Информация о документе

Цена 15000UZS
Размер 43.8KB
Покупки 0
Дата загрузки 18 Апрель 2025
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Педагогика

Продавец

Shahboz Rajabboyev

Дата регистрации 28 Февраль 2024

19 Продаж

Maktabgacha ta’lim muassasalarida matematikani tashkil etishning o'ziga xosligi

Купить
MAKTABGACHA TA'LIM MUASSASALARIDA MATEMATIKANI TASHKIL ETISHNING O'ZIGA XOSLIGI Mundarija KIRISH ...................................................................................................................... 2 I BOB. MAKTABGACHA TA'LIM MUASSASALARIDA MATEMATIK TA'LIMNING NAZARIY ASOSLARI .................................................................... 3 1.1 Matematik ta'limning tarixi va rivojlanishi ......................................................................................... 3 1.2 Matematik ta'limning mazmuni va strukturasi ................................................................................ 10 II BOB. MAKTABGACHA TA'LIM MUASSASALARIDA MATEMATIK TA'LIMNI TASHKIL ETISHNING AMALIY JIHATLARI ................................. 12 2.1 MTMlarda matematika o‘qitishning usullari .................................................................................... 12 2.2 MTMlarda matematika o‘qitishning texnologiyalari ........................................................................ 22 Xulosa ...................................................................................................................... 26 Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati .......................................................................... 27 KIRISH Yurtboshimiz Sh.Mirziyoyev tashabbusi bilan vazirliklar tarkibidan Maktabgacha ta’lim vazirligining ajralib chiqishi asnosida sohada ko‘plab hal qilinishi zarur bo‘lgan masalalar belgilab berildi. Ushbu masalalar qonunchilik asosida qabul qilinayotgan qaror va qonunlar asosida ijroga yo‘naltirilib borilmoqda. Maktabgacha ta’lim vazirligi O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining Maktabgacha ta’lim tizimi boshqaruvini tubdan takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risidagi PF-5198-sonli Qarori asosida 2017 yilning 30 sentabrida tashkil qilindi. Vazirlik tomonidan O‘zbekistonda birinchi marta MTTlarga mavzuli rejalashtirilgan ta’lim dasturi tarqatildi. Ta’lim jarayoniga endi kirib kelayotgan bolalar har tomonlama qo‘llab-quvatlash tamoyili asosida ishlab chiqilgan yangi dastur “Ilk qadam” deb nomlandi. Mazkur davlat dasturi barcha maktabgacha ta’lim tashkilotlarining davlat o‘quv dasturi sifatida 2018 yildan buyon amaliyotga joriy qilinib kelinmoqda. Dastur bolani kompetensiyaviy yondashuv asosida maktabga tayyorlashni ko‘zda tutib, ular umumiy va rivojlanish sohalari kompetensiyalari sifatida bola shaxsini hayotga tayyorlash, unda ijtimoiylashuv ko‘nikmalarini shakllantirishda tayanch manba bo‘lib xizmat qilmoqda. Maktabgacha ta’limni rivojlantirish maqsadida O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019 yil 16 dekabr kuni “Maktabgacha ta’lim va tarbiya to‘g‘risida”gi Qonunining imzolanishi navbatdagi muhim qadamlardan bo‘ldi. Qonun bilan maktabgacha ta’lim va tarbiya sohasidagi davlat siyosatining asosiy yo‘nalishlari, maktabgacha ta’lim va tarbiya olishga doir davlat kafolatlari aniq belgilab berildi.[1] Vazirlar mahkamasining 2020 yil 22 dekabrdagi “Maktabgacha ta’lim va tarbiyaning davlat standartini tasdiqlash to‘g‘risida”gi 802-sonli qarori bo‘yicha tarbiyalanuvchilarga ta’lim-tarbiya berish bugungi kunda barcha maktabgacha ta’lim tashkilotlarida yo‘lga qo‘yilgan. Davlat standartining maqsadi maktabgacha ta’lim tizimini zamonaviy talablarga asoslangan holda tashkil etish, bolalarni sog‘lom va har tomonlama yetuk qilib voyaga yetkazish hisoblanadi. Uning vazifalari qatorida ta’lim-tarbiya jarayoniga samarali ta’lim va tarbiya shakllari hamda usullarini joriy etish hamda ta’lim-tarbiya jarayonining hajmiga, mazmuniga va sifatiga doir majburiy minimum talablarni joriy etish va nazoratini tashkil etish ham bor. I BOB. MAKTABGACHA TA'LIM MUASSASALARIDA MATEMATIK TA'LIMNING NAZARIY ASOSLARI 1.1 Matematik ta'limning tarixi va rivojlanishi Bolalarning intellektual ta’limi uchun dunyoni o‘qitish uchun zarur bo‘lgan aqliy jarayonlarning rivojlanishiga ta’sir qiluvchi matematik tasavvurlarni o‘zlashtirish juda katta ahamiyatga ega. Adabiyotlar tahlillari shuni ko‘rsatadiki, matematik tushunchalarni rivojlantirish mahsulining yuqori darajadagi yangiligi, unga erishish jarayonining o‘ziga xosligi va aqliy rivojlanishga sezilarli ta’sir ko‘rsatish bilan ifodalanadi. Ayrim mualliflar bolaning turli fikrlashlari ularning oldida turgan yangi muammolarni mustaqil yechishga, chuqur bilimlarni tez egallashga, qulay imkoniyatga yengil o‘tishga undaydi, deb hisoblaydilar. Psixolog olim P.Ya.Galperin va T.V.Taruntayevalar bolada matematik tasavvurni shakllantirish ob’ektiv-hissiy faoliyatga asoslanishi kerak, natijada bilimlarning butun hajmini o‘zlashtirish, hisoblash va o‘lchash qobiliyatlarini mohirlik bilan tushunish, umumiy matematik tushunchalarga yo‘naltirish uchun mustahkam, elementar asosni topish oson deb hisoblashadi. Matematik o‘qitish metodikasi didaktik printsiplarga asoslangan: izchillik, tizimlilik, individual yondashuv, bosqichma-bosqichlik. Bolalarga vazifalar ketma- ketlik bilan beriladi, ular darsdan darsgacha murakkablashadi. Yangi mavzuga o‘tishda, taqdim etilgan materiallar takrorlanadi, bu bolalar bilimlarini chuqurlashtirish va diqqatlarini yangi ma’lumotlarga yo‘naltirishga imkon beradi (EI Shcherbakova). S.L.Rubinshteynning birinchilardan bo‘lib umumiy aqliy rivojlanish borasida qilgan izlanishlari maqsadga muvofiqdir. U ruhshunoslikdagi faoliyat toifasini ruhiy izlanishning obyekti hamda maqsadi qilib kiritdi va asosladi. Faoliyat nazariyasi asosida S.L. Rubinshteyn faoliyat tushunchasini subyektdan obyektga o‘tish deb kiritadi. S.L.Rubinshteyn faoliyatning ikkinchi bosqichini obyektdan subyektga qarab borgan aloqadan iborat deb hisoblaydi. “Faoliyat”, “harakat” tushunchalarining fundamental psixologik tushunchalari A. N.Leontyev ishlarida yoritilgan. Faoliyat - subyektning bir-biriga bog‘langan realligining o‘zaro ta’sir ko‘rsatishi deb bilgan. A.N.Leontyev, reallikning bola ongida aks ettirilishi - “ta’sir”ning natijasi bo‘lmay, o‘zaro tahsir, yahni bir-biriga duch kelgan jarayonlarning natijasidir, deb hisoblaydi. A. N. Leontyev va S.L. Rubinshteynning o‘qitish amaliyotidagi xulosalariga qaraganda, matematik tushunchalarni shakllantirishda faoliyat shakllarining ishlanmasi va ishlatilishi hamda ta’limdagi faoliyat tamoyillarining bir-biriga ketma-ket o‘tkazilishi eng foydali va natijali yo‘nalishdir. F.N.Blixer ko‘p yillar bolalarda matematik tasavvurlarini o‘stirish masalalari ustida ishladi. U quyidagi kitoblarni yozdi: «Bolalar bog‘chasi va nulevoy guruhda matematika», «Didaktik o‘yinlar», «Birinchi sinfda qiziqarli o‘yinlar va mashqlar», 1932, 1934, 1938, 1945, 1958-yillardagi tarbiya dasturlarining matematikaga o‘rgatish bo‘limini ishlab chiqdi. A.M. Leushina o‘zining butun hayotiy faoliyati davomida maktabgacha tarbiya yoshidagi bolalarga sanoqni o‘rgatish masalalari bo‘yicha ish olib bordi, Leushinaning pedagogik ishlari: Bolalarni bog‘chada sanashga o‘rgatishga tayyorlash temasi 1959-1961-yillardan boshlab bosilib chiqdi. «Bolalar bog‘chasida sanoq mashg‘uloti» 1963-yilda bosilib chiqdi. Juda ko‘p maqolalari «Дошкольная воспитания» jurnalida e’lon qilingan. 