo'qligi. Himoya choralari: ish va shaxsiy hayot chegaralarini belgilash; muntazam dam olish, uyqu va jismoniy faollik; supervizia va hamkasblar bilan murakkab holatlarni muhokama qilish; kasbiy rivojlanish; kichik yutuqlarni qayd etish. Maslahatchi o'qituvchilar uchun stressni boshqarish treninglarini ham tashkil qiladi, chunki charchagan o'qituvchi o'quvchilar bilan nizoga tezroq kirishadi. 3. O'quvchining maktabdagi asosiy huquq va majburiyatlarini sanab bering. Namunaviy javob / yechim: ✔ O'quvchining huquq va majburiyatlari ta'lim to'g'risidagi qonunchilik, maktab ustavi va ichki tartib qoidalarida belgilanadi. Asosiy huquqlar: sifatli va bepul umumiy o'rta ta'lim olish; xavfsiz va sog'lom muhitda o'qish; sha'ni va qadr-qimmati hurmat qilinishi; o'z fikrini erkin bildirish; to'garak va tadbirlarda ishtirok etish; o'quvchilar o'zini o'zi boshqarish organlariga saylash va saylanish; psixologik va pedagogik yordam olish; huquqlari buzilganda murojaat qilish. Asosiy majburiyatlar: o'qishga vijdonan yondashish; darslarga muntazam qatnashish; ichki tartib qoidalariga rioya qilish; o'qituvchilar, xodimlar va boshqa o'quvchilarning sha'nini hurmat qilish; maktab mulkini asrash. Maslahatchi huquq va majburiyatlarni muvozanatda tushuntiradi: o'quvchining huquqi boshqalar huquqini buzmasligi kerak. Masalan, sinf soatida «Huquq va mas'uliyat» munozarasini o'tkazish mumkin. 4. Mualliflik huquqi va plagiat nima? O'quvchilarga internet manbalaridan to'g'ri foydalanishni qanday o'rgatasiz? Namunaviy javob / yechim: ✔ Mualliflik huquqi — matn, rasm, musiqa, video va boshqa ijodiy asar muallifining asardan foydalanish bo'yicha huquqlari. Internetda erkin topilgan narsadan erkin foydalanish mumkin degani emas. Plagiat — boshqa shaxsning matni, g'oyasi yoki ishini manbani ko'rsatmasdan o'ziniki sifatida taqdim etish; bunga sun'iy intellekt yaratgan matnni o'z ishi sifatida topshirish ham kiradi. Bu nafaqat axloqiy muammo, balki o'quvchini o'rganish imkoniyatidan mahrum qiladi. O'rgatish usullari: iqtibos va manba ko'rsatish qoidalarini oddiy misollarda ko'rsatish; matnni o'z so'zlari bilan qayta bayon qilish mashqi; erkin litsenziyali rasm va musiqa manbalaridan foydalanishni o'rgatish; loyihalarda «manbalar ro'yxati»ni majburiy qilish. Masalan, referatda bir xatboshini qanday qilib iqtibos sifatida yoki o'z so'zlari bilan to'g'ri berishni namoyish qilish. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 233 5. O'quvchi sinfdoshining pulini o'g'irlaganlikda gumon qilinmoqda, sinf uni «o'g'ri» deb chaqira boshladi. Maslahatchi sifatida nima qilasiz? Namunaviy javob / yechim:✔ Bu yerda ikki muammo bor: mulkiy nizo va gumon qilinayotgan o'quvchining ommaviy tamg'alanishi. Aybi isbotlanmagan bolani hech kim «o'g'ri» deb atashga haqli emas. Qadamlar: 1) Sinf rahbari bilan birga sinfdagi tamg'alashni darhol to'xtataman, haqoratga yo'l qo'yilmasligini aytaman. 2) Gumon qilinayotgan o'quvchi bilan alohida, so'roqsiz, xotirjam gaplashaman, uning hissiyoti va versiyasini tinglayman. 3) Jabrlangan o'quvchi bilan ham gaplashaman. 4) Faktlarni aniqlash ma'muriyat vakolatida, men tergovchi rolini o'ynamayman. 5) Agar o'quvchi o'zi tan olsa, sababini o'rganaman: ehtiyoj, bosim, e'tibor tortish; zararni qoplash va kechirim so'rash yo'lini kelishamiz. 6) Ikkala oilani xabardor qilaman. 7) Sinf bilan aybsizlik prezumpsiyasi va hurmat mavzusida suhbat o'tkazaman. 8) Holatni hujjatlashtiraman. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 234 Suhbat bileti 14 Suhbat savollari (5 ta savol, tayyorlanish — 10 daqiqa) 1. Rag'batlantirish va jazoning tarbiyadagi o'rni qanday? Samarali rag'batlantirish qoidalarini ayting. Namunaviy javob / yechim:✔ Rag'batlantirish — ijobiy xatti-harakatni mustahkamlash, jazo esa nomaqbul xatti-harakatni to'xtatishga qaratilgan tarbiya usuli. Zamonaviy pedagogika rag'batlantirishni asosiy, jazoni esa yordamchi vosita deb biladi. Jazo faqat «nima qilmaslik»ni ko'rsatadi, lekin «nima qilish»ni o'rgatmaydi, haddan tashqari qattiq jazo esa qo'rquv va yolg'onni keltirib chiqaradi. Jazo o'rniga tabiiy va mantiqiy oqibatlar samaraliroq: buzgan narsani tuzatish, yetkazilgan zararni qoplash. Samarali rag'batlantirish qoidalari: aniq bo'lsin — umumiy «yaxshi» emas, «Bugun guruhda hammaning fikrini tinglading»; darhol berilsin; natijaga emas, sa'y-harakatga qaratilsin; samimiy va bolaning yoshiga mos bo'lsin; boshqalar bilan solishtirmasin. Moddiy mukofotlar ichki motivatsiyani so'ndirmasligi uchun ehtiyotkorlik bilan ishlatiladi. Maslahatchi bu qoidalarni o'qituvchi va ota-onalarga amaliy misollar orqali tushuntiradi. 2. Guruh dinamikasi nima va sinf jamoasidagi norasmiy tuzilmani o'rganish nima uchun muhim? Namunaviy javob / yechim: ✔ Guruh dinamikasi — guruh a'zolari o'rtasidagi munosabatlar, rollar, me'yorlar va ularning vaqt o'tishi bilan o'zgarish jarayonlari. Har bir sinfda rasmiy tuzilma — sinf sardori, navbatchilar — bilan birga norasmiy tuzilma ham bor: norasmiy yetakchilar, mashhur o'quvchilar, kichik guruhchalar, chetda qolganlar. Aynan norasmiy tuzilma sinfdagi muhit, bulling yoki o'zaro yordamni belgilaydi. Uni o'rganish usullari: sotsiometriya — o'quvchilardan kim bilan birga ishlashni xohlashini so'rash, kuzatuv, sinf rahbari bilan suhbat. Natijada chetlatilgan, yolg'iz yoki xavf guruhidagi o'quvchilar erta aniqlanadi. Amaliy qo'llanilishi: norasmiy yetakchilarni ijobiy ishlarga jalb qilish; guruhli topshiriqlarda o'quvchilarni aralashtirish; jamoani birlashtiruvchi tadbirlar o'tkazish. Muhim: sotsiometriya natijalari maxfiy saqlanadi va o'quvchilarga e'lon qilinmaydi. 3. Voyaga yetmaganlar o'rtasida huquqbuzarliklar profilaktikasida maktab va maslahatchining vazifalari qanday? Namunaviy javob / yechim: ✔ Profilaktika — huquqbuzarlik sodir etilishidan oldin uning sabablarini bartaraf etishga qaratilgan chora- tadbirlar tizimi. U jazoga emas, qo'llab-quvvatlash va erta aralashuvga asoslanadi. Maktab profilaktika tizimining muhim bo'g'ini, chunki xavf belgilari — muntazam dars qoldirish, xulq-atvor muammolari, salbiy guruhga qo'shilish, oilaviy nosozliklar — avval maktabda ko'rinadi. Maslahatchining vazifalari: xavf guruhidagi o'quvchilarni erta aniqlash; ular bilan individual ish rejasi tuzish; bo'sh vaqtini mazmunli tashkil qilish — to'garak, sport, ko'ngillilik; oilalar bilan ishlash; huquqiy savodxonlik mashg'ulotlari o'tkazish; ichki ishlar organlarining profilaktika inspektori, mahalla va ijtimoiy xizmatlar bilan hamkorlik. Muhim: o'quvchini «qiyin bola» deb tamg'alamaslik, chunki tamg'a uning salbiy xulqini mustahkamlashi mumkin. 4. Ta'limda sun'iy intellekt vositalaridan foydalanishning imkoniyatlari va xavflari nimalardan iborat? Namunaviy javob / yechim: ✔ Sun'iy intellekt (SI) chatbotlari va boshqa vositalar matn yozish, tushuntirish, tarjima va rasm yaratish imkonini beradi. Imkoniyatlari: murakkab mavzuni sodda tilda tushuntirish; o'quvchining individual savollariga javob berish; til o'rganishda mashq sherigi bo'lish; o'qituvchiga materiallar tayyorlashda yordam. Xavflari: SI noto'g'ri, lekin ishonchli ko'rinadigan ma'lumot berishi mumkin; uni o'ylamasdan ko'chirish fikrlash va yozish ko'nikmalarini zaiflashtiradi; plagiat va akademik halollik muammosi; shaxsiy ma'lumotlarni kiritish xavfi; soxta kontent yaratish. O'quvchilarga qoidalar: SI ni tayyor javob manbai emas, yordamchi sifatida ishlatish; uning javobini boshqa manbalar bilan tekshirish; SI dan foydalanganini halol ko'rsatish; shaxsiy va maxfiy ma'lumotlarni kiritmaslik. Maslahatchi bu masalada o'qituvchilar bilan birga maktab qoidalarini ishlab chiqishda qatnashadi. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 235 5. Ota-ona maslahatchidan farzandi suhbatda aytgan barcha gaplarni aytib berishni talab qilmoqda. Qanday yo'l tutasiz? Namunaviy javob / yechim:✔ Bu yerda ota-onaning farzandi haqida bilish huquqi va o'quvchining ishonchi to'qnashadi. Maqsad — har ikkisini hurmat qilgan holda bola manfaatini saqlash. Qadamlar: 1) Ota-onaning xavotirini tan olaman: «Farzandingiz haqida qayg'urishingiz tabiiy». 2) Maslahatchilik ishidagi maxfiylik tamoyilini va nima uchun u muhimligini tushuntiraman: o'quvchi ishonmasa, yordam so'rashni to'xtatadi. 3) Agar bolaning hayoti yoki xavfsizligiga tahdid bo'lsa, buni ota-onaga albatta aytishimni ta'kidlayman. 4) Umumiy ma'lumotni — bolaning holati, qaysi yo'nalishda ishlayotganimiz, ota-ona qanday yordam bera olishini — o'quvchi roziligi bilan aytaman. 5) O'quvchi bilan gaplashib, ota-onasiga nimani aytishga rozi ekanini kelishaman. 6) Iloji bo'lsa, ota-ona va bola o'rtasida birgalikdagi suhbat tashkil qilaman, unda men muloqotga yordam beraman. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 236 Suhbat bileti 15 Suhbat savollari (5 ta savol, tayyorlanish — 10 daqiqa) 1. Emotsional intellekt nima va uni o'quvchilarda qanday rivojlantirish mumkin? Namunaviy javob / yechim:✔ Emotsional intellekt — o'z va boshqalarning his-tuyg'ularini tanish, tushunish va boshqarish, ulardan muloqot va qaror qabul qilishda samarali foydalanish qobiliyati. Uning tarkibiy qismlari: o'zini anglash — «hozir men nima his qilyapman»; o'zini boshqarish — hissiyot ta'sirida shoshilinch harakat qilmaslik; motivatsiya; empatiya — boshqaning holatini tushunish; ijtimoiy ko'nikmalar — hamkorlik, nizolarni hal qilish. Tadqiqotlar emotsional intellekt o'qishdagi muvaffaqiyat, munosabatlar sifati va ruhiy salomatlik bilan bog'liqligini ko'rsatadi. Rivojlantirish usullari: hissiyotlar lug'atini boyitish — «yomon» o'rniga «xafa», «xavotirli», «uyalgan»; hissiyotlar kundaligi; rolli o'yinlar va vaziyatlarni muhokama qilish; adabiy qahramonlar hissiyotlarini tahlil qilish; «hissiyotlar termometri» kabi vizual vositalar. Masalan, sinf soatini qisqa «kayfiyat davrasi» bilan boshlash. 2. O'qituvchi va ota-ona o'rtasidagi nizolarning tipik sabablari va ularni hal qilishda maslahatchining o'rni qanday? Namunaviy javob / yechim: ✔ O'qituvchi va ota-ona nizolari ko'pincha bir xil maqsad — bolaning yaxshiligi — yo'lidagi turli qarashlardan kelib chiqadi. Tipik sabablar: baholashdagi adolatsizlik hissi; bolaning xulq-atvori haqidagi turli talqinlar; muloqotning yetishmasligi yoki faqat muammo bo'lganda bog'lanish; o'zaro ayblash — «uyda tarbiya yo'q» yoki «maktab o'qitmayapti»; talablar va kutishlarning noaniqligi; qadriyatlardagi farqlar. Maslahatchining o'rni: betaraf vositachi bo'lish; har bir tomonni alohida tinglab, hissiyotlarni pasaytirish; umumiy maqsadni ta'kidlash — «Ikkalangiz ham bolaning muvaffaqiyatini istaysiz»; faktlar va kelishuvlarga asoslangan uchrashuv o'tkazish; muntazam aloqa tartibini o'rnatish. Profilaktika sifatida maslahatchi o'qituvchilarga ota-onalar bilan faqat muammo haqida emas, ijobiy xabarlar bilan ham bog'lanishni tavsiya qiladi. 3. Ota-ona qaramog'idan mahrum bo'lgan bolalarning huquqlari va maktabning ular bilan ishlashdagi xususiyatlari qanday? Namunaviy javob / yechim: ✔ Ota-onasi vafot etgan, ota-onalik huquqidan mahrum qilingan yoki boshqa sabablarga ko'ra ota-ona qaramog'isiz qolgan bolalar davlatning alohida himoyasida bo'ladi. Ular oilaviy muhitda tarbiyalanish, ta'lim olish, sog'lig'ini saqlash, mulkiy huquqlarini himoya qilish va ijtimoiy qo'llab-quvvatlash olish huquqiga ega; ularning manfaatlarini vasiy yoki homiy va vasiylik organlari himoya qiladi. Maktabdagi xususiyatlar: bunday bolalar ko'pincha yo'qotish, travma, ishonchsizlik va bog'lanish qiyinchiliklarini boshdan kechirgan bo'ladi; ular tez-tez maktab almashtirishi mumkin. Maslahatchi vazifalari: bolaning shaxsiy ma'lumotlari va tarixini maxfiy saqlash; sinfda uni ajratib ko'rsatmaslik; barqaror, ishonchli katta odam bilan munosabat o'rnatish; vasiy bilan hamkorlik qilish; kasbga yo'naltirish va mustaqil hayotga tayyorlashda alohida e'tibor berish. 4. Onlayn firibgarlik va qimor o'yinlari o'smirlar uchun qanday xavf tug'diradi? Namunaviy javob / yechim: ✔ O'smirlar onlayn firibgarlik va qimorning oson nishoni, chunki ular tez boyish va'dasiga ishonuvchan, xavfni past baholaydi va to'lov kartalariga tobora erta ega bo'ladi. Keng tarqalgan firibgarliklar: «tez daromad» va investitsiya piramidalari; o'yin buyumlarini sotish yoki almashishda aldash; soxta konkurs va «sovg'a»lar; ota-ona kartasidan to'lov qildirish; bolani «oson ish» bahonasida o'z kartasi orqali begona pullarni o'tkazishga jalb qilish — bu uni jinoyat ishtirokchisiga aylantirishi mumkin. Onlayn qimor va tavakkalchilikka asoslangan o'yin mexanikalari tezda qaramlik, qarz va yolg'onga olib keladi. Profilaktika: «bepul pul bo'lmaydi» qoidasi; karta ma'lumotlari va SMS-kodni hech kimga bermaslik; o'z kartasini boshqalarga ishlatishga bermaslik; ota-onalarga kartalar uchun limit va xabarnomalar o'rnatishni tavsiya qilish; shubhali takliflarni kattalar bilan muhokama qilish. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 237 5. Qiz o'quvchining ota-onasi uni 9-sinfdan keyin o'qishdan olib, turmushga bermoqchi ekanini bildingiz. Maslahatchi sifatida harakatlaringiz? Namunaviy javob / yechim:✔ Bu holat qizning ta'lim olish huquqi va kelajagiga jiddiy ta'sir qiladi. O'zbekistonda nikoh yoshi 18 yosh etib belgilangan, umumiy o'rta ta'lim esa majburiy. Qadamlar: 1) Qiz bilan maxfiy suhbat o'tkazaman: uning o'z fikri, istaklari, xavotirlari va xavfsizligi qanday. 2) Ma'lumotni maktab rahbariyatiga yetkazaman. 3) Ota-ona bilan hurmat bilan uchrashuv o'tkazaman: ularning sabablarini — moddiy qiyinchilik, an'ana, jamoatchilik bosimi — tushunaman, ta'limning qiz va oila kelajagi uchun ahamiyatini, qonun talablarini va erta nikohning sog'liq uchun xavflarini tushuntiraman. 4) Davom etish variantlarini ko'rsataman: kasb-hunar ta'limi, imtiyozlar, ijtimoiy yordam. 5) Mahalla va tegishli xizmatlar bilan hamkorlik qilamiz. 6) Agar majburlash yoki qonunbuzarlik xavfi saqlansa, belgilangan tartibda vakolatli organlarga murojaat qilinadi. 7) Qizni kuzatib boraman. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 238 Suhbat bileti 16 Suhbat savollari (5 ta savol, tayyorlanish — 10 daqiqa) 1. Ijtimoiy-emotsional ta'lim (SEL) nima va uni maktab hayotiga qanday tatbiq etish mumkin? Namunaviy javob / yechim:✔ Ijtimoiy-emotsional ta'lim — bolalarning o'zini anglash, o'zini boshqarish, ijtimoiy xabardorlik, munosabat ko'nikmalari va mas'uliyatli qaror qabul qilish qobiliyatlarini maqsadli rivojlantirish jarayoni. Uning asosida hissiy va ijtimoiy ko'nikmalar ham akademik bilimlar kabi o'rgatilishi mumkin degan g'oya yotadi. Tadqiqotlar SEL dasturlari xulq-atvor muammolarini kamaytirishi, o'qish natijalari va maktab muhitini yaxshilashini ko'rsatgan. Tatbiq etish yo'llari: sinf soatlarida tizimli mashg'ulotlar; fan darslariga integratsiya — masalan, adabiyotda qahramon hissiyotlarini tahlil qilish, guruhli loyihalarda hamkorlikni baholash; tengdoshlar mediatsiyasi va ko'ngillilik; o'qituvchilarning o'zi namuna bo'lishi; ota-onalar uchun seminarlar. Maslahatchi dastur koordinatori sifatida o'qituvchilarni o'qitadi va natijalarni so'rovnomalar orqali kuzatib boradi. 2. Psixologik travma nima va inqirozli vaziyatda birinchi psixologik yordam qanday ko'rsatiladi? Namunaviy javob / yechim: ✔ Psixologik travma — inson hayoti yoki xavfsizligiga tahdid soluvchi, uning kurashish imkoniyatlaridan oshib ketadigan voqea natijasidagi ruhiy shikast: baxtsiz hodisa, yaqinining o'limi, zo'ravonlik, tabiiy ofat. Bolalarda reaksiyalar: qo'rquv, yopiqlik, uyqu buzilishi, regressiya — kichik yoshdagi xulqqa qaytish, diqqatning pasayishi. Birinchi psixologik yordam — terapiya emas, inqirozdan keyingi dastlabki qo'llab- quvvatlash. Asosiy tamoyillari: xavfsizlikni ta'minlash; tinchlantirish — xotirjam ovoz, yonida bo'lish; asosiy ehtiyojlarni qondirish — suv, iliq joy; majburlamasdan tinglash, voqeani batafsil aytib berishga undamaslik; bolani yaqinlari bilan bog'lash; amaliy ma'lumot berish; reaksiyalar normal ekanini tushuntirish. Shundan so'ng zarur bo'lsa, bolani ixtisoslashgan mutaxassisga yo'naltirish va uni keyingi haftalarda kuzatish. 3. Pedagog va maslahatchining kasbiy odob-axloqi qanday tamoyillarga asoslanadi? Namunaviy javob / yechim: ✔ Kasbiy odob-axloq — mutaxassisning o'quvchilar, ota-onalar va hamkasblar bilan munosabatlarini tartibga soluvchi axloqiy me'yorlar. Maslahatchi uchun asosiy tamoyillar: zarar yetkazmaslik — har qanday harakat bolaning farovonligiga xizmat qilishi kerak; konfidensiallik va uning qonuniy chegaralari; hurmat va kamsitmaslik — barcha o'quvchilarga teng munosabat; kasbiy vakolat — faqat o'z malakasi doirasida ishlash, murakkab holatlarda boshqa mutaxassisga yo'naltirish; xolislik — shaxsiy qarashlarni o'quvchiga majburlamaslik; ikki tomonlama munosabatlardan qochish — masalan, o'z qarindoshiga maslahatchi bo'lmaslik; kasbiy chegaralarni saqlash; doimiy kasbiy rivojlanish. Masalan, o'quvchi maslahatchini shaxsiy tadbirga taklif qilsa yoki undan sovg'a olishni istasa, maslahatchi xushmuomalalik bilan rad etib, munosabatni kasbiy doirada saqlaydi. 4. Ijtimoiy tarmoqlardagi xavfli «challenge»lar (sinovlar) haqida nima bilasiz va ularning oldini olish uchun nima qilasiz? Namunaviy javob / yechim: ✔ Xavfli «challenge» — ijtimoiy tarmoqlarda tarqaladigan, ishtirokchilardan sog'liq yoki hayot uchun xavfli harakatni bajarib, uni videoga olishni talab qiluvchi trend: nafasni to'xtatish, dori yoki maishiy kimyoviy vositalarni iste'mol qilish, balanddan sakrash va hokazo. O'smirlar ularga tengdoshlar e'tirofi, layk va mashhurlik istagi, xavfni past baholash sababli qo'shiladi. Profilaktika: o'quvchilar bilan tanqidiy fikrlashga qaratilgan suhbat — bu trenddan kim foyda ko'radi, oqibatlari qanday; tengdoshlar bosimiga «yo'q» deyish ko'nikmasini mashq qilish; xavfli kontentni ko'rganda ulashmaslik, balki platformaga shikoyat qilish va kattalarga aytish. Muhim: aniq xavfli trend haqida butun maktabga batafsil gapirish ba'zan unga qiziqishni oshirishi mumkin, shuning uchun umumiy xavfsizlik tamoyillariga urg'u beriladi; ota-onalar esa alohida, ehtiyotkorlik bilan xabardor qilinadi. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 239 5. Sinfdagi alohida ta'lim ehtiyojli o'quvchini sinfdoshlari o'yinlarga qo'shmayapti va ustidan kulishyapti. Harakatlaringiz? Namunaviy javob / yechim:✔ Bu inklyuziv muhitning buzilishi va bulling belgisi bo'lib, bolaning huquq va qadr-qimmatiga daxl qiladi. Qadamlar: 1) O'quvchi bilan uning imkoniyatlariga mos tarzda gaplashaman, uni qo'llab-quvvatlayman; ota-onasi bilan ham bog'lanaman. 2) Sinf rahbari va o'qituvchilar bilan kuzatuv o'tkazib, kim tashabbuskor ekanini aniqlayman. 3) Tashabbuskor o'quvchilar bilan alohida suhbatlashaman: ularning xatti-harakati nima uchun noto'g'ri ekanini tushunishga, o'zini uning o'rnida his qilishga yordam beraman. 4) Butun sinf bilan farqlilik va hurmat mavzusida empatiyaga qaratilgan mashg'ulot o'tkazaman, bolani nomi bilan alohida ajratib ko'rsatmayman. 