Dokument ma'lumotlari

Narxi 30000UZS
Hajmi 101.3KB
Xaridlar 0
Yuklab olingan sana 11 Mart 2025
Kengaytma docx
Bo'lim Kurs ishlari
Fan Maktabgacha va boshlang'ich ta'lim

Sotuvchi

G'ayrat Ziyayev

Ro'yxatga olish sanasi 14 Fevral 2025

154 Sotish

Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida lug'at ishining vazifalari va mazmuni

Sotib olish
Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida lugat ishining vazifalari va mazmuni Mundarija: Kirish ………………………………………………………………………….2 I.BOB Maktabgacha yoshdagi bolalar bilan lug‘at ishini olib borish 1.1 Maktabgacha yoshdagi bolalar bilan lug‘at ishini olib borishning nazariy asoslari………………………………………………………………………...5 1.2 Bolalarni lug‘at boyligini oshirish ………………………………………10 II.BOB Bola lug’atini boyitishda foydalaniladigan usullar 2.1 O‘yinlardan foydalanish – lug‘at ishini olib borishni natijali vositasi ….28 2.2 Ta’limiy-didaktik o‘yinlarda lug‘at ishidan foydalanish …………….…33 Xulosa………………………………………………………………….……42 Foydalanilgan adabiyotlar…………………………………………………..44 Ilovalar 2 “Yoshlarimizning mustaqil fikrlaydigan, yuksak intellektual va ma’naviy salohiyatga ega bo‘lib, dunyo miqyosida o‘z tengdoshlariga hech qaysi sohada bo‘sh kelmaydigan insonlar bo‘lib kamol topishi, baxtli bo‘lishi uchun davlatimiz va jamiyatimizning bor kuch va imkoniyatlarini safarbar etamiz” Sh.M.Mirziyoyev. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti. Kirish Maktabgacha ta’lim muassasasidagi lug‘at ishlarining mohiyati – bu til leksikasi sohasida bolalarning ularga tanish yoki notanish bo‘lgan, ammo ular uchun qiyin hisoblangan so‘zlarning o‘zlashtirishlariga, nutq madaniyatini oshirishga qaratilgan ta’lim-tarbiya ishlarini bir tizimga keltirishdan iboratdir. Bolalarni ular o‘z amaliyotida qiyinchilik bilan o‘zlashtiradigan, to‘satdan yoki umuman tanimaydigan, buzilgan shaklda talaffuz qiladigan so‘zlar bilan qurollantirish ancha pedagogik sa’y-harakatlarni talab qiladi. Psixologiya, ling- vistika, fiziologiyaga oid ma’lumotlar turli yosh bosqichlaridagi bolalar uchun ana shunday so‘zlar doirasini aniqlashga yordam beradi. Bolalar lug‘atini boyitish bir vaqtning o‘zida ularni atrofdagi borliq olam bilan tanishtirish bilan birgalikda olib boriladi. Tarbiyachi bolaga bir so‘zni ma’lum qilish va uning ma’nosini ochib berish bilan bir vaqtda uni nomi aytilayotgan narsa yoki hodisaga nisbatan to‘g‘ri munosabatda bo‘lishni o‘rgatadi. Lug‘at ishlarini o‘tkazishda tarbiyachi bolaning umumiy nutq madaniyatiga ta’sir qiladi, unga umumiy ravishda qabul qilingan adabiy so‘zlar va ifodalarni ma’lum qiladi, ularni to‘g‘ri tovush va grammatik shaklda ifoda qiladi, bunda u bolalarda uchraydigan sheva leksikasini bartaraf qiladi (ta’qiqlaydi), ularni adabiy me’yorlar bilan almashtiradi.Maktabgacha ta’lim muassasasidagi lug‘at ishi – bu bolalarning faol lug‘atini notanish yoki ular uchun qiyin bo‘lgan so‘zlar bilan reja asosida boyitib borishdan iboratdir. O‘zbek tili lug‘ati to‘xtovsiz tarixiy rivojlanish jarayonida bo‘ladi. 3 Undagi o‘zgarishlar eng avvalo insonning ishlab chiqarish faoliyati, jamiyatning rivojlanishi bilan bog‘liqdir. Yangi narsalar va hodisalarning paydo bo‘lishi bilan ularni nomlovchi yangi tushunchalar va so‘zlar ham paydo bo‘ladi. Bundan tashqari ilgaridan mavjud bo‘lgan ayrim so‘zlar yangilanadi, ularning ma’nosi o‘zgaradi, ko‘p so‘zlar muomaladan chiqib ketadi. Bolalar bilan lug‘at ishlarini o‘tkazishda so‘zning rivojlanuvchi tusga egaligini hisobga olish zarur. O‘zbek tilining lug‘at tarkibini umumiy qo‘llanishdagi leksika tashkil qiladi. Bu o‘zbek tilida so‘zlashayotgan odamlarga qo‘shimcha izoxlarsiz tushunarli bo‘lgan va muomala uchun zarur bo‘lgan so‘zlar guruhidir. U uzoq vaqt mobaynida yaratilgan. Bu leksikaga nutqning turli qismlari kiradi. Maktabgacha ta’lim muassasasida lug‘at ishining mazmunini asosan umumiy qo‘llanishdagi leksika tashkil etishi tufayli tarbiyachi bolalar nutqini nafaqat otlar bilan, balki fe’llar, sanoq so‘zlar, old ko‘makchilar, sifatlar va boshqa nutq qismlari bilan ham boyitishi zarur. Bolalar lug‘atini folklor elementlari (qo‘zim, toychog‘im, ona qizim) bilan ham boyitish darkor, chunki ma’lum xollarda (qayta hikoya qilish mashg‘ulotlari, ertak to‘qish, sahnalashtirish, o‘yinlar va boshq.) ular bolalar nutqiga kiritish uchun ataylab taklif qilinadi. Kurs ishining dolzarbligi: Bizning kelajagimiz albatta yosh yetishib chiqayotgan bolajonlarimizning qo‘lida. Yurtimizning barcha jabhada yuksak natijalarga erishishi uchun albatta bolalarga tarbiyaning yetuk darajada berilganligi bilan bog‘liq bu borada maktabgacha tarbiya tashkilotlarining o‘rni beqiyosh deb aytish mumkin.Aynan bolalarimizning bilim olishi manashu maskandan boshlanadi. Shu bilan birga bolalarning to‘g‘ri so‘zlashishga o‘rgatishda ham bu tashkilotning o‘rni beqiyos deb aytish mumkin. Maktabgacha yoshda bola shunday lug‘atga ega bo‘lishi lozimki, toki u bolaga tengdoshlari va kattalar bilan muloqot qilish, maktabda muvaffaqiyatli ta‘lim olish, adabiyotni, televizion va radio eshittirishlarini tushunish imkonini bersin.Maktabgacha tarbiya pedagogikasida ishlab chiqilgan nazariya asosida bolalar o‘yiniga