50-90 yillarda O‘zbekistondagi bolalar bog‘chalari elementar matematik tasavvurlarni shakllantirish metodikasi asoslari rivojlanishi bo‘yicha ko‘pgina pedagoglar ish olib bordilar. Jumladan, H.U. Bikbayeva 1973-yildan boshlab, rossiyalik pedagoglar, A.M. Leushina, A.A. Stolyar, L. S Metlinalarning ishlarini ko‘rib chiqib, ularning hammasi bizning O‘zbekiston bolalar bog‘chalariga to‘g‘ri kelmasligini isbotladi va yangi dastur yaratdi. Metodistlar X.I. Qosimova, Z.I Ibrohimovalar bilan birgalikda 1995-yili «Maktabgacha yoshdagi bolalarda matematik tasavvurlarni, shakllantirish» mavzusida O‘rta va Oliy pedagogika bilim yurtlari uchun o‘quv qo‘llanma tayyorlandi. N.U. Bikbayeva X.I. Qosimovalar tomonidan respublikadagi pedagogika oliy o‘quv yurtlari uchun «Maktabgacha tarbiya yoshidagi bolalarda elementar matematik tasavvurlarni shakllantirish asoslari va metodikasi» kursi bo‘yicha dastur tayyorlandi. M.Jumayev tomonidan “Maktabgacha yoshdagi bolalarda matematik tasavvurlarni shakllantirish metodikasi va nazariyasi” 2007 yilda nashr etildi. Rus olimlaridan Mihaylova А., Nosova E.D., Stolyar А. А., Polyakova М. Y.I. Tixeyevalar o‘z ilmiy ishlarini taqdim etganlar. “Ilk qadam” davlat o‘quv dasturi asosida O‘zbekiston Respublikasining ilk va maktabgacha yoshdagi bolalar rivojlanishiga qo‘yiladigan davlat talablarida belgilangan elementar matematik malakalarni rivojlantirishning mazmuni maktabgacha ta’lim tashkilotlarida har bir bolada sodda matematik malakalarni shakllantirishni ko‘zda tutadi. Maktabgacha yoshdan bolalarda matematik bilimlarning yetarli bo‘lishiga katta ahamiyat berish muhimdir. Chunki, inson hayoti davomida matematik hisob- kitoblarga tez-tez duch keladi, ya’ni matematik bilimlar har qadamda kerak bo‘ladi. Agar biz maktabgacha yoshdan bolalarni matematika olamiga turli qiziqarli usullardan foydalangan holda olib kira olsak, matematik bilimlar bilan yetarli darajada qurollantirsak, ular maktabda a’lo baholarga o‘qib, yuqori natijalarga erishadilar, hayoti davomida xalqimiz uchun foydali kasbni tanlash va chuqur egallashda qiynalmaydilar. Chunki qaysi kasbni olmaylik uni mahorat bilan bajarishga albatta matematik bilimlar kerak bo‘ladi. Shu sababli turli ta’limiy usullar, qiziqarli she’rlar, topishmoqlar orqali bolalarning yoshiga mos matematik bilimlar berib borishga katta ahamiyat berish muhimdir. Bolada bilish kompetensiyasining shakllanishi bu mantiqiy tafakkurning shakllanishi bilan bog‘liq. Matematik tushunchalarni ilk yoshda shakllantirish orqali kelajakda mantiqiy fikrlashi yuksak rivojlangan insonni tarbiyalashga erishish mumkin. Bugungi kunda bolalarda elementar matematik tushunchalarni shakllantirishning dolzarb masalasi bu – qanday qilib predmetlar, voqealar, va ko‘rinishlar o‘rtasidagi oddiy aloqalarni tushunish va ularni yaxlit bir butunlik sifatida idrok qilishini hosil qiluvchi mukammal metodik usullarni ishlab chiqishdir. Savodga o‘rgatishning ilg‘or usullarini tadbiq etish orqali sodda matematik tushunchalar mohiyatini bola tasavvurida erta yosh bosqichlarida samarali shakllantirish mumkin. Shuning uchun tadqiqotchilar hali hanuz ushbu metodikalar yuzasidan tajriba-sinov ishlarini davom ettirmoqdalar. Ilk matematik tushunchalarning qanchalik aniq va mukammal bo‘lishi, bolalarda mantiqiy fikrlash, xulosa chiqarish jarayonlarining kuchli bo‘lishini ta’minlaydi. Ya’ni matematika bolalarni mantiqiy fikrlashga - to‘g‘ri fikrlash, to‘g‘ri fikrlardan to‘g‘ri xulosalar chiqarishga o‘rgatadi, shu bilan birga nutqning takomillashuviga katta yordam beradi. Ilk matematik tushunchalar bolalarning yoshiga mos tarzda qiziqarli qilib o‘rgatilsa, samarali natijalarga erishiladi. Bolalarda umumiy bilimlar bilan birgalikda o‘ziga bo‘lgan ishonch, mustaqil fikrlash, o‘z fikrini chiroyli ifoda eta olish kabi fazilatlar shakllanadi. Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida ta’lim-tarbiyani tarbiyachi amalga oshiradi. U pedagogik jarayonda markaziy o‘rinni egallaydi. Shuning uchun tarbiyachi o‘z sohasini chuqur bilishi, har xil metodik vositalarni yaxshi egallagan, puxta pedagogik-psixologik tayyorgarlikka ega bo‘lishi muhimdir. Maktabgacha yoshdagi bolalarda matematik tasavvurlarni shakllantirish jarayonida ularga oddiy matematik tushunchalarni o‘rgatibgina qolmay, ayni vaqtda bolalarning mantiqiy tafakkurini o‘stirish, mustaqillik faoliyatini shakllantirish, maqsadga intilish, topshirilgan vazifani ma’suliyat bilan bajarish, o‘z oldiga qo‘ygan maqsadga erishish, qat’iyatlilik, muomala madaniyatini shakllantirish ham muhimdir.[2] Ma’lumki, bolani maktabga tayyorlash asosini matematik, nutqiy, o‘qish va yozish malakalarini o‘zlashtirganlik sifati tashkil etadi. Boshlang‘ich matematematik tushunchalar sifatida asosan bolalarda quyidagi tushunchalarni shakllantirishga e’tibor qaratiladi: - Olamni idrok etish ko‘nikmasi; - Matematik o‘yinlarni o‘ynash malakasi; - Miqdoriy munosabatlarni mustahkamlash; - Geometrik shakllar haqidagi tasavvurlarni kengaytirish; - Fazoda yo‘nalish olishini takomillashtirish; - Vaqtni aniqlash tasavvurlarini tarkib toptirish; - Raqamlar, elementar hisob-kitob amallarini bajara olish; Maktabgacha ta’lim yoshidagi bolalarga ta’lim berish jarayonini takomillashtirishda bo‘lajak pedagoglarning ilmiy va uslubiy ta’minlanganligi, ularning kasbiy tayyorgarligi asosiy masalalardan sanaladi. Ayniqsa, bolalarda matematik tasavvur va bilimlarni rivojlantirish ularning intellektual jihatdan yetuk insonlar bo‘lib ulg‘ayishida o‘ziga xos o‘ringa ega. Maktabgacha ta’lim yoshidagi bolalarga ta’lim berish jarayonini takomillashtirishning asosiy vazifalaridan biri