5) O'quvchining kuchli tomonlarini ko'rsatuvchi faoliyatlarni tashkil qilaman. 6) Hamkorlikni talab qiluvchi aralash guruhli vazifalarni o'qituvchilar bilan rejalashtiraman. 7) Bir necha hafta davomida kuzatib, natijani hujjatlashtiraman. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 240 Suhbat bileti 17 Suhbat savollari (5 ta savol, tayyorlanish — 10 daqiqa) 1. O'z-o'zini baholash qanday shakllanadi va past o'z-o'zini baholashli o'quvchiga qanday yordam beriladi? Namunaviy javob / yechim:✔ O'z-o'zini baholash — insonning o'z qobiliyatlari, fazilatlari va qadr-qimmati haqidagi bahosi. U bolalikda muhim kattalar — ota-ona, o'qituvchi — munosabati va baholari, tengdoshlar bilan solishtirish hamda o'z yutuq va muvaffaqiyatsizliklari tajribasi asosida shakllanadi. O'smirlikda tengdoshlar fikri va tashqi ko'rinish ta'siri kuchayadi. Past o'z-o'zini baholash belgilari: «men hech narsaga yaramayman» kabi fikrlar, yangi ishdan qochish, maqtovni qabul qila olmaslik, ortiqcha uyatchanlik yoki aksincha himoya sifatidagi tajovuz. Yordam: o'quvchining kuchli tomonlarini birgalikda aniqlash va ularga tayangan vazifalar berish; kichik, erishiladigan maqsadlar qo'yish va yutuqlarni qayd etish; salbiy fikrlarni tanqidiy tahlil qilishni o'rgatish; o'qituvchilarga bolani boshqalar bilan solishtirmaslik, shaxsga emas, harakatga baho berishni tavsiya qilish. Masalan, «yutuqlar daftari» yuritish. 2. Karl Rojersning shaxsga yo'naltirilgan yondashuvidagi uchta asosiy shartni tushuntiring. Namunaviy javob / yechim: ✔ Karl Rojers fikricha, insonda o'sish va o'zini rivojlantirish uchun ichki salohiyat bor, maslahatchining vazifasi esa unga mos muhit yaratish. Buning uchun uchta shart zarur. Birinchisi — empatiya: maslahatchi o'quvchining ichki dunyosini, his-tuyg'ularini uning nuqtai nazaridan tushunishga intiladi va buni unga ko'rsatadi. Ikkinchisi — shartsiz ijobiy qabul qilish: o'quvchi xatti-harakatidan qat'i nazar inson sifatida qadrlanadi; bu barcha xatti-harakatlarni ma'qullash degani emas, balki shaxsni qoralamaslik. Uchinchisi — kongruentlik yoki samimiylik: maslahatchi niqob ortiga yashirinmaydi, uning so'zlari va ichki holati mos keladi. Maktab amaliyotida bu o'quvchiga nasihat qilish o'rniga uni tinglash, xulosa chiqarishga shoshilmaslikni anglatadi. Masalan, intizomni buzgan o'quvchi bilan suhbatni ayblovdan emas, «Senga nima bo'ldi?» degan savoldan boshlash. 3. Bola huquqlari bo'yicha vakil (bolalar ombudsmani) instituti va bola huquqlarini himoya qilish uchun murojaat yo'llari haqida gapiring. Namunaviy javob / yechim: ✔ O'zbekistonda Oliy Majlis huzurida bola huquqlari bo'yicha vakil — bolalar ombudsmani — instituti faoliyat yuritadi. Uning vazifasi bolalar huquqlari, erkinliklari va qonuniy manfaatlariga rioya etilishini nazorat qilish, davlat organlari va tashkilotlar faoliyatini shu nuqtai nazardan o'rganish, murojaatlarni ko'rib chiqish va qonunchilikni takomillashtirish bo'yicha takliflar berishdan iborat. Bolaning huquqi buzilganda murojaat yo'llari: avvalo maktab ma'muriyati va maslahatchi; tuman ta'lim bo'limi; vasiylik va homiylik organi; ichki ishlar organlari; prokuratura; bolalar ombudsmani; ishonch telefonlari. Muhim: bolaning o'zi ham murojaat qilish huquqiga ega. Maslahatchi o'quvchilar va ota-onalarga bu yo'llarni tushuntiradi, maktabda ishonch telefonlari raqamlarini ko'rinadigan joyga osib qo'yadi va kerak bo'lsa, murojaat tayyorlashda yordam beradi. 4. Raqamli etiket (netiket) nima? O'quvchilar uchun asosiy qoidalarni sanang. Namunaviy javob / yechim: ✔ Raqamli etiket — internetda va raqamli muloqotda hurmat, xavfsizlik va madaniyatni ta'minlovchi axloq qoidalari. Uning asosiy g'oyasi: ekran ortida ham his-tuyg'ulari bor real inson turibdi. O'quvchilar uchun asosiy qoidalar: yozishdan oldin o'ylash — yuzma-yuz aytmaydigan gapni yozmaslik; haqorat, masxara va g'iybatdan saqlanish; boshqalarning rasm va ma'lumotlarini ularning roziligisiz joylamaslik; guruh chatlarida mavzudan chetga chiqmaslik, kechasi xabar yubormaslik; katta harflar bilan yozish baqirish ma'nosini berishini bilish; o'qituvchilarga rasmiy uslubda, salom va imzo bilan yozish; tekshirilmagan ma'lumotni tarqatmaslik; kelishmovchilikda shaxsga emas, fikrga javob berish. Mashg'ulotda o'quvchilar sinf chati uchun o'z qoidalarini birgalikda ishlab chiqib, uni guruh tavsifiga joylashtiradi. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 241 5. O'quvchi darslarda doim uxlayapti, ma'lum bo'lishicha, u tun bo'yi telefonda o'tiradi. Qanday yordam berasiz? Namunaviy javob / yechim:✔ Uyqu yetishmasligi o'qish, kayfiyat va sog'liqqa bevosita ta'sir qiladi; tungi ekran vaqti esa ko'pincha chuqurroq muammoning belgisi bo'lishi mumkin. Qadamlar: 1) O'quvchi bilan ayblovsiz suhbatlashaman: tunda nima bilan band, bu unga nima beradi — o'yin, muloqot, xavotirdan qochish, yolg'izlik. 2) Ekranning uyquga ta'sirini oddiy tilda tushuntiraman. 3) Birgalikda kichik, real maqsad qo'yamiz: masalan, telefonni har kecha belgilangan vaqtda boshqa xonada zaryadga qo'yish, bildirishnomalarni o'chirish. 4) Ota-ona bilan uchrashib, oilaviy raqamli qoidalarni kelishishni, qurilmani to'satdan tortib olmaslikni tavsiya qilaman. 5) O'qituvchilardan holatni kuzatishni so'rayman. 6) Agar orqasida kiberbulling, o'yin qaramligi yoki tushkunlik aniqlansa, unga qaratilgan alohida ish olib boraman. 7) Ikki haftadan so'ng natijani tekshiraman. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 242 Suhbat bileti 18 Suhbat savollari (5 ta savol, tayyorlanish — 10 daqiqa) 1. Bolalarda o'qish va yozishdagi o'ziga xos qiyinchiliklar (disleksiya, disgrafiya) qanday namoyon bo'ladi va maslahatchi nima qilishi kerak? Namunaviy javob / yechim:✔ Disleksiya — intellekt normal bo'lgan holda o'qishni o'zlashtirishdagi barqaror qiyinchilik, disgrafiya esa yozishdagi o'xshash buzilish. Ular dangasalik yoki aqliy zaiflik emas, balki miyaning axborotni qayta ishlash xususiyati. Namoyon bo'lishi: o'xshash harflarni almashtirish, harf yoki bo'g'inlarni tushirib qoldirish, juda sekin va xatolar bilan o'qish, o'qiganini tushunishda qiyinchilik; yozuvda doimiy, takrorlanuvchi xatolar, notekis husnixat. Bunday bolalar ko'pincha og'zaki javobda ancha yaxshi bo'ladi. Maslahatchining vazifasi: o'qituvchi va ota-onadan ma'lumot yig'ish, belgilarni kuzatish; tashxis uchun logoped yoki tegishli mutaxassisga yo'naltirish; o'qituvchilarga moslashtirishlarni tavsiya qilish — qo'shimcha vaqt, og'zaki baholash, audio materiallar, ishni qizil siyoh bilan to'ldirmaslik; bolaning o'ziga bo'lgan ishonchini qo'llab-quvvatlash va uning kuchli tomonlarini ko'rsatish. 2. Tengdoshlar bosimi nima va o'smirlarga unga qarshi turishni qanday o'rgatish mumkin? Namunaviy javob / yechim: ✔ Tengdoshlar bosimi — guruhga mansub bo'lish, qabul qilinish istagi sababli tengdoshlar xulqi, qadriyatlari va talablariga moslashishga undovchi ta'sir. U ijobiy bo'lishi mumkin — sportga, o'qishga qiziqtirish — yoki salbiy: chekish, dars qoldirish, xavfli harakatlar, boshqalarni kamsitish. O'smirlik davrida tengdoshlar fikri ayniqsa kuchli bo'lgani uchun bosimga moyillik ortadi. Qarshi turishni o'rgatish: o'z qadriyatlarini anglash bo'yicha mashg'ulotlar; «yo'q» deyish usullari — qat'iy rad etish, sabab aytish, mavzuni o'zgartirish, hazil bilan rad etish, vaziyatdan chiqib ketish; rolli o'yinlarda real vaziyatlarni mashq qilish; ijobiy do'stlar guruhini topishga yordam berish; o'ziga ishonchni oshirish. Masalan, mashg'ulotda «Bir marta tortib ko'r, hamma chekadi» degan taklifga beshta turli rad javobini guruhlarda tuzish. 3. Ta'lim to'g'risidagi qonunchilikning asosiy tamoyillarini sanab bering. Namunaviy javob / yechim: ✔ O'zbekistonning ta'lim to'g'risidagi qonunchiligi ta'lim sohasidagi davlat siyosatining asosiy tamoyillarini belgilaydi. Ular orasida: ta'limning ustuvorligi; ta'lim olish huquqining tengligi, kamsitishga yo'l qo'ymaslik; umumiy o'rta ta'limning majburiyligi va davlat ta'lim muassasalarida bepulligi; ta'limning insonparvarlik va demokratik xarakteri; ta'lim mazmunining dunyoviy xususiyati; ta'lim sifati va davlat ta'lim standartlariga muvofiqlik; inklyuzivlik — barcha uchun ochiq ta'lim; uzluksiz ta'lim — butun hayot davomida o'qish; ta'lim tizimining ochiqligi va shaffofligi. Maslahatchi uchun bu tamoyillar amaliy ahamiyatga ega: masalan, tenglik va inklyuzivlik tamoyili har bir bolaning sinfda qabul qilinishiga, majburiylik tamoyili esa maktabdan chiqib ketish xavfidagi o'quvchilar bilan ishlashga asos bo'ladi. 4. Onlayn darslar va video konferensiyalarda xavfsizlikni qanday ta'minlash kerak? Namunaviy javob / yechim: ✔ Onlayn darslar qulay bo'lsa-da, begonalar kirib olishi, noo'rin kontent namoyish qilinishi, shaxsiy ma'lumotlar oshkor bo'lishi, darslarni ruxsatsiz yozib olish va tarqatish xavfini tug'diradi. O'qituvchi uchun qoidalar: dars havolasini faqat yopiq kanal orqali yuborish va ochiq joylamaslik; parol va «kutish zali» funksiyasidan foydalanish; ekranni ulashish huquqini faqat o'zida qoldirish; ishtirokchilar ismini tekshirish; darsni yozib olish haqida oldindan ogohlantirish. O'quvchilar uchun qoidalar: havola va parolni hech kimga bermaslik; kamerada uy sharoiti va shaxsiy ma'lumotlar ko'rinmasligiga e'tibor berish yoki fon ishlatish; boshqalarning tasvirini ruxsatsiz skrinshot qilib tarqatmaslik; chatda odob saqlash; noo'rin holat yuz bersa, darhol o'qituvchiga xabar berish. Maslahatchi bu qoidalarni bir sahifalik eslatma shaklida tayyorlab, sinflarga tarqatishi mumkin. 5. Sinfdoshlaridan biri baxtsiz hodisada vafot etdi, sinfda qayg'u va sarosima. Maslahatchi sifatida qanday harakat qilasiz? Namunaviy javob / yechim: ✔ Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 243 Tengdoshning o'limi bolalar uchun kuchli travmatik voqea; maqsad — o'quvchilarni qo'llab-quvvatlash va xavf guruhini aniqlash. Qadamlar: 1) Ma'muriyat bilan birga xabarni sinfga qanday yetkazishni kelishamiz: aniq, sodda, mish-mishsiz, oila roziligi doirasida. 2) Xabarni sinf rahbari bilan birga yetkazaman, o'quvchilarga savol berish va hissiyotlarini ifoda etish imkonini beraman. 3) Qayg'u reaksiyalari — yig'i, g'azab, karaxtlik, aybdorlik — normal ekanini tushuntiraman. 4) Alohida gaplashish istagidagilar uchun xona va vaqt ajrataman. 5) Ayniqsa xavf guruhini aniqlayman: yaqin do'stlari, voqea guvohlari, ilgari yo'qotish boshdan kechirganlar. 6) Ota-onalarni xabardor qilib, uyda qanday qo'llab- quvvatlash bo'yicha tavsiya beraman. 7) Oila roziligi bilan xotira tadbiri tashkil qilinishi mumkin. 8) Keyingi haftalarda kuzatib, kuchli reaksiyali o'quvchilarni mutaxassisga yo'naltiraman. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 244 Suhbat bileti 19 Suhbat savollari (5 ta savol, tayyorlanish — 10 daqiqa) 1. Turli o'quv uslublari (vizual, audial, kinestetik) haqidagi g'oyani qanday baholaysiz? Differensial yondashuv nima? Namunaviy javob / yechim:✔ Ko'pchilik o'quvchilarni vizual, audial yoki kinestetik turga ajratib, har birini faqat o'z uslubida o'qitish kerak deb hisoblaydi. Biroq zamonaviy tadqiqotlar bunday moslashtirish o'qish natijalarini sezilarli yaxshilashini tasdiqlamagan. O'quvchilarda afzal ko'rgan usullar bo'lishi mumkin, ammo deyarli barcha bolalar materialni bir nechta kanal orqali — ko'rish, eshitish va amaliy bajarish — birgalikda olganda yaxshiroq o'zlashtiradi. Shuning uchun bolani «sen audialsan» deb tamg'alash va uni bitta usulga cheklash noto'g'ri. Differensial yondashuv esa o'quvchilarning tayyorgarlik darajasi, qiziqishi va ehtiyojlariga ko'ra vazifalar murakkabligi, yordam miqdori va natijani taqdim etish shaklini moslashtirishdir. Masalan, bir mavzu bo'yicha kimdir taqdimot, kimdir model, kimdir yozma ish tayyorlaydi. Maslahatchi o'qituvchilarga dalillarga asoslangan usullarni tavsiya qilishi kerak. 2. Muloqot to'siqlari va manipulyatsiya nima? Maslahatchi suhbatda qanday xatolardan qochishi kerak? Namunaviy javob / yechim: ✔ Muloqot to'siqlari — axborotning to'g'ri qabul qilinishiga yoki ishonch o'rnatilishiga xalaqit beruvchi omillar. Ular jismoniy — shovqin, noqulay joy; semantik — tushunarsiz atamalar; hissiy — g'azab, xavotir; ijtimoiy — maqom farqi bo'lishi mumkin. Manipulyatsiya — boshqa odamga uning manfaatiga zid ravishda yashirin ta'sir o'tkazish: aybdorlik hissini uyg'otish, qo'rqitish, xushomad. Maslahatchi manipulyatsiyani sezishi va unga berilmasligi, o'zi esa hech qachon ishlatmasligi kerak. Suhbatda qochish kerak bo'lgan xatolar: buyruq va tahdid; nasihat va axloqiy o'git; tanqid, ayblash, tamg'a qo'yish; muammoni kamsitish — «bu arzimas narsa»; shoshilib maslahat berish; so'roq ohangida savol berish; o'z tajribasi haqida ko'p gapirish; telefon yoki hujjatlarga chalg'ish. Bu xatolar o'quvchini yopiq qiladi va suhbatni samarasiz qiladi. 3. Erta nikoh va gender tengligi masalasi maktab maslahatchisi faoliyatida qanday aks etadi? Namunaviy javob / yechim: ✔ Qonunchilikda ayollar va erkaklarning teng huquq va imkoniyatlari kafolatlangan, nikoh yoshi esa ikkala jins uchun 18 yosh etib belgilangan. Erta nikoh qizlarni ta'lim, kasb va iqtisodiy mustaqillikdan mahrum qiladi, ularning sog'lig'iga xavf tug'diradi va oiladagi zo'ravonlik ehtimolini oshiradi. Gender tengligi ta'limda qiz va o'g'il bolalarning bir xil imkoniyatlarga ega bo'lishini, stereotiplarsiz kasb tanlashini anglatadi. Maslahatchi faoliyatidagi aksi: qizlarning maktabdan chiqib ketish xavfini erta aniqlash; ota- onalar va mahalla bilan ta'limning ahamiyati haqida ishlash; kasbga yo'naltirishda «qizlarga mos emas» kabi stereotiplarni yengish, masalan, qizlarni texnik yo'nalishlarga ham qiziqtirish; o'g'il bolalarga ham hissiyotlarni ifoda etish va g'amxo'rlik normal ekanini tushuntirish; tadbirlar va topshiriqlarda teng ishtirokni ta'minlash. 4. Deepfake (sun'iy intellekt orqali soxtalashtirilgan rasm, video, ovoz) nima va u qanday xavf tug'diradi? Namunaviy javob / yechim: ✔ Deepfake — sun'iy intellekt yordamida yaratilgan yoki o'zgartirilgan, real ko'rinadigan, ammo soxta video, rasm yoki ovoz yozuvi. Masalan, odamning yuzini boshqa videoga qo'yish yoki uning ovozida u aytmagan gaplarni yaratish. Xavflari: maktabda sinfdoshning masxaraomuz yoki sharmandali soxta rasmini yaratish orqali kiberbulling; obro'ni buzish va shantaj; yaqin kishining ovozini taqlid qilib firibgarlik qilish — «onang kasalxonada, pul o'tkaz»; soxta yangiliklar tarqatish. O'quvchilarga o'rgatiladiganlar: har qanday shov-shuvli video yoki ovozni darhol haqiqat deb qabul qilmaslik; g'alati belgilarga — notabiiy mimika, lab harakati va ovoz nomutanosibligi — e'tibor berish; boshqa birovning tasviridan deepfake yaratish uning sha'niga tajovuz ekanini va jiddiy javobgarlikka olib kelishi mumkinligini bilish; oilada maxfiy «tekshiruv so'zi» kelishib olish. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 245 5. Maktab hojatxonasida bir guruh 8-sinf o'quvchisi elektron sigaret (veyp) chekayotganda qo'lga tushdi. Maslahatchi sifatida nima qilasiz? Namunaviy javob / yechim:✔ Maqsad — faqat jazolash emas, balki sabablarni aniqlash va sog'lom tanlovga yo'naltirish. Qadamlar: 1) Maktab tartibiga ko'ra ma'muriyat va ota-onalar xabardor qilinadi, intizomiy masala belgilangan tartibda hal etiladi. 2) Har bir o'quvchi bilan alohida, ayblovsiz suhbat o'tkazaman: qachon boshlagan, qayerdan olishgan, nima uchun — qiziqish, tengdoshlar bosimi, stress, «katta» ko'rinish istagi. 3) Qaramlik darajasini va boshqa moddalarni iste'mol qilish ehtimolini ehtiyotkorlik bilan aniqlayman. 4) Veypning zararsizligi haqidagi afsonani faktlar bilan rad etaman: nikotin qaramligi, o'pka va rivojlanayotgan miyaga ta'sir. 5) Tengdoshlar bosimiga «yo'q» deyish va stressni boshqarishning muqobil usullarini o'rgataman. 6) Ota-onalar bilan birgalikda kuzatuv rejasini tuzaman. 7) Voyaga yetmaganlarga sotuv aniqlansa, ma'muriyat orqali tegishli organlarga xabar qilinadi. 8) Butun parallel uchun profilaktik mashg'ulot tashkil qilaman. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 246 Suhbat bileti 20 Suhbat savollari (5 ta savol, tayyorlanish — 10 daqiqa) 1. Sinf rahbari va maktab maslahatchisi o'rtasidagi hamkorlik qanday tashkil etilishi kerak? Namunaviy javob / yechim:✔ Sinf rahbari o'quvchilarni har kuni ko'radi va ularni yaxshi biladi, maslahatchi esa psixologik-pedagogik bilim va maxsus usullarga ega. Ularning hamkorligi o'quvchilarni qo'llab-quvvatlashning eng samarali shakli. Hamkorlik yo'nalishlari: o'quvchilarni o'rganish — sinf rahbari kuzatuvlari va maslahatchi diagnostikasini birlashtirish; xavf guruhidagi o'quvchilarni erta aniqlash va ular bo'yicha birgalikda reja tuzish; sinf soatlarini birgalikda rejalashtirish va o'tkazish — bulling profilaktikasi, kasbga yo'naltirish, muloqot ko'nikmalari; ota-onalar yig'ilishlarida maslahatchi chiqishlari; murakkab vaziyatlarni muhokama qilish. Tashkil etish: muntazam, masalan, oyiga bir marta uchrashuvlar; yagona yo'llanma varaqasi orqali o'quvchini maslahatchiga yuborish tartibi; ma'lumot almashishda maxfiylik chegaralarini kelishish. Masalan, sinf rahbari o'quvchidagi o'zgarishni yozma qayd etib maslahatchiga uzatadi. 2. O'quvchi va o'qituvchi o'rtasidagi nizolarning sabablari va ularning oldini olish yo'llari qanday? Namunaviy javob / yechim: ✔ O'quvchi va o'qituvchi nizolari ko'pincha o'quv faoliyati, xulq-atvor yoki shaxslararo munosabatlar sababli yuzaga keladi. Asosiy sabablar: baholashni adolatsiz deb qabul qilish; darsdagi intizom talablari; o'qituvchining o'quvchini boshqalar oldida tanqid qilishi yoki kamsitishi; o'smirlarning mustaqillik va hurmatga bo'lgan ehtiyoji e'tiborsiz qolishi; o'qituvchining charchashi va stressi; o'quvchining shaxsiy muammolari tufayli asabiyligi. Oldini olish yo'llari: aniq, oldindan e'lon qilingan va izchil qoidalar hamda baholash mezonlari; tanqidni alohida, hurmat bilan va xatti-harakatga qaratib aytish; o'quvchi fikrini tinglash; hazil va iliq munosabat; hissiyot avj olganda pauza qilish; o'qituvchilar uchun nizolarni boshqarish treninglari. Maslahatchi nizo boshlangan holatlarda vositachi bo'ladi va tomonlarning hech birini kamsitmasdan, hurmatli muloqotni tiklashga yordam beradi. 3. Maktab xodimi bolaga nisbatan zo'ravonlik yoki e'tiborsizlikdan shubhalansa, qanday tartibda harakat qilishi kerak? Namunaviy javob / yechim: ✔ Maktab xodimi bolaga nisbatan zo'ravonlik yoki e'tiborsizlik shubhasini hech qachon e'tiborsiz qoldirmasligi kerak. Umumiy tamoyillar: bolaning xavfsizligi birinchi o'rinda; xodim tergov olib bormaydi, dalil to'plashga urinmaydi; ma'lumot faqat zarur shaxslarga beriladi. Tartib: 1) Kuzatilgan belgilarni yoki bolaning so'zlarini aniq, sana bilan, o'z talqinisiz yozib olish. 2) Bola o'zi aytsa, uni xotirjam tinglash, ishonch bildirish, yo'naltiruvchi savollar bermaslik, sir saqlashga va'da bermaslik. 