rahbarlik qilish bolalar xulqini tarbiyalashda muhim o‘rinni 4 egallaydi. Ana shu o‘yinlarning ko‘pchiligidan bolalar nutqini rivojlantirishda ham foydalanish mumkin: jumladan, o‘zaro kelishib olish; rol va majburiyatlarini taqsimlash; o‘zi nimani bilsa, o‘rtog‘ini ham shunga o‘rgatish va hokazo. Tarbiyachi bolalar o‘yiniga rahbarlik qilar ekan, ularning bir-birlari bilan samimiy ohangda, muloyim so‘zlashishga o‘rgatadiShu sababdan “Ta’lim muassasalarida bolalarga nutq o‘stirish jarayonini tashkil etish” mavzusuni dolzarb mavzular qatoriga kiritish mukin. Kurs ishi mavzusining asosiy vazifalari: Oliy ta’lim muassasalarida “ Maktabgacha yoshdagi bolalar bilan lug‘at ishini olib borishning mazmuni” mavzusini o‘rganish Pedagogika fanining asosiy masalalaridan biri xisoblanadi shuning uchun bu mavzuni o‘rganishni o‘z oldiga assosiy maqsadlardan biri qilib qo‘yadi . Kurs ishining obyekti: Bolalarni maktabgacha ta’lim muassasasida nutqni rivojlantirish va lug‘at boyligini oshirish doir ishlar tizimi asosiy obyekt qilib olindi. Kurs ishi mavzusining mazmuni: Mazkur kurs ishi kirish, asosiy qism, asosiy qism rejalarga ajratilgan hamda xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yhatidan tashkil topgan bo‘lib jami 45 sahifadan iborat. 5 I.BOB Maktabgacha yoshdagi bolalar bilan lug‘at ishini olib borish 1.1 Maktabgacha yoshdagi bolalar bilan lug‘at ishini olib borishning nazariy asoslari Tevarak-atrof bilan tanishtirishning ahamiyati, bolalar tomonidan lug‘atni o‘zlashtirish xususiyatlari. Tevarak-atrof bilan tanishtirish va lug‘at ustida ishlash maktabgacha ta’lim muassasasi tarbiyachilarining oldiga qo‘yilgan eng muhim vazifalardan biridir. Maktabgacha tarbiya yoshi bolalarning voqelikni faol idrok qiladigan va tevarak-atrofdagi hayotga kirishib ketadigan bir davrdirki, bu davrda ularning so‘z boyliklari juda tez o‘sib boradi. Tarbiyachi bolalarni tevarak-atrof bilan (narsalar, jonli tabiat hodisalari, ijtimoiy hayot hodisalari) tanishtirar, ularning bilish faoliyatini yo‘lga qo‘yar va boshqarar ekan, har bir bolaga uning to‘plagan tajribasini tartibga solishda yordamlashadi, unga yangi bilimlar beradi, unda qiziquvchanlik va kuzatuvchanlik qobiliyatlarini tarbiyalaydi, o‘zini qurshab turgan olamni bilishga bo‘lgan qiziqishini o‘stiradi. Bola nutqining taraqqiyoti uning atrofidagi odamlar nutqiga, tevarak-atrofdagi narsa-buyumlarni, ijtimoiy hayot hodisalarini kuzatishiga bog‘liq bo‘ladi. Yuqoridagi fikrlardan bizga ma’lumki (ilk yoshdagi bolalar nutqining rivojlanish xususiyatlari mavzusida bayon etilgan fikrlar), yangi tug‘ilgan chaqaloqlar yig‘lash orqali tashqi va ichki muhitdan keladigan signallarga (ochlik, tashnalik, sovuq, biror joyning og‘rishi yoki issiqlash va hokazolarga) javob beradi. Bola 2-3 oylik bo‘lganda katta kishilarning gaplariga, tevarak-atrofdagi g‘ala-g‘ovurlarga diqqat bilan quloq soladi, rangli narsalarga qaraydi va ularga nisbatan tovush chiqara boshlaydi.Bir yoshdan bir yarim yoshgacha bo‘lgan bola nutqining xarakterli belgisi shundaki, bola aytadigan so‘zlar miqdori juda kam bo‘ladi, ya’ni uning faol lug‘ati juda tez o‘sib boradi. Bu yoshda bola lug‘atining boyib borishi tevarak-atrofdagi kishilar nutqini tushunish qobiliyatining o‘sishiga bog‘liq bo‘ladi. Bola o‘ziga aytilgan so‘zlarni yaxshiroq tushunadigan bo‘ladi.Uning sust lug‘ati o‘sib boradi, o‘zi yaxshi gapirmaydi, ammo 6 boshqalarning so‘zini ko‘proq eshitib, shitgan so‘z va jumlalarni o‘ziga singdirib boradi va shuning zamirida keyinchalik o‘z nutqini yuzaga keltiradi va boyitib boradi. Mana shu xususiyatlarni hisobga olgan pedagog-tarbiyachi bolalar idrok qiladigan nutq, so‘z va gaplarning mumkin qadar boy, rangbarang va to‘g‘ri bo‘lishiga harakat qilishi kerakki, bu ularda og‘zaki-mantiqiy fikrlash qobiliyatining paydo bo‘lishiga ta’sir etishi lozim. Bolada og‘zaki-mantiqiy fikrning paydo bolishi esa ularning elementar tushunchalarni ( balandlik, yaxshi, yomon va hokazolar) o‘zlashtirib olishlariga yordam beradi. Bola bir yoshga to‘lganda faol lug‘ati tez o‘sadi. Bola aytadigan so‘zlarning miqdori birdaniga ortib ketadi. Bolaning kattalar nutqiga taqlid qilishi yangi so‘zlarni bilib olishida kata ahamiyat kasb etadi. Endi u kattalarning so‘zlariga ongli ravishda, uning ma’nosiga tushunib taqlid qila boshlaydi. Ikki yoshga kirganda uning nutqi ma’noli bo‘la boshlaydi. Narsalarni o‘z nomi bilan atay boshlaydi. Chunonchi, vov-vov-kuchuk, miyov-miyovmushuk, chiq-chiq - soat va hokazolar. Endi bola «Bu nima?, Nomi nima?» degan savollar bera boshlaydi. Bu savollar uning o‘ta sinchkovligi, miyasida narsa bilan uning nomi (ya’ni so‘z) o‘rtasida yangi bog‘lanishlar paydo bo‘lganligidan dalolatdir. Dastlabki paytda bola narsalarni bildiruvchi so‘zlarni ko‘proq ishlatsa, keyinchalik ish-harakatning nomini bildiruvchi so‘zlarni ham ishlata boshlaydi. Ikki yoshga to‘lgan bolaning so‘z boyligi 250-300 taga yetadi.Uch yoshga qadam qo‘yishi bilan uning lug‘atida fazoviy munosabatlarni bildiruvchi orqada, yuqorida, pastda, yonda kabi ba’zi so‘zlar paydo bo‘la boshlaydi. Uch yoshning oxiriga borganda bola tevarak-atrofidagi kishilarning nutqini tobora mukammalroq tushunadigan bo‘ladi, ularning aytib bergan hikoyalarini, kichik she’rlarni, ashula va ertaklarni diqqat bilan tinglaydi, yangi so‘zlarni o‘zlashtirib boradi. Kattalarga: Buning nomi nima? Nima uchun? Nega shunday? Qayerda? Qayerga ketdi? Qayerdan kelgan? Nimadan yasalgan? kabi savollarni beradi. Shular asosida uch yoshga to‘lgan bolaning lug‘at boyligi 1000 tadan 1200 tagacha, olti yashar bolaning so‘z miqdori 3-3, 5 mingtagacha yetadi. 