bo‘lajak pedagogning ilmiy va uslubiy ta’minlanganligi, uning kasbiy tayyorgarligini oshirishdan iborat. Maktabgacha ta’lim yoshidagi bolalarda miqdor va son, buyumlarning katta ligi va shakli, geometrik figuralar haqidagi tushunchalarni shakllantirish uchun bir xil harakat usullarini har xil vaziyatlarda va turli ko‘rgazmali materiallar bilan ko‘p martalab aytib ko‘rsatish ularni bolalar o‘zlashtirishlariga imkon beradi. Umumlashtirish va abstraktlashtirish qobiliyati predmetlarning xususiyatlarini aniqlash va shu xususiyatlarga qarab mazkur predmetlarni bir-biriga taqqoslash hamda guruhlarga ajratish asosida o‘sib boradi. Shuning uchun bola maktabga borguniga qadar unda matematik tasavvurlarni shakllantirish uchun maktabgacha ta’lim tashkilotlarida barcha o‘quv-tarbiya ishlari bir-biri bilan uzviy bog‘liq ravishda ish olib boriladi. Fan-texnika nihoyatda jadal rivojlanayotgan bugungi davrda bolalarning turli sohalardagi tajribalarni sodda holda o‘rganishi va ulardan amaliyotda foydalana olishi uchun ularning maktabgacha yoshdan kerakli va zarur bilimlarni egallashlariga jiddiy e’tibor berishimiz lozim. Ayniqsa, matematik bilimlar bola hayotida, uning har tomonlama rivojlanishida katta ahamiyatga ega. Ilk matematik tushunchalarning qanchalik aniq va mustahkam bo‘lishi bolalar tafakkurining, ulardagi analiz va sintez, mantiqiy fikrlash, xulosa chiqarish jarayonlarining kuchli bo‘lishini ta’minlaydi.[3] Matematik bilimlar bolada mantiqiy tafakkur, intellektning faollashuvi va tushunchalar haqidagi tasavvurni kengaytirish manbayi sifatida xizmat qiladi. Shu bois ta’limiy faoliyatlar mazmunini takomillashtirish, jarayonni didaktik manbalar bilan boyitib borish, amaliy ishlar va turli interfaol usullardan foydalanish ko‘lamini kengaytirishni taqozo etadi. Psixologik va pedagogik asoslar Bilamizki, boshlang'ich matematika kursi o’quvchilarning aqlan zukko bo’lib yetishishida eng muhim omillardan biri bo’lib hisoblanib, bolalar tafakkuri rivojlanishiga yordam beradi. Shu bilan boshlang'ich bilimlar yagona majmuini yaratadi, ikkinchi tomondan, zaruriy metodologik tasavvurlarni va fikrlashning mantiqiy tuzilishlarini shakllantirishga yo'naltirilgan bo'ladi. 6-10 yoshli bolalarining fikrlash qobiliyatlarini shakllanishida mas'ul davr ekanligini psixologlar isbot qilishgan. Shu sababli boshlang'ich ta'lim metodikasining, xususan, matematikadan boshlang'ich ta'lim metodikasining vazifalaridan biri o'qitishning yetarlicha yuqori rivojlantiruvchi samaradorligini oshirishni ta'minlashda o'qitishni bolalarning aqliy rivojlanishlariga ta'sirlarini jadallashtirishdan iborat. Matematikadan boshlang'ich ta'lim-tarbiyaviy vazifalarini nazariy bilimlar tizimi asosidagina hal etishi mumkin. Bu ilmiy dunyoqarash, psixologiya, didaktika, matematikani o'qitish nazariyasini (matematika didaktikasi) o'z ichiga oladi. Biroq birgina nazariy bilimlaming o'zi yetarli emas. O'qitishning ma'lum mazmuni va o'qituvchilaming aqliy faoliyati saviyasi bilan ta'sirlanadigan u yoki bu o'quv yo'nalishi uchun eng samarali usullarni qo'llay bilish darsga tayyorlanishda yoki darsning o'zida yuzaga keladigan aniq metodiy vazifalarni hal etishni bilishi zarur[4]. Boshlang'ich sinflarda bolalarning aqliy rivojlanishlariga asos solinishi sababli boshlang'ich sinf o'qituvchisi uchun o'quvchilarning aqliy faoliyatlari darajasini va imkoniyatlarini bilish hamda hisobga olish muhimdir. So'ngi yillarda mamlakatimizda maktabda matematika o'qitish, ayniqsa, boshlang'ich ta'lim tizimida o'z ko'lami va ahamiyati jihatidan nihoyatda katta bo'lgan o'zgarishlami amalga oshirdi. Masalan, 1997 yil 27 avgustdagi "Ta'lim to'g'risida"gi qonunning 12-moddasi IIV sinflami o'qitishga bag'ishlangan. O'zbekiston Respublikasida "Kadrlar tayyorlash Milliy dasturi"ning 3.3.1-bandi uzluksiz ta'limni rivojlantirishda I-IV sinflarda o'qitishni tashkil qilishning rejalari ko'rsatilgan. Maktab ta'limi oldiga tamomila yangi maqsadlaming qo'yiIishi matematika o'qitish mazmunining tubdan o'zgarishiga olib kelmoqda. Matematika boshlang'ich kursi mazmunida ham, darslik va qo'llanmalardan foydalanish metodikasida ham rivojlanish bo'lishini talab qiladi. Matematika so'zi grekcha "mathema" so'zidan olingan bo'lib, uning ma'nosi "fanlami bilish" demakdir. Matematika fanining o'rganadigan obyekti fazoviy shakllar va ular orasidagi miqdoriy munosabatlardan iboratdir. Maktab matematika kursining maqsadi o'quvchilarga ularning psixologik xususiyatlarini hisobga oigan holda matematik bilimlar tizimini berishdan iboratdir. Bu matematik bilimlar tizimi ma'lum usullari (metodika) orqali o’quvchilarga yetkaziladi. "Metodika" grekcha so'z bo'lib, "metod" degani "yo'l" ma'nosini anglatadi. Matematika metodikasi pedagogika fanlari tizimiga kiruvchi pedagogika fanining tarmog'i bo'lib, jamiyat tomonidan qo'yilgan o'qitish maqsadlariga muvofiq matematika o'qitish qonuniyatlarini matematika rivojining ma'lum bosqichida tatbiq qiIadi. O'qitishda yangi maqsadlarning qo'yilishi matematika o'qitish mazmunining tubdan o'zgarishiga olib keldi[5]. 1.2 Matematik ta'limning mazmuni va strukturasi Boshlang'ich sinf o'quvchilariga matematikadan samarali ta'lim berilishi uchun o'qituvchi boshlang'ich sinflarda matematika o'qitish metodikasini egallab, chuqur o'zlashtirib olmog'i zarur. Matematika o'qitish metodikasi boshqa fanlar, eng avvalo, matematika fani - o'zining tayanch fani bilan uzviy bog'liq. Hozirgi zamon matematikasi natural son tushunchasini asoslashda to'plamlar nazariyasiga tayanadi. Boshlang'ich sinflar uchun mo'ljallangan hozirgi zamon matematika darsligining birinchi sinfi uchun berilgan quyidagi topshiriqlarga duch kelamiz: "Rasmda nechta yuk mashinasi bo'lsa, bir qatorda shuncha katakni b о ' уа , rasmda nechta avtobus bo'lsa, 2- qatorda shuncha katakni b о ' уа ». Bunday topshiriqlarni bajarish bolalami ko'rsatilgan to'plam1ar elementlari orasida o'zaro bir qiymatli moslik o'matishga undaydi, bu esa natural son tushunchasini shakllantirishda muhim ahamiyatga ega. Matematika metodikasi pedagogika, psixologiya va yosh psixologiyasi bilan bog'liq. Boshlang'ich matematika metodikasi ta'limning boshqa fan metodikalari (ona tili, tabiatshunoslik, rasm, mehnat va boshqa fanlar o'qitish metodikasi) bilan bog'liq. O'qitishda fanlararo bog'lanishni to'g'ri amalga oshirish uchun o'qituvchi buni hisobga olishijuda muhimdir. Ilmiy-tadqiqot metodlari - bu qonuniy bog'lanishlami, munosabatlami, aloqalarni o'matish va ilmiy nazariyalami tuzish maqsadida ilmiy axborotlarni olish usullaridir[6]. Kuzatish, tajriba, maktab