3) Darhol maktab rahbariyati va maslahatchini xabardor qilish. 4) Ma'muriyat belgilangan tartibda vakolatli organlar — vasiylik va homiylik organi, ichki ishlar organlari va boshqalarga murojaat qiladi. 5) Bolaga jiddiy, darhol xavf bo'lsa, zudlik bilan tegishli xizmatlarni chaqirish. 6) Keyinchalik bolani maktabda qo'llab-quvvatlash va ma'lumotni maxfiy saqlash. 4. Maslahatchining o'quvchilar bilan messenjer va ijtimoiy tarmoqlar orqali muloqotida qanday kasbiy chegaralarga rioya qilish kerak? Namunaviy javob / yechim: ✔ Raqamli muloqot o'quvchilar bilan bog'lanishni osonlashtiradi, ammo kasbiy chegaralar buzilishi, maxfiylik muammolari va noto'g'ri talqin xavfini tug'diradi. Asosiy qoidalar: imkon qadar maktab tomonidan qabul qilingan rasmiy kanallardan foydalanish; shaxsiy sahifalarda o'quvchilarni do'stlikka qo'shmaslik; yozishmani faqat ish masalalari bilan cheklash, rasmiy va hurmatli uslubni saqlash; kech soatlarda yozishmaslik va o'quvchilarga qachon javob berishini oldindan aytish; maxfiy va jiddiy mavzularni messenjerda emas, yuzma-yuz muhokama qilish; o'quvchilarning rasmlari va ma'lumotlarini ruxsatsiz joylamaslik; agar o'quvchi tunda xavfli holat — o'ziga zarar yetkazish niyati — haqida yozsa, darhol belgilangan inqiroz tartibini ishga tushirish. Shaxsiy sahifani ham kasbiy obro' nuqtai nazaridan tartibli saqlash kerak. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 247 5. O'quvchi internetda tanishgan, o'zini 15 yoshli deb tanishtirgan «do'sti» bilan yolg'iz uchrashmoqchi ekanini aytdi. Harakatlaringiz? Namunaviy javob / yechim:✔ Bu onlayn grooming ehtimoli bo'lgan potentsial xavfli vaziyat, shuning uchun ehtiyotkor, ammo tezkor harakat kerak. Qadamlar: 1) O'quvchiga menga aytgani juda to'g'ri qaror ekanini aytaman, uni ayblamayman va qo'rqitmayman, aks holda u keyingi safar yashiradi. 2) Tanishuv tafsilotlarini so'rayman: qancha vaqtdan beri yozishadi, rasm, sovg'a yoki maxfiylik so'raganmi, uchrashuvni kim taklif qilgan. 3) Internetdagi odam o'zini boshqa yoshda yoki boshqa shaxs sifatida ko'rsatishi mumkinligini oddiy misollar bilan tushuntiraman. 4) Yolg'iz uchrashuvga bormaslikka kelishamiz. 5) Ota-onalarni darhol xabardor qilaman. 6) Agar shaxsiy rasm so'ralgan, sovg'a berilgan yoki boshqa shubhali belgilar bo'lsa, yozishmalar saqlanadi va ma'muriyat orqali ichki ishlar organlariga murojaat qilinadi. 7) O'quvchiga onlayn xavfsizlik qoidalarini eslataman va uni keyinchalik kuzatib boraman. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 248 Suhbat bileti 21 Suhbat savollari (5 ta savol, tayyorlanish — 10 daqiqa) 1. L. Vygotskiyning «yaqin rivojlanish zonasi» tushunchasini izohlang va maslahatchi ishidagi ahamiyatini ko'rsating. Namunaviy javob / yechim:✔ Ta'rif: yaqin rivojlanish zonasi – bola mustaqil bajara oladigan ish bilan kattalar yoki tengdoshlar yordamida bajara oladigan ish orasidagi masofa. Asosiy fikrlar: ta'lim rivojlanishdan biroz oldinda borishi kerak; yordam (tayanch, «skaffolding») bosqichma-bosqich kamaytiriladi; juda oson topshiriq zeriktiradi, juda qiyini esa xavotir va o'ziga ishonchsizlikni keltiradi. Maslahatchi uchun ahamiyati: o'quvchining hozirgi imkoniyatini emas, salohiyatini baholaydi, o'qituvchiga topshiriqlarni darajalashtirishni tavsiya qiladi. Misol: matematikadan orqada qolayotgan o'quvchiga avval namunali yechim, keyin yo'naltiruvchi savollar, so'ng mustaqil masala beriladi. Shu yo'l bilan bola muvaffaqiyatni his qiladi va o'quv motivatsiyasi ortadi. 2. Konfliktlarning asosiy turlarini sanab bering. Maktabda qaysilari ko'proq uchraydi? Namunaviy javob / yechim: ✔ Ta'rif: konflikt – manfaatlar, qarashlar yoki maqsadlar to'qnashuvi natijasida yuzaga keladigan qarama- qarshilik. Turlari: shaxs ichidagi (ichki ziddiyat, masalan, «o'qishni xohlayman, lekin do'stlarim bilan bo'lgim keladi»), shaxslararo, shaxs va guruh o'rtasidagi, guruhlararo konfliktlar. Sababiga ko'ra: resurs, qadriyat, rol va muloqot konfliktlari. Maktabda eng ko'p uchraydiganlari: o'quvchi–o'quvchi (do'stlik, raqobat, bulling), o'quvchi–o'qituvchi (baho, intizom), o'qituvchi–ota-ona (talablar, muloqot uslubi). Maslahatchi konfliktni salbiy hodisa sifatidagina emas, o'zgarish uchun imkoniyat sifatida ham ko'radi. Uning vazifasi – sababni aniqlash, tomonlarni eshitish, konstruktiv hal etish yo'llarini topishda yordam berish va takrorlanmasligi uchun profilaktika choralarini ko'rish. 3. BMTning Bola huquqlari to'g'risidagi konvensiyasining asosiy tamoyillarini ayting. Namunaviy javob / yechim: ✔ Ta'rif: Bola huquqlari to'g'risidagi konvensiya – 18 yoshga to'lmagan har bir shaxsning fuqarolik, ijtimoiy, iqtisodiy va madaniy huquqlarini belgilovchi xalqaro hujjat, O'zbekiston uni ratifikatsiya qilgan. To'rt asosiy tamoyil: 1) kamsitmaslik – barcha bolalar jinsi, millati, sog'lig'i, oilaviy holatidan qat'i nazar teng huquqli; 2) bolaning manfaatlari ustuvorligi – bolaga oid har qanday qarorda uning manfaati birinchi o'rinda; 3) yashash, omon qolish va rivojlanish huquqi; 4) bolaning fikrini bildirish va uni inobatga olish huquqi. Maslahatchi uchun amaliy ma'nosi: har bir vaziyatda bolani eshitish, uning xavfsizligi va rivojlanishini birinchi o'ringa qo'yish, hech bir o'quvchini chetda qoldirmaslik. 4. Kiberbulling nima? U oddiy bullingdan nimasi bilan farq qiladi? Namunaviy javob / yechim: ✔ Ta'rif: kiberbulling – raqamli vositalar (messenjerlar, ijtimoiy tarmoqlar, o'yin chatlari) orqali shaxsni muntazam kamsitish, qo'rqitish, tahqirlash. Farqlari: 1) vaqt va joy chegarasi yo'q – bola uyida ham hujumdan qochib qutula olmaydi; 2) tajovuzkor anonim bo'lishi mumkin; 3) kontent tez tarqaladi va uzoq saqlanadi; 4) kattalar buni kamdan-kam ko'radi. Belgilar: telefonga qaraganda tashvishlanish, ijtimoiy tarmoqdan to'satdan voz kechish, uyqu buzilishi. Maslahatchi harakatlari: bolani qo'llab- quvvatlash, javob qaytarmaslikni maslahat berish, skrinshot orqali dalillarni saqlash, platformada shikoyat qilish va bloklash, ota-onalarni va zarur hollarda tegishli organlarni xabardor qilish, sinfda profilaktik mashg'ulot o'tkazish. 5. Vaziyat: 7-sinf o'quvchisi tez-tez «Men hech narsaga yaramayman, baribir uddalay olmayman» deydi, savolga javob berishdan bosh tortadi. Maslahatchi sifatida qanday ish olib borasiz? Namunaviy javob / yechim: ✔ Bu – past o'zini o'zi baholash belgisi. Qadamlar: 1) Kuzatuv va ma'lumot yig'ish: o'qituvchilar, sinf rahbari bilan suhbat, baholar dinamikasi, sinfdagi munosabatlar. 2) Ishonchli muhitda individual suhbat: faol tinglash, «Qachondan beri shunday his qilyapsan?» kabi ochiq savollar. 3) Diagnostika: o'zini o'zi baholash metodikasi (masalan, Dembo–Rubinshteyn shkalasi), chizma testlari. 4) Kuchli tomonlarni Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 249 topish: muvaffaqiyat kundaligi, kichik erishiladigan maqsadlar. 5) O'qituvchilarga tavsiya: shaxsni emas, harakatni baholash, kichik yutuqlarni ham e'tirof etish, jamoa oldida tanqid qilmaslik. 6) Ota-onalar bilan ishlash: boshqa bolalar bilan solishtirmaslik. 7) Natijani bir oydan so'ng qayta baholash; depressiya belgilari bo'lsa, mutaxassisga yo'naltirish. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 250 Suhbat bileti 22 Suhbat savollari (5 ta savol, tayyorlanish — 10 daqiqa) 1. O'smirlik inqirozining psixologik xususiyatlari nimalardan iborat? Namunaviy javob / yechim:✔ Ta'rif: o'smirlik inqirozi (taxminan 11–15 yosh) – bolalikdan kattalikka o'tishdagi keskin fiziologik va psixologik o'zgarishlar davri. Asosiy xususiyatlar: «kattalik hissi» va mustaqillikka intilish; tengdoshlar bilan muloqot yetakchi faoliyatga aylanadi; kayfiyat tez o'zgaradi, hissiy beqarorlik kuzatiladi; tashqi ko'rinishga va boshqalarning bahosiga sezgirlik ortadi; kattalar nazoratiga qarshilik, negativizm paydo bo'ladi. Maslahatchi uchun tavsiyalar: o'smirga buyruq bilan emas, hamkorlik ohangida murojaat qilish; tanlov imkonini berish; tengdoshlar guruhidagi rolini hisobga olish; ota-onalarga bu davr tabiiy ekanini tushuntirish. Misol: ota-onaga «taqiqlash» o'rniga oilaviy qoidalarni o'smir bilan birgalikda kelishib olishni tavsiya qilish nizolarni kamaytiradi. 2. Tomas–Kilmen modeli bo'yicha konfliktda xulq-atvor strategiyalarini tavsiflang. Namunaviy javob / yechim: ✔ Ta'rif: Tomas–Kilmen modeli konfliktdagi xulqni ikki o'lchov – o'z manfaatini himoya qilish va boshqaning manfaatini hisobga olish – asosida besh strategiyaga ajratadi. 1) Raqobat – o'z fikrini o'tkazish; favqulodda, tez qaror zarur bo'lganda o'rinli. 2) Moslashish – boshqaga yon berish; munosabat masaladan muhimroq bo'lganda. 3) Chetlanish – konfliktdan qochish; vaziyat sovishi kerak bo'lganda vaqtincha foydali. 4) Murosa – har ikki tomon qisman yon beradi. 5) Hamkorlik – ikkala tomon manfaatini to'liq qondiruvchi yechim izlash; eng samarali, ammo vaqt talab qiladi. Maslahatchi o'quvchilarga strategiyani vaziyatga qarab tanlashni o'rgatadi, mediatsiyada esa tomonlarni hamkorlik strategiyasiga yo'naltiradi. 3. Bolaning manfaatlari ustuvorligi tamoyili maktab amaliyotida qanday namoyon bo'ladi? Namunaviy javob / yechim: ✔ Ta'rif: bolaning manfaatlari ustuvorligi – bolaga taalluqli har qanday qaror qabul qilinayotganda uning farovonligi, xavfsizligi va rivojlanishi birinchi o'rinda turishi kerakligini bildiruvchi tamoyil. Maktabda namoyon bo'lishi: intizomiy choralar tanlanayotganda bolani ta'limdan chetlatish emas, tarbiyaviy yechim izlash; sinfga taqsimlash, o'tkazish masalalarida bolaning ehtiyojini hisobga olish; ota-ona yoki o'qituvchi manfaati bola manfaatiga zid kelsa, bolaning xavfsizligini ustun qo'yish. Misol: ota-ona farzandini «jazolash» uchun to'garakdan chiqarmoqchi bo'lsa, maslahatchi to'garak bolaning rivojlanishi uchun muhimligini tushuntirib, boshqa tarbiyaviy usullarni taklif qiladi. Maslahatchi o'z tavsiyalarini doimo shu tamoyil asosida asoslashi lozim. 4. Fishing nima? O'quvchilarni undan himoyalanishga qanday o'rgatasiz? Namunaviy javob / yechim: ✔ Ta'rif: fishing – soxta xabar, havola yoki sayt orqali foydalanuvchining login, parol, karta ma'lumotlari yoki SMS-kodlarini aldab olish usuli. Belgilari: shoshiltiruvchi matn («Akkauntingiz bloklanadi!»), bepul sovg'a va yutuq va'dasi, rasmiy manzilga o'xshash, lekin bir harfi farq qiladigan havola, notanish yuboruvchi. O'rgatish usullari: amaliy mashg'ulotda haqiqiy va soxta xabarlarni solishtirish; «to'xta – tekshir – so'ra» qoidasi; SMS-kod va parolni hech kimga, hatto «bank xodimi»ga ham aytmaslik; havolani bosish o'rniga rasmiy ilova orqali kirish; ikki bosqichli autentifikatsiyani yoqish; shubhali holatda kattalarga xabar berish. Ota-onalar uchun ham qisqa yo'riqnoma tarqatish samarali. 5. Vaziyat: 11-sinf o'quvchisi bitiruv imtihonlari oldidan uyqusizlik, bosh og'rig'i, «Imtihondan yiqilsam, hayotim tugaydi» degan fikrlardan shikoyat qildi. Qanday yordam berasiz? Namunaviy javob / yechim: ✔ Bu – imtihon stressi va katastrofik fikrlash belgisi. Qadamlar: 1) Suhbatda his-tuyg'ularini qabul qilish, xavotir tabiiy ekanini tushuntirish. 2) «Hayotim tugaydi» iborasini e'tiborsiz qoldirmaslik: o'z joniga qasd fikrlari bormi, ehtiyotkorlik bilan aniqlash; xavf bo'lsa, darhol ota-onani xabardor qilish va mutaxassisga yo'naltirish. 3) Kognitiv qayta baholash: «Eng yomon holatda nima bo'ladi? Qanday muqobil yo'llar bor?» – qayta topshirish, boshqa yo'nalishlar. 4) O'z-o'zini boshqarish texnikalari: diafragmal nafas, Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 251 mushak relaksatsiyasi. 5) Tayyorgarlik rejasini tuzish: kunlik jadval, tanaffuslar, uyqu rejimi. 6) Ota- onalar bilan suhbat: bosimni kamaytirish, qo'llab-quvvatlash. 7) Bitiruvchilar uchun guruh treningi o'tkazish. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 252 Suhbat bileti 23 Suhbat savollari (5 ta savol, tayyorlanish — 10 daqiqa) 1. E. Eriksonning psixososial rivojlanish nazariyasi bo'yicha maktab yoshidagi bosqichlarni tavsiflang. Namunaviy javob / yechim:✔ Ta'rif: Erikson shaxs rivojlanishini har birida muayyan psixososial ziddiyat hal qilinadigan sakkiz bosqichga ajratgan. Maktab yoshiga ikki bosqich to'g'ri keladi. 1) Mehnatsevarlik va o'zini past his qilish (taxminan 6–12 yosh): bola o'qish, mehnat orqali muvaffaqiyatga erishsa, o'z qobiliyatiga ishonch shakllanadi; doimiy muvaffaqiyatsizlik va tanqid esa pastlik hissini keltiradi. 2) Identiklik va rollarning chalkashligi (12–18 yosh): o'smir «Men kimman?» degan savolga javob izlaydi, qadriyatlar va kasbiy yo'nalish shakllanadi. Maslahatchi uchun xulosa: boshlang'ich sinflarda muvaffaqiyat vaziyatlarini yaratish, yuqori sinflarda esa o'zini anglash, kasbga yo'naltirish mashg'ulotlari va tanlov erkinligini qo'llab-quvvatlash muhim. 2. «Faol tinglash» texnikasining usullarini misollar bilan tushuntiring. Namunaviy javob / yechim: ✔ Ta'rif: faol tinglash – suhbatdoshni diqqat bilan eshitib, uni tushunganingizni so'z va xatti-harakat bilan ko'rsatish usuli. Asosiy usullar: 1) Rag'batlantirish – bosh irg'ash, «Ha, davom et». 2) Parafraz – fikrni o'z so'zlaringiz bilan qaytarish: «Demak, sen do'stlaring seni chetga surayotganini his qilyapsan». 3) His- tuyg'uni aks ettirish: «Bu seni juda xafa qilgan ko'rinadi». 4) Aniqlashtiruvchi savollar: «Bu qachon boshlandi?» 5) Umumlashtirish – suhbat oxirida asosiy fikrlarni jamlash. Qilmaslik kerak: gapni bo'lish, tez maslahat berish, baholash, o'z tajribangiz haqida gapirishga o'tib ketish. Faol tinglash ishonch o'rnatadi, o'quvchining o'zi muammoni aniqroq anglashiga yordam beradi va maslahat suhbatining asosini tashkil qiladi. 3. Inklyuziv ta'lim tamoyili nimani anglatadi va maktab maslahatchisi uni qanday qo'llab-quvvatlaydi? Namunaviy javob / yechim: ✔ Inklyuziv ta'lim — alohida ta'lim ehtiyojlari bo'lgan bolalarni, jumladan nogironligi bor bolalarni, tengdoshlari bilan bir sinfda, ularning imkoniyatlariga moslashtirilgan sharoitda o'qitish tamoyili. Uning asosida har bir bolaning ta'lim olish huquqi va kamsitilmaslik g'oyasi yotadi. Maslahatchi bu jarayonda: bolaning ehtiyojlarini o'qituvchilar va ota-ona bilan birga aniqlaydi; sinf jamoasida qabul qilish va hurmat muhitini shakllantirishga yordam beradi, bulling va chetga surishning oldini oladi; o'qituvchilarga individual yondashuv bo'yicha tavsiya beradi; zarur bo'lsa psixolog, defektolog va tibbiyot mutaxassislariga yo'naltiradi. Muhim: maqsad bolani «moslashtirish» emas, balki muhitni bolaga moslashtirishdir. 4. Kuchli parol va ikki bosqichli autentifikatsiya nima uchun zarur? O'quvchilarga qanday tushuntirasiz? Namunaviy javob / yechim: ✔ Ta'rif: parol – akkauntga kirishning birinchi himoya qatlami; ikki bosqichli autentifikatsiya (2FA) parolga qo'shimcha ravishda ikkinchi tasdiq (SMS-kod, autentifikator ilova) talab qiladi. Kuchli parol talablari: kamida 12 belgi, harf, raqam va belgilar aralashmasi, ism, tug'ilgan sana kabi taxmin qilinadigan ma'lumotlar bo'lmasligi; har bir xizmat uchun alohida parol. Tushuntirish usuli: «Parol – uyingiz kaliti, 2FA – eshikdagi ikkinchi qulf» degan o'xshatish; parol o'rniga bir nechta so'zdan iborat «parol-ibora» yaratish mashqi; parolni do'stga ham bermaslik qoidasi. Amaliy qism: dars davomida o'quvchilar o'z akkauntlarida 2FA ni yoqishni o'rganadi. Bu akkaunt o'g'irlanishi va uning nomidan kiberbulling qilinishining oldini oladi. 5. Vaziyat: 4-sinf o'quvchisining ota-onasi ajrashmoqda. Bola darsda yig'laydi, diqqatini jamlay olmaydi. Maslahatchi qanday ish olib boradi? Namunaviy javob / yechim: ✔ Oilaviy ajrim bola uchun kuchli stress. Qadamlar: 1) Sinf rahbari va o'qituvchilardan bolaning holati haqida ma'lumot olish, ularni ehtiyotkorlik bilan munosabatda bo'lishga yo'naltirish. 2) Bola bilan yosh xususiyatiga mos suhbat: o'yin, rasm, ertak terapiyasi orqali his-tuyg'ularini ifodalashga yordam berish. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 253 3) Asosiy xabarni yetkazish: «Bunda sening aybing yo'q, ikkala ota-onang ham seni yaxshi ko'radi». 4) Har ikki ota-ona bilan alohida suhbat: bolani nizoga aralashtirmaslik, uni «xabarchi» qilmaslik, bir-birini bola oldida yomonlamaslik. 5) Maktabda barqaror muhit: odatiy tartib, qo'shimcha qo'llab-quvvatlash. 6) Holatni muntazam kuzatish; uzoq davom etuvchi depressiv belgilar bo'lsa, tibbiy-psixologik mutaxassisga yo'naltirish. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 254 Suhbat bileti 24 Suhbat savollari (5 ta savol, tayyorlanish — 10 daqiqa) 1. J. Piajening kognitiv rivojlanish bosqichlarini va ularning ta'limdagi ahamiyatini tushuntiring. Namunaviy javob / yechim:✔ Ta'rif: Piaje tafakkur rivojlanishini to'rt bosqichga ajratgan. 1) Sensomotor (0–2 yosh) – dunyoni harakat va sezgi orqali bilish. 2) Operatsiyadan oldingi (2–7 yosh) – ramziy tafakkur, egotsentrizm. 3) Aniq operatsiyalar (7–11 yosh) – mantiqiy fikrlash aniq narsalar asosida, saqlanish tushunchasi shakllanadi. 4) Formal operatsiyalar (11 yoshdan) – mavhum, gipotetik fikrlash. Ta'limdagi ahamiyati: boshlang'ich sinflarda ko'rgazmali, amaliy materiallardan foydalanish; o'smirlarga muammoli, munozarali topshiriqlar berish. Maslahatchi uchun: bolaga beriladigan tushuntirish va mashg'ulotlar uning tafakkur darajasiga mos bo'lishi kerak; masalan, kichik o'quvchiga his-tuyg'ularni mavhum emas, rasm va o'yin orqali tushuntirish samarali. 2. Maktab mediatsiyasi nima? Uning bosqichlarini ayting. Namunaviy javob / yechim: ✔ Ta'rif: mediatsiya – betaraf uchinchi shaxs (mediator) yordamida nizolashayotgan tomonlarning o'zaro maqbul kelishuvga erishish jarayoni. Tamoyillari: ixtiyoriylik, betaraflik, maxfiylik, tomonlarning tengligi. Bosqichlari: 1) Tayyorgarlik – tomonlar bilan alohida suhbat, rozilik olish. 2) Kirish – qoidalarni kelishish (gapni bo'lmaslik, haqoratsiz muloqot). 3) Tomonlarning hikoyasi – har biri o'z nuqtai nazarini aytadi. 4) Manfaat va ehtiyojlarni aniqlash – «Senga aslida nima muhim?» 5) Yechimlar variantlarini izlash. 6) Kelishuvni yozma yoki og'zaki rasmiylashtirish. 7) Keyinchalik bajarilishini kuzatish. Maktabda tengdoshlar mediatsiyasi xizmatini tashkil etish – o'quvchilarni mediator sifatida tayyorlash – nizolarni kamaytirishda samarali. 3. Bolani zo'ravonlikning barcha shakllaridan himoya qilish bo'yicha maktab va maslahatchining majburiyatlari qanday? Namunaviy javob / yechim: ✔ Ta'rif: bola jismoniy, psixologik, jinsiy zo'ravonlik va e'tiborsizlik (beparvolik)dan himoyalanish huquqiga ega; bu xalqaro va milliy qonunchilikda mustahkamlangan. Maktabning majburiyatlari: xavfsiz muhit yaratish, xodimlarning har qanday zo'ravonlik qo'llashiga yo'l qo'ymaslik, zo'ravonlik belgilari aniqlanganda belgilangan tartibda tegishli organlarga xabar berish. Maslahatchining vazifalari: zo'ravonlik belgilarini (tushuntirib bo'lmaydigan jarohatlar, qo'rquv, xulqdagi keskin o'zgarishlar) taniy olish; bolani tinglash, ayblamaslik, «sir saqlayman» deb va'da bermaslik; ma'lumotni hujjatlashtirib, rahbariyatga va qonunda belgilangan organlarga yetkazish; bolani psixologik qo'llab-quvvatlash. Shuningdek, o'quvchilar va ota-onalar uchun profilaktik mashg'ulotlar o'tkazish. 