7 Demak, bog‘cha yoshidagi davrda uning so‘z boyligi juda tez ortadi. Bog‘cha yoshida bolaning nutqi miqdor jihatidangina yangi so‘zlar hisobiga boyib qolmay, balki sifat jihatidan ham ancha takomillashadi. Masalan, yasli yoshidagi bolalar juda kam so‘z boyligiga ega bo‘lib, ayrim tovushlarni (r-l, sh-s, j-z kabi) yaxshifarqlay olmaydilar. Bog‘cha yoshidagi bolalar esa bunday tovushlarning ko‘pchiligini aniq va ravshan talaffuz eta oladilar, so‘zlarni gaplar tarkibida to‘g‘ri qo‘llab, to‘g‘ri jumlalar tuza oladilar. Ammo bog‘cha yoshidagi bolalarning hammasida ham so‘z boyliklari miqdor jihatidan bir xil bo‘lmaydi. So‘z to‘plamining bir xil miqdorda bo‘lishi bola tarbiyalanayotgan oila sharoitiga, oila a’zolarining madaniy saviyasiga, tashqi muhit ta’siriga bog‘liqdir. Ba’zi oilalarda bola nutqining o‘sishi bilan maxsus shug‘ullanadilar, ya’ni ularga yangi-yangi buyumlarni ko‘rsatadilar, ularning nomlarini aytadilar, u bilan turli ishharakatlarni bajarib ko‘rsatadilar, bolaning sanoqsiz savollariga erinmay javob beradilar, o‘zlari bilan ko‘chaga aylangani olib chiqadilar, tevarak-atrof, muhit bilan tanishtiradilar. Kitobdagi illustratsiyalar yuzasidan suhbatlashadilar, kichik-kichik she’rlar, hikoya va ertaklar o‘qib beradilar va hokazo. Bunday sharoitda tarbiyalanayotgan bolalar lug‘ati talab etilgan so‘z miqdoriga ega bo‘ladi. Ular kelgusi faoliyatga (maktab va undan keying faoliyatga) tayyor bo‘lishadi, ya’ni yetarli so‘z miqdoriga, nutqning sifat jihatdan takomillashgan darajasiga ega bo‘lishadi. Ba’zi oilalarda esa bola nutqining o‘sishiga e’tibor berilmaydi. Ana shuning natijasida bog‘cha yoshidagi bolalar so‘z boyligi o‘rtasida sezilarli farq ko‘zga yaqqol tashlanadi. Maktabgacha yoshdagi bolalarga, ayniqsa ushbu katta yoshdagi bolalarga xalq-so‘zlashuv frazeologiyasidan ularning imkoni yetadigan, mazmunan oddiy bo‘lgan ayrim so‘zlarni, shu jumladan o‘zbek folklorining barqaror oborotlari, maqollar va matallarni qabul qilish, tushunish, eslab qolish va kezi kelganda foydalanishni o‘rgatish zarur. Biroq ushbu ishni amalga oshirishda unutmaslik lozimki, bolalar so‘zning raqobatchi mazmuniga, uning tarkibiga bog‘liq bo‘lmagan butun so‘z birikmasining umumiy mazmunini o‘zlashtirishlari qiyin kechadi (masalan, og‘zi qulog‘ida, yettinchi osmonda va boshq.). 8 Shuning uchun tarbiyachi o‘z nutqiga ma’nosi bolalarga muayyan vaziyatlarda tushunarli bo‘ladigan, yoki tegishli tushuntirish natijasida tushuniladigan ifodalarni kiritishi lozim. Bunday ifodalar qatoriga quyidagilarni kiritish mumkin: «o‘zim, shunchaki», «eng shimarib», «azamat paxlavon» va x.k. Har bir so‘zda quyidagilarni ajratish mumkin: uning mazmuni yoki unga yashiringan ma’nosi; so‘zning tovush tarkibi, uning morfologik tuzilmasi. Bolalar bilan lug‘at ishlarini amalga oshirishda so‘zning ushbu uchta xususiyatini hisobga olish zarur. Amaliyotda ko‘pincha bolalarning so‘z ma’nosini bilmasliklari yoki uning ma’nosini buzib talqin qilishlarini uchratish mumkin (masalan, langar – bir qo‘ng‘izcha. Bu suvga tashlanadigan narsa). Shuningdek, mazmuniga ko‘ra bolalarga yaxshi tanish bo‘lgan so‘zning tovush tarkibini buzish xollariga duch kelish mumkin (tramvay, kutubxona, kotlet, kompot va x.k.). Bu buzilishlarni sabr- toqat bilan tuzatish, shuningdek yangi so‘zlarning bolalar talaffuzida to‘g‘ri jaranglashini nazorat qilish lozim. Morfologik tizimga oid murakkab holatlarni bilgani holda tarbiyachi bolalarning diqqat-e’tiborini ataylab ayrim so‘zlarning grammatik jihatiga, ularning so‘z bilan birikishiga qaratishi mumkin. Masalan: Paltoning yoqasi qunduzli ekan. Paltoning ilgichi ham bor ekan va x.k. Alohida holatlarda tarbiyachi maxsus usullar bilan ba’zan atrofdagilar nutqida buzib talaffuz qilinadigan so‘zlarda to‘g‘ri urg‘u qo‘yilishini mustahkamlashi lozim (masalan, sur’at – surat). Bolalarga ayrim otlarni tanishtirishda tarbiyachi ularning turini ta’kidlashi, otni sifatlar bilan birgalikda qo‘llashi, bunda sifatning yakuniga e’tiborni qaratishi zarur: palto-kichik, ko‘ylak-chiroyli, qizil, oq, sichqon – kulrang va x.k. Leksikaning asosiy hajmini mustaqil ma’noga ega bo‘lgan so‘zlar (otlar, sifatlar, ravishlar, fe’llar) so‘zlar tashkil etadi. Bular eng to‘la xuquqli so‘zlar bo‘lib, ular nomlar sifatida xizmat qiladi. Tushunchani ifodalaydi va gapning asosi bo‘lib xizmat qiladi (ya’ni, ega, kesim, aniqlovchi, to‘ldiruvchi, xol vazifasida chiqadi). Pirovardida, bolalar nutqini boyitish eng avvalo mustaqil ma’noga ega bo‘lgan so‘zlar sohasida olib borilishi lozim. Sanoq so‘zlarni o‘zlashtirish bolalarga ancha qiyin kechadi. 