hujjatlari bilan tanishish, o'quvchilar ishlarini o'rganish, suhbat va so'rovnomalar o'tkazish ilmiypedagogik tadqiqot metodlari jumlasiga kiradi. So'nggi vaqtlarda matematik va kibemetik metodlardan, shuningdek, matematekinani o'qtishda modellashtirish metodlaridan foydalanish qayd qilinmoqda. Shunday qilib, pedagogika metodikalarning aniq materialidan "oziqlanadi", undan pedagogik umumlashtirishda foydalaniladi va o'z navbatida metodikalami ishlab chiqishda yo'llanma bo'lib xizmat qiladi. Matematika metodikasi haqidagi tushuncha birinchi bo'lib Shveytsariyalik pedagog, matematik G.Pestalosining 1803 yilda yozgan "Sonni ko'rgazmali o'rganish" asarida bayon qilingan. Boshlang'ich ta'lim haqida ulug' mutafakkir Abu Rayhon Beruniy, Abu Ali Ibn Sino va boshqalar ta'lim va tarbiya haqidagi hur fikrlarida boshlang'ich ta'lim asoslarini o'rganish muammolari haqida o'z davrida ilg'or g'oyalami olg'a surgan1ar. MO'M o'zining tuzilish xususiyatiga ko'ra shartli ravishda uch bo'limga bo'linadi[7]: 1. Matematika o'qitishning umumiy metodikasi. Bu bo'limda, matematika fanining maqsadi, mazmuni, metodo1ogiyasi shakli, metod1ari va vosita1arining metodik tizimi pedagogik, psixo1ogik qonun1ar hamda didaktik tamoyillar asosida ochib beri1adi. 2. Matematika o'qitishning maxsus metodikasi. Bu bo'limda matematika o'qitish umumiy metodikasining qonun va qoidalarini aniq mavzu materiallariga tatbiq qilish yo'llari ko'rsatiladi. 3. Matematika o’qitishning konkret metodikasi. Bu bo’lim ikki qismdan iborat bo’lib, umumiy va maxsus metodikaning xususiy masalalarini o’rganadi. Yuqorida keltirilgan barcha fikrlarni jamlagan holda shuni xulosa qilishimiz mumkinki, boshlang'ich sinflarda matematika o'qitish metodikasi butun pedagogic tadqiqotlarda pedagogik texnologiya, axborot texnologiyalari yutuqlarida qo'llaniladigan metodlardan foydalanadi. Tadqiqotning maqsad va vazifalarini yaqqol aniqlash, uning nazariy asoslari va tamoyillarini ishlab chig'arish, ishchi faraz tuzish, boshlang'ich sinflarda matematika o'qitish metodikasining shakllanishida asosiy mezonlar hisoblanadi. II BOB. MAKTABGACHA TA'LIM MUASSASALARIDA MATEMATIK TA'LIMNI TASHKIL ETISHNING AMALIY JIHATLARI 2.1 MTMlarda matematika o‘qitishning usullari Ta’limning globallashuvi, o‘quv-tarbiya jarayonida zamonaviy pedagogik va axborot texnologiyalarining samarali qo‘llanilayotgani ta’lim muassasalarida, xususan boshlang‘ich sinflarda o‘qitish sifatining oshishiga sabab bo‘lmoqda. Zamonaviy ta’lim jarayonining faol sub’yektlari o‘qituvchi va o‘quvchilar bo‘lib, ularning hamkorlikdagi faoliyatlari muayyan mavzu doirasida nazariy va amaliy bilimlarni puxta o‘zlashtirishiga imkoniyat yaratadi. Ertangi kuniga befarq bo‘lmagan, yorug‘ va farovon kelajakni yosh avlod istiqbolida ko‘rgan millat ta’lim-tarbiyaga alohida e’tibor qaratadi. Bilim qanchalik mustahkam bo‘lsa o‘quvchi dunyoqarashi, tafakkur doirasi shunchalik takomillashadi va rivojlanadi. Shu bois uzluksiz ta’lim tizimining muhim bo‘g‘ini bo‘lgan boshlang‘ich ta’limga qo‘yilayotgan davlat talablariga muvofiq, o‘quv-tarbiya jarayonining samardorligini oshirish, ilm-fanning so‘ngi yutuqlarini amaliyotga joriy etish orqali ijodkor, ijtimoiy faol, yuksak ma’naviyatli, mustaqil fikr yurita oladigan, davlat, jamiyat va oila oldida o‘z burchi hamda javobgarligini his etadigan shaxsni kamolga yetkazish kabi muhim vazifalarni amalga oshirish nazarda tutiladi. Zero, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 29-apreldagi “O‘zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi tizimini 2030-yilgacha rivojlantirish Konsyepsiyasini tasdiqlash to‘g‘risida”gi PF-5712-sonli Farmoni va undan ko‘zlangan maqsad ham yuqoridagi dolzarb vazifalarning amaliy yechimida ustuvor ahamiyat kasb etadi.1Tarkib topgan ta’limning eng muhim unsurlari qadimdan shakllanib kelgan va u hozirda ham o‘zining ahamiyatini yo‘qotmagan. Ta’lim maqsadi, mazmuni, shakl uslub va vositalari pedagogikada ta’lim jarayonlarini tahlil etishda qo‘llaniladigan an’anaviy kategoriyalar hisoblanadi. Aynan o‘sha kategoriyalar ma’lum bir predmet, mutaxassislik yoki ixtisoslik bo‘yicha o‘quv tarbiyaviy jarayonni tashkil qiluvchi pedagog faoliyatining predmeti sifatida yuzaga chiqadi. Qayd etilgan pedagogik kategoriyalar maqsadga muvofiq ravishda yo‘naltirilgan pedagogik va o‘quv faoliyatining qonuniyat hamda mezonlarini tizimlashtiruvchi omil vazifasini bajaradi.Ma’lumki, o‘quvchining mavjud imkoniyatlarini ro‘yobga chiqarishni ta’minlash –zamonaviy o‘quv jarayonida jadallashib borayotgan ilmiy-texnikaviy taraqqiyotning talabidir. Bu borada individual o‘qitish texnologiyalari muhim ahamiyat kasb etadi. Unda o‘quv-tarbiya jarayonini tashkil etishda individual yondashish asosida o‘qitish yo‘llari,usullari tanlanadi va turli o‘quv-uslubiy, psixologik, pedagogik hamda tashkiliy boshqaruv tadbirlari orqali amalga oshiriladi.Tahsil oluvchining mavjud shaxsiy imkoniyatlarni ro'yobga chiqarishini taminlash,zamonaviy o'quv jarayoniga qo'yiladigan jadallashgan ilmiy-texnikaviy taraqqiyotining talabidir. Bunga individual va individuallashtirilgan o'qitish orqali erishish mumkin: O‘zbekiston respublikasi Prezidentining 2019-yil 29-apreldagi “O‘zbekiston respublikasi Xalq ta’limi tizimini 2030-yilgacha rivojlantirish Konsyepsiyasini tasdiqlash to‘g‘risida”gi PF-5712-sonli Farmoni. Individual o'qitish – bu o'quv jarayonining tashkil etishning shakli bo'lib, bunda pedagogtahsil oluvchilar bilan yakkama-yakka shug'ullanadi, tahsil oluvchi o'quv vositalari(kitoblar, kompyuter va h.k.) yordamida uzluksiz mustaqil ta'lim oladi. Individual yondashish – bu pedagogik prinsipga ko'ra, pedagogik jarayonda pedagogningtahsil oluvchilar bilan o'zaro munosabati, ularning shaxsiy xususiyatlarini hisobga olgan holda quriladi va butun guruh hamda har bir alohida tahsil oluvchining rivoji uchun psixologik-pedagogik muhit yaratiladi. Individuallashtirilgan o'qitish maqsadi - bunday o'quv jarayonini tashkil etishda individual yondashish asosida o'qitish yo'llari, usullari, sur'ati tanlanadi va turli o'quv-uslubiy psixologik-pedagogik hamda tashkiliy boshqaruv tadbirlari orqali ta'minlanadi.Individual o‘qitish texnologiyasining afzalligi – pedagogik jarayonning o‘quvchi qobiliyatlariga moslashuvchanligi imkoniyatidir. Bunda o‘quvchini bilim olish darajasining doimiy monitoringi amalga oshiriladi, zaruriy tuzatishlar kiritish natijasida maqbul pedagogik jarayon tashkil etiladi va o‘ziga xos individual yondashuvga amal qilinadi. “Individual yondashish – bu pedagogik tamoyilga ko‘ra, pedagogik