4. Ijtimoiy tarmoqlarda shaxsiy ma'lumotlarni himoya qilish bo'yicha o'quvchilarga qanday amaliy maslahatlar berasiz? Namunaviy javob / yechim: ✔ Shaxsiy ma'lumotlar — ism-familiya, manzil, telefon raqami, maktab, joylashuv, shaxsiy suratlar va parollar. Ular noto'g'ri qo'llarga tushsa, firibgarlik, ta'qib yoki shantajga sabab bo'lishi mumkin. O'quvchilarga maslahatlar: profilni yopiq (faqat do'stlar uchun) qilish; manzil, telefon va joylashuvni ochiq e'lon qilmaslik; har bir akkaunt uchun murakkab va har xil parol, imkon bo'lsa ikki bosqichli tasdiqlashni yoqish; notanish odamlarning do'stlik taklifi va havolalariga ehtiyot bo'lish; parol va SMS- kodlarni hech kimga, hatto do'stga ham aytmaslik; shubhali holatda darhol ota-ona yoki maslahatchiga murojaat qilish. Bu mavzuni sinf soatlarida amaliy misollar bilan o'tish samarali. 5. Vaziyat: 9-sinf o'quvchisi noma'lum akkauntdan «Pulni olib kelmasang, rasmlaringni hammaga tarqataman» degan tahdidli xabarlar olayotganini aytdi. Harakatlaringiz? Namunaviy javob / yechim: ✔ Bu – onlayn tovlamachilik (sekstorshn bo'lishi ham mumkin), jiddiy xavf. Qadamlar: 1) O'quvchini tinchlantirish, ayblamaslik: «Menga aytganing to'g'ri qaror, sen yolg'iz emassan». 2) Tahdidchiga pul bermaslik va javob yozmaslik – bu talablarni to'xtatmaydi. 3) Dalillarni saqlash: xabarlar, akkaunt nomi, Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 255 sanalar skrinshotlari; xabarlarni o'chirmaslik. 4) Akkauntni bloklash va platformaga shikoyat qilish, maxfiylik sozlamalarini kuchaytirish. 5) Ota-onani xabardor qilish va maktab rahbariyatiga bildirish. 6) Ichki ishlar organlariga murojaat qilishda ko'maklashish – bu jinoyat. 7) O'quvchining psixologik holatini kuzatish: uyat, qo'rquv o'z joniga qasd qilish fikrlariga olib kelishi mumkin; muntazam qo'llab-quvvatlash suhbatlari o'tkazish. 8) Sinflarda onlayn xavfsizlik bo'yicha profilaktika. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 256 Suhbat bileti 25 Suhbat savollari (5 ta savol, tayyorlanish — 10 daqiqa) 1. O'quv motivatsiyasining ichki va tashqi turlarini tavsiflang. Ichki motivatsiyani qanday rivojlantirish mumkin? Namunaviy javob / yechim:✔ Ta'rif: motivatsiya – faoliyatga undovchi sabablar majmui. Tashqi motivatsiya – baho, mukofot, maqtov yoki jazodan qochish; ichki motivatsiya – bilimga qiziqish, faoliyatdan zavq olish. Tashqi motivatsiya qisqa muddatli natija beradi, ichki motivatsiya esa barqaror o'qishni ta'minlaydi. O'z-o'zini belgilash nazariyasiga ko'ra ichki motivatsiya uchta ehtiyoj qondirilganda o'sadi: avtonomiya (tanlov imkoni), kompetentlik (muvaffaqiyat hissi), aloqadorlik (iliq munosabat). Amaliy usullar: topshiriqni hayot bilan bog'lash; o'quvchiga mavzu yoki usulni tanlash imkonini berish; murakkablikni bosqichma-bosqich oshirish; xatoni o'rganish imkoniyati sifatida qabul qilish; natijani emas, sa'y-harakatni e'tirof etish. Maslahatchi o'qituvchilar bilan shu yo'nalishda metodik suhbatlar o'tkazadi. 2. Stress tushunchasi va G. Selye bo'yicha uning bosqichlarini tushuntiring. Namunaviy javob / yechim: ✔ Ta'rif: stress – organizmning har qanday kuchli ta'sir (stressor)ga umumiy moslashuv reaksiyasi. Selye «umumiy moslashuv sindromi»ni uch bosqichga ajratgan: 1) Xavotir bosqichi – organizm safarbar bo'ladi, yurak urishi tezlashadi, diqqat keskinlashadi. 2) Qarshilik bosqichi – organizm stressorga moslashadi, kuch sarflab ishlaydi. 3) Holdan toyish bosqichi – stress uzoq davom etsa, resurslar tugaydi, kasalliklar, depressiya, charchoq yuzaga keladi. Shuningdek, foydali «eustress» (masalan, musobaqa oldidan hayajon) va zararli «distress» farqlanadi. Maktabdagi stressorlar: imtihonlar, bulling, oilaviy muammolar. Maslahatchi o'quvchilarga stressni erta tanish, nafas va relaksatsiya usullari, vaqtni rejalashtirish, yordam so'rashni o'rgatadi. 3. Shaxsga doir ma'lumotlar maxfiyligi maktab maslahatchisi faoliyatida qanday ta'minlanadi? Namunaviy javob / yechim: ✔ Ta'rif: shaxsga doir ma'lumotlar – shaxsni aniqlash imkonini beruvchi har qanday ma'lumot; ularni yig'ish, saqlash va tarqatish qonun bilan tartibga solinadi. Maslahatchi ishida maxfiy ma'lumotlar: diagnostika natijalari, suhbat yozuvlari, oilaviy holat, sog'liq haqidagi ma'lumotlar. Tamoyillar: faqat zarur ma'lumotni yig'ish; ota-ona (qonuniy vakil) roziligini olish; hujjatlarni qulflanadigan joyda yoki parol bilan himoyalangan faylda saqlash; natijalarni boshqa o'qituvchilarga faqat bolaning manfaati uchun zarur hajmda, umumlashtirilgan tavsiya ko'rinishida yetkazish. Maxfiylik chegarasi: bolaning hayoti yoki sog'lig'iga xavf bo'lsa, ma'lumot tegishli shaxslarga yetkaziladi. Misol: test natijalarini sinf oldida e'lon qilish yoki umumiy chatga tashlash mumkin emas. 4. Feyk yangiliklarni qanday aniqlash mumkin? O'quvchilarda media savodxonlikni qanday rivojlantirasiz? Namunaviy javob / yechim: ✔ Ta'rif: feyk yangilik – ataylab tarqatilgan yolg'on yoki buzib ko'rsatilgan ma'lumot; media savodxonlik – axborotni tanqidiy baholash ko'nikmasi. Tekshirish usullari: 1) Manbani aniqlash – rasmiy sayt yoki ishonchli OAVmi? 2) Sarlavha haddan tashqari hissiymi? 3) Sana va muallif ko'rsatilganmi? 4) Boshqa ishonchli manbalar xabar berganmi? 5) Rasmning teskari qidiruvi orqali asl manbasini topish. 6) «Do'stlarga tezda ulashing!» degan da'vatlardan ehtiyot bo'lish. Rivojlantirish usullari: «haqiqat yoki feyk» o'yini, haqiqiy misollar tahlili, o'quvchilarning o'zi yangilikni tekshirib taqdimot qilishi. Natijada o'quvchi vahima va manipulyatsiyaga kamroq beriladi, mustaqil fikrlashi rivojlanadi. 5. Vaziyat: 10-sinf o'quvchisi rassom bo'lmoqchi, ota-onasi esa uni faqat shifokor bo'lishga majburlamoqda. O'quvchi tushkunlikda. Maslahatchi qanday harakat qiladi? Namunaviy javob / yechim: ✔ Qadamlar: 1) O'quvchi bilan suhbat: uning qiziqishlari, kuchli tomonlari, kasb haqidagi tasavvurlarini aniqlash; his-tuyg'ularini qabul qilish. 2) Kasbga yo'naltirish diagnostikasi: qiziqishlar xaritasi, Klimov yoki Golland metodikasi, qobiliyatlar tahlili. 3) Ota-onalar bilan alohida suhbat: ularning xavotiri (barqaror Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 257 daromad, obro') ni tinglash va hurmat qilish. 4) Ma'lumotga asoslangan muloqot: dizayn, arxitektura, tibbiy illyustratsiya kabi turli yo'nalishlar, ta'lim muassasalari, mehnat bozori haqida ma'lumot berish. 5) Uchtomonlama uchrashuv: ochiq muloqot, o'quvchining fikrini eshitish. 6) Murosa variantlarini izlash: ijodiy to'garak, sinov kurslari, ikki yo'nalish bo'yicha tayyorgarlik. 7) Yakuniy qaror bola va oila zimmasida ekanini, maslahatchi faqat ko'maklashishini unutmaslik. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 258 Suhbat bileti 26 Suhbat savollari (5 ta savol, tayyorlanish — 10 daqiqa) 1. Kichik maktab yoshidagi bolalarning psixologik xususiyatlari va yetakchi faoliyati haqida gapiring. Namunaviy javob / yechim:✔ Ta'rif: kichik maktab yoshi (taxminan 6–10 yosh) – o'quv faoliyati yetakchi faoliyatga aylanadigan davr. Asosiy xususiyatlar: ixtiyoriy diqqat va xotira endi shakllanmoqda, diqqat tez charchaydi; tafakkur ko'rgazmali-obrazli, asta-sekin mantiqiy fikrlashga o'tadi; o'qituvchi obro'si juda yuqori; o'zini baholash ko'p jihatdan kattalar bahosiga bog'liq; o'yin hali ham muhim ehtiyoj. Pedagogik xulosalar: darsda faoliyat turlarini tez-tez almashtirish, harakatli daqiqalar; ko'rgazmalilik; maqtov va qo'llab-quvvatlash; baholashda bolani boshqalar bilan emas, o'zining oldingi natijasi bilan solishtirish. Maslahatchi birinchi sinfga moslashuvni kuzatadi, maktabga tayyorlik diagnostikasini o'tkazadi va o'qituvchilarga individual yondashuv bo'yicha tavsiya beradi. 2. Pedagoglarda kasbiy charchash (emotsional «yonib ketish») sindromi va uning profilaktikasi. Namunaviy javob / yechim: ✔ Ta'rif: kasbiy charchash – uzoq davom etgan ish stressi natijasida yuzaga keladigan emotsional, jismoniy va aqliy holsizlanish holati. K. Maslach bo'yicha uch tarkibi: emotsional holdan toyish; depersonalizatsiya – o'quvchilarga befarq, sovuq munosabat; kasbiy yutuqlarning pasayishi hissi. Belgilar: doimiy charchoq, asabiylik, ishga borishni istamaslik, tez-tez kasallanish. Sabablar: ortiqcha yuklama, qog'ozbozlik, qadrlanmaslik, nizolar. Profilaktika: ish va dam olish muvozanati; chegaralarni belgilash; hamkasblar bilan qo'llab-quvvatlovchi guruhlar; supervizya va kasbiy rivojlanish; relaksatsiya usullari. Maslahatchi o'qituvchilar uchun stressni boshqarish treninglarini o'tkazadi va o'zining ham charchashiga e'tiborli bo'ladi, chunki charchagan maslahatchi samarali yordam bera olmaydi. 3. Vasiylik va homiylik organlari bilan maktab maslahatchisining hamkorligi qaysi holatlarda zarur? Namunaviy javob / yechim: ✔ Ta'rif: vasiylik va homiylik organlari ota-ona qaramog'isiz qolgan yoki huquqlari buzilgan voyaga yetmaganlarning huquq va manfaatlarini himoya qiladi. Hamkorlik zarur bo'lgan holatlar: bola ota-ona qaramog'idan mahrum bo'lganda yoki qarovsiz qolganda; bolaga nisbatan zo'ravonlik, beparvolik belgilari aniqlanganda; ota-ona bolani ta'limdan muntazam chetlatayotganda; ota-onalar ajrashganda bola bilan bog'liq nizolar maktabga ta'sir qilganda; vasiylikdagi bolalarning ta'lim va psixologik holatini kuzatishda. Maslahatchining roli: kuzatuv natijalarini hujjatlashtirish, maktab rahbariyati orqali belgilangan tartibda ma'lumot yuborish, bola bilan psixologik ish olib borish, tavsiyalar berish. Barcha harakatlar bolaning manfaatini ko'zlab, maxfiylikka rioya qilgan holda amalga oshiriladi. 4. Raqamli gigiyena va ekran vaqti: o'quvchilar va ota-onalarga qanday tavsiyalar berasiz? Namunaviy javob / yechim: ✔ Ta'rif: raqamli gigiyena – raqamli qurilmalardan sog'liq va farovonlikka zarar yetkazmagan holda foydalanish qoidalari. Ortiqcha ekran vaqtining oqibatlari: uyqu buzilishi, diqqatning pasayishi, ko'z charchashi, jismoniy kamharakatlik, real muloqotning kamayishi. Tavsiyalar: uxlashdan kamida bir soat oldin ekranlardan voz kechish; telefonni yotoqxonadan tashqarida quvvatlash; dars tayyorlash vaqtida bildirishnomalarni o'chirish; 20-20-20 qoidasi (har 20 daqiqada 20 soniya uzoqqa qarash); ovqat paytida «telefonsiz stol»; oilaviy raqamli kelishuv tuzish. Ota-onalarga: o'zlari namuna bo'lishi, cheklovni jazo emas, kelishuv sifatida joriy etishi, bolaning nima ko'rayotganiga qiziqishi. Maqsad – texnologiyadan butunlay voz kechish emas, uni ongli boshqarish. 5. Vaziyat: 6-sinfdagi iqtidorli o'quvchi matematikadan topshiriqlarni bir zumda bajarib, keyin darsni buzadi, o'qituvchi bilan bahslashadi. Maslahatchi nima qiladi? Namunaviy javob / yechim: ✔ Bu ko'pincha intellektual zerikish va motivatsiya muammosi. Qadamlar: 1) Kuzatuv: turli darslarda xulqini solishtirish, o'qituvchilar fikrini olish. 2) Diagnostika: intellektual qobiliyat va qiziqishlarni aniqlash, emotsional holat, tengdoshlar bilan munosabat. 3) O'quvchi bilan suhbat: uning qiziqishlari va zerikish sabablarini aniqlash; bahslashuvning hurmatli shakllarini muhokama qilish. 4) O'qituvchiga Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 259 tavsiyalar: murakkablashtirilgan qo'shimcha topshiriqlar, loyiha ishi, sinfdoshlarga yordamchi rolini berish, olimpiadaga tayyorlash. 5) Ota-onalar bilan: to'garak, onlayn kurslar, ijodiy muhit, faqat yutuqqa emas, sa'y-harakatga e'tibor qaratish. 6) Iqtidorli bolalardagi perfeksionizm va ijtimoiy qiyinchiliklarga e'tibor berish. Natijada energiya ijobiy yo'nalishga buriladi. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 260 Suhbat bileti 27 Suhbat savollari (5 ta savol, tayyorlanish — 10 daqiqa) 1. A. Maslouning ehtiyojlar ierarxiyasini ta'lim jarayoni bilan bog'lab tushuntiring. Namunaviy javob / yechim:✔ Ta'rif: Maslou inson ehtiyojlarini ierarxik tartibda joylashtirgan: 1) fiziologik (ovqat, uyqu); 2) xavfsizlik; 3) mansublik va muhabbat; 4) hurmat va e'tirof; 5) o'zini namoyon qilish (o'zini aktuallashtirish). Asosiy g'oya: quyi ehtiyojlar qondirilmasa, yuqori ehtiyojlar, jumladan bilimga intilish, faollasha olmaydi. Ta'lim bilan bog'liqligi: och yoki uyqusiz bola darsni o'zlashtira olmaydi; bulling qurboni xavfsizlik ehtiyoji qondirilmagani sababli diqqatini jamlay olmaydi; sinfda yolg'iz qolgan o'quvchi motivatsiyani yo'qotadi. Maslahatchi uchun xulosa: o'quv muammosining sababini avval quyi ehtiyojlardan izlash. Misol: baholari tushgan o'quvchi aslida uyda nonushtasiz kelayotgan bo'lishi mumkin – bunda ijtimoiy yordam choralari zarur. 2. «Men-xabar» texnikasi nima va u nizolarni yumshatishda qanday yordam beradi? Namunaviy javob / yechim: ✔ Ta'rif: «Men-xabar» – suhbatdoshni ayblamasdan, o'z his-tuyg'u va ehtiyojlaringizni ifodalash usuli. «Sen-xabar» («Sen doim kech qolasan!») qarshi hujumni, himoyaga o'tishni keltirib chiqaradi, «Men- xabar» esa muloqotni ochiq qiladi. Tuzilishi: 1) his-tuyg'u: «Men xavotirlanaman…»; 2) vaziyat: «…dars boshlanib ketganda kirib kelganingda…»; 3) sabab: «…chunki muhim tushuntirish qolib ketadi»; 4) istak: «Vaqtida kelishingni istardim». Afzalliklari: hurmatni saqlaydi, javobgarlikni ko'rsatadi, xulq-atvorni shaxsdan ajratadi. Maslahatchi bu texnikani o'qituvchilar, ota-onalar va o'quvchilarga treninglarda rolli o'yinlar orqali o'rgatadi. Masalan, sinfdoshlar nizosida «Sen meni masxara qilding» o'rniga «Ustimdan kulganingda men xafa bo'ldim» deyish keskinlikni kamaytiradi. 3. Bolaning o'z fikrini erkin bildirish va eshitilish huquqini maktabda qanday ta'minlash mumkin? Namunaviy javob / yechim: ✔ Ta'rif: bola o'ziga taalluqli barcha masalalarda o'z fikrini erkin bildirish huquqiga ega, uning fikri yoshi va yetukligiga qarab inobatga olinishi kerak. Maktabda ta'minlash usullari: o'quvchilar o'zini o'zi boshqarish organlari (o'quvchilar kengashi, sinf yetakchilari); maktab qoidalarini ishlab chiqishda o'quvchilar bilan maslahatlashish; anonim so'rovnomalar va «ishonch qutisi»; intizomiy masalalarda bolani albatta tinglash; individual ta'lim yo'nalishi tanlashda uning xohishini hisobga olish. Maslahatchining roli: bolaning ovozi kattalarga yetib borishini ta'minlash, uning fikrini ota-ona yoki o'qituvchiga to'g'ri yetkazishda vositachi bo'lish. Misol: sinf o'zgartirish masalasida qaror qabul qilishdan oldin o'quvchining o'zi bilan suhbatlashish va uning sabablarini yozib qo'yish. 4. Onlayn grooming nima? Uning belgilari va oldini olish choralari. Namunaviy javob / yechim: ✔ Ta'rif: onlayn grooming – kattaning internet orqali bola bilan ishonchli munosabat o'rnatib, keyinchalik uni jinsiy yoki boshqa ekspluatatsiya maqsadida manipulyatsiya qilishi. Bosqichlari: tanishuv va ishonch qozonish (umumiy qiziqishlar, sovg'alar, maqtov), bolani oiladan uzoqlashtirish («Seni faqat men tushunaman»), suhbatni maxfiy qilish, shaxsiy rasm so'rash, uchrashuvga chaqirish. Ogohlantiruvchi belgilar: bola yangi «do'st» haqida sirli, kutilmagan sovg'alar yoki pul, telefonni yashirish, kechasi yozishmalar. Profilaktika: o'quvchilarga «internetdagi notanish – real hayotdagi notanish» qoidasini o'rgatish; rasm va manzilni yubormaslik; noqulay xabar kelsa, kattalarga aytish – bu ayb emas; ota- onalar bilan ochiq muloqot. Shubha tug'ilsa, dalillarni saqlab, huquqni muhofaza qiluvchi organlarga xabar beriladi. 5. Vaziyat: inklyuziv sinfga autizm spektri buzilishi bo'lgan o'quvchi qabul qilindi. Ba'zi ota-onalar «u bolalarimizga xalaqit beradi» deb norozilik bildirdi. Maslahatchi qanday harakat qiladi? Namunaviy javob / yechim: ✔ Qadamlar: 1) Bolaning ehtiyojlarini o'rganish: ota-ona, mutaxassislar xulosasi, kuzatuv; sensor sezgirlik, muloqot xususiyatlarini aniqlash. 2) O'qituvchiga yordam: tuzilgan kun tartibi, vizual jadval, tinch burchak, topshiriqlarni bo'laklarga ajratish, individual o'quv rejasi. 3) Sinf bilan ishlash: yosh xususiyatiga Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 261 mos ravishda farqlarni hurmat qilish haqida mashg'ulot, «do'st-yordamchi» tizimi. 4) Norozi ota-onalar bilan muloqot: xavotirlarini tinglash, inklyuziv ta'lim har bir bolaning huquqi ekanini va barcha o'quvchilarga bag'rikenglik, empatiya kabi foyda keltirishini tushuntirish; bolaning shaxsiy tibbiy ma'lumotlarini oshkor qilmaslik. 5) Muayyan muammo bo'lsa, aniq choralar rejasi. 6) Moslashuvni muntazam kuzatish va rahbariyat bilan baholash. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 262 Suhbat bileti 28 Suhbat savollari (5 ta savol, tayyorlanish — 10 daqiqa) 1. O'qishdagi o'ziga xos qiyinchiliklar (disleksiya, disgrafiya, diskalkuliya) va maslahatchining roli. Namunaviy javob / yechim:✔ Ta'rif: o'qishdagi o'ziga xos qiyinchiliklar – umumiy intellekti normal bo'lgan bolada o'qish (disleksiya), yozish (disgrafiya) yoki hisoblash (diskalkuliya) ko'nikmalarining barqaror buzilishi. Ular dangasalik yoki aqliy zaiflik emas, balki neyropsixologik xususiyatdir. Belgilar: harflarni almashtirib o'qish, bir xil xatolarning takrorlanishi, raqamlar tartibini chalkashtirish, og'zaki javob yozmadan ancha yaxshi bo'lishi. Maslahatchining roli: o'qituvchilarga belgilarni erta aniqlashni o'rgatish; dastlabki kuzatuv va skrining; ota-onani logoped, defektolog kabi mutaxassisga yo'naltirish; moslashtirishlar bo'yicha tavsiya: qo'shimcha vaqt, og'zaki javob imkoniyati, audiomateriallar, katta shrift. Shuningdek, bolaning o'ziga ishonchini saqlash: «Sen aqlli bolasan, faqat boshqacha o'rganasan». 2. Psixologik himoya mexanizmlarini sanab, maktab amaliyotidan misollar keltiring. Namunaviy javob / yechim: ✔ Ta'rif: psixologik himoya mexanizmlari – shaxsni xavotir va ichki ziddiyatdan himoya qiluvchi ongsiz jarayonlar (Z. Freyd, A. Freyd). Asosiylari: 1) Inkor – muammoni tan olmaslik: «Menda hech qanday muammo yo'q». 2) Proyeksiya – o'z his-tuyg'usini boshqaga yuklash: «O'qituvchi meni yomon ko'radi». 3) Ratsionalizatsiya – bahona topish: «Test baribir adolatsiz edi». 4) Ko'chirish – g'azabni xavfsizroq ob'ektga yo'naltirish: uyda tanbeh olgan bola sinfdoshini uradi. 5) Regressiya – kichik yoshdagi xulqqa qaytish. 6) Sublimatsiya – energiyani ijobiy faoliyatga yo'naltirish, masalan, sportga. Maslahatchi uchun ahamiyati: o'quvchining xulqi ortidagi asl sababni ko'ra bilish, himoyani zo'rlab «buzmaslik», ishonch orqali muammoni anglashga asta-sekin yordam berish. 3. Nogironligi bo'lgan bolalarning ta'lim olish huquqi va inklyuziv ta'lim tamoyillari. Namunaviy javob / yechim: ✔ Ta'rif: inklyuziv ta'lim – alohida ta'lim ehtiyojlari bo'lgan bolalarni, jumladan nogironligi bo'lgan bolalarni, umumta'lim muassasalarida tengdoshlari bilan birga o'qitish. Nogironligi bo'lgan shaxslar teng ta'lim olish huquqiga ega, kamsitish taqiqlanadi; bu xalqaro konvensiyalar va milliy qonunchilikda mustahkamlangan. Tamoyillar: har bir bolaning ta'lim olishga qodirligi; individual ehtiyojlarni hisobga olish; oqilona moslashtirish (pandus, moslashtirilgan materiallar, qo'shimcha vaqt); ota-ona bilan hamkorlik; tengdoshlarning bag'rikengligini shakllantirish. Maslahatchining vazifasi: bolaning moslashuvini kuzatish, individual rejani tuzishda ishtirok etish, o'qituvchi va sinf jamoasi bilan ishlash, stigmani kamaytirish. Misol: eshitishida muammosi bor o'quvchini oldingi partaga o'tqazish va yozma ko'rsatmalar berish. 