9 1.2 Bolalarni lug‘at boyligini oshirish Maktabgacha tarbiya pedagogikasida ishlab chiqilgan nazariya asosida bolalar o‘yiniga rahbarlik qilish bolalar xulqini tarbiyalashda muhim o‘rinni egallaydi. Ana shu o‘yinlarning ko‘pchiligidan bolalar nutqini rivojlantirishda ham foydalanish mumkin: jumladan, o‘zaro kelishib olish; rol va majburiyatlarini taqsimlash; o‘zi nimani bilsa, o‘rtog‘ini ham shunga o‘rgatish va hokazo. Tarbiyachi bolalar o‘yiniga rahbarlik qilar ekan, ularning bir-birlari bilan samimiy ohangda, muloyim so‘zlashishga o‘rgatadi. Shuning uchun ham tarbiyachi bolalar lug‘atini va bilimini o‘yin jarayonida kengaytirish yo‘llarini oldindan puxta o‘ylab qo‘yishi kerak: o‘yinni buyumlar bilan, milliy kiyimlardagi bolalarni tasvirlovchi qo‘g‘irchoqlar bilan tashkil etish, o‘yinga va bolalar nutqiga rahbarlik qilish (tarbiyachining bolalarga o‘qib yoki hikoya qilib berishi, o‘yin to‘g‘risida savollar va jamoa bo‘lib gapirib berish va hokazo). Bolalarning rolli o‘yinlariga, ular nutqiga rahbarlik qilishda qanday usullardan foydalanilsa, boshqa o‘yinlarda ham shu usullarda foydalaniladi.Bolalar lug‘atini boyitish, ularning ijodiy faoliyatlarida tasviriy san’at bilan tanishish tasviriy faoliyat mashg‘ulotlari jarayonida ham amalga oshiriladi. Masalan, tasviriy faoliyat mashg‘ulotlarida bolalar ranglarning nomlaini, ularning farqlarini, materiallarning nomlarini ( yelim, loy, plastilin, bo‘yoq va hokazo), tasviriy faoliyat bilan bog‘liq bo‘lgan ( bo‘yash, botirish, qirqish, yasash, rasm solish ), materiallarning sifatiga doir ( oq rangli qog‘oz, rangli qalamlar kabi) maxsus so‘zlarni o‘zlashtirib oladilar. Teleko‘rsatuvlarni, kinofilmlarni tomosha qilish bolalarning dunyoqarashini kengaytiradi, ular uchun notanish, yangi bo‘lgan so‘zlarning tushunarla bo‘lishiga yordam beradi.Ayniqsa, dramalashgan o‘yinlar, qo‘g‘irchoq va stol teatrlari, ertaliklarda, turli bayramlarda, bolalar konsertlarida ishtirok etishlari ularning lug‘atlarini faollashtirishga yordam beradi. Ona tili mashg‘ulotlarida nutq ustida ishlash tarbiyachining asosiy vazifasi bo‘lib, bu vazifalarni maqsadli amalga oshirishda u bir qancha usul va uslubiyotlardan foydalanadi. 10 Shuningdek, tarbiyachi bolalar bilan oddiy matematik tasavvurlarni tarkib toptirish, jismoniy tarbiya, musiqa va boshqa mashg‘ulotlarni tashkil etadi. Bu mashg‘ulotlarda bolalar sanashga o‘rganadilar, vaqt va uning qismlarini, geometrik shakllarni, narsalarning o‘lchamini, oddiy matematik tasavvurlarni bilib oladilar, loy va plastilindan har xil buyumlar yasash, rasm chizish (tasviriy faoliyat mashg‘uloti), ashulalar, raqslar (musiqa), gimnastika mashqlari, umumrivojlantiruvchi mashqlarni bajarishga (jismoniy tarbiya) o‘rganadilar. Asosiy dastur vazifalari bilan bir qatorda, lug‘atni boyitish va faollashtirish vazifasi ham kiritiladi. Masalan, oddiy matematik tasavvurlarini o‘stirish mashg‘ulotlarida bolalar geometrik shakllarning nomlarini : uchburchak, kvadrat, to‘g‘ri to‘rtburchak, oval, doira va boshqalarni; vaqt tushunchalarini: ertalab, kunduzi, kechqurun, kechasi, sahar, shom, xufton o‘lchamlarning nomlarini: katta, kichik, uzun, qisqa, baland, past va hokazo; fazoviy tushunchalarni: pastda, balandda, yonda, orqada, oldinda va son tushunchalarini bilib oladilar. Jismoniy tarbiya mashg‘ulotlarida esa harakat nomlarini, masalan, yurish, o‘tish, kelish, ketish, kirish; qadam qo‘yish, qadam tashlab o‘tish; yugurish, chopish, yugurib boorish, sakrab -sakrab o‘tish, tirmashib tushish va hokazolarni bilib oladilar va ularni o‘z nutqlarida ishlatishga o‘rganadilar. Shunday qilib, bolalar bog‘chasida lug‘at ishi turli xildagi vositalar yig‘indisining bolalarga ta’sir etishi asosida amalga oshiriladi. 1 Maktabga tayyorlov guruhida ta’limiy o‘yinlar bolalarda kuzatuvchanlikni, ziyraklik, aqliy vazifalarni mustaqil hal qilish, narsalarni turkumlarga (guruhlarga) ajratish, ranglar va ulardagi nozik ayirmalarni bir-biridan farqlashga o‘rgatish maqsadida o‘tkazish nazarda tutilgan. Masalan, “Dengiz to‘lqinlanmoqda”, “Qora va oq”, “Qaysi narsani ko‘ngilda o‘ylab qo‘ydingiz”, “Har bir qushni o‘z joyiga”, “Likopchalarga piyolalarni tanla”, “Rangli loto”, “Buyumlarning rangini aniqlaymiz” va hokazolar. Yuqorida bayon etilgan barcha guruhlardagi ta’limiy o‘yinlarning dastur mazmuni va vazifalarini amalga oshirish natijasida 1 1. D.R. Babayeva “Nutq o‘stirish nazariyasi va metodikasi” T.:TDPU 2016yil. O‘quv qo‘llanma 11 bolalar lug‘ati faollashtiriladi va to‘ldiriladi. Ta’limiy o‘yinni maqsadga muvofiq tarzda o‘tkazishda tarbiyachi asosiy o‘rin egallaydi. U o‘yin jarayonini jonli tashkil etishi, unga bolalarni qiziqtira olishi kerak. Buning uchun oldindan kimdan nima haqida so‘rashni belgilab oladi, o‘yinning yangi variantlarini kiritadi, nutqining rivojlanishi bo‘yicha kuchli va kuchsiz bolani juft qilib qo‘yadi, mashg‘ulotda hazil-mutoyibalardan, bolalarning faol harakat qilishlaridan foydalanadi. O‘yin sur’ati o‘rtacha bo‘ladi. Chunki bu o‘rgatuvchi o‘yin bo‘lib, bolalarning bilimlari va lug‘atlari mustahkamlanadi. Tarbiyachi oldindan belgilab qo‘yilgan so‘zlarni faollashtirishga erishish maqsadida, bolalar javobining aniqligiga diqqatni yo‘naltiradi. Ta’limiy o‘yinda hamma bolalarning faol ishtirok etishlarini ta’minlash mumkin (o‘yin davomida