jarayonda o‘qituvchining o‘quvchilar bilan o‘zaro munosabati, ularning shaxsiy xususiyatlarinihisobga olgan holda quriladi va butun guruh hamda har bir alohida o‘quvchining rivoji uchun psixologik-pedagogik muhit yaratiladi. Treningni individuallashtirish deganda quyidagilar tushuniladi: 1) o'quv jarayonini tashkil etish, unda usullar, uslublar, o'rganish tezligi talabalarning individual xususiyatlari bilan belgilanadi, har bir o'quvchining potentsial imkoniyatlarini ro'yobga chiqarish uchun sharoit yaratishga imkon beradi; 2) turli o'quv-uslubiy, psixologik, pedagogik va tashkiliy-boshqaruv individual yondashuvni ta'minlaydigan hodisalar. O‘yin faoliyatida matematik ta'lim Matematik tasavvurlarni shakllantirish yuzasidan olib boriladigan ishning asosiy shakli ta’limiy o‘yinli faoliyatdir. “Ilk qadam” dasturida belgilangan bolaning rivojlanish soha kompetensiyalarining ko‘pchilik qismi ta’limiy oyinli faoliyatlarda hal qilinadi. Bo-lalarda ma’lum izchillikda tasavvurlar shakllantiriladi, zarur malaka va ko‘nikmalar hosil qilinadi. Ta’limiy oyinli faoliyatlarda va kundalik hayotda didaktik o‘yinlardan hamda o‘yin-mashqlardan keng foydlaniladi. Ta’limiy oyinli faoli-yatlardan tashqari vaqtlarda o‘yinlar tashkil qilib, bolalarning matematik tasav-vurlari mustahkamlanadi, chuqurlashtiriladi va kengaytiriladi. ta’limiy oyinli faoli-yatlarda bolalar bilimlarini kengaytirishga yo‘naltirilgan, ishtirok etishga mo‘ljallangan quyidagi interfaol usullardan foydalaniladi: Qisqa hikoya Tushuntirish Ko‘rsatish Kichik guruhlarda ishlash (guruhiy ish) Juftlikda ishlash Galereyaga sayr Muammoli vaziyat Savol - javob Rag‘batlantirish Amaliy ish Ijodkorlik Bilimlarni mustahkamlash uchun o‘yin Masala tuzish, yechimni topish Grafik diktant Bu usullar mashg‘ulotlarda almashinib kelgan holda qo‘llangan. O‘zbekiston Maktabgacha ta’limi vazirligi bu dasturni respublikamizning o‘ziga xos tomon- larini: iqlimi, jugrofiy, iqtisodiy, madaniy, milliy sharoitlarini hisobga olib, uni qayta ishlab chiqdi. Dastur tug‘ilgandan to yetti yoshgacha bo‘lgan bolalar egal- lashi lozim bo‘lgan bilim va malakalar hajmini o‘z ichiga oladi. U maktabgacha ta`lim yoshidagi bolalarning psixologik-fiziologik va o‘ziga xos xususiyatlarni hisobga olgan holda ularni har tomonlama kamol toptirishni nazarda tutadi. Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida ta’lim-tarbiyani pedagog-tarbiyachi amalga oshiradi. U pedagogik jarayonda markaziy o‘rinni egallaydi. Shuning uchun tarbiyachi o‘z sohasini chuqur bilishi, har xil metodik vositalarni yaxshi egallagan, puxta pedagogik-psixologik tayyorgarlikka ega bo‘lishi kerak. Shu bilan bir qator-da, mutaxassislik bo‘yicha fanlarni, jumladan, «Ta’lim to‘g‘risida»gi Qonunni, maktabgacha ta’lim pedagogikasi, «Ilk qadam»davlat dasturini, Davlat ta’lim standartlarini, bolalarni maktabga tayyorlash metodikasi fani va boshqalarni puxta egallagan bo‘lishi lozimdir Maktabga borish davriga kelib bolalar to‘plam va son, shakl va kattalik haqida o‘zaro bog‘langan bilimlarni nisbatan ko‘proq egallagan bo‘lishlari zarur. Matematika mashg‘ulotlarining didaktik talablari. Matematika ta’limiy faoliyatlarani o‘tkazishga qo‘yilgan talablar quyidagicha: 1. Matematika ta’limiy faoliyatlarida son-sanoq bo‘limi bilan bir qatorda dasturning boshqa bo‘limlarini ham rejalashtirish, son-sanoq bo‘limidagi dastur vazifasi hamma mashg‘ulotlarda ham asosiy o‘rinni egallashi kerak. 2. Har bir ta’limiy faoliyatlarda ikki-uch dastur vazifasi rejalashtiriladi. Birinchisi yangi, keyingilari takroriy. 3. Olti-sakkiz ta’limiy faoliyatldan keyin takroriy usulda ta’limiy faoliyatlarni o‘tkazish tavsiya qilinadi. 4. Matematika ta`limiy faoliyatlarida eng asosiy o‘rgatish usuli ko‘rgazmali o‘rgatish usulidir. O‘rgatish usulida harakatli o‘yin, didaktik o‘yin usullari katta o‘rin egallaydi. 5. Matematika ta’limiy faoliyatlarida dastur mazmuni ko‘rgazmali materiallar asosida bolalarga tushuntirib boriladi. 6. Ikkinchi kichik va o‘rta guruhda mashg‘ulotlarni yakunlashda tarbiyachi dastur mazmunida bolalarga tushunarli so‘zlar bilan umumlashtirib aytib beradi. 7. Katta va tayyorlov guruhida bolalar ishtirokida umumlashtiriladi. Ta’lim faoliyatlarini tashkil etishda tarbiyachidan quyidagilar talab etiladi: 1. Bolalarning ilmiy, psixologik, pedagogik taraqqiyoti xususiyatlari asoslari qonuniyatlarini bilish. 2. Bolalarni matematik tasavvurlari taraqqiyotidagi ilmiy sistemani bilish. 3. Har bir yosh guruhidagi elementar matematika tasavvurlarini o‘rgatish dasturini, ya’ni ish mazmunini bilish. 4. Bolalarni o‘rgatish metodik usullarini egallash, ya’ni ishni qanday olib borish. 5. O‘rgatish dasturi materialini egallash faqat maxsus ta’limiy faoliyatlardagina amalga oshirilishini bilish. 6. Har bir ta’limiy faoliyatda son-sanoq faoliyati bilan birgalikda boshqa ma- tematik tushunchalar: kattalik, shakl, tevarak-atrof, vaqt tushunchasini rejalashtirishni bilish. 7. Ta’lim faoliyatlari didaktik tamoyil asosida tuzilishini bilish. 8. Ta’lim faoliyatlarida turli analizatorlardan keng foydalanish. 9. Ko‘rgazmali materiallardan keng foydalanish eng asosiy shartsharoitlardan biri ekanligini bilish. 10. Har bir bolaning tarqatma material bilan ishlashi har bir ta`lim faoliyatlarining asosiy sharti ekanligini bilishi kerak. Matematikadan ta`lim faoliyati haftaning ma’lum bir kunida o‘tkazilishi kerak. Maktabgacha yoshidagi bolalarni o’qitishda matematik bilimlar tarkibini tekshirish tenglik-tengsizlik, qism-butun munosabatlari, tenglashtirish sanoq va arifmetik amallarni to’liq va ongli o’zlashtirish uchun asos bo’ladigan sodda masalalar va munosabatlarning o’zidan tashkil topganini ko’rsatdi. Bu munosabat va masalalarni (ularning eng sodda shakllarini) bolalar 3 yoshdan boshlab tushunishni boshlaydilar. Ular bunday mashg’ulotlarga katta qiziqish bilan yondashadilar, xuddi shu yerning o’zida o’zlashtirganlari (tenglik, qism-butun va hokazo munosabatlari)ni o’yinlar orqali amalga oshiradilar, turmushda amaliy ishlar qilishda foyda-lanadilar, bir-birlariga (katta va tayyorlov guruhi bolalari) shunga o’xshash masala-lar orqali fikr almashadilar. Maktabgacha yoshdagi bolalarni o’qitishda matematik bilimlarni berishda «Bolajon» tayanch dasturi besh bo’limdan iborat: «Miqdor va sanoq», «Kattalik», «Geometrik shakllar», «Fazoda mo’ljal olish», «Vaqtga nis-batan mo’ljal olish». Matematik mashg’ulotlarni olib borishda turli didaktik metodlardan foydanilsa maqsadga muvofiq bo’ladi.Masalan: 1. Bir nechta o’yinchoq ichidan namunaga o’xshashini tanlab olish. Pedagog stol ustiga kubikni, qo’g’irchoqni, ayiqchani qo’yadi. So’ngra «sehrli qopcha» ichidan bitta o’yinchoqni oladi va stol ustiga xuddi shunga o’xshash o’yinchoqni topishni taklif qiladi. 