4. Ota-ona nazorati vositalari: imkoniyatlari va cheklovlari. Ota-onalarga qanday maslahat berasiz? Namunaviy javob / yechim: ✔ Ta'rif: ota-ona nazorati – bolaning qurilma va internetdan foydalanishini cheklash va kuzatishga mo'ljallangan dasturiy vositalar (operatsion tizim sozlamalari, maxsus ilovalar, routerdagi filtrlar). Imkoniyatlari: yoshga mos bo'lmagan kontentni filtrlash, ekran vaqtini cheklash, ilova yuklashni tasdiqlash, xaridlarni bloklash. Cheklovlari: o'smirlar ularni aylanib o'tishni o'rganadi; haddan tashqari kuzatuv ishonchni buzadi; filtr barcha xavflarni ushlay olmaydi. Maslahat: kichik yoshda nazorat kuchliroq, o'smirlikda esa bosqichma-bosqich mustaqillik berish; nazoratni yashirincha emas, bolaga tushuntirib o'rnatish; texnik vosita hech qachon ochiq muloqot o'rnini bosmasligi; bolaga «Biror narsa seni qo'rqitsa, menga aytsang, seni jazolamayman» deb ishontirish. 5. Vaziyat: 8-sinf o'quvchisining ota-onasi ikki yildan beri chet elda ishlaydi, u buvisi bilan yashaydi. So'nggi oylarda baholari keskin tushgan, darsdan qochmoqda. Harakatlaringiz? Namunaviy javob / yechim: ✔ Migratsiyadagi ota-onalar farzandlari ko'pincha yolg'izlik, nazorat yetishmasligi va emotsional bo'shliqni boshdan kechiradi. Qadamlar: 1) Ma'lumot yig'ish: davomat, baholar, sinf rahbari kuzatuvlari, do'stlari doirasi. 2) O'quvchi bilan ishonchli suhbat: ota-onasini sog'inish, buvisi bilan munosabat, maktabdan Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 263 tashqari vaqti. Xavfli guruhlar, zararli odatlar belgilarini ehtiyotkorlik bilan aniqlash. 3) Buvisi bilan uchrashuv: uning qiyinchiliklarini tushunish, yoshga mos nazorat usullarini maslahat berish. 4) Ota-ona bilan onlayn aloqa: muntazam video-qo'ng'iroqlar, farzandining o'qishiga masofadan qiziqish, maktab bilan bog'lanish. 5) Maktabda qo'llab-quvvatlash: ustoz-murabbiy biriktirish, to'garakka jalb etish. 6) Davomat bo'yicha individual reja. 7) Zarurat bo'lsa, mahalla va tegishli tuzilmalar bilan hamkorlik. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 264 Suhbat bileti 29 Suhbat savollari (5 ta savol, tayyorlanish — 10 daqiqa) 1. Ijobiy xulq-atvorni qo'llab-quvvatlash yondashuvining mohiyati nimada? Namunaviy javob / yechim:✔ Ta'rif: ijobiy xulq-atvorni qo'llab-quvvatlash – noto'g'ri xulqni jazolashdan ko'ra, kerakli xulqni o'rgatish va rag'batlantirishga asoslangan tizimli yondashuv. Asosiy tamoyillar: 1) Aniq, ijobiy shaklda ifodalangan qoidalar («Gapirishdan oldin qo'l ko'taramiz»). 2) Kerakli xulqni o'rgatish va namuna ko'rsatish. 3) To'g'ri xulqni darhol va aniq e'tirof etish: «Navbat kutganing uchun rahmat». 4) Muammoli xulqning funksiyasini aniqlash – bola nimaga erishmoqchi: e'tibor, topshiriqdan qochish yoki boshqa narsa? 5) Oqibatlar izchil va adolatli bo'lishi. Darajalari: butun maktab uchun umumiy qoidalar, xavf guruhidagi o'quvchilar uchun qo'shimcha yordam, murakkab holatlar uchun individual reja. Bu yondashuv sinfdagi muhitni yaxshilaydi va jazoga asoslangan usullarga qaraganda barqarorroq natija beradi. 2. Sinf jamoasida guruh dinamikasi va o'quvchilarning norasmiy rollari haqida gapiring. Namunaviy javob / yechim: ✔ Ta'rif: guruh dinamikasi – guruh a'zolari o'rtasidagi munosabatlar, me'yorlar va rollarning shakllanishi va o'zgarishi jarayoni. Sinf rivojlanish bosqichlari: shakllanish, ziddiyatlar, me'yorlar o'rnatilishi, samarali faoliyat. Norasmiy rollar: yetakchi (rasmiy va norasmiy), «yulduz», izolyatsiya qilingan («rad etilgan»), «masxaraboz», «e'tiborsiz qolgan», tashabbuskor, kuzatuvchi. Maslahatchi uchun ahamiyati: rad etilgan o'quvchilar bulling va ijtimoiy-emotsional muammolar uchun xavf guruhi; norasmiy yetakchi orqali sinf muhitiga ijobiy ta'sir ko'rsatish mumkin. Ish usullari: sotsiometrik tadqiqot, guruhni birlashtiruvchi treninglar, kooperativ o'qitish, rollarni almashtirib turish. Misol: izolyatsiya qilingan o'quvchiga uning kuchli tomoniga mos mas'uliyat berish uning maqomini oshiradi. 3. Voyaga yetmaganlar mehnati bo'yicha qanday cheklovlar mavjud? Maktab bu masalada qanday rol o'ynaydi? Namunaviy javob / yechim: ✔ Ta'rif: bola iqtisodiy ekspluatatsiyadan va sog'lig'i, ta'limi yoki rivojlanishiga zarar yetkazadigan ishdan himoyalanish huquqiga ega. Umumiy tamoyillar: ishga qabul qilishning eng kam yoshi qonun bilan belgilanadi; voyaga yetmaganlar uchun qisqartirilgan ish vaqti; og'ir, zararli va xavfli ishlarga, tungi ishlarga jalb etish taqiqlanadi; mehnat o'qishga xalaqit bermasligi kerak. O'zbekiston majburiy mehnat va bolalar mehnatining eng yomon shakllariga qarshi xalqaro majburiyatlarni olgan. Maktabning roli: o'quvchilarni dars vaqtida har qanday ishga jalb qilishga yo'l qo'ymaslik; bolaning charchoq, darsni muntazam qoldirish sababi ishlash ekanini aniqlash; oila bilan ishlash; zarur hollarda tegishli organlarga xabar berish. Maslahatchi o'quvchilarga ham o'z mehnat huquqlarini tushuntiradi. 4. Onlayn o'yinlarga qaramlik belgilari va maslahatchining profilaktik ishi. Namunaviy javob / yechim: ✔ Ta'rif: o'yinga qaramlik – o'yin vaqtini nazorat qila olmaslik, o'yinni boshqa faoliyatlardan ustun qo'yish va salbiy oqibatlarga qaramay davom ettirish; Jahon sog'liqni saqlash tashkiloti uni alohida holat sifatida tan olgan. Belgilar: o'yindan uzilganda asabiylik va agressiya, o'qishning keskin pasayishi, uyqusizlik, real do'stlardan uzoqlashish, o'yin uchun pul olish yoki yashirish, vaqt haqida yolg'on gapirish. Profilaktik ish: o'quvchilar bilan o'yin dizaynidagi «ushlab qoluvchi» mexanizmlar (mukofot tizimi, lutboks) haqida suhbat; muqobil bo'sh vaqt mashg'ulotlari – sport, to'garaklar; ota-onalarga oilaviy qoidalar va o'yin vaqtini cheklash bo'yicha maslahat; o'yinni butunlay taqiqlash o'rniga muvozanatni o'rgatish. Og'ir holatlarda tibbiy-psixologik mutaxassisga yo'naltiriladi. 5. Vaziyat: 9-sinf o'quvchisi o'qituvchi uni «sinf oldida kamsitdi» deb, shu fan darsiga kirmay qo'ydi. Maslahatchi qanday harakat qiladi? Namunaviy javob / yechim: ✔ Qadamlar: 1) O'quvchini tinglash: nima bo'lgani, his-tuyg'ulari, aniq so'zlar va vaziyat; uning qarorini ayblamaslik, lekin dars qoldirish oqibatlarini tushuntirish. 2) Faktlarni aniqlash: guvoh o'quvchilar, sinf rahbari bilan suhbat. 3) O'qituvchi bilan betaraf suhbat: uning nuqtai nazarini eshitish, «Men-xabar» va Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 265 kasbiy etika nuqtai nazaridan masalani muhokama qilish. 4) Kamsitish holati tasdiqlansa – rahbariyatga yetkazish; pedagog odob-axloqi talablari buzilishiga munosabat bildirilishi kerak. 5) Mediatsiya: ikki tomon roziligida uchrashuv, o'zaro hurmat asosida kelishuv. 6) Ota-onani xabardor qilish. 7) O'quvchining darsga qaytish rejasi va o'zlashtirmagan mavzular bo'yicha yordam. 8) Keyingi haftalarda munosabatni kuzatish. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 266 Suhbat bileti 30 Suhbat savollari (5 ta savol, tayyorlanish — 10 daqiqa) 1. Birinchi sinf o'quvchilarining maktabga moslashuvi (adaptatsiyasi) va unda yuzaga keladigan qiyinchiliklar. Namunaviy javob / yechim:✔ Ta'rif: adaptatsiya – bolaning yangi ijtimoiy rol (o'quvchi), talablar va muhitga moslashish jarayoni; odatda bir necha haftadan bir necha oygacha davom etadi. Moslashuv turlari: fiziologik (charchoq, rejim), ijtimoiy (o'qituvchi, sinfdoshlar bilan munosabat), psixologik (o'quv motivatsiyasi). Disadaptatsiya belgilari: maktabga borishdan bosh tortish, yig'loqilik, tez-tez kasallanish, uyqu va ishtahaning buzilishi, sinfdoshlardan chetlanish. Maslahatchining ishi: maktabga tayyorlik diagnostikasi; birinchi oylarda kuzatuv; o'qituvchiga yumshoq talablar, o'yin elementlari, maqtov tavsiyasi; ota-onalar uchun seminar: kun tartibi, bolaning muvaffaqiyatsizligiga sabr bilan munosabat, «maktab bilan qo'rqitmaslik». Qiyin moslashayotgan bolalar bilan individual o'yin mashg'ulotlari o'tkaziladi. 2. Maslahat suhbatining (konsultatsiyaning) asosiy bosqichlarini tavsiflang. Namunaviy javob / yechim: ✔ Ta'rif: maslahat suhbati – mijozga o'z muammosini anglash va hal etish yo'llarini topishda yordam beruvchi tuzilmaviy muloqot. Bosqichlar: 1) Aloqa o'rnatish – iliq kutib olish, maxfiylik shartlarini tushuntirish, ishonch muhiti. 2) Muammoni o'rganish – ochiq savollar, faol tinglash, mijoz hikoyasini to'liq eshitish. 3) Muammoni aniqlashtirish va maqsadni belgilash – «Suhbatimiz oxirida nima o'zgarishini istarding?» 4) Yechimlarni izlash – muqobil variantlarni birgalikda ko'rib chiqish, mijozning o'z resurslariga tayanish. 5) Harakat rejasi – aniq, kichik, bajariladigan qadamlar. 6) Yakunlash – xulosa, keyingi uchrashuvni kelishish. Muhim qoida: maslahatchi tayyor qaror bermaydi, balki mijozning mustaqil qaror qabul qilishiga ko'maklashadi. O'quvchi bilan ishlashda bosqichlar uning yoshiga moslashtiriladi. 3. Ota-onaning farzand tarbiyasi bo'yicha huquq va majburiyatlari. Maktab ular bilan qanday hamkorlik qiladi? Namunaviy javob / yechim: ✔ Ta'rif: ota-onalar farzandlarining birinchi va asosiy tarbiyachilari bo'lib, ularning sog'lig'i, jismoniy, ma'naviy rivojlanishi va ta'lim olishi uchun javobgardir. Huquqlari: ta'lim muassasasi va ta'lim shaklini tanlashda ishtirok etish, farzandining o'qishi haqida ma'lumot olish, maktab boshqaruvida ishtirok etish, bolaning huquqlarini himoya qilish. Majburiyatlari: bolaning umumiy o'rta ta'lim olishini ta'minlash, uni zo'ravonliksiz tarbiyalash, sog'lig'iga g'amxo'rlik qilish, maktab bilan hamkorlik. Ota-onalik huquqlari bolaning manfaatlariga zid ravishda amalga oshirilishi mumkin emas. Maktab bilan hamkorlik shakllari: ota-onalar majlislari, individual maslahatlar, ota-onalar universiteti, ochiq darslar, onlayn aloqa kanallari. Maslahatchi ota-onalarni ayblovchi emas, sherik sifatida ko'rib, ijobiy muloqot o'rnatadi. 4. Onlayn firibgarlikning keng tarqalgan turlari va o'quvchilarni himoya qilish choralari. Namunaviy javob / yechim: ✔ Ta'rif: onlayn firibgarlik – internet orqali aldov yo'li bilan pul, mulk yoki shaxsiy ma'lumotni egallash. Keng tarqalgan turlari: soxta yutuq va lotereyalar; o'yin ichidagi valyuta, «bepul skin» va'dalari; soxta onlayn do'konlar; «tez boylik» va moliyaviy piramidalar; do'st akkauntidan «qarz so'rash»; soxta ish takliflari, ayniqsa o'smirlarga mo'ljallangan oson daromad; bank kartasi ma'lumotlari va SMS-kodni so'rash. Himoya choralari: «Bepul pishloq faqat qopqonda bo'ladi» qoidasi; to'lovni faqat ishonchli platformalarda amalga oshirish; do'st pul so'rasa, telefon orqali tekshirish; ota-onaning kartasidan ruxsatsiz foydalanmaslik; shubhali holatda darhol kattalarga aytish. Maslahatchi real holatlar asosida amaliy mashg'ulotlar o'tkazadi va ota-onalarni ham ogohlantiradi. 5. Vaziyat: 10-sinf o'quvchi qizining bilagida kesilgan jarohat izlarini sinf rahbari ko'rib qoldi va sizga aytdi. Harakatlaringiz? Namunaviy javob / yechim: ✔ Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 267 Bu – o'ziga zarar yetkazish belgisi, zudlik bilan, lekin ehtiyotkorlik bilan harakat qilish kerak. Qadamlar: 1) O'quvchi bilan alohida, xotirjam muhitda suhbat; vahima va tanbehsiz: «Seni xavotirga solayotgan narsa haqida gaplashsak bo'ladimi?» 2) Holatni baholash: jarohat yangi yoki eskimi, tibbiy yordam zarurmi; o'z joniga qasd qilish fikrlari yoki rejasi bormi – to'g'ridan-to'g'ri so'rash xavfni oshirmaydi. 3) Maxfiylik chegarasini tushuntirish: hayot va sog'liqqa xavf bo'lgani uchun ota-onaga xabar berilishi. 4) Ota-onani xabardor qilish va bolani tibbiy-psixologik mutaxassisga (psixiatr, psixoterapevt) yo'naltirish. 5) Yuqori xavfda – bolani yolg'iz qoldirmaslik, shoshilinch yordamga murojaat. 6) Rahbariyatga xabar berish, hujjatlashtirish. 7) Muntazam qo'llab-quvvatlovchi suhbatlar, xavfsizlik rejasi tuzish. 8) Sinfda bu haqda mish-mish tarqalishining oldini olish. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 268 Suhbat bileti 31 Suhbat savollari (5 ta savol, tayyorlanish — 10 daqiqa) 1. Temperament turlari va ularni o'quvchilar bilan ishlashda hisobga olish. Namunaviy javob / yechim:✔ Ta'rif: temperament – shaxsning faollik darajasi, hissiy ta'sirchanlik va reaksiya tezligida namoyon bo'ladigan tug'ma dinamik xususiyatlari. Klassik to'rt turi: 1) Sangvinik – harakatchan, tez moslashuvchan, lekin qiziqishi tez so'nadi. 2) Xolerik – g'ayratli, jo'shqin, ammo tez qo'zg'aladi, sabri kam. 3) Flegmatik – vazmin, puxta, lekin sekin ishga kirishadi. 4) Melanxolik – sezgir, chuqur his qiladi, tez xafa bo'ladi va charchaydi. Sof turlar kam uchraydi, odatda aralash bo'ladi; temperament «yaxshi» yoki «yomon» bo'lmaydi. Pedagogik xulosalar: xolerikka energiyani yo'naltiradigan topshiriqlar va aniq chegaralar; flegmatikka yetarli vaqt berish, shoshiltirmaslik; melanxolikni jamoa oldida tanqid qilmaslik, yumshoq qo'llab-quvvatlash; sangvinikka xilma-xil faoliyat. Maslahatchi buni o'qituvchilarga individual yondashuv asosi sifatida tushuntiradi. 2. Xavotir (tashvish) va qo'rquvning farqi. O'quvchilardagi yuqori xavotirni kamaytirish usullari. Namunaviy javob / yechim: ✔ Ta'rif: qo'rquv – aniq, hozirgi xavfga reaksiya; xavotir – noaniq, kelajakdagi tahdid kutilishi bilan bog'liq holat. Situativ xavotir (masalan, doskaga chiqish oldidan) tabiiy, shaxsiy xavotir esa barqaror xususiyat bo'lib, o'qish va muloqotga xalaqit beradi. Belgilar: tez-tez «Agar xato qilsam-chi?» degan savollar, yurak tez urishi, qorin og'rig'i, javob berishdan qochish, perfeksionizm. Kamaytirish usullari: nafas mashqlari (4–7–8, «kvadrat nafas»); «xavotir vaqti» – tashvishli fikrlarni yozib, keyinga qoldirish; xavfli fikrlarni dalillar bilan tekshirish; qo'rqitadigan vaziyatga bosqichma-bosqich yaqinlashish; muvaffaqiyat vaziyatlarini yaratish. O'qituvchiga: baholash mezonlarini oldindan aytish, xatoni masxara qilmaslik. Xavotir kundalik hayotni izdan chiqarsa, mutaxassisga yo'naltiriladi. 3. Kamsitmaslik tamoyili ta'lim muassasasida qanday amalga oshiriladi? Namunaviy javob / yechim: ✔ Ta'rif: kamsitmaslik – har bir bola jinsi, millati, tili, dini, ijtimoiy kelib chiqishi, mulkiy holati, sog'lig'i yoki boshqa holatlaridan qat'i nazar teng huquq va imkoniyatlarga ega ekanini bildiruvchi tamoyil; u Konstitutsiya va xalqaro hujjatlarda mustahkamlangan. Maktabda amalga oshirish: qabul, baholash va rag'batlantirishda yagona, shaffof mezonlar; o'quvchilarni oilaning boyligi yoki ota-onaning lavozimiga qarab ajratmaslik; qizlar va o'g'il bolalarga teng imkoniyatlar; boshqa tilda so'zlashuvchi yoki nogironligi bo'lgan bolalarga moslashtirishlar; masxara va stereotiplarga qarshi tushuntirish ishlari. Maslahatchining roli: yashirin kamsitish belgilarini aniqlash (masalan, ma'lum bir o'quvchi doimo e'tibordan chetda qolishi), o'qituvchilar bilan bag'rikenglik bo'yicha seminarlar, zarur bo'lsa, rahbariyatga murojaat. 4. Intim rasm almashish (seksting) xavflari haqida o'smirlar bilan qanday suhbat o'tkaziladi? Namunaviy javob / yechim: ✔ Ta'rif: seksting – shaxsiy, intim mazmundagi rasm yoki xabarlarni raqamli vositalar orqali yuborish. O'smirlar uchun xavflari: yuborilgan rasm ustidan nazorat yo'qoladi; munosabat buzilgach, u tarqatilishi yoki tovlamachilik vositasiga aylanishi mumkin; voyaga yetmaganning bunday tasvirlari qonunga xilof hisoblanadi; ruhiy jarohat, sharmandalik, bulling. Suhbat tamoyillari: qo'rqitish va uyaltirish emas, ishonch va hurmat ohangi; yoshga mos tilda; o'g'il va qizlar bilan alohida guruhlarda o'tkazish mumkin. Asosiy xabarlar: «Seni bosim ostida so'rayotgan odam seni hurmat qilmaydi»; «Yo'q» deyish huquqing bor; boshqaning rasmini tarqatish – jiddiy qonunbuzarlik; muammo bo'lsa, kattalardan yordam so'rash ayb emas. Ota-onalar uchun alohida tushuntirish mashg'uloti o'tkaziladi. 5. Vaziyat: 5-sinf o'quvchisining otasi yaqinda vafot etdi. Bola maktabga qaytdi, lekin hech kim bilan gaplashmaydi, tanaffusda yolg'iz o'tiradi. Maslahatchi nima qiladi? Namunaviy javob / yechim: ✔ Qayg'u – yo'qotishga tabiiy reaksiya, maqsad uni «tezroq to'xtatish» emas, bolani qo'llab-quvvatlash. Qadamlar: 1) Oila (onasi) bilan aloqa: bola nimalarni bilishi, oila maktabdan qanday yordam kutayotgani. 2) O'qituvchilar va sinf rahbariga tavsiya: vaqtincha yuklamani kamaytirish, sinf oldida bu mavzuni Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 269 ko'tarmaslik, bola yig'lasa, tinch joyga chiqishga ruxsat. 3) Sinfdoshlarni tayyorlash: hamdardlik ko'rsatish, ortiqcha savol bermaslik. 4) Bola bilan individual uchrashuvlar: majburlamasdan, «Xohlasang, gaplashamiz, xohlasang, birga rasm chizamiz»; xotiralar, his-tuyg'ularni ifodalash uchun rasm, xat yozish usullari. 5) Asosiy xabar: har qanday his – xafalik, g'azab, aybdorlik – tabiiy. 6) Bir necha oy davomida kuzatish; uzoq davom etuvchi izolyatsiya, uyqu buzilishi, o'zini ayblash bo'lsa, mutaxassisga yo'naltirish. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 270 Suhbat bileti 32 Suhbat savollari (5 ta savol, tayyorlanish — 10 daqiqa) 1. O'smirlarda o'zini o'zi baholashning shakllanishiga ta'sir qiluvchi omillar. Namunaviy javob / yechim:✔ Ta'rif: o'zini o'zi baholash – shaxsning o'z qobiliyati, fazilatlari va qadr-qimmatiga beradigan bahosi; u adekvat, oshirilgan yoki past bo'lishi mumkin. Shakllanish omillari: 1) Oila – ota-onaning qabul qilishi, tanqid va maqtov uslubi, boshqa bolalar bilan solishtirish. 2) Maktab – baholar, o'qituvchining munosabati, muvaffaqiyat va muvaffaqiyatsizlik tajribasi. 3) Tengdoshlar – guruhdagi maqom, qabul qilinish yoki rad etilish. 4) Tashqi ko'rinish va jismoniy rivojlanish. 5) Ijtimoiy tarmoqlar – boshqalarning «ideal» hayoti bilan solishtirish, layklarga bog'liqlik. Maslahatchi uchun xulosa: adekvat o'zini baholashni shakllantirish uchun o'quvchiga real maqsadlar qo'yish, kuchli tomonlarini anglash, xatoni o'rganish manbai sifatida qabul qilishni o'rgatish; ota-onalarga shartsiz qabul qilish muhimligini tushuntirish. 2. Agressiya turlari va uning sabablari. Agressiv o'quvchi bilan ishlash usullari. Namunaviy javob / yechim: ✔ Ta'rif: agressiya – boshqalarga jismoniy yoki ruhiy zarar yetkazishga qaratilgan xulq. Turlari: jismoniy (urish, itarish), og'zaki (haqorat, tahdid), bilvosita yoki relyatsion (mish-mish tarqatish, guruhdan chetlatish), instrumental (maqsadga erishish vositasi) va reaktiv (g'azab, himoya reaksiyasi). Sabablari: oilada zo'ravonlik ko'rish, e'tibor yetishmasligi, hissiyotlarni boshqara olmaslik, tengdoshlar bosimi, nevrologik xususiyatlar. Ish usullari: agressiya ortidagi ehtiyojni aniqlash; g'azabni boshqarish ko'nikmalarini o'rgatish («to'xta – nafas ol – o'yla»); energiyani sportga yo'naltirish; aniq chegara va izchil oqibatlar; ijobiy xulqni rag'batlantirish; oila bilan ishlash. Muhim: agressiyani agressiya bilan bostirmaslik, kattalarning o'zi xotirjam namuna ko'rsatishi. 