jo‘r bo‘lib aytish, ashula aytib berish, buyum haqidagi topishmoqni eslash kabi topshiriqlar berib boriladi). O‘yin oxirida xulosa qilish, o‘yinni baholash shart emas. Tarbiyachi shunday deyishi mumkin: “Kelgusi safar boshqa o‘yinchoqlar bo‘ladi, balki bizning mashg‘ulotimizga ayiq mehmon bo‘lib kelar”. Lug‘at ishi uchun ushbu ta’limiy o‘yinlardan foydalanish mumkin: “Top, nima o‘zgardi?” o‘yini. Bu o‘yinning bir qancha variantlari mavjud. Bu topshiriqning murakkabligiga bog‘liq bo‘ladi. 2 – 3 yoshli bolalar bilan o‘tkaziladigan o‘yinning oddiy turida bolalar qarshisida turgan buyumlarga yangi buyumlar qo‘shiladi; yana bir turida buyumlardan biri olib qo‘yiladi; ancha murakkab turida buyumlardan biri yangi buyum bilan almashtiriladi yoki o‘rni almashtiriladi. Bu o‘yinda ot, son, sifat, ravish qo‘shimchalari faollashtiriladi. Masalan, qalamlar qutida edi, endi quti ustida; ikkita uzun tasmalar bor edi, endi bittasi uzun, bittasi esa kalta, o‘ng tomondan quyon o‘tirgan edi, endi qo‘g‘irchoq o‘tiribdi; qo‘g‘irchoq ro‘molda edi, endi do‘ppida. Bu o‘yinning asosiy vazifasi bolalar tomonidan beriladigan javob uchun aniq so‘zlarni tanlashdir. Shuning uchun tarbiyachi bu o‘yinda chegaralangan miqdordagi (2 tadan to 5 tagacha) o‘yinchoqlardan foydalanadi va ozgina o‘zgartirish kiritadi (1 – 2 ta o‘yinchoqni). “Kimda qanday buyum?”. Bu o‘yin 5 – 7 yoshli bolalar bilan o‘tkaziladi. Maqsadi: 12 1. Nomlari bir xil bo‘lgan ikkita buyumni bir-biriga taqqoslashga, buyumlarni taqqoslash jarayonida ularning eng muhim belgilarini aytishga o‘rgatish; kuzatuvchanligini rivojlantirish. 2. Buyumlarning detallari va qismlarning nomlarini bildiruvchi otlar, rangi va shaklini belgilovchi sifatlar, ravish va qo‘shimchalar hisobiga bolalarning lug‘atini boyitish. Buyumlarning sifatlarini va eng xarakterli tomonlarini bildiruvchi so‘zlardan aniq foydalanishga o‘rgatish. O‘yin uchun material . Bir-birlaridan bir nechta belgilari va detallari bilan farq qiluvchi buyumlarni tasvirlovchi suratlar jufti: 1) rangi, kattaligi, shakli, teshiklari soni bilan farq qiluvchi 2 ta tugmacha ; 2) rangi, shakli va chizilgan rasmi bilan farq qiluvchi 2 ta likopcha (tarelka); 3) gavdasining shakli, uzunligi qanotining, dumining rangi bilan bir-biridan farq qiluvchi ikkita baliq; 4) yo‘l-yo‘l va katakli, yenglari uzun va qisqa, bittasidagi cho‘ntak bitta va yuqori qismiga, ikkinchisining cho‘ntagi ikkita va pastki qismiga o‘rnatilgan 2 ta ko‘ylak; 5) andazasi va tikilgan gullari bilan farq qiluvchi 2 ta fartuk; 6) shakli va rangi bilan farq qiluvchi 2 ta chelakcha va boshqa buyumlar: ip kalavalari, sharflar, tuflilar, qayiqlar, yengil mashinalar va hokazo. O‘yin mashqining borishi . Tarbiyachi bolalar oldiga 2 – 3 juft buyumlar tasviri tushirilgan suratlarni qo‘yib chiqadi va shunday tushuntiradi: “Har bir juft suratda bir xil nomdagi buyumlar tasvirlangan: ko‘ylaklar, baliq, fartuklar va boshqalar. Ammo bu buyumlar bir-biridan nimasi bilandir farq qiladi. Hozir shular haqida gaplashamiz. Bitta buyum haqida men gapirib beraman, xuddi shunday ikkinchi buyum haqida men kimni chaqirsam, shu bola gapirib beradi. Buyumlar haqida navbatmanavbat shunday gapirib beramiz. Agar men o‘zimdagi buyumning rangini aytsam, siz ham oldingizdagi buyumning rangini aytasiz, agarda men buyumning qanday shaklda ekanligini aytsam, siz ham buyumingizning shaklini 13 aniqlab aytishingiz kerak”. Bir bolani chaqirib, unga ko‘ylak haqida gapirib berishni taklif etadi. T a r b i y a c h i. Mening qo‘limdagi suratda ko‘ylak tasvirlangan. B o l a . Mendagi suratda ham ko‘ylak tasvirlangan. T a r b i y a c h i. Mendagi ko‘ylakning yenglari uzun. U qish, kuz fasllari uchun mo‘ljallangan. B o l a . Mendagi ko‘ylakning yenglari katta, bahor va yoz fasllari uchun mo‘ljallangan. T a r b i y a c h i. Mendagi ko‘ylak katak-katak matodan. B o l a . Meniki yo‘l-yo‘l. T a r b i y a c h i. Ko‘ylakning bitta cho‘ntagi bor, u ko‘krakning chap tomoniga o‘rnatilgan va h.k. O‘yindan o‘rta guruh bolalarni hikoya qilishga o‘rgatishda, bola bilan yakkama-yakka ishlashda ham foydalaniladi. Tarbiyachi boshqa bir bolaga birgalikda baliq haqida gapirib berishni taklif etadi. T a r b i y a c h i. Mening balig‘im qizil rangda. B o l a . Mening balig‘im ko‘k rangda. T a r b i y a c h i. Mening balig‘imning dumi uzun. B o l a . Mening balig‘imning dumi kalta. Shu tariqa boshqa buyumlar ham taqqoslanadi. Yuqorida bayon etilgan ta’limiy o‘yinlardan tashqari bolalar lug‘atini faollashtirishga yordam beruvchi buyum yoki suratlar bilan tashkil etiladigan juda ko‘p o‘yinlar mavjud. Masalan, “Nima bir xil, nima har xil?”, “Kimga nima kerak?”, “Do‘konda”, “Sayohat” va hokazo. Ta’limiy o‘yinlardan tashqari ko‘rgazmali qurolsiz o‘tkaziladigan so‘zli mashq va o‘yinlar o‘tkaziladi. So‘zli o‘yin mashqlarining maqsadi boshlovchining (o‘yinni olib boruvchining) javobiga tez va aniq so‘z topib aytishdir. Bu mashq va o‘yin katta guruhlarda o‘tkaziladi. Mashqlar qisqa muddatli (5 – 10 daqiqali) bo‘lib, nutq o‘stirish mashg‘ulotining bir qismi sifatida rejalashtiriladi. Dastlabki mashg‘ulotda o‘yin sekinlashgan sur’atda o‘tkaziladi, chunki tarbiyachi bolalar javobini tez-tez to‘g‘irlashiga to‘g‘ri keladi, kerakli so‘zlarni aytib beradi, tushuntiradi. 