2. Rangi, o’ichami yoki shakli bir xil bo’lgan 2-3 ta predmetlar (kubiklar, shariklar va koptoklar) orasidan xuddi shu rang, o’icham, shakldagi predmetni tan- lab oladi. Bola toshpiriqni bajarib bo’lgach, tanlab olgan o’yinchog’ining nomini va har ikkala o’yinchoq uchun ham umumiy bo’lgan belgini aytishi kerak. Agar kichkintoy xato qilsa, pedagog unga savollar bera boshlaydi: «Bu ni- ma?», «Sen buu o’lchamdagi (rangdagi) kubikni oldingmi?», «Kubiklarni ustma- ust qo’y!» Pedagog olinishi kerak bo’lgan predmetni ko’rsatishi mumkin: «Mana bu ku-bikni olish kerak. Ko’rdingmi, u xuddi mana shu rangda». Bolalarga o’yin davomida predmetlarni guruhlarga qarab ajratish topshiriladi. Predmetning quyidagicha belgilari ajratib ko’rsatilgan holda aytiladi: predmetning nimaga kerakligi (bu qurilish materiali, undan qurish mumkin; bu mo’yqalam, u bi-lan rasm solinadi va hokazo), rangi, o’lchami. Pedagog kundalik hayotiy vaziyatni rejalashtiradi yoki undan foydalanadi, bunda bitta bola yoki bir necha bola predmetlarni tanlaydi yoki guruhlarga ajratadi. Masalan: qurishda ishlatilishi mumkin bo’lgan hamma materiallarni yashikka soladi, qo’g’irchoqlarni esa tokchaga terib qo’yadi, rasm soladigan barcha mo’yqalamlarini yig’ib stakanchalarga, bayroqchalarni esa qutichaga joylashtiradi, bitta setkaga bar-cha katta koptoklarni, boshqasiga esa kichkina koptoklarni yig’ib qo’yadi. Avval bolalar predmetlarni bitta xususiyatiga qarab, keyinroq esa ikkinchi xususiyatiga qarab tanlaydilar.(«Barcha qizil kartochkalarni tanlab ol!»). Navbatma-navbat kichkintoylardan biri predmetlar qanday umumiy belgi asosida guruhga birlashtirilganligini, o’zi nima qilganligi va nima uchun shunday qilganligini aytish o’ziga xosdir. Bunday usulni qo’llash bolalarni ongli harakat qilishga o’rgatadi. Bunday mashg’ulotlar natijasida bolalar hatto bitta umumiy belgisi bo’lgan turli xil predmetlarni ham bir guruhga birlashtirish mumkinligini tushuna boshlaydilar. Son-sanoqni o’rgatishga doir quyidagicha metodni qo’llasak o’rinli bo’ladi: «Munosibini joylashtir» O’yin qoidasi: Bolalar ikki guruhga bo’linadilar va o’rtaga doira shakli chizil-gan bo’ladi, ichiga uzun, kalta, yo’g’on, ingichka buyumlar aralash qo’yilgan bo’ladi. Tarbiyachi ko’rsatma berishi bilan 1-guruh bolalari yo’g’on va ingichka buyumlarni, 2-guruh bolalari esa uzun va kalta buyumlarni ajratadilar. Buyumlarn-ing ranglari, nechtadan yig’ganlari aniqlashtiriladi. Bir xil predmetlardan guruhlar tuzishda va guruhlarni ayrim predmetlarga bo’lib tashlashda jamoa bo’lib bajariladigan o’yin mashqlari miqdor haqidagi tasav-vurni ko’proq rivojlantirishga xizmat qiladi. Bu mashqlar davomida bolalar har bir guruhning ayrim predmetlardan iborat ekanligini tushunishlari, guruh ichidan ayrim predmetlarni ajratib olishni o’rganishlari, yaxlit to’plam bilan uning elementi o’rtasidagi nisbatni ifodalashlari lozim. Bolalarni guruhlarga birlashtirilgan predmetlarning umumiy belgilarini ko’ra bilishga va nomlay olishga, guruhni yaxlit bir butun narsa deb idrok etishga o’rgat- ish davom ettiriladi. Yig’indidagi hamma buymlarning ba’zi belgilarini ajratib ko’r-satish bilan birga bolalar shu guruhdagi buyumlarning faqat biror qismi uchungina umumiy bo’lgan belgilarni, ya’ni boshqa qismlarning belgisidan farq qiluvchi bel-gilarni ham ko’rishga o’rganadilar. Ular guruhni bir necha guruhchaga bo’ladilar, ya’ni to’plamni to’plamchalarga ajratadilar. Masalan: guldastada ko’p gul borligini, ularning ba’zilari qizil, ba’zilari esa oq ekanligini, qizil gullar ham, oq gullar ham ko’pligini topadilar. Bolalar shu yo’l bilan to’plamlardagi sonlar bilan to’plam-chalardagi sonlarni taqqoslashga, ular o’rtasidagi miqdoriy nisbatni aniqlashga o’r-ganadilar. Ikkinchi kichik guruhda ham matematik tushunchalarni rivojlantirish yuzasidan ba’zi aniq ko’rsatmali ishlar o’tkazila boshlanadi. Bolalarni komil inson qilib tarbiyalash aniq fanlarning miqdoriy munosabatlari va fazoviy shakllarini birinchi marta idrok etishning qay darajada muvaffaqiyatli tashkil etilishi orqali ifodalanadi. Elementar matematikada «son», «figura» va boshqa tushunchalarni asoslashda to’plam tushunchasidan foydalaniladi. Bu o’z navbatida bolalarda miqdoriy munosabatlarni shakllantirishga va natural son haqidagi tushunchalarning paydo bo’lishiga xizmat qiladi. Alohida predmetlarni, to’plamlarni hosil qilishga, «ko’p», va «bitta» tushun- chalarini ajratishga, turli to’plamlarni solishtirishga o’rgatish usullari matematik tasavvurni shakllantirishda alohida o’rin tutadi. Bu jarayonda tarbiyachi bolalarga: «Bolalar, stolda har biringizga konvert qo’yilgan, qani konvertlarni ko’ringlarchi, nima bor ekan? To’gri, doiralar bor ekan. Doiralar qanday rangda? Ko’rsatkich barmog’ingizni doiraning chetidan yurgizib chiqing. (Tarbiyachi topshiriqni ba- jarishga qiynalgan bolalarga yordam beradi.) Endi katta doirani yumalatib ko’ringlar. Yaxshi, yumaladimi? Kichkinasini yumalatinglar. Ko’rdingizmi, hamma doiralar yumalaydi. Bu doiralardan nimalar yasash mumkin?» kabi savollar bilan murojaat qiladi. Bolalar savollarga javob qaytaradilar. Tarbiyachi: «Kelinglar, bo-lalar, doiralardan chiroyli gullar yasaymiz va guldasta hosil qilamiz».Tarbiyachi va bolalar birgalikda doiralardan turli gullarni yasaydilar. «Ko’p» va «bitta» pred-metlarni ajratadilar. Har bir bolaga bitta va ko’p sharlar va tasvirlash uchun qog’oz berib chiqiladi, bolalar sharlarni o’zlari xohlagan rangda bo’yashlari mumkin bo’ladi. Bolalar ishni tugatganlaridan so’ng tarbiyachi so’raydi: «Bitta sharni qaysi rangga bo’yadingiz? Ko’p sharlarni qaysi rangga bo’yadingiz?» Shunday mashq va masalalar yordamida bolalarda «Ko’p»va Bitta» tushunchalari haqida bilim berish samarali bo’ladi. Maktabgacha yoshdagi kichik guruh bolalarini sanashga o’rgatishdagi asosiy vazifalardan biri bir to’plam elementlarini ikkinchi to’plam elementlari bilan taqqoslash, solishtirish yo’li orqali bolalarni to’plamlarni taqqoslashga o’rgatishdan iboratdir. Bu dastlabki bosqich kelgusida sanoq faoliyatini rivojlantirishda muhim ahamiyat kasb etadi. Bola miqdoriy taqqoslash usullarini o’rganadi. Bola sanashda qiynaladi, shu sababli u oldin taqqoslanayotgan to’plamlarning qaysi biri ko’p, qay-si biri kam ekanini, yoki ular teng ekanini aniqlashni chamalaydi.Bolalarda ma-tematik tasavvurlarni rivojlantirish ko’p jihatdan sanashga o’rgatishning ilk davriga bog’liq. Ikkinchi