3. Ta'lim muassasasida jismoniy va ruhiy jazo qo'llashning taqiqlanishi hamda pedagog odob-axloqi talablari. Namunaviy javob / yechim: ✔ Ta'rif: bolaga nisbatan har qanday jismoniy jazo, shuningdek, uning sha'ni va qadr-qimmatini kamsituvchi ruhiy bosim (haqorat, masxara, qo'rqitish) ta'lim muassasasida taqiqlanadi; bu bola huquqlari va pedagogik etika talablaridan kelib chiqadi. Pedagog odob-axloqi asoslari: o'quvchining shaxsini hurmat qilish; adolatlilik va xolislik; maxfiylikni saqlash; shaxsiy manfaat uchun o'quvchidan foydalanmaslik; kasbiy nizolarni o'quvchilar oldida hal qilmaslik. Buzilish holatlari: o'quvchini sinfdan haydash, sinf oldida haqorat qilish, jamoaviy jazo. Maslahatchining roli: o'qituvchilarga zo'ravonliksiz intizom usullarini o'rgatish, o'quvchi va ota-onalarning shikoyatlarini xolis o'rganish, zarur hollarda rahbariyatga yetkazish. Maqsad – qo'rquvga emas, hurmatga asoslangan maktab madaniyati. 4. Ta'limda mualliflik huquqi va plagiat: o'quvchilarga akademik halollikni qanday o'rgatasiz? Namunaviy javob / yechim: ✔ Ta'rif: mualliflik huquqi – ijodiy asar (matn, rasm, musiqa, video) muallifining unga nisbatan huquqlari; plagiat – birovning ishini manbasini ko'rsatmasdan o'zinikidek taqdim etish. O'quvchilar orasidagi ko'p uchraydigan holatlar: referatni internetdan to'liq ko'chirib olish, rasmni manbasiz taqdimotga qo'yish, sinfdoshning ishini ko'chirish. O'rgatish usullari: iqtibos keltirish va manbani ko'rsatish qoidalarini amaliy mashq qilish; o'z so'zlari bilan qayta ifodalash (parafraz) ko'nikmasi; erkin litsenziyali rasm va materiallar manbalari bilan tanishtirish; plagiatni aniqlash vositalari haqida aytish. Asosiy g'oya: halollik – o'z bilimini rivojlantirish va boshqalarning mehnatini hurmat qilish. O'qituvchilarga ko'chirishni qiyinlashtiradigan, shaxsiy fikr talab qiluvchi topshiriqlar berish tavsiya etiladi. 5. Vaziyat: 8-sinf o'quvchilari tanaffusda hojatxonada elektron sigaret (veyp) chekayotgani aniqlandi. Maslahatchi qanday harakat qiladi? Namunaviy javob / yechim: ✔ Qadamlar: 1) Jazo emas, sabablarni tushunishdan boshlash: o'quvchilar bilan alohida suhbat – qiziqish, tengdoshlar bosimi, stress, «kattalik» belgisi? 2) Qaramlik darajasini baholash: qancha vaqtdan beri, qanchalik tez-tez. 3) Ota-onalarni xabardor qilish va ular bilan birgalikda reja tuzish, ayblovchi ohangdan Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 271 qochish. 4) Ma'lumot berish: veyplarda nikotin bo'lishi, o'smir miyasiga ta'siri, qaramlikning tez shakllanishi – qo'rqitmasdan, faktlarga asoslanib. 5) «Yo'q» deyish va tengdoshlar bosimiga qarshi turish bo'yicha trening. 6) Maktab ichki tartib qoidalariga asosan, ota-onalar ishtirokida tarbiyaviy chora ko'rish. 7) Butun parallel uchun profilaktik tadbir: shifokor bilan uchrashuv, o'quvchilarning o'zi tayyorlagan loyihalar. 8) Qaramlik kuchli bo'lsa, tibbiy mutaxassisga yo'naltirish. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 272 Suhbat bileti 33 Suhbat savollari (5 ta savol, tayyorlanish — 10 daqiqa) 1. H. Gardnerning ko'p intellekt nazariyasi va undan sinfda foydalanish. Namunaviy javob / yechim:✔ Ta'rif: Gardner intellektni yagona qobiliyat emas, nisbatan mustaqil bir nechta turlarning majmui deb hisoblagan: lingvistik, mantiqiy-matematik, fazoviy, musiqiy, tana-kinestetik, shaxslararo, ichki shaxsiy, tabiatshunoslik intellekti. Asosiy g'oya: har bir bolaning kuchli tomoni bor; faqat lingvistik va matematik qobiliyatni baholash ko'plab iqtidorlarni e'tibordan chetda qoldiradi. Sinfda qo'llash: bitta mavzuni turli usullarda taqdim etish – matn, sxema, qo'shiq, harakatli o'yin, guruhda muhokama; topshiriq shaklini tanlash imkonini berish (insho, plakat, sahna ko'rinishi). Maslahatchi uchun: o'quvchining kuchli intellekt turini aniqlab, kasbga yo'naltirishda va o'zini past baholaydigan o'quvchilarda ishonch uyg'otishda foydalanish. Ilmiy tanqidlar ham mavjudligini, ammo pedagogik g'oyasi foydali ekanini qayd etish kerak. 2. Empatiya tushunchasi, uning turlari va o'quvchilarda empatiyani rivojlantirish. Namunaviy javob / yechim: ✔ Ta'rif: empatiya – boshqa insonning his-tuyg'ularini tushunish va ularga hamdard bo'lish qobiliyati. Turlari: kognitiv empatiya – boshqaning nimani his qilayotganini aqlan tushunish; emotsional empatiya – uning his-tuyg'usini o'zida his qilish; amaliy (rahm-shafqatli) empatiya – yordam berishga intilish. Ahamiyati: empatiya bulling va agressiyani kamaytiradi, do'stona sinf muhitini yaratadi, muloqot ko'nikmalarini yaxshilaydi. Rivojlantirish usullari: badiiy asar qahramonlarining his-tuyg'ularini muhokama qilish; rolli o'yinlar («Uning o'rnida bo'lsang, nima his qilarding?»); his-tuyg'ular lug'atini boyitish; volontyorlik va yordam loyihalari; kattalarning o'zi empatik muloqot namunasini ko'rsatishi. Maslahatchi uchun empatiya kasbiy asos bo'lib, mijozga hamdardlik bilan birga kasbiy masofani saqlash ham muhim. 3. Voyaga yetmaganlar o'rtasida huquqbuzarliklar profilaktikasida maktab va boshqa tuzilmalarning hamkorligi. Namunaviy javob / yechim: ✔ Ta'rif: huquqbuzarliklar profilaktikasi – voyaga yetmaganlarning huquqbuzarlik sodir etishiga olib keluvchi sabab va sharoitlarni aniqlash va bartaraf etish bo'yicha chora-tadbirlar tizimi. Ishtirokchilar: maktab (pedagoglar, maslahatchi, rahbariyat), oila, mahalla, ichki ishlar organlarining profilaktika xizmati, vasiylik va homiylik organlari, sog'liqni saqlash muassasalari. Maktabning vazifalari: xavf guruhidagi o'quvchilarni erta aniqlash (davomatsizlik, xulqdagi o'zgarishlar, oilaviy muammolar); ularni to'garak, sport seksiyalariga jalb etish; individual profilaktik rejalar; huquqiy savodxonlik darslari. Maslahatchining roli: o'quvchi va oila bilan psixologik ish, idoralararo kengashlarda ishtirok, ma'lumot almashinuvida maxfiylikka rioya qilish. Asosiy tamoyil – jazo emas, erta yordam va qo'llab-quvvatlash. 4. Sun'iy intellekt vositalaridan ta'limda foydalanish: imkoniyatlar, xavflar va o'quvchilar uchun qoidalar. Namunaviy javob / yechim: ✔ Ta'rif: sun'iy intellekt (SI) vositalari – matn, rasm yaratuvchi, savollarga javob beruvchi dasturlar. Imkoniyatlari: murakkab mavzuni sodda tushuntirish, mashq savollari tuzish, til o'rganishda yordam, g'oyalar uchun ilhom. Xavflari: noto'g'ri yoki to'qib chiqarilgan ma'lumot berishi; o'quvchi o'zi fikrlash o'rniga tayyor javobga tayanib qolishi; uy vazifasini to'liq SI bilan bajarish – akademik halollikning buzilishi; shaxsiy ma'lumotlarni kiritish xavfi. O'quvchilar uchun qoidalar: SI ni yordamchi sifatida ishlatish, javobni boshqa manbalar bilan tekshirish; shaxsiy ma'lumot, rasm kiritmaslik; o'qituvchi ruxsat bergan hollarda va qanday foydalanganini ochiq aytish. Maslahatchi o'qituvchilar bilan maktab bo'yicha yagona yondashuv ishlab chiqishda ishtirok etadi. 5. Vaziyat: 6-sinf o'quvchisi katta sinf o'quvchilari har kuni undan tushlik pulini tortib olayotganini, aytsa urishlarini aytib qo'rqitganini aytdi. Harakatlaringiz? Namunaviy javob / yechim: ✔ Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 273 Bu – tovlamachilik va bullingning jiddiy shakli. Qadamlar: 1) O'quvchini tinglash va xavfsizligini ta'minlash: «Aytganing juda to'g'ri, endi biz seni himoya qilamiz». Uning ismini oshkor qilmaslik choralarini ko'rish. 2) Faktlarni aniqlash: qachon, qayerda, kimlar; guvohlar, navbatchi o'qituvchilar, kuzatuv kameralari. 3) Rahbariyatni darhol xabardor qilish; tanaffuslarda xavfli joylarda nazoratni kuchaytirish. 4) Har ikki tomon ota-onalarini alohida-alohida chaqirish. 5) Tajovuzkor o'quvchilar bilan ish: xulqning oqibatlari, javobgarlik, sabablarini aniqlash, ichki tartib qoidalari bo'yicha choralar. 6) Takrorlansa yoki jismoniy zarar bo'lsa, profilaktika inspektori bilan hamkorlik. 7) Jabrlanuvchi bilan qo'llab-quvvatlash suhbatlari. 8) Maktabda bullingga qarshi umumiy profilaktika va ishonch telefoni yoki qutisi. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 274 Suhbat bileti 34 Suhbat savollari (5 ta savol, tayyorlanish — 10 daqiqa) 1. O'smirlik davrida identiklikning shakllanishi: J. Marsia bo'yicha identiklik statuslari. Namunaviy javob / yechim:✔ Ta'rif: identiklik – shaxsning «Men kimman, nimaga intilaman?» degan savolga javobi, o'z qadriyatlari va maqsadlarining yaxlitligi. Marsia izlanish (inqiroz) va majburiyat olish mezonlari asosida to'rt statusni ajratgan: 1) Tarqoq identiklik – na izlanish, na tanlov; o'smir maqsadsiz, oqimga beriladi. 2) Erta qabul qilingan identiklik – ota-ona tanlovini izlanishsiz qabul qilish. 3) Moratoriy – faol izlanish jarayoni, hali qaror qabul qilinmagan. 4) Erishilgan identiklik – izlanishdan so'ng ongli tanlov. Maslahatchi uchun xulosa: moratoriy normal va foydali bosqich; o'smirga turli faoliyat, kasblar bilan tanishish, o'z qadriyatlarini muhokama qilish imkonini berish kerak. Misol: «Ota-onam shunday dedi» deb kasb tanlagan o'quvchi bilan uning shaxsiy qiziqishlarini birgalikda o'rganish. 2. Restorativ (tiklovchi) yondashuv nima va u maktabda nizolarni hal etishda qanday qo'llaniladi? Namunaviy javob / yechim: ✔ Ta'rif: restorativ yondashuv – qoidabuzarlikka jazo orqali emas, yetkazilgan zararni tushunish, tan olish va munosabatlarni tiklash orqali munosabat bildirish falsafasi. An'anaviy yondashuvda «Qaysi qoida buzildi va kim aybdor?» deb so'raladi; restorativ yondashuvda esa «Kimga zarar yetdi, ular nimaga muhtoj, zararni qanday tuzatish mumkin?» Usullari: restorativ savollar («Nima bo'ldi? O'sha paytda nima deb o'ylading? Bundan kim aziyat chekdi?»), restorativ doiralar (sinf yoki guruh muhokamasi), tomonlar uchrashuvi. Natijalari: aybdor o'z xatti-harakati oqibatini anglaydi, jabrlanuvchi eshitiladi, sinf jamoasi mustahkamlanadi. Cheklovlar: zo'ravonlik jiddiy bo'lsa, avval xavfsizlik ta'minlanadi; jabrlanuvchi uchrashuvga majburlanmaydi. Maslahatchi bu usulni o'qituvchilarga o'rgatadi. 3. Odam savdosi va bolalarni ekspluatatsiya qilishning oldini olishda maktabning roli. Namunaviy javob / yechim: ✔ Ta'rif: odam savdosi – shaxsni ekspluatatsiya (majburiy mehnat, jinsiy ekspluatatsiya va boshqa) maqsadida aldov, majburlash yoki zaif holatidan foydalanib yollash, tashish, qabul qilish; bunday harakatlar og'ir jinoyat hisoblanadi. O'smirlar uchun xavf omillari: chet elda «oson va yuqori maoshli ish» va'dalari, internet orqali tanishuvlar, oiladagi qiyinchiliklar, nazoratsizlik. Maktabning roli: yuqori sinf o'quvchilari bilan profilaktik mashg'ulotlar – soxta ish e'lonlari belgilari, hujjatlarini hech kimga bermaslik, chet elga ketishdan oldin taklifni tekshirish; ota-onalarni xabardor qilish; yordam berish ishonch telefonlari haqida ma'lumot. Maslahatchi o'quvchining xulqidagi shubhali o'zgarishlar (to'satdan ketish rejasi, noma'lum homiy) ni sezsa, oila va tegishli organlar bilan hamkorlik qiladi. 4. Masofaviy (onlayn) psixologik maslahat o'tkazishda xavfsizlik va maxfiylikni qanday ta'minlaysiz? Namunaviy javob / yechim: ✔ Ta'rif: onlayn maslahat – video, audio yoki matnli aloqa orqali psixologik yordam ko'rsatish; u qulay, lekin qo'shimcha xavflarni keltirib chiqaradi. Maxfiylik choralari: ishonchli, himoyalangan platformadan foydalanish; uchrashuv havolasini faqat o'quvchi yoki ota-onaga yuborish, parol qo'yish; suhbatni ularning roziligisiz yozib olmaslik; maslahatchining o'zi yolg'iz, yopiq xonada bo'lishi va quloqchindan foydalanishi; o'quvchidan ham xavfsiz, tinch joy topishni so'rash. Tashkiliy qoidalar: voyaga yetmagan bilan ishlash uchun ota-ona roziligi; ish vaqti chegaralari – shaxsiy messenjerda kechasi yozishmaslik; aloqa uzilganda harakat rejasi; inqiroz holatida (o'z joniga qasd xavfi) o'quvchi joylashgan joy va kattalarning kontaktlarini oldindan bilish. Yozuvlar himoyalangan holda saqlanadi. 5. Vaziyat: 9-sinf o'quvchi qizi ota-onasi uni maktabni tugatmasdan turmushga berishmoqchi ekanini, o'zi esa o'qishni davom ettirmoqchi ekanini aytdi. Maslahatchi nima qiladi? Namunaviy javob / yechim: ✔ Bu – bolaning ta'lim olish huquqi va qonun bilan belgilangan nikoh yoshi talablariga daxldor jiddiy vaziyat. Qadamlar: 1) Qizni tinglash, uning xavfsizligi va xohishini aniqlash; unga huquqlarini tushuntirish. 2) Maxfiylikni saqlash, qizning gaplari oilada unga qarshi ishlatilmasligi uchun ehtiyotkorlik. 3) Maktab rahbariyatini xabardor qilish. 4) Ota-onalar bilan suhbat: voyaga yetmaganlar nikohi qonunda Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 275 taqiqlanganini, erta nikohning sog'liq, ta'lim va kelajak uchun oqibatlarini, umumiy o'rta ta'lim majburiyligini tushuntirish; hurmatli, ayblovsiz ohangda. 5) Zarurat bo'lsa, mahalla, vasiylik va homiylik organlari va boshqa vakolatli tuzilmalarni jalb etish. 6) Qizni o'qishga qiziqtiruvchi imkoniyatlar: oliy ta'lim, kasb-hunar haqida ma'lumot. 7) Holatni muntazam kuzatish, ma'lumotlarni hujjatlashtirish. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 276 Suhbat bileti 35 Suhbat savollari (5 ta savol, tayyorlanish — 10 daqiqa) 1. Pigmalion (Rozental) effekti nima va u o'qituvchi faoliyatida qanday namoyon bo'ladi? Namunaviy javob / yechim:✔ Ta'rif: Pigmalion effekti – o'qituvchining o'quvchiga nisbatan kutilmalari uning natijalariga ta'sir qilishi; yuqori kutilma natijani yaxshilaydi, past kutilma esa pasaytiradi. R. Rozental va L. Jekobson tajribasida tasodifan tanlangan bolalar «qobiliyatli» deb e'lon qilingach, ularning natijalari yaxshilangan. Mexanizm: o'qituvchi «umidli» o'quvchiga ko'proq e'tibor beradi, javob kutish vaqtini uzaytiradi, ko'proq qo'llab- quvvatlaydi; «umidsiz» deb hisoblaganiga esa beixtiyor kamroq imkoniyat beradi. Salbiy shakli – «Golem effekti». Maslahatchi uchun xulosa: o'qituvchilarga yorliq yopishtirishning («dangasa», «qiyin bola») zararini tushuntirish; barcha o'quvchilarga yuqori, lekin real talab qo'yish; diagnostika natijalarini ehtiyotkorlik bilan yetkazish, ular o'quvchiga hukm bo'lib qolmasligi kerak. 2. Kognitiv-xulqiy yondashuvning asosiy g'oyalari va maktab maslahatchisi ishida qo'llanilishi. Namunaviy javob / yechim: ✔ Ta'rif: kognitiv-xulqiy yondashuv his-tuyg'u va xulqqa vaziyatning o'zi emas, balki uni qanday talqin qilishimiz ta'sir qiladi, degan g'oyaga asoslanadi. ABC modeli: A – voqea, B – fikr (talqin), C – his va xulq. Masalan, A: do'stim salom bermadi; B: «U meni yomon ko'radi»; C: xafalik, chetlanish. Muqobil fikr «U meni ko'rmagan bo'lishi mumkin» boshqa natija beradi. Asosiy usullar: avtomatik fikrlarni aniqlash; fikrlash xatolarini topish («hammasi yoki hech narsa», katastrofizatsiya, fikrni o'qish); dalillarni tekshirish; xulqiy tajribalar; bosqichma-bosqich vazifalar. Maktabda qo'llash: xavotir, imtihon qo'rquvi, past o'zini baholash bilan ishlashda, guruh mashg'ulotlarida. Chegara: chuqur psixologik buzilishlarni davolash – klinik mutaxassis vazifasi. 3. Maktab ichki tartib qoidalari: o'quvchining huquq va burchlari, intizomiy choralarni qo'llash tamoyillari. Namunaviy javob / yechim: ✔ Ta'rif: ichki tartib qoidalari – ta'lim muassasasida o'quvchilar, pedagoglar va ota-onalarning xulq-atvori, huquq va majburiyatlarini belgilovchi mahalliy hujjat; u qonunchilikka zid bo'lishi mumkin emas. O'quvchining asosiy huquqlari: sifatli ta'lim, xavfsiz muhit, sha'ni va qadr-qimmatining hurmat qilinishi, o'z fikrini bildirish, to'garaklarda qatnashish. Burchlari: o'qish, darsga qatnashish, qoidalarga rioya qilish, boshqalarning huquqlarini hurmat qilish, maktab mulkini asrash. Intizomiy chora tamoyillari: qonuniylik; mutanosiblik – chora qoidabuzarlikka mos; o'quvchini oldindan tinglash; ota-onani xabardor qilish; kamsituvchi, jismoniy va jamoaviy jazolarning taqiqlanishi; tarbiyaviy maqsad ustuvorligi. Maslahatchi qoidalarni o'quvchilar ishtirokida muhokama qilishni va ularga tushunarli tilda yetkazishni taklif qiladi. 4. Dipfeyk (deepfake) texnologiyasi va u bilan bog'liq xavflar haqida o'quvchilarga qanday tushuntirasiz? Namunaviy javob / yechim: ✔ Ta'rif: dipfeyk – sun'iy intellekt yordamida yaratilgan yoki o'zgartirilgan, real insonning yuzi yoki ovozini soxta tarzda aks ettiruvchi video, rasm yoki audio. Xavflari: obro'ni to'kish va bulling – sinfdoshning yuzini noo'rin tasvirga joylashtirish; firibgarlik – qarindoshning soxta ovozi bilan pul so'rash; yolg'on ma'lumot tarqatish. Aniqlash belgilari: tabiiy bo'lmagan ko'z qisish, yuz chegaralarining xiralashishi, ovoz va lab harakatining mos kelmasligi, g'alati yorug'lik; lekin texnologiya rivojlanib, aniqlash qiyinlashmoqda. O'quvchilarga asosiy qoidalar: shov-shuvli videoni ulashishdan oldin manbani tekshirish; boshqaning tasviridan soxta kontent yaratish – jiddiy zarar va huquqiy javobgarlikka sabab bo'lishi; o'z rasmlarini ochiq profilda kam joylashtirish; qarindosh ovozida g'alati iltimos kelsa, qayta qo'ng'iroq qilib tekshirish. 5. Vaziyat: oilasidagi kundalik janjallar va jismoniy jazo haqida 3-sinf o'quvchisi rasm chizib, «Dadam onamni uradi, men qo'rqaman» deb aytdi. Harakatlaringiz? Namunaviy javob / yechim: ✔ Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 277 Bu – oiladagi zo'ravonlik va bolaning xavfsizligiga tahdid belgisi. Qadamlar: 1) Bolani xotirjam tinglash, ayblamaslik, savollarni yo'naltiruvchi emas, ochiq berish: «Menga ko'proq aytib berasanmi?» 2) Rahmat aytish va «Sen to'g'ri qilding, bunda sening aybing yo'q» deb ishontirish. 3) «Hech kimga aytmayman» deb va'da bermaslik; yordam berish uchun kattalarga aytish kerakligini tushuntirish. 4) Bolaning so'zlarini aynan, sana va vaqt bilan yozib qo'yish; rasmni saqlash. 5) Maktab rahbariyatini darhol xabardor qilish va belgilangan tartibda vakolatli organlarga (ichki ishlar, vasiylik va homiylik organlari) murojaat qilish. 6) Bolaning hozirgi xavfsizligini baholash – bugun uyga borish xavflimi. 7) O'zboshimchalik bilan oilani «tergov» qilmaslik. 8) Bolani maktabda muntazam psixologik qo'llab- quvvatlash. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 278 Suhbat bileti 36 Suhbat savollari (5 ta savol, tayyorlanish — 10 daqiqa) 1. Diqqat yetishmovchiligi va giperaktivlik buzilishi (DEHB) bo'lgan o'quvchilar bilan ishlash xususiyatlari. Namunaviy javob / yechim:✔ Ta'rif: DEHB – diqqatni jamlash qiyinligi, impulsivlik va giperaktivlik bilan namoyon bo'ladigan neyrorivojlanish holati; uni tashxislash faqat shifokor vakolatida. Belgilar: topshiriqni oxiriga yetkazmaslik, tez chalg'ish, buyumlarni yo'qotish, joyida o'tira olmaslik, gapni bo'lish, navbat kuta olmaslik. Bunday bola «tarbiyasiz» emas, uning o'zini boshqarish mexanizmlari boshqacha ishlaydi. Pedagogik tavsiyalar: o'qituvchiga yaqin, chalg'ituvchi narsalardan uzoq joy; topshiriqlarni qisqa qismlarga bo'lish; qisqa va aniq ko'rsatmalar, ko'z bilan aloqa; harakat uchun ruxsat etilgan imkoniyat (doskani artish, daftar tarqatish); vizual eslatmalar va jadval; tez va ijobiy qayta aloqa. Maslahatchi ota- onani mutaxassisga yo'naltiradi, o'qituvchiga yordam beradi va bolaning o'ziga bo'lgan ishonchini qo'llab-quvvatlaydi. 