14 Keyinchalik bu mashq o‘yin shaklini oladi, bunda endi o‘yinchilar xato qilganlari uchun o‘yindan chetlashtiriladi, aksincha, yaxshi javoblari uchun rag‘batlantiriladi. Bunday o‘yinlarda o‘yin boshlovchi koptok yoki ro‘molchadan foydalanib, o‘yin ishtirokchilaridan biriga javob berish uchun uni otadi. O‘yin boshlovchi rolini avval tarbiyachi bajaradi, o‘yin takroran o‘ynalganda esa boshlovchi bolalardan tayinlanadi. Bu mashq va o‘yinlar tarbiyachidan uzoq tayyorgarlikni talab qilmaydi, u juda osonlik bilan nutq o‘stirish mashg‘ulotining tarkibiga kiritiladi. Masalan, “Kim nima qiladi?” mashqi (fe’llarni faollashtirish uchun)da : oshpaz – pishiradi, qovuradi, qaynatadi; shifokor – davolaydi, issiq o‘lchagich (gradusnik) qo‘yadi,tekshiradi va hokazolar. “Buni kim bajaradi?” (otlarni tanlashuchun): mashinani boshqaradi – haydovchi; poyezdlarniboshqaradi – mashinist; ko‘chani supuradi – farrosh kabi. “Buninima bilan bajaradilar”: yozadilar – qalam, ruchka bilan;chizadilar – qalam, mo‘yqalam, bo‘r bilan. “Aniqlovchini tanla”mashqida bolalar buyumning belgisini aytadilar. Masalan, olmapishgan, qip-qizil, dum-dumaloq. Sochiq oppoq, uzun, toza va boshqalar. “Ikki buyumni ayt, biri ikkinchisidan balandroq(pastroq, torroq, kaltaroq) bo‘lsin” degan mashq ancha qiyinhisoblanadi. Ayniqsa, bolalar lug‘atini kengaytirish vafaollashtirish, buyumlarni guruhlashga o‘rgatuvchi mashqlardan keng foydalanish tavsiya etiladi.Masalan, divan, stol, stul – jihoz (mebel); palto, kamzul,chopon – kiyim va hokazo. So‘zli o‘yinda tarbiyachiningtushuntirishi asosiy o‘yinni egallaydi. O‘yin uchun so‘zlarni to‘liq tanlash, o‘yinni olib boruvchi uchun topshiriq va o‘ynovchining so‘zi muhim ahamiyat kasb etadi, shuning uchun bu mashq va o‘yinlarning ishlanmasini batafsil yozish tavsiya etiladi. Bu tarbiyachiga har ehtimolga qarshi, zaruriyat tug‘ilganda ma’lum bo‘lgan so‘zlarni aytish imkonini beradi (masalan, qiynalgan bolalar uchun). O‘yin uchun tanlangan so‘zlar ro‘yxatini yod olgan ma’qul. Bu kerakli ritmni saqlashga yordam beradi. O‘yinda topshiriq birdaniga hamma bolalarga beriladi, so‘ngra javob berish uchun bir daqiqali sukut saqlanadi. 15 Bir bola yoki bir necha bola navbatma-navbat javob berish uchun chaqiriladi. Tarbiyachi bolalar javobini baholash uchun sekin-sekin hamma bolalarni jalb etishni boshlaydi. Ishlanmada (konspektda) bir qancha muddatli mashg‘ulot uchun sekin- astalik bilan murakkablashib boruvchi so‘z materiali (bir mashg‘ulot uchun 5 – 10 ta so‘z) tanlab olishi kerak. Bu tarbiyachiga har ehtimolga qarshi, zaruriyat tug‘ilganda ma’lum bo‘lgan so‘zlarni aytish imkonini beradi (masalan, qiynalgan bolalar uchun).O‘yinda topshiriq birdaniga hamma bolalarga beriladi, so‘ngra javob berish uchun bir daqiqali sukut saqlanadi. Bir bola yoki bir necha bola navbatma-navbat javob berish uchun chaqiriladi. Tarbiyachi bolalar javobini baholash uchun sekin-sekin hamma bolalarni jalb etishni boshlaydi. So‘zli o‘yinlarni o‘tkazish tarbiyachidan bolalarni mashg‘ulotga alohida tayyorlashni (tashkil etishni) talab etmaydi. Bolalar doimiy o‘tiradigan joylarida o‘tirishlari mumkin, tarbiyachi esa bolani ismi bilan yoki ko‘z qarashi bilan chaqirishi, keyinchalik esa bolaga koptokni yoki qum to‘ldirilgan xaltachani irg‘itadi.Tarbiyachi so‘zli o‘yinlarni bolalarning maishiy faoliyatlariga kiritishi, o‘yinni o‘tkazishdagi bolalar tashabbusini rag‘batlantirishi, vaqt-vaqti bilan kalendar (taqvimiy) ish rejasiga kiritishi, tanish so‘zli o‘yinlarni mashg‘ulotdan so‘ng rejalashtirishi, uni sayr vaqtida, zalda, guruh xonasida qulay vaqtlarda o‘tkazib turishi kerak. Shunday qilib, yuqorida ko‘rib o‘tirgan mashg‘ulot turida bolalarda so‘zlarning xarakterli tomonlarini tushunib olish shakllanadi, ularning fikr yuritishlari rivojlanadi. 2 Katta guruhda esa ta’limiy o‘yinlar bolalarning kuzatuvchanligini, narsalarni sinchiklay bilish, bir-biriga taqqoslay olish, ularning belgilaridagi kichik farqlarni (rangi, shakli, katta-kichikligi, materialini) aytib bera olish malakalarini tarbiyalash. Biron hayvon, o‘simlik, transport haqida so‘ralganda ularning nomini topa olish malakasini o‘stirish, buyumlarning umumiy belgilariga qarab guruhlarga bo‘lish qobiliyatini rivojlantirish, so‘z boyligini faollashtirish va to‘ldirish maqsadida o‘tkaziladi. 2 1. D.R. Babayeva “Nutq o‘stirish nazariyasi va metodikasi” T.:TDPU 2016yil. O‘quv qo‘llanma 16 Ta’limiy o‘yinlar bolalar lug‘atini faollashtirishning asosiy uslubiyotlaridan (metodlaridan) biridir. Ta’limiy o‘yin bolalarning amaliy faoliyati hisoblanadi, chunki unda bolalar mashg‘ulotlarda olgan bilimlaridan foydalanadilar. Bolalarning aqliy faoliyatlarini kuchaytiradi, olgan bilimlaridan har xil usulda foydalanishlar uchun imkoniyatlar yaratib beradi. Ta’limiy o‘yin bolalarning tevarak-atrof, ijtimoiy hayot to‘g‘risidagi bilimlarini mustahkamlashga yordam beradi, o‘z shaxsiy tajribalari va mashg‘ulotlarda olgan bilimlarini amalda qo‘llay bilishga o‘rgatadi, fikrlash qobiliyatlarini, ijodiy kuchlarini, sensor jarayonini rivojlantiradi, olgan bilimlarini tartibga