kichik guruhda tarbiyachi bolalarda to’plam alohida bir jinsli ele-mentlarning majmui haqidagi tasavvurlarini rivojlantirishi kerak. O’qitishni pred-metlarning sifat va xossalarini ajratishga oid mashqlardan boshlash kerak. Masalan, bir qancha o’yinchoqlar ichidan xuddi tarbiyachi qo’lidagidek o’yinchoqni topish taklif etiladi, «Xuddi shunday kubchani (bayroqchani, sharni) ber». Shundan keyin har xil rangli (o’lchamdagi, shakldagi) bir nechta buyum orasidan xuddi shu rangdagi (o’lchamdagi, shakldagi) buyumni tanlash topshirig’i beriladi. Navbatdagi bosqich berilgan belgi-alomatlari bo’yicha buyumlarni tanlash va guruhlarga ajratishga oid mashqlardan tashkil topgan bo’lmog’i lozim. Masalan: «Sariq rangli hamma kubchalarni mana bu qutiga sol, bu qutiga esa hamma kichik quyonchalarni yig’, mana bunisiga esa hamma katta ayiqchalarni joyla». Bunday mashqlar natijasida bolalar har xil buyumlarning umumiy belgilari mavjud ekanini, shu bo’yicha bir guruhga birlashtirish mumkinligini tushuna boshlaydilar: «Bular o’yinchoqlar», «Bular koptoklar», «Bular bayroqchalar» kabi. Tarbiyachi bolalarni guruhdagi buyumlarning biror qismi uchungina umumiy bo’lgan belgilarni ko’rishga o’rgatadi. Shuningdek, bayroqchalar ko’pligini, ammo ularning ba’zilari qizil, ba’zilari esa yashil ekanini ko’rsatadi (Qizil bayroqchalar ko’p, yashil bayroqchalar ham ko’p). Miqdor haqidagi tasavvurlarni shakllantirishda bir xil buyumlardan guruhlar tuzish va guruhni alohida buyumlarga ajratishga doir har xil o’yin mashqlarmuhim ahamiyatga ega. Odatda, bu o’yinmashqlar darsda ma’lum izchillikda o’tkazilishi maqsadga muvofiq. Birinchi ta’lim faoliyatida bir xil o’lcham va rangli , aynan bir xil o’yinchoqlarning: sabzilar, archalar, jo’jalarning majmualari tuziladi, bunda guruhda bolalar qancha bo’lsa, o’yinchoqlar ham shuncha bo’lishi lozim. Tarbiyachi dastlab bolalarga bittadan o’yinchoq beradi, o’z harakatlarini ushbu so’zlar bilan ifodalaydi: «Menda mevalar juda ko’p. Men bolalarning hammasiga bittadan meva berib chiqaman. Menda bitta ham meva qolmaydi.» Shundan keyin bolalarga murojaat qiladi: «Har biringizda nechtadan meva bor?» So’ng tarbiyachi hamma o’yinchoq mevalarni yig’ib oladi, bunda u bitta ham yo’q (bolada), juda ko’p (tarbiyachida) so’zlariga e’tibor qaratishi kerak bo’ladi. Mashqni boshqa o’yin-choqlar bilan yana bir marta takrorlash mumkin. Har gal tarbiyachi ko’p, bitta, bittadan, bitta ham yo’q, hech narsa yo’q so’zlaridan foydalanadi; «Qancha?», «Qanchadan?» savollarini beradi. Kichkintoy-lar buyumlarni va ular qanchadanligini (ko’p, bitta) aytadilar. Ta’limiy faoliyatning borishida bolalar to’plam alohida buyumlarga ajralishiga va alohida buyumlardan tuzilishi mumkinligiga ishonch hosil qiladilar. Ikkinchi mashg’ulot ham shunga o’xshash tashkil etiladi. Dastlab oldingi ta’lim faoliyatida foydalanilgan o’yinchoq turlarining biri bilan mashg’ulot tashkil etiladi, keyin esa o’yinchoq yoki buyumlarning yangi xili tanlab olinadi, ular bir xil bo’lishi shart emas: ular turlicha o’lchamli va har xil rangli bo’lishi e’tibor qaratish kifoya. O’yinchoqlar guruhlarga ajratiladi, masalan, bir savatga sariq koptoklar, ikkinchi savatga qizil koptoklar yig’iladi; katta baliqchalar katta idishga, kichik baliqchalar kichik idishga solinadi. 2.2 MTMlarda matematika o‘qitishning texnologiyalari “Insonni ta’lim – tarbiya orqali qayta tarbiyalash aqliy qobilyatni o‘stirish mumkin”. “Voiz Al – Koshifiy” Koshifiy o ‘ zining pedagogik qarashlaricha bolalarda mustaqil fikrlash qobiliyatini o ‘ stirish masalasiga alohida e ’ tibor beradi . Ota – onalar muallimlardan bu masalaga alohida ahamiyat berishni talab etadi. Bu muammoda oilaviy hamda tashqi muhit muhim o‘rin tutadi. U “Bola to‘g‘ri so‘zli, va’daga vafodor, yaxshi xulqli qilib tarbiyalanishi kerak” [8] - deb o‘tgan. MTTning maqsad va vazifalari quyidagilardan iborat: ● bolaning shaxsiy ehtiyojlarini hisobga olgan holda ilk va maktabgacha yoshdagi bolalar rivojlanishiga qo‘yilagan davlat talablari asosida hamda MTT davlat o‘quv dasturiga muvofiq uning har tomonlama va barkamol rivojlanishi uchun qulay shart-sharoitlar yaratish; ● maktabgacha yoshdagi bolalarning ta’lim va tarbiya jarayonini tashkil etish va amalga oshirish; ● bolalarning ilk rivojlanishi masalalarida oila va mahalliy jamoatchilik o‘rtasida o‘zaro hamkorlikni tashkil etish va amalga oshirish. [9] Maktabgacha ta`lim tashkiloti oila bilan hamkorlikning uzliksiz ta`limiy jarayoni hisoblanib, ota-onalar bilan hamkorlikga kirishishdan oldin so‘rovnioma o‘tkazib ularni maktabgacha ta`lim tashkilotiga bo‘lgan qarashlarini, ehtiyojlaridan kelib chiqqan holda oilaviy sharoitlarini o‘rganish va olingan ma`lumotlarni tahlil qilib u oila bilan qay tariqa hamokorlik qilishni rejalashtirish. Ota-onalar bilan jamoa tarzida va yakkama-yakka holda ishlash shakllarini mohirlik bilan olib borish, pedagogik tadqiqot ishlarini tashkil qilish tufayli bolalarni tarbiyalash va ular orqali ijobiy natijaga erishish mumkin. Maktabgacha ta`lim tashkiloti tarbiyachilarini oila bilan zamonaviy hamkorlikdagi ishlarining eng keng shakllari: - ota-onalar bilan yakkama-yakka ishlash, ilg‘or tadqiqotdagi ota-ona bilan o‘tkazilgan so‘rovnoma natijasida MTTga o‘zlari xohlab farzandlarini olib kelishlari, ulardagi muhiti, tarbiyachilarning ishlash tizimi, o‘tiladigon qo‘shimcha mashg‘ulotlar olib borilishi otaonalarga ma’qul ekan tadbiq qilish. - ota-onalar bilan jamoa tarzida tashkil qilinadigan ishlar: guruhli va umumiy majlislar, ota-onalar maktabi, anjumanlar, shanbaliklar, savol-javob kechalari o‘tkaziladi. Hozirgi paytda hamkorlikning zamonaviy yondashuvlar quyidagicha olib borilmoqda: ❖ Birinchidan tadbirlar olib borish jarayonida ota-onalarni bolalar bilan birgalikda qatnashishga jalb qilish orqali ularni farzandlari bilan aloqalarini yanada yaxshilash, ota-ona va farzand o‘rtasidagi munosabatlarni yanada kuchaytirish va ularning birgalikdagi vaqtlarini yanada orttirish; ❖ Ota-onalar bilan yig‘ilishlar o‘tkazish orqali ular va farzandlari o‘rtasidagi munosabatlarni, bolalari bilan qanday mavzularda suhbatlashishlari kerakligi hamda bolalar kelajakda aniq maqsadiga ega bo‘lgan yetuk shaxs bo‘lishi uchun ularning qanchalik hissalari katta ekanligini tajribali psixologlar bilan birgalikda ishlash orqali ularga tushuntirish; ❖ Alohida yakka tartibda suhbatlar o‘tkazish orqali oilaviy muhitni o‘rganish, ota-onalar bilan o‘tkazilgan suhbatlar natijasida bolalarning uydagi muhit, sharoit va ularni otaonalari va boshqa yaqinlari oraida o‘zlarini qanday tutishlari va boshqa jihatlarini chuqur o‘rgangan holda ularga bo‘lgan alohidadan e’tiborni yanada kuchaytirish va shunga qarab ular bilan bo‘lgan aloqalar-u ularning kelajagi uchun ham jismoniy, ham ruhiy, ham ma’naviy jihatdan rejalarni tuzish va ular asosida bolajonlarni tarbiyalash; ❖ Ko‘ngilli ota-onalar bilan hamkorlik o‘rnatgan holda guruhlardagi bolalarning otaonalari bilan yaqindan tanishish, o‘zaro tajribalar almashish, bir- birlari bilan muloqotni yanada kuchaytirish, bolalari bilan yuzaga kelayotgan muammolarni birgalikda hal qilib otaonalarni bir maqsad va bir tizim ostida birlashtirish; ❖ Onlayn muloqotlarni va onlayn tartibda ham ota-onalar bilan hamkorlikni kuchaytirish, onlayn tizimdagi muloqotni yuqori darajaga chiqarish va bular orqali bolalar bilan maktabgacha ta’lim tashkilotlari orasidagi munosabatlarni o‘rganish va kuzatib boorish,bolalarning ta’lim muassasalaridagi vaqtlarini qanday o‘tayotganini kuzatib borish, undan tashqari yuzma-yuz yig‘ilishlarga kelolmayotgan ota-onalar bilan muloqotlarni boy bermasdan ular bilan ham hamkorlikni tizimli ravishda davom ettirish; ❖ Maktabgacha ta’lim tashkilotlari xodimlari tarbiyalanuvchilarning uylariga tashriflar o‘tkazgan holda ota-onalar bilan va undan tashqari ularning boshqa oilaviy yaqin insonlari bilan yaqindan tanishi, ularning oilaviy va do‘stona muhitlarini o‘rganishi, o‘z tajriba va sohalaridan kelib chiqqan holda oiladagilarga tarbiyalanuvchilar uchun kerakli bo‘lgan muhim omillar va oilaviy o‘zaro do‘stona muhitning bola psixologiyasi va uning ma’naviy kamoloti va yuksak salohiyati uchun naqadar muhim ekanligini tushuntirish ishlarini olib borish kabi bir qator hamkorlik tizimlari orqali bolajonlarni har tarafdan qo‘llab-quvvatlash, ularni jismonan va ma’nan yetuk, o‘ziga ishonchli, o‘z maqsadiga ega bo‘lgan komil insonlar qilib tarbiyalashda ota-onalarning va oiladagilarning ham o‘rni, ular bilan o‘rnatilgan aloqa va hamkorliklarning naqadar muhim ahamiyatga ega ekanligini tatbiq etish mumkin va bu zarur. Xulosa Bolalalik – insonning butun dunyoni bilishga, o‘rganishga bo‘lgan katta qiziqishlar uyg‘onadigan eng go‘zal pallasidir. Bola ichki energiyasi shu qadar yuqori sur’atni namoyon qiladiki, kattalar ko‘pincha bu energiyani jilovlashga harakat qiladilar. Ammo yillar davomida olib borilayotgan tadqiqotlar bu jarayonlarga nisbatan teskari munosabat bildirishni nazarda tutmoqda. Ya’ni, bola harakatlarini cheklash emas, balki turli faoliyatlarga yo‘naltirish zarurligi ta’kidlanmoqda. Bolani savodga tayyorlash bu oddiy va oson jarayon emas. Pedagogdan yuksak mahorat va sabr talab qiladigan, kasbiy bilimlarni yuqori darajada o‘zlashtirishni taqozo etuvchi holatdir. Maktabgacha yoshdagi bolaning yetakchi faoliyati sifatida o‘yinlar bu jarayonda tarbiyachiga ko‘makchi sifatida xizmat qiladi. O‘yin o‘z mazmuni orqali bolani har qanday sohaga tayyorlash vazifasini bajaradi. Shuning uchun bugungi kunda maktabgacha yoshdan boshlab bolalarni aniq fanlarni egallash malakasini shakllantirishga yo‘naltirilgan o‘qitish uslublarini ishlab chiqarishga katta e’tibor qaratilmoqda. Maktabgach ta`lim tashkilotida oila bilan hamkorlikning zamonaviy shakli hozirgi payitda ilg‘or yondashuv hisoblanib bu ota-ona va tarbiyachi o‘rtasidagi aloqani kuchaytirmoqda. Zamonaviy hamkorlikning o‘zgacha yondashuvi ota- onalar farzandi nima yoqtirishini, yoqtirmasligini, uning afsalliklarini o‘rganib unga asoslangan holda yondashishligini bildiradi. Bu hamkorlik ota-onalar va bolalar o‘rtasidagi hissiy aloqalarni o‘rnatadi. Farzand tarbiyasi ota onaning jamiyat oldidagi fuqarolik burchi va davlat oldidagi masulyati hamda qarindosh- urug‘lar oldidagi javobgarligidir. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati 1. Vazirlar mahkamasining 2020 yil 22 dekabrdagi 802-son qaroriga 1-ilova “maktabgacha ta’lim va tarbiyaning davlat standarti”. 2. Yuldasheva dilshoda to‘lqinovna (2022). Maktabgacha yoshdagi bolalarda badiiy tasvirlar orqali izchil nutqni rivojlantirish. Science and innovation, 1 (1), 741-750. Doi: 10.5281/zenodo.653521 3. Yuldasheva, D. (2021). Age and the second language acquisition. Researchjet journal of analysis and inventions , 2 (04), 124-130. 4. Tulkinovna, Y. D. (2021). On the principle of simple to complex in the development of speech in young children. International journal of culture and modernity , 10 , 32-35. 5. To‘lqinovna, Y. D. (2022). Maktabgacha yoshdagi bolalarda matematik tasavvurlarini shakllantirish metodlari. Boshqaruv va etika qoidalari onlayn ilmiy jurnali , 2 (11), 25-31. 6. Maktabgacha yoshdagi bolalarni rivojlantirishida interfaol o‘yinlardan foydalanish Ibroximov 2 (2), 750-567 7. Develop creativity in students opportunities for innovation a.d.ibrokhimovna - international journal of advanced research in education, technology and /2/16 8. Caregivers in the system of higher education that creative potential development options.d.i.asqarova. International scientific research journal 4, 1-13 9. Use of innovative technologies in the educational process to develop students’creativity. A.d.ibrokhimovna, y.d.tolkinovna - international journal of advanced research in education, technology and management2023/2/16 10. Askarova, d. (2022). Formation of creativity and bookreaders qualities in higher education institution. Science and innovation , 1 (b8), 1039-1044. 11. Askarova, d. I. (2022). The role of folk pedagogy in the development of creativity of students of higher educational institutions. Oriental journal of social sciences , 2 (02), 89-96. 12. Djumaev M.E. Matematika o'qitish metodikasi bo'yicha seminar. - T.: “O‘qituvchi”, 2004, 1-bet. 13. Djumaev M.E. Elementar matematika nazariyasi va metodikasi. - T.: “Arnaprint”, 2005 y. 240. 14. Djumaev E.E. Matematik tushunchalarning rivojlanish nazariyasi bolalarda. - T.: “Ilm-Ziyo”, 2005, 240 b. 15. Djumaev M.E. va boshqalar. Birinchi sinf uchun matematika daftar. T.: “Shark”, 2005, 64-bet. 16. Tojiyeva Z.G. Tarixiy materiallardan foydalanish boshlang'ich matematika darslari. - T.: “O‘zkomtsentr”, 2003, 24-bet. 17. Tojiyeva Z.G. Boshlang'ich sinflarda sinfdan tashqari ishlarni tashkil etish sinflar. T.: 2005, b. 18. Yoldoshev J.G. Ta'lim texnologiyasining yangi yo'nalishlari, muammolar, yechimlar // Xalq ta'limi, 1999. No 4. - B. 4-11. 19. Ta'limning rivojlanishi. Xalq vazirligi axborot byulleteni respublikaning tashkil topishi O'zbekiston. T.: “Akula”, 7-maxsus soni. 1999. 136-178- sahifalar.

Maktabgacha ta’lim muassasalarida matematikani tashkil etishning o'ziga xosligi

Купить