2. Yo'qotish va qayg'u bosqichlari: maslahatchi qayg'u chekayotgan o'quvchini qanday qo'llab- quvvatlaydi? Namunaviy javob / yechim: ✔ Ta'rif: qayg'u – yaqin kishi, munosabat yoki muhim narsani yo'qotishga tabiiy emotsional reaksiya. E. Kyubler-Ross modeli bo'yicha bosqichlar: inkor, g'azab, savdolashish, tushkunlik, qabul qilish; bosqichlar har doim ketma-ket kelmaydi, takrorlanishi mumkin. Bolalarda xususiyatlari: qayg'u to'lqinsimon, bir lahzada yig'lab, keyin o'ynashi mumkin; o'limni tushunish yoshga bog'liq; kichik bolalar o'zlarini aybdor his qilishi mumkin; xulq orqali (agressiya, regressiya) ifodalanadi. Qo'llab-quvvatlash: halol, yoshga mos tushuntirish; his-tuyg'ularni ifodalash imkoniyati (rasm, xotiralar qutisi, xat); kundalik tartibni saqlash; «Kuchli bo'l, yig'lama» demaslik. Asoratli qayg'u belgilari – uzoq davom etuvchi izolyatsiya, o'zini ayblash, o'lim haqida fikrlar – bo'lsa, mutaxassisga yo'naltiriladi. 3. Ota-ona qaramog'idan mahrum bo'lgan bolalarning huquqlari va ular bilan ishlashda maslahatchining vazifalari. Namunaviy javob / yechim: ✔ Ta'rif: ota-ona qaramog'idan mahrum bolalar – ota-onasi vafot etgan, ota-onalik huquqidan mahrum etilgan yoki boshqa sabablarga ko'ra qaramog'isiz qolgan bolalar; ular davlat tomonidan alohida himoya va yordam olish huquqiga ega. Asosiy tamoyillar: bolaning oilaviy muhitda tarbiyalanishi ustuvor – vasiylik, homiylik, farzandlikka olish, patronat; aka-uka, opa-singillarni iloji boricha ajratmaslik; ta'lim, sog'liqni saqlash va kelajakda uy-joy bo'yicha qo'shimcha kafolatlar. Maslahatchining vazifalari: bolaning psixologik holati va yangi oilaga moslashuvini kuzatish; travma, ishonchsizlik, bog'lanish qiyinchiliklarini hisobga olish; vasiy yoki homiy oilaga maslahat berish; tengdoshlar orasida stigmaning oldini olish; vasiylik organlari bilan hamkorlik. Bolaning shaxsiy tarixi qat'iy maxfiy saqlanadi. 4. Xavfli onlayn challenjlar va «o'lim guruhlari»: belgilari va profilaktika. Namunaviy javob / yechim: ✔ Ta'rif: xavfli onlayn challenj – ijtimoiy tarmoqda tarqaladigan, sog'liq yoki hayot uchun xavfli harakatni bajarib, uni videoga olishga da'vat; ba'zi yopiq guruhlar esa o'smirlarni bosqichma-bosqich o'ziga zarar yetkazishga undaydi. Xavf omillari: o'smirlarning e'tirof, layk va «jasoratli» ko'rinish istagi, tengdoshlar bosimi, yolg'izlik va tushkunlik. Ogohlantiruvchi belgilar: tunda uyg'onib telefon bilan o'tirish, tanadagi tushuntirilmagan jarohatlar, g'alati ramzlar chizish, maxfiy guruhlar, kayfiyatning keskin pasayishi. Profilaktika: o'quvchilar bilan tanqidiy fikrlash – «Bu kimga foyda? Oqibati qanday?»; tengdoshlar bosimiga qarshi turish ko'nikmalari; ota-onalarni xabardor qilish, lekin vahima tarqatmaslik va xavfli trend nomini reklama qilmaslik. Shubhali holatda bolani qo'llab-quvvatlash, ota-ona va mutaxassislarga murojaat qilish. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 279 5. Vaziyat: 9-sinf o'quvchi qizi tushlikdan muntazam voz kechmoqda, sezilarli ozib ketgan, sinfdoshlariga «Men juda semizman» deydi. Maslahatchi nima qiladi? Namunaviy javob / yechim:✔ Bu – ovqatlanish buzilishi xavfi belgilari, sog'liq uchun jiddiy. Qadamlar: 1) Kuzatuvlarni yig'ish: sinf rahbari, jismoniy tarbiya o'qituvchisi, maktab hamshirasi bilan maslahat. 2) Qiz bilan maxfiy, ehtiyotkor suhbat: tashqi ko'rinish haqida emas, uning farovonligi haqida: «Oxirgi paytlarda charchaganga o'xshaysan, seni nima tashvishlantiryapti?» Vazn, ovqat haqida tanqid va maslahat bermaslik. 3) Ota- onani xabardor qilish va tibbiy mutaxassislarga (pediatr, psixiatr, psixoterapevt) murojaat qilishni tavsiya etish – ovqatlanish buzilishlari tibbiy davolashni talab qiladi. 4) Maktabda qo'llab-quvvatlash: tushlikni nazorat qilishda ortiqcha e'tibor qaratmaslik, tana haqida izohlarni to'xtatish. 5) Sinfda tana obrazi, ijtimoiy tarmoqlardagi «ideal» standartlar haqida profilaktik suhbat. 6) Holatni muntazam kuzatish, mutaxassis tavsiyalariga amal qilish. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 280 Suhbat bileti 37 Suhbat savollari (5 ta savol, tayyorlanish — 10 daqiqa) 1. Boshlang'ich maktabdan o'rta bo'g'inga (5-sinfga) o'tishda moslashuv qiyinchiliklari va ularni yengillashtirish. Namunaviy javob / yechim:✔ Ta'rif: 5-sinfga o'tish – bitta o'qituvchidan ko'p fan o'qituvchilariga, yangi talablar va o'quv yuklamasiga o'tish bilan bog'liq ikkinchi muhim moslashuv davri. Qiyinchiliklar: turli o'qituvchilarning turlicha talablari; yangi fanlar va yuklama ortishi; dars jadvalida va xonalarda chalkashish; o'zlashtirishning vaqtincha pasayishi; xavotir va o'ziga ishonchsizlik; sinf jamoasining qayta shakllanishi. Yengillashtirish choralari: 4-sinf oxirida bo'lajak o'qituvchilar bilan tanishuv; birinchi oyda yumshoq baholash; yagona talablarni kelishib olish; sinf rahbari va maslahatchining kuzatuvi, moslashuv diagnostikasi (xavotir, motivatsiya); vaqtni rejalashtirish bo'yicha mashg'ulot; ota-onalar uchun seminar. Qiyin moslashayotgan o'quvchilar bilan individual va guruh mashg'ulotlari olib boriladi. 2. Sotsiometriya metodi: maqsadi, o'tkazilishi va natijalardan foydalanish. Namunaviy javob / yechim: ✔ Ta'rif: sotsiometriya (J. Moreno) – guruhdagi shaxslararo munosabatlar, yoqtirish va tanlovlar tuzilmasini o'rganish metodi. Maqsadi: sinfdagi yetakchilar, «yulduzlar», kam tanlanuvchi va izolyatsiya qilingan o'quvchilarni, mikroguruhlarni aniqlash. O'tkazilishi: o'quvchilarga ma'lum mezon bo'yicha savol beriladi: «Kim bilan bitta loyihada ishlashni xohlarding?», «Sayohatga kim bilan borarding?» Odatda ijobiy tanlovlar bilan cheklanish tavsiya etiladi, salbiy tanlovlar sinfga zarar yetkazishi mumkin. Natijalar sotsiomatritsa va sotsiogramma ko'rinishida tahlil qilinadi. Etika: javoblar qat'iy maxfiy, natijalar sinfga e'lon qilinmaydi. Foydalanish: izolyatsiya qilingan o'quvchilarni guruh ishlariga jalb etish, o'qituvchiga guruhlar tuzishda tavsiya berish, bulling xavfini erta aniqlash, sinf muhitini yaxshilash bo'yicha reja tuzish. 3. Ta'lim muassasasida xavfsiz va sog'lom muhitni ta'minlash: huquqiy talablar va maslahatchining hissasi. Namunaviy javob / yechim: ✔ Ta'rif: xavfsiz ta'lim muhiti – o'quvchilarning hayoti, jismoniy va ruhiy sog'lig'i muhofaza qilinadigan, zo'ravonlik, kamsitish va bullingdan holi muhit; ta'lim muassasasi bunday muhitni ta'minlashga qonunan majbur. Tarkibiy qismlar: jismoniy xavfsizlik – bino, yong'in xavfsizligi, sanitariya, favqulodda vaziyatlarda harakat rejasi; psixologik xavfsizlik – hurmatli munosabatlar, bullingga qarshi siyosat; axborot xavfsizligi – maktab qurilmalarida kontent filtrlash, shaxsiy ma'lumotlarni himoya qilish. Maslahatchining hissasi: sinflardagi psixologik muhitni monitoring qilish (so'rovnomalar, sotsiometriya); bullingga qarshi qoidalar va xabar berish tizimini ishlab chiqishda ishtirok; inqirozli vaziyatlardan keyin psixologik yordam; o'qituvchilar va o'quvchilar uchun treninglar. Har bir o'quvchi qayerga va kimga murojaat qilishni bilishi kerak. 4. Ijtimoiy tarmoqlarda maxfiylik sozlamalari va yosh cheklovlari: o'quvchilarga amaliy mashg'ulotni qanday tashkil etasiz? Namunaviy javob / yechim: ✔ Ta'rif: maxfiylik sozlamalari – kim profilni, postlarni ko'rishi, yozishi va belgilashi mumkinligini boshqarish vositalari; ko'plab ijtimoiy tarmoqlar o'z qoidalarida ro'yxatdan o'tish uchun minimal yoshni belgilaydi. Mashg'ulot tuzilmasi: 1) Kirish: «Profilingni kim ko'ra oladi?» degan savol bilan munozara. 2) Amaliy qism: o'quvchilar o'z akkauntlarida profilni yopiq qilish, notanishlardan xabarlarni cheklash, geolokatsiyani o'chirish, belgilash (teg) ni tasdiqlash rejimini yoqish, ilovalarga berilgan ruxsatlarni tekshirishni bajaradi. 3) Tahlil: profilda nimani joylash xavfli – manzil, maktab formasi, telefon raqami, ketish vaqti. 4) Yosh cheklovlari nima uchun mavjudligini muhokama qilish. 5) Ota-onalar uchun qisqa yo'riqnoma. Natija – o'quvchi o'z raqamli xavfsizligini mustaqil boshqara oladi. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 281 5. Vaziyat: aravachadan foydalanadigan 7-sinf o'quvchisi tanaffuslarda yolg'iz qoladi, sinfdoshlari uni o'yinlarga qo'shmaydi, u maktabga borishni istamayotganini aytdi. Harakatlaringiz? Namunaviy javob / yechim:✔ Bu – inklyuziv ta'limda ijtimoiy izolyatsiya muammosi. Qadamlar: 1) O'quvchi bilan suhbat: uning qiziqishlari, kimlar bilan do'stlashishni xohlashi, qaysi vaziyatlar eng qiyin. 2) Jismoniy to'siqlarni aniqlash: tanaffus joylari, oshxona, to'garaklarga kirish imkoniyati; rahbariyatga moslashtirish taklifi. 3) Sinf bilan ishlash: sotsiometriya, nogironlik va bag'rikenglik haqida mashg'ulot – o'quvchining o'zi roziligida ishtirok etishi mumkin; stol o'yinlari, intellektual o'yinlar kabi hamma qatnasha oladigan faoliyatlar. 4) Kooperativ guruh ishlari, uning kuchli tomonlarini ko'rsatadigan rollar. 5) «Do'st-hamroh» tizimi, lekin homiylik ohangisiz, teng munosabat asosida. 6) Ota-onalar bilan hamkorlik. 7) O'qituvchilarga tavsiyalar. 8) Bir oydan so'ng izolyatsiya darajasini qayta baholash. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 282 Suhbat bileti 38 Suhbat savollari (5 ta savol, tayyorlanish — 10 daqiqa) 1. Shaxsga yo'naltirilgan va tabaqalashtirilgan (differensial) ta'lim tamoyillari. Namunaviy javob / yechim:✔ Ta'rif: shaxsga yo'naltirilgan ta'lim – o'quvchini ta'lim jarayonining faol subyekti sifatida ko'rib, uning qiziqishi, qobiliyati va ehtiyojlarini markazga qo'yuvchi yondashuv; tabaqalashtirilgan ta'lim – bitta sinfda turli darajadagi o'quvchilar uchun mazmun, jarayon va natija shaklini moslashtirish. Tamoyillar: har bir bolaning noyobligini tan olish; tanlov imkoniyati; hamkorlikka asoslangan munosabat; muvaffaqiyat vaziyatlarini yaratish; o'quvchining o'z rivojlanishini kuzatishi. Amaliy usullar: darajalangan topshiriqlar (asosiy, kengaytirilgan, ijodiy); moslashuvchan guruhlar; turli shakldagi natija – yozma, og'zaki, loyiha; individual qayta aloqa. Maslahatchining roli: diagnostika natijalari asosida o'qituvchiga o'quvchilarning individual xususiyatlari haqida tavsiyalar berish va alohida ehtiyojli bolalar uchun individual rejalarni ishlab chiqishda qatnashish. 2. Psixologik manipulyatsiya: belgilari va o'quvchilarni unga qarshi turishga o'rgatish. Namunaviy javob / yechim: ✔ Ta'rif: manipulyatsiya – boshqa shaxsga uning manfaatiga zid tarzda, yashirin usullar bilan ta'sir qilib, o'z maqsadiga erishish. Keng tarqalgan usullar: aybdorlik hissini uyg'otish («Agar do'stim bo'lsang, …»); shoshiltirish («Hozir qaror qil!»); maqtov bilan «sotib olish»; qo'rqitish; ko'pchilikka tayanish («Hamma shunday qiladi»); haqiqatni buzib ko'rsatish – o'z xotirasiga shubha uyg'otish. Belgilari: suhbatdan keyin noqulaylik, majburlanganlik hissi, o'z xohishiga zid ish qilish. Qarshi turish ko'nikmalari: o'z his-tuyg'usini sezish – «Menga bu noqulay»; vaqt so'rash – «O'ylab ko'raman»; aniq, xotirjam «Yo'q» deyish va uni tushuntirishga majbur bo'lmaslik; ishonchli kattalar bilan maslahatlashish. Maslahatchi bu ko'nikmalarni rolli o'yinlar orqali mashq qildiradi, chunki ular tengdoshlar bosimi, grooming va firibgarlikdan himoya qiladi. 3. O'quvchi va ota-onalarning murojaat qilish huquqi: maktabda murojaatlar bilan ishlash tartibi. Namunaviy javob / yechim: ✔ Ta'rif: har bir shaxs, jumladan voyaga yetmaganlar va ularning qonuniy vakillari, davlat organlari va muassasalarga og'zaki, yozma yoki elektron murojaat qilish huquqiga ega; murojaatlar qonunda belgilangan tartib va muddatlarda ko'rib chiqilishi shart. Maktabda amalga oshirish: murojaatlarni qabul qilish va ro'yxatga olish tizimi; ishonch qutisi va anonim kanallar; murojaatni xolis o'rganish; javobni asoslangan holda o'z vaqtida berish; murojaat qilgan o'quvchiga nisbatan ta'qib va bosimning taqiqlanishi. Maslahatchining roli: o'quvchilarga ular qayerga va qanday murojaat qilishi mumkinligini tushuntirish; murojaatda ko'tarilgan muammoning psixologik tomonini o'rganish; nizoli murojaatlarda vositachilik. Misol: o'quvchi bulling haqida yozsa, uning ismi maxfiy saqlanadi va himoyasi ta'minlanadi. 4. Raqamli etiket (netiket) qoidalari: o'quvchilarni onlayn muloqot madaniyatiga qanday o'rgatasiz? Namunaviy javob / yechim: ✔ Ta'rif: netiket – internetdagi muloqotning axloqiy va madaniy qoidalari. Asosiy qoidalar: ekran ortida real inson borligini unutmaslik – real hayotda aytmaydigan gapni yozmaslik; hurmatli ohang, katta harflar bilan «baqirmaslik»; boshqaning rasmi yoki yozishmasini ruxsatsiz ulashmaslik; tunda sinf chatiga yozmaslik; rasmiy xabarlarda (o'qituvchiga) salomlashish, aniq va qisqa yozish; mish-mish va tasdiqlanmagan ma'lumotni tarqatmaslik; nizoni ochiq chatda emas, shaxsan hal qilish. O'rgatish usullari: sinf chati uchun qoidalarni o'quvchilarning o'zi bilan birgalikda ishlab chiqish; «bitta xabar – ikki talqin» mashqi, ya'ni yozma matnda ohang qanday noto'g'ri tushunilishini ko'rsatish; o'qituvchiga xat yozish amaliyoti. Kattalar ham sinf va ota-onalar chatlarida namuna ko'rsatishi kerak. 5. Vaziyat: ota-ona maslahatchiga «Farzandim jinni emas, uni psixologga olib bormang, sinab ham ko'rmang!» deb jahl bilan qo'ng'iroq qildi. Bola esa yordamga muhtoj ko'rinadi. Qanday harakat qilasiz? Namunaviy javob / yechim: ✔ Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 283 Bu – ota-onaning stigma va qo'rquvga asoslangan qarshiligi. Qadamlar: 1) Xotirjamlik saqlash, ota- onaning xavotirini tinglash va qabul qilish: «Siz farzandingiz haqida qayg'urayotganingizni tushunaman». 2) Shaxsiy uchrashuvga taklif qilish – telefonda emas, yuzma-yuz. 3) Maktab maslahatchisining vazifasini tushuntirish: tashxis qo'ymaydi, «tamg'a» bosmaydi, maqsadi – o'qish va munosabatlarda yordam. 4) Aniq kuzatuvlarni ayblovsiz aytish: «So'nggi oyda u tanaffuslarda yolg'iz, darsda yig'lab yubordi». 5) Maxfiylik kafolatini berish. 6) Ota-onaning roziligi zarur bo'lgan diagnostikani u rozi bo'lmaguncha o'tkazmaslik, lekin umumiy sinf tadbirlarida bolani qo'llab-quvvatlashni davom ettirish. 7) Bolaning xavfsizligiga jiddiy tahdid bo'lsa – qonunda belgilangan tartibda rahbariyat va vakolatli organlarni jalb etish. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 284 Suhbat bileti 39 Suhbat savollari (5 ta savol, tayyorlanish — 10 daqiqa) 1. Emotsional intellekt tushunchasi va uni o'quvchilarda rivojlantirish yo'llari. Namunaviy javob / yechim:✔ Ta'rif: emotsional intellekt – o'z va boshqalarning his-tuyg'ularini anglash, tushunish va boshqarish qobiliyati (P. Salovey, J. Mayer, D. Goulman). Tarkibiy qismlari: o'zini anglash; o'zini boshqarish; ichki motivatsiya; empatiya; ijtimoiy ko'nikmalar. Ahamiyati: emotsional intellekti rivojlangan o'quvchilar nizolarni yaxshiroq hal qiladi, stressga chidamliroq bo'ladi, o'qishda ham barqaror natija ko'rsatadi. Rivojlantirish yo'llari: his-tuyg'ular lug'ati – «Bugun o'zimni … his qilyapman» kundalik mashqi; his- tuyg'ular termometri; kuchli his paytida o'zini tinchlantirish usullari; rolli o'yinlar va vaziyatlar tahlili; ijtimoiy-emotsional ta'lim dasturlari. Maslahatchi bu ishni sinf soatlari, guruh treninglari orqali olib boradi va o'qituvchilarga darsda his-tuyg'ularni e'tirof etishni tavsiya qiladi. 2. Maktab maslahatchisining kasbiy etikasi: maxfiylik va uning chegaralari. Namunaviy javob / yechim: ✔ Ta'rif: kasbiy etika – maslahatchi faoliyatini boshqaruvchi axloqiy tamoyillar majmui. Asosiy tamoyillar: zarar yetkazmaslik; mijozning qadr-qimmatini hurmat qilish; maxfiylik; kasbiy kompetentlik chegarasida ishlash; xolislik va ko'p rolli munosabatlardan qochish; xabardor qilingan rozilik. Maxfiylik chegaralari: o'quvchining o'z hayoti yoki sog'lig'iga xavf (o'z joniga qasd qilish fikrlari); boshqalarga xavf; bolaga nisbatan zo'ravonlik yoki jinoyat; qonun talab qilgan hollar. Muhim qoida: maxfiylik chegaralarini o'quvchiga suhbat boshida, uning yoshiga mos tilda tushuntirish va «hammasini sir saqlayman» deb va'da bermaslik. Ma'lumotni oshkor qilish zarur bo'lsa, buni iloji boricha o'quvchiga oldindan aytish va faqat zarur hajmda yetkazish. Murakkab holatlarda hamkasblar yoki supervizor bilan maslahatlashish tavsiya etiladi. 3. Bola huquqlari bo'yicha vakil (bolalar ombudsmani) institutining vazifalari va maktab bilan aloqasi. Namunaviy javob / yechim: ✔ Ta'rif: bola huquqlari bo'yicha vakil (ombudsman) – bolalarning huquq, erkinlik va qonuniy manfaatlariga rioya etilishini kuzatuvchi mustaqil institut; O'zbekistonda bu vazifa parlament ombudsmani tizimida faoliyat yuritadi. Asosiy vazifalari: bolalar, ota-onalar va boshqa shaxslarning murojaatlarini ko'rib chiqish; bolalar huquqlari buzilishi holatlarini o'rganish; davlat organlari va muassasalarga tavsiyalar berish; bola huquqlari bo'yicha qonunchilikni takomillashtirish takliflari; huquqiy targ'ibot. Maktab bilan aloqasi: o'quvchilar va ota-onalar maktab darajasida hal qilinmagan huquq buzilishlari bo'yicha ombudsmanga murojaat qilishlari mumkin. Maslahatchining roli: o'quvchilarga bunday himoya mexanizmlari mavjudligini tushuntirish, murojaat yo'llari haqida ma'lumot berish, avvalo muammoni maktab ichida adolatli hal etishga harakat qilish. 4. Maslahatchi elektron yozuvlari va o'quvchilar haqidagi ma'lumotlar bazasini xavfsiz yuritish qoidalari. Namunaviy javob / yechim: ✔ Ta'rif: maslahatchining elektron yozuvlari – suhbat qaydlari, diagnostika natijalari, kuzatuv kartalari kabi o'ta maxfiy shaxsiy ma'lumotlar. Xavfsizlik qoidalari: ma'lumotlarni faqat ish qurilmasida yoki maktab tomonidan ruxsat etilgan himoyalangan tizimda saqlash; kuchli parol va qurilma qulfi; umumiy kompyuterda tizimdan chiqmasdan ketmaslik; fayllarni shaxsiy messenjer yoki ochiq bulutli papkalar orqali yubormaslik; fleshkadan foydalansa, uni shifrlash; zaxira nusxa yaratish. Mazmun qoidalari: faqat faktlar va kasbiy xulosalarni yozish, baholovchi, haqoratli so'zlardan qochish; tashxis qo'ymaslik; ma'lumotni saqlash muddati tugagach, belgilangan tartibda yo'q qilish. Kirish huquqi: faqat vakolatli shaxslar. Har qanday ma'lumot sizib chiqishi o'quvchiga jiddiy zarar yetkazishi mumkinligini doim yodda tutish. 5. Vaziyat: oilasi boshqa davlatdan ko'chib kelgan 6-sinf o'quvchisi o'zbek tilini yaxshi bilmaydi, darslarda jim o'tiradi, sinfdoshlari uning talaffuzini masxara qiladi. Harakatlaringiz? Namunaviy javob / yechim: ✔ Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 285 Bu – til to'sig'i, moslashuv qiyinchiligi va bulling xavfi. Qadamlar: 1) O'quvchi va ota-onasi bilan o'zi yaxshi biladigan tilda (yoki tarjimon yordamida) suhbat: avvalgi ta'lim, qiziqishlari, his-tuyg'ulari. 