soladi. Har bir ta’limiy o‘yin o‘zining dastur mazmuniga ega. Bu “Maktabgacha ta’lim muassasasida ta’lim-tarbiya dasturi” da o‘z aksini topgan. Masalan: 1) buyumlar, ularning nomi, rangi, shakli, hajmi, sifati to‘g‘risida bilimlar berish; 2) mehnatning har xil turlari va uning kishilar hayotidagi roli to‘g‘risidagi bilimlar; 3) tabiat voqealari, narsalar, buyumlar, yil fasllari to‘g‘risidagi bilimlar; 4) dastlabki matematik tushunchalar: son, sanoq, kattalik, shakl, vaqt va fazoviy tushunchalar berish. Ta’limiy o‘yinlar, ularning ta’lim-tarbiyaviy vazifasi, mazmuni, turlari har bir yosh guruhining o‘ziga xos ruhiy-fiziologik xususiyatlarini e’tiborga olgan holda, bu o‘yinlarning tutgan o‘rni va vazifasi, mazmunli o‘tkazish uslublari “Bolalar bog‘chasida ta’lim-tarbiya dasturi”da belgilab berilgan. Masalan, 2 yoshdan 3 yoshgacha bo‘lgan bolalar bilan o‘tkaziladigan ta’limiy o‘yinlardan asosiy maqsad –bolalarni ranglarni bir-biridan farqlashga va nomini aytishga o‘rgatish, har xil o‘lchamlarning (katta, kichik) shakllarini bilishga, ko‘rib va eshitib idrok etish, diqqatni, mayda harakatlarni o‘stirishga yordam beradigan, lug‘atini boyitadigan, faollashtiradigan o‘yinlar o‘tkaziladi. Masalan, “Juft kartochkalar”, “Kattalar va kichiklar”, “Qo‘g‘irchoqni sayrga olib chiqish uchun 17 kiyintiramiz”, “Qo‘g‘irchoqni cho‘miltiramiz”, “Bu nimaning ovozi?”, “Xaltachada nima bor?” va boshqalar. Ikkinchi kichik guruhda o‘tkaziladigan ta’limiy o‘yinlar narsalarning rangini aytish va ularning rangiga qarab ajratishga, katta-kichikligiga qarab farqlashga va nomlarini to‘g‘ri aytishga o‘rgatish maqsadida o‘tkaziladi. Ushbu guruhda Y. I. Tixeyeva tomonidan ishlab chiqilgan qo‘g‘irchoqlar bilan o‘tkaziladigan ta’limiy o‘yinlar o‘tkaziladi. Masalan, “Qo‘g‘irchoqni cho‘miltirish” (ustki va ichki kiyimlarning, cho‘miltirish uchun zarur bo‘lgan buyumlarning nomlarini bilib olish uchun), ko‘rpa, yostiqlarni, harakat bilan bog‘liq so‘zlarni (to‘shak, ustini yopibqo‘yish, yotqizish va hokazolarni bilib olish uchun), “Qo‘g‘irchoqni ovqatlantirish” (idish-tovoqlarni, harakatlarning nomlarini bilib olish uchun), “Yangi qo‘g‘irchoqni kutib olish” (kiyim-kechaklarning nomlarini mustahkamlash uchun). O‘rta guruhda o‘tkaziladigan ta’limiy o‘yinlardan maqsad – turli narsalar va ularni yasash uchun ishlatiladigan materiallarning nomlari (yog‘och, temir, chinni, plastmassa) va ularning xossalarini bilib olish, narsalarning tashqi ko‘rinishiga qarab birbiriga taqqoslash, guruhlarga ajratishga o‘rgatish. Masalan, “Kimda qanday buyum?”, “Yangi uyga ko‘chamiz”, “Nima o‘zgardi, top” va boshqalar. Katta guruhda esa ta’limiy o‘yinlar bolalarning kuzatuvchanligini, narsalarni sinchiklay bilish, bir-biriga taqqoslay olish, ularning belgilaridagi kichik farqlarni (rangi, shakli, katta-kichikligi, materialini) aytib bera olish malakalarini tarbiyalash. Biron hayvon, o‘simlik, transport haqida so‘ralganda ularning nomini topa olish malakasini o‘stirish, buyumlarning umumiy belgilariga qarab guruhlarga bo‘lish qobiliyatini rivojlantirish, so‘z boyligini faollashtirish va to‘ldirish maqsadida o‘tkaziladi. Masalan, “Shaklga qarab tanla”, “Kimga nima kerak?”, “Yil fasllari”, “Kimga nechta?”, “Qizil, sariq, ko‘k rangdagi narsalarning nomini atr”, “Tasvirga qarab top”, “Xarid uchun do‘konga”, “Tez javob ber” va boshqalar. Maktabga tayyorlov guruhida ta’limiy o‘yinlar bolalarda kuzatuvchanlikni, ziyraklik, aqliy vazifalarni mustaqil hal qilish, narsalarni turkumlarga (guruhlarga) ajratish, ranglar va ulardagi nozik ayirmalarni bir-biridan farqlashga o‘rgatish maqsadida o‘tkazish nazarda tutilgan. 18 Masalan, “Dengiz to‘lqinlanmoqda”,“Qora va oq”, “Qaysi narsani ko‘ngilda o‘ylab qo‘ydingiz”, “Har bir qushni o‘z joyiga”, “Likopchalarga piyolalarni tanla”, “Rangli loto”, “Buyumlarning rangini aniqlaymiz” va hokazolar. Yuqorida bayon etilgan barcha guruhlardagi ta’limiy o‘yinlarning dastur mazmuni va vazifalarini amalga oshirish natijasida bolalar lug‘ati faollashtiriladi va to‘ldiriladi. Ta’limiy o‘yinni maqsadga muvofiq tarzda o‘tkazishda tarbiyachi asosiy o‘rin egallaydi. U o‘yin jarayonini jonli tashkil etishi, unga bolalarni qiziqtira olishi kerak. Buning uchun oldindan kimdan nima haqida so‘rashni belgilab oladi, o‘yinning yangi variantlarini kiritadi, nutqining rivojlanishi bo‘yicha kuchli va kuchsiz bolani juft qilib qo‘yadi, mashg‘ulotda hazil-mutoyibalardan, bolalarning faol harakat qilishlaridan foydalanadi. O‘yin sur’ati o‘rtacha bo‘ladi. Chunki bu o‘rgatuvchi o‘yin bo‘lib, bolalarning bilimlari va lug‘atlari mustahkamlanadi. Tarbiyachi oldindan belgilab qo‘yilgan so‘zlarni faollashtirishga erishish maqsadida, bolalar javobining aniqligiga diqqatni yo‘naltiradi. Ta’limiy o‘yinda hamma bolalarning faol ishtirok etishlarini ta’minlash mumkin (o‘yin davomida jo‘r bo‘lib aytish, ashula aytib berish, buyum haqidagi topishmoqni eslash kabi topshiriqlar berib boriladi). O‘yin oxirida xulosa qilish, o‘yinni baholash shart emas. Tarbiyachi shunday deyishi mumkin: “Kelgusi safar boshqa o‘yinchoqlar bo‘ladi, balki bizning mashg‘ulotimizga ayiq mehmon bo‘lib kelar”. Lug‘at ishi uchun ushbu ta’limiy o‘yinlardan foydalanish mumkin: “Top, nima o‘zgardi?” o‘yini. Bu o‘yinning bir qancha variantlari mavjud. Bu topshiriqning murakkabligiga bog‘liq bo‘ladi. 2 – 3 yoshli bolalar bilan o‘tkaziladigan o‘yinning oddiy turida bolalar qarshisida turgan buyumlarga yangi buyumlar qo‘shiladi; yana bir turida buyumlardan biri olib qo‘yiladi; ancha murakkab turida buyumlardan biri yangi buyum bilan almashtiriladi yoki o‘rni almashtiriladi. Bu o‘yinda ot, son, sifat, ravish qo‘shimchalari faollashtiriladi. Masalan, qalamlar qutida edi, endi quti ustida; ikkita uzun tasmalar bor edi, endi bittasi uzun, bittasi esa kalta, o‘ng tomondan quyon o‘tirgan edi, endi qo‘g‘irchoq o‘tiribdi; qo‘g‘irchoq ro‘molda edi, endi do‘ppida. Bu o‘yinning asosiy vazifasi bolalar tomonidan beriladigan javob uchun aniq so‘zlarni tanlashdir. 19 Shuning uchun tarbiyachi bu o‘yinda chegaralangan miqdordagi (2 tadan to 5 tagacha) o‘yinchoqlardan foydalanadi va ozgina o‘zgartirish kiritadi (1 – 2 ta o‘yinchoqni). “Kimda qanday buyum?”. Bu o‘yin 5 – 7 yoshli bolalar bilan o‘tkaziladi. Maqsadi: 1. Nomlari bir xil bo‘lgan ikkita buyumni birbiriga taqqoslashga, buyumlarni taqqoslash jarayonida ularning eng muhim belgilarini aytishga o‘rgatish; kuzatuvchanligini rivojlantirish. 2. Buyumlarning detallari va qismlarning nomlarini bildiruvchi otlar, rangi va shaklini belgilovchi sifatlar, ravish va qo‘shimchalar hisobiga bolalarning lug‘atini boyitish. Buyumlarning sifatlarini va eng xarakterli tomonlarini bildiruvchi so‘zlardan aniq foydalanishga o‘rgatish. O‘yin uchun material . Bir-birlaridan bir nechta belgilari va detallari bilan farq qiluvchi buyumlarni tasvirlovchi suratlar jufti: 1) rangi, kattaligi, shakli, teshiklari soni bilan farq qiluvchi 2 ta tugmacha ; 2) rangi, shakli va chizilgan rasmi bilan farq qiluvchi 2 ta likopcha (tarelka); 3) gavdasining shakli, uzunligi qanotining, demining rangi bilan bir-biridan farq qiluvchi ikkita baliq; 4) yo‘l-yo‘l va katakli, yenglari uzun va qisqa, bittasidagi cho‘ntak bitta va yuqori qismiga, ikkinchisining cho‘ntagi ikkita va pastki qismiga o‘rnatilgan 2 ta ko‘ylak; 5) andazasi va tikilgan gullari bilan farq qiluvchi 2 ta fartuk; 6) shakli va rangi bilan farq qiluvchi 2 ta chelakcha va boshqa buyumlar: ip kalavalari, sharflar, tuflilar, qayiqlar, yengil mashinalar va hokazo. O‘yin mashqining borishi . Tarbiyachi bolalar oldiga 2 – 3 juft buyumlar tasviri tushirilgan suratlarni qo‘yib chiqadi va shunday tushuntiradi: “Har bir juft suratda bir xil nomdagi buyumlar tasvirlangan: ko‘ylaklar, baliq, fartuklar va boshqalar. 20 Ammo bu buyumlar bir-biridan nimasi bilandir farq qiladi. Hozir shular haqida gaplashamiz. Bitta buyum haqida men gapirib beraman, xuddi shunday ikkinchi buyum haqida men kimni chaqirsam, shu bola gapirib beradi. Buyumlar haqida navbatmanavbat shunday gapirib beramiz. Agar men o‘zimdagi buyumning rangini aytsam, siz ham oldingizdagi buyumning rangini aytasiz, agarda men buyumning qanday shaklda ekanligini aytsam, siz ham buyumingizning shaklini aniqlab aytishingiz kerak”. Bir bolani chaqirib, unga ko‘ylak haqida gapirib berishni taklif etadi. Shu tariqa boshqa buyumlar ham taqqoslanadi. Yuqorida bayon etilgan ta’limiy o‘yinlardan tashqari bolalar lug‘atini faollashtirishga yordam beruvchi buyum yoki suratlar bilan tashkil etiladigan juda ko‘p o‘yinlar mavjud. Masalan, “Nima bir xil, nima har xil?”, “Kimga nima kerak?”, “Do‘konda”, “Sayohat” va hokazo. Ta’limiy o‘yinlardan tashqari ko‘rgazmali qurolsiz o‘tkaziladigan so‘zli mashq va o‘yinlar o‘tkaziladi. So‘zli o‘yin mashqlarining maqsadi boshlovchining (o‘yinni olib boruvchining) javobiga tez va aniq so‘z topib aytishdir. Bu mashq va o‘yin katta guruhlarda o‘tkaziladi. Mashqlar qisqa muddatli (5 – 10 daqiqali) bo‘lib, nutq o‘stirish mashg‘ulotining bir qismi sifatida rejalashtiriladi. Dastlabki mashg‘ulotda o‘yin sekinlashgan sur’atda o‘tkaziladi, chunki tarbiyachi bolalar javobini tez-tez to‘g‘irlashiga to‘g‘ri keladi, kerakli so‘zlarni aytib beradi, tushuntiradi. Keyinchalik bu mashq o‘yin shaklini oladi, bunda endi o‘yinchilar xato qilganlari uchun o‘yindan chetlashtiriladi, aksincha, yaxshi javoblari uchun rag‘batlantiriladi. Bunday o‘yinlarda o‘yin boshlovchi koptok yoki ro‘molchadan foydalanib, o‘yin ishtirokchilaridan biriga javob berish uchun uni otadi. O‘yin boshlovchi rolini avval tarbiyachi bajaradi, o‘yin takroran o‘ynalganda esa boshlovchi bolalardan tayinlanadi. Bu mashq va o‘yinlar tarbiyachidan uzoq tayyorgarlikni talab qilmaydi, u juda osonlik bilan nutq o‘stirish mashg‘ulotining tarkibiga kiritiladi. Masalan, “Kim nima qiladi?” mashqi (fe’llarni faollashtirish uchun)da : oshpaz – pishiradi, qovuradi, qaynatadi; 21 shifokor – davolaydi, issiq o‘lchagich (gradusnik) qo‘yadi,tekshiradi va hokazolar. “Buni kim bajaradi?” (otlarni tanlashuchun): mashinani boshqaradi – haydovchi; poyezdlarniboshqaradi – mashinist; ko‘chani supuradi – farrosh kabi. “Buni nima bilan bajaradilar”: yozadilar – qalam, ruchka bilan;chizadilar – qalam, mo‘yqalam, bo‘r bilan. “Aniqlovchini tanla”mashqida bolalar buyumning belgisini aytadilar. Masalan, olmapishgan, qip-qizil, dum-dumaloq. Sochiq