2) Masxarani darhol to'xtatish: sinf bilan bag'rikenglik, ko'p tillilik boylik ekani haqida mashg'ulot; tajovuzkor o'quvchilar bilan alohida suhbat. 3) O'qituvchilarga tavsiyalar: sekinroq va aniq nutq, vizual materiallar, kalit so'zlar lug'ati, dastlab yozma yoki imo-ishora bilan javob berish imkoni, baholashni moslashtirish. 4) Til bo'yicha qo'shimcha mashg'ulotlar tashkil etish. 5) Sinfdan «do'st-yordamchi» biriktirish. 6) O'quvchining kuchli tomonlarini (masalan, matematika, sport) namoyon qilish imkoniyati. 7) Ota-onalarni maktab hayotiga jalb etish. 8) Moslashuvni har oy baholab borish. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 286 Suhbat bileti 40 Suhbat savollari (5 ta savol, tayyorlanish — 10 daqiqa) 1. Metakognitsiya va refleksiya: o'quvchilarni «o'rganishni o'rganish»ga qanday o'rgatish mumkin? Namunaviy javob / yechim:✔ Ta'rif: metakognitsiya – o'z tafakkuri va o'rganish jarayonini anglash va boshqarish, ya'ni «fikrlash haqida fikrlash»; refleksiya – o'z faoliyati va natijasini tahlil qilish. Tarkibiy qismlari: rejalashtirish – «Bu topshiriqni qanday bajaraman?»; nazorat – «Tushunyapmanmi, usul ishlayaptimi?»; baholash – «Nima yaxshi chiqdi, keyingi safar nimani o'zgartiraman?» Rivojlantirish usullari: dars oxirida refleksiya savollari va «chiqish varaqalari»; o'qituvchining o'z fikrlash jarayonini ovoz chiqarib ko'rsatishi; o'quv strategiyalarini o'rgatish – xulosa, aqliy xarita, o'zini tekshirish testlari; o'quv kundaligi; xatolar tahlili. Maslahatchi uchun ahamiyati: o'zlashtirishi past o'quvchilarning ko'pchiligi bilim yetishmovchiligidan emas, samarasiz o'qish usullaridan aziyat chekadi; ularga «qanday o'qish kerak» bo'yicha mashg'ulotlar o'tkazish natijani sezilarli yaxshilaydi. 2. Tengdoshlar bosimi va konformizm: o'smirlar bilan bu mavzuda qanday ishlaysiz? Namunaviy javob / yechim: ✔ Ta'rif: konformizm – guruh fikri yoki xulqiga, hatto o'z qarashiga zid bo'lsa ham, bo'ysunish; tengdoshlar bosimi – guruhning a'zoga «hamma kabi bo'l» degan ochiq yoki yashirin ta'siri. S. Ash tajribalari odamlar ko'pchilik fikriga qo'shilish uchun aniq dalilni ham inkor etishi mumkinligini ko'rsatgan. O'smirlikda tengdoshlar fikri ayniqsa muhim, shuning uchun bosimga moyillik yuqori. Bosimning ijobiy (o'qishga, sportga undash) va salbiy (chekish, bulling, xavfli harakatlar) shakllari bor. Ish usullari: bosim vaziyatlarini rolli o'yinlarda mashq qilish; rad etish usullari – «Yo'q, rahmat», mavzuni o'zgartirish, hazil bilan rad etish, ketib qolish; o'z qadriyatlarini aniqlash mashg'ulotlari; ijobiy guruhlar va yetakchilarni qo'llab-quvvatlash. Asosiy g'oya: o'zgacha bo'lish – kuch belgisi. 3. Erta nikohning oldini olish va qizlarning ta'lim olish huquqini himoya qilishda maktabning roli. Namunaviy javob / yechim: ✔ Ta'rif: O'zbekistonda nikoh yoshi erkaklar va ayollar uchun bir xil – 18 yosh; voyaga yetmagan bilan nikohga majburlash yoki nikohga o'xshash munosabatlar qonun bilan taqiqlanadi. Erta nikohning oqibatlari: ta'limning to'xtashi, sog'liq uchun xavf (erta homiladorlik), iqtisodiy qaramlik, oilaviy zo'ravonlik xavfining ortishi. Maktabning roli: yuqori sinf qizlarining davomati va ta'limni davom ettirish rejalarini kuzatish; ota-onalar bilan ta'limning ahamiyati haqida tushuntirish ishlari; qizlarni kasb-hunar va oliy ta'limga yo'naltirish, muvaffaqiyatli ayollar bilan uchrashuvlar; o'quvchilarga o'z huquqlarini tushuntirish. Maslahatchi xavf belgilari – to'satdan maktabni tashlash, unashtirilganlik haqidagi gaplar – ni sezsa, rahbariyat, mahalla va vakolatli organlar bilan hamkorlikda bolaning manfaatlarini himoya qiladi. 4. Mobil ilovalar ruxsatlari va geolokatsiya: shaxsiy ma'lumotlarni himoya qilish bo'yicha o'quvchilarga tavsiyalar. Namunaviy javob / yechim: ✔ Ta'rif: ilova ruxsatlari – ilovaning kamera, mikrofon, kontaktlar, joylashuv kabi qurilma funksiyalari va ma'lumotlariga kirish huquqi; geolokatsiya – qurilmaning joylashgan joyini aniqlash funksiyasi. Xavflari: ortiqcha ruxsat olgan ilova shaxsiy ma'lumotlarni yig'ib, uchinchi shaxslarga uzatishi mumkin; rasmlardagi joylashuv ma'lumoti va «hozir shu yerdaman» belgisi notanishlarga uy manzili, maktab va kundalik yo'nalishni ochib beradi. Tavsiyalar: ilovalarni faqat rasmiy do'kondan o'rnatish; o'rnatishda so'ralayotgan ruxsatlar ilova vazifasiga mosmi, tekshirish – masalan, chiroq ilovasiga kontaktlar kerak emas; geolokatsiyani faqat zarur vaqtda yoqish; ijtimoiy tarmoqda real vaqtdagi joylashuvni ulashmaslik; foydalanilmayotgan ilovalarni o'chirish. Ota-ona bilan joylashuv ulashish – ishonchli kattalar bilan kelishilgan holda foydali bo'lishi mumkin. 5. Vaziyat: 7-sinf o'quvchisi nazorat ishlari kunlari muntazam qorin va bosh og'rig'idan shikoyat qilib, tibbiyot xonasiga boradi; shifokor jismoniy kasallik aniqlamagan. Maslahatchi qanday ish olib boradi? Namunaviy javob / yechim: ✔ Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 287 Bu – psixosomatik reaksiya, ya'ni xavotirning tana orqali namoyon bo'lishi bo'lishi mumkin; og'riq «o'ylab topilgan» emas, real. Qadamlar: 1) Tibbiy sabablar istisno qilinganini shifokor bilan tasdiqlash. 2) Qonuniyatni aniqlash: qaysi fanlar, qaysi kunlar, qaysi o'qituvchi – kundalik yuritish. 3) O'quvchi bilan suhbat: nazorat ishi bilan bog'liq fikrlar va qo'rquvlar – xato qilish, ota-ona reaksiyasi, sinfdoshlar oldida uyalish. 4) Xavotir darajasini diagnostika qilish. 5) O'z-o'zini boshqarish usullarini o'rgatish: nafas mashqlari, ijobiy o'z-o'ziga gapirish, tayyorgarlik rejasi. 6) O'qituvchilar bilan: baholash mezonlarini oldindan tushuntirish, kichik sinov ishlari orqali moslashtirish. 7) Ota-onalar bilan: baholar uchun bosimni kamaytirish, sa'y-harakatni qadrlash. 8) Belgilar davom etsa, psixoterapevtga yo'naltirish. Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 288 Javoblar kaliti Har bir variant bo'yicha: topshiriq raqami va to'g'ri javob. 1-variant 1- A 2- B 3- B 4- C 5- B 6- A 7- B 8- A 9- B 10- C 11- A 12- B 13- A 14- B 15- C 16- C 17- C 18- D 19- D 20- A 21- A 22- C 23- A 24- A 25- C 26- B 27- C 28- C 29- C 30- A 2-variant 1- D 2- B 3- C 4- C 5- A 6- A 7- C 8- D 9- B 10- C 11- A 12- D 13- A 14- A 15- A 16- B 17- B 18- D 19- A 20- D 21- B 22- A 23- C 24- A 25- C 26- D 27- B 28- B 29- C 30- B 3-variant 1- C 2- D 3- A 4- B 5- D 6- A 7- D 8- B 9- B 10- B 11- D 12- B 13- C 14- C 15- A 16- B 17- D 18- A 19- B 20- A 21- A 22- A 23- D 24- C 25- A 26- B 27- D 28- B 29- C 30- D 4-variant 1- C 2- B 3- B 4- A 5- A 6- A 7- D 8- A 9- B 10- D 11- A 12- A 13- B 14- C 15- D 16- A 17- A 18- C 19- B 20- D 21- D 22- B 23- A 24- B 25- C 26- A 27- D 28- C 29- C 30- D 5-variant 1- A 2- B 3- C 4- D 5- B 6- B 7- C 8- B 9- D 10- D 11- B 12- A 13- C 14- C 15- D 16- B 17- A 18- A 19- D 20- B 21- A 22- A 23- B 24- B 25- B 26- A 27- A 28- A 29- D 30- B 6-variant 1- B 2- A 3- D 4- B 5- D 6- D 7- A 8- A 9- B 10- A 11- D 12- D 13- D 14- C 15- A 16- D 17- A 18- B 19- C 20- A 21- C 22- A 23- C 24- A 25- B 26- B 27- B 28- B 29- B 30- C 7-variant 1- C 2- D 3- B 4- D 5- C 6- A 7- C 8- A 9- B 10- D 11- C 12- D 13- C 14- D 15- B 16- C 17- C 18- D 19- A 20- A 21- C 22- C 23- B 24- C 25- C 26- A 27- B 28- B 29- D 30- B 8-variant 1- D 2- B 3- B 4- D 5- C 6- D 7- B 8- C 9- D 10- D 11- C 12- B 13- D 14- D 15- A 16- C 17- C 18- A 19- D 20- D Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 289 21- D 22- C 23- A 24- A 25- A 26- D 27- C 28- C 29- A 30- A 9-variant 1- D 2- C 3- C 4- A 5- D 6- B 7- B 8- B 9- D 10- A 11- A 12- B 13- A 14- D 15- D 16- D 17- C 18- C 19- A 20- B 21- C 22- B 23- D 24- B 25- C 26- D 27- A 28- B 29- C 30- D 10-variant 1- A 2- C 3- B 4- A 5- C 6- C 7- C 8- D 9- B 10- C 11- D 12- A 13- A 14- B 15- D 16- A 17- D 18- C 19- C 20- D 21- D 22- A 23- D 24- A 25- C 26- A 27- B 28- B 29- C 30- B 11-variant 1- C 2- B 3- A 4- C 5- A 6- B 7- A 8- A 9- A 10- B 11- C 12- C 13- B 14- D 15- C 16- D 17- B 18- D 19- C 20- C 21- A 22- C 23- C 24- D 25- D 26- D 27- C 28- B 29- A 30- C 12-variant 1- A 2- A 3- C 4- B 5- B 6- D 7- A 8- B 9- B 10- B 11- D 12- D 13- A 14- A 15- C 16- C 17- B 18- C 19- B 20- C 21- C 22- D 23- D 24- B 25- A 26- C 27- A 28- A 29- D 30- D 13-variant 1- A 2- A 3- B 4- D 5- D 6- C 7- A 8- C 9- D 10- D 11- D 12- A 13- C 14- D 15- D 16- B 17- D 18- A 19- C 20- C 21- B 22- B 23- D 24- C 25- D 26- A 27- B 28- C 29- D 30- C 14-variant 1- B 2- A 3- C 4- C 5- C 6- B 7- A 8- B 9- C 10- C 11- B 12- C 13- D 14- A 15- B 16- D 17- D 18- D 19- A 20- B 21- D 22- D 23- D 24- D 25- C 26- A 27- A 28- A 29- C 30- A 15-variant 1- B 2- D 3- B 4- A 5- C 6- B 7- D 8- A 9- A 10- D 11- D 12- C 13- B 14- A 15- B 16- B 17- B 18- D 19- A 20- A 21- C 22- B 23- C 24- B 25- C 26- B 27- B 28- C 29- A 30- D 16-variant 1- A 2- B 3- D 4- B 5- A 6- C 7- B 8- C 9- A 10- D 11- B 12- A 13- A 14- D 15- A 16- B 17- B 18- B 19- C 20- D 21- B 22- D 23- D 24- C 25- A 26- A 27- C 28- C 29- D 30- A Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 290 17-variant 1- C 2- B 3- C 4- B 5- B 6- B 7- C 8- B 9- D 10- C 11- A 12- D 13- A 14- B 15- B 16- A 17- C 18- A 19- D 20- A 21- C 22- C 23- A 24- A 25- A 26- B 27- C 28- C 29- A 30- B 18-variant 1- B 2- B 3- D 4- B 5- B 6- A 7- D 8- B 9- C 10- C 11- C 12- D 13- A 14- C 15- B 16- A 17- C 18- A 19- B 20- A 21- B 22- C 23- C 24- D 25- D 26- B 27- D 28- D 29- D 30- A 19-variant 1- B 2- D 3- B 4- C 5- A 6- D 7- B 8- A 9- A 10- D 11- D 12- A 13- D 14- A 15- C 16- D 17- A 18- A 19- D 20- B 21- D 22- D 23- D 24- C 25- B 26- C 27- B 28- B 29- A 30- B 20-variant 1- C 2- B 3- C 4- C 5- B 6- D 7- A 8- D 9- A 10- C 11- C 12- A 13- C 14- B 15- D 16- B 17- D 18- C 19- D 20- B 21- A 22- B 23- D 24- B 25- A 26- C 27- C 28- C 29- C 30- B 21-variant 1- B 2- A 3- D 4- A 5- D 6- A 7- C 8- B 9- B 10- C 11- B 12- A 13- A 14- D 15- D 16- C 17- D 18- D 19- A 20- B 21- B 22- C 23- C 24- D 25- B 26- C 27- B 28- B 29- C 30- D 22-variant 1- A 2- C 3- B 4- A 5- B 6- B 7- A 8- C 9- A 10- A 11- B 12- B 13- C 14- B 15- A 16- B 17- A 18- A 19- B 20- B 21- D 22- A 23- B 24- A 25- D 26- D 27- A 28- C 29- A 30- B 23-variant 1- C 2- C 3- D 4- C 5- B 6- D 7- C 8- D 9- C 10- A 11- A 12- B 13- A 14- A 15- B 16- B 17- A 18- B 19- A 20- A 21- D 22- A 23- B 24- B 25- C 26- A 27- D 28- C 29- D 30- C 24-variant 1- D 2- D 3- A 4- C 5- B 6- D 7- B 8- D 9- D 10- A 11- D 12- B 13- B 14- A 15- A 16- B 17- D 18- A 19- D 20- D 21- A 22- C 23- A 24- A 25- B 26- C 27- B 28- C 29- C 30- D Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 291 25-variant 1- A 2- A 3- B 4- D 5- C 6- B 7- B 8- D 9- C 10- B 11- A 12- B 13- D 14- C 15- C 16- D 17- A 18- B 19- B 20- B 21- C 22- B 23- C 24- C 25- A 26- D 27- B 28- D 29- B 30- C 26-variant 1- C 2- A 3- B 4- C 5- B 6- B 7- B 8- A 9- B 10- B 11- C 12- A 13- D 14- C 15- A 16- B 17- C 18- D 19- D 20- A 21- B 22- A 23- D 24- A 25- A 26- D 27- C 28- A 29- B 30- B 27-variant 1- B 2- D 3- C 4- D 5- A 6- D 7- A 8- B 9- B 10- D 11- C 12- D 13- B 14- B 15- D 16- D 17- D 18- A 19- B 20- C 21- A 22- D 23- A 24- D 25- B 26- B 27- A 28- A 29- A 30- A 28-variant 1- B 2- B 3- C 4- A 5- B 6- B 7- C 8- B 9- B 10- A 11- B 12- B 13- A 14- D 15- D 16- B 17- B 18- C 19- C 20- C 21- B 22- B 23- A 24- C 25- D 26- B 27- A 28- A 29- B 30- D 29-variant 1- B 2- B 3- C 4- B 5- C 6- B 7- A 8- D 9- B 10- D 11- A 12- D 13- A 14- D 15- B 16- B 17- D 18- C 19- D 20- C 21- B 22- B 23- D 24- B 25- D 26- D 27- C 28- B 29- A 30- C 30-variant 1- D 2- D 3- A 4- D 5- B 6- C 7- A 8- B 9- C 10- C 11- C 12- B 13- B 14- A 15- D 16- C 17- C 18- A 19- C 20- C 21- A 22- C 23- B 24- B 25- A 26- D 27- C 28- A 29- B 30- A 31-variant 1- A 2- C 3- D 4- B 5- C 6- B 7- B 8- C 9- B 10- A 11- B 12- D 13- A 14- D 15- D 16- D 17- D 18- C 19- D 20- C 21- C 22- A 23- B 24- C 25- D 26- D 27- B 28- B 29- C 30- A 32-variant 1- A 2- C 3- C 4- D 5- D 6- A 7- C 8- A 9- D 10- C 11- C 12- B 13- A 14- C 15- A 16- C 17- B 18- A 19- C 20- C 21- D 22- D 23- B 24- B 25- B 26- A 27- D 28- A 29- B 30- C Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 292 33-variant 1- B 2- A 3- A 4- A 5- D 6- C 7- B 8- D 9- D 10- A 11- A 12- C 13- B 14- D 15- B 16- C 17- B 18- C 19- D 20- D 21- D 22- D 23- A 24- D 25- A 26- C 27- A 28- B 29- C 30- C 34-variant 1- C 2- D 3- A 4- C 5- A 6- D 7- A 8- D 9- D 10- B 11- C 12- A 13- D 14- D 15- A 16- D 17- A 18- A 19- C 20- A 21- A 22- A 23- A 24- A 25- D 26- D 27- B 28- B 29- B 30- B Suhbat bileti 1 1. yechimga qarang 2. yechimga qarang 3. yechimga qarang 4. yechimga qarang 5. yechimga qarang Suhbat bileti 2 1. yechimga qarang 2. yechimga qarang 3. yechimga qarang 4. yechimga qarang 5. yechimga qarang Suhbat bileti 3 1. yechimga qarang 2. yechimga qarang 3. yechimga qarang 4. yechimga qarang 5. yechimga qarang Suhbat bileti 4 1. yechimga qarang 2. yechimga qarang 3. yechimga qarang 4. yechimga qarang 5. yechimga qarang Suhbat bileti 5 1. yechimga qarang 2. yechimga qarang 3. yechimga qarang 4. yechimga qarang 5. yechimga qarang Suhbat bileti 6 1. yechimga qarang Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 293 2. yechimga qarang 3. yechimga qarang 4. yechimga qarang 5. yechimga qarang Suhbat bileti 7 1. yechimga qarang 2. yechimga qarang 3. yechimga qarang 4. yechimga qarang 5. yechimga qarang Suhbat bileti 8 1. yechimga qarang 2. yechimga qarang 3. yechimga qarang 4. yechimga qarang 5. yechimga qarang Suhbat bileti 9 1. yechimga qarang 2. yechimga qarang 3. yechimga qarang 4. yechimga qarang 5. yechimga qarang Suhbat bileti 10 1. yechimga qarang 2. yechimga qarang 3. yechimga qarang 4. yechimga qarang 5. yechimga qarang Suhbat bileti 11 1. yechimga qarang 2. yechimga qarang 3. yechimga qarang 4. yechimga qarang 5. yechimga qarang Suhbat bileti 12 1. yechimga qarang 2. yechimga qarang 3. yechimga qarang 4. yechimga qarang 5. yechimga qarang Suhbat bileti 13 1. yechimga qarang Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 294 2. yechimga qarang 3. yechimga qarang 4. yechimga qarang 5. yechimga qarang Suhbat bileti 14 1. yechimga qarang 2. yechimga qarang 3. yechimga qarang 4. yechimga qarang 5. yechimga qarang Suhbat bileti 15 1. yechimga qarang 2. yechimga qarang 3. yechimga qarang 4. yechimga qarang 5. yechimga qarang Suhbat bileti 16 1. yechimga qarang 2. yechimga qarang 3. yechimga qarang 4. yechimga qarang 5. yechimga qarang Suhbat bileti 17 1. yechimga qarang 2. yechimga qarang 3. yechimga qarang 4. yechimga qarang 5. yechimga qarang Suhbat bileti 18 1. yechimga qarang 2. yechimga qarang 3. yechimga qarang 4. yechimga qarang 5. yechimga qarang Suhbat bileti 19 1. yechimga qarang 2. yechimga qarang 3. yechimga qarang 4. yechimga qarang 5. yechimga qarang Suhbat bileti 20 1. yechimga qarang Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 295 2. yechimga qarang 3. yechimga qarang 4. yechimga qarang 5. yechimga qarang Suhbat bileti 21 1. yechimga qarang 2. yechimga qarang 3. yechimga qarang 4. yechimga qarang 5. yechimga qarang Suhbat bileti 22 1. yechimga qarang 2. yechimga qarang 3. yechimga qarang 4. yechimga qarang 5. yechimga qarang Suhbat bileti 23 1. yechimga qarang 2. yechimga qarang 3. yechimga qarang 4. yechimga qarang 5. yechimga qarang Suhbat bileti 24 1. yechimga qarang 2. yechimga qarang 3. yechimga qarang 4. yechimga qarang 5. yechimga qarang Suhbat bileti 25 1. yechimga qarang 2. yechimga qarang 3. yechimga qarang 4. yechimga qarang 5. yechimga qarang Suhbat bileti 26 1. yechimga qarang 2. yechimga qarang 3. yechimga qarang 4. yechimga qarang 5. yechimga qarang Suhbat bileti 27 1. yechimga qarang Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 296 2. yechimga qarang 3. yechimga qarang 4. yechimga qarang 5. yechimga qarang Suhbat bileti 28 1. yechimga qarang 2. yechimga qarang 3. yechimga qarang 4. yechimga qarang 5. yechimga qarang Suhbat bileti 29 1. yechimga qarang 2. yechimga qarang 3. yechimga qarang 4. yechimga qarang 5. yechimga qarang Suhbat bileti 30 1. yechimga qarang 2. yechimga qarang 3. yechimga qarang 4. yechimga qarang 5. yechimga qarang Suhbat bileti 31 1. yechimga qarang 2. yechimga qarang 3. yechimga qarang 4. yechimga qarang 5. yechimga qarang Suhbat bileti 32 1. yechimga qarang 2. yechimga qarang 3. yechimga qarang 4. yechimga qarang 5. yechimga qarang Suhbat bileti 33 1. yechimga qarang 2. yechimga qarang 3. yechimga qarang 4. yechimga qarang 5. yechimga qarang Suhbat bileti 34 1. yechimga qarang Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 297 2. yechimga qarang 3. yechimga qarang 4. yechimga qarang 5. yechimga qarang Suhbat bileti 35 1. yechimga qarang 2. yechimga qarang 3. yechimga qarang 4. yechimga qarang 5. yechimga qarang Suhbat bileti 36 1. yechimga qarang 2. yechimga qarang 3. yechimga qarang 4. yechimga qarang 5. yechimga qarang Suhbat bileti 37 1. yechimga qarang 2. yechimga qarang 3. yechimga qarang 4. yechimga qarang 5. yechimga qarang Suhbat bileti 38 1. yechimga qarang 2. yechimga qarang 3. yechimga qarang 4. yechimga qarang 5. yechimga qarang Suhbat bileti 39 1. yechimga qarang 2. yechimga qarang 3. yechimga qarang 4. yechimga qarang 5. yechimga qarang Suhbat bileti 40 1. yechimga qarang 2. yechimga qarang 3. yechimga qarang 4. yechimga qarang 5. yechimga qarang Maktab maslahatchisi: test savollari va suhbat biletlari — mashq testlari | 298

MAKTAB MASLAHATCHISI: TEST SAVOLLARI VA SUHBAT BILETLARI

Lavozim tanloviga tayyorgarlik to'plami: 1020 ta mashq testi (javoblari va izohlari bilan) + 40 ta suhbat bileti namunaviy javoblari bilan

74 ta variant • 1220 ta topshiriq • javoblari bilan

Mashq to'plami • 2026–2027 o'quv yili

Imtihon tuzilishi va yo'riqnoma

• Maktab maslahatchisi lavozimiga tanlov ikki bosqichda o'tadi: test sinovi va suhbat; arizalar tanlov.uzedu.uz platformasi orqali qabul qilinadi. Pedagogika yoki psixologiya bo'yicha kamida bakalavr diplomi talab etiladi.

• Test mavzulari: pedagogika va yosh psixologiyasi, psixologiya va konfliktologiya, ta'lim qonunchiligi va bola huquqlari, raqamli savodxonlik. Ushbu tayyorgarlik to'plamining birinchi qismida shu mavzular bo'yicha 1020 ta mashq testi bor — har birida to'g'ri javob va qisqa izoh.

• Suhbat bosqichida 5 ta savoldan iborat bilet beriladi, tayyorlanishga 10 daqiqa ajratiladi. To'plamning ikkinchi qismida 40 ta mashq bileti (200 ta savol) va namunaviy javoblar bor; har bir biletning 5-savoli amaliy vaziyat (keys).

• Tavsiya: biletni 10 daqiqa ichida mustaqil tayyorlab, ovoz chiqarib javob bering, so'ng namunaviy javob bilan solishtiring. Namunaviy javobni yod olmang — tuzilishini (ta'rif → asosiy fikrlar → misol/qadamlar) o'rganing.

• Muhim: bu mashq testlari va mashq biletlari — rasmiy tanlov savollari yoki ularning javoblari emas. Tanlov tartibi va talablarni tanlov.uzedu.uz va Maktabgacha va maktab ta'limi vazirligining rasmiy e'lonlaridan aniqlang; qonunchilik matnini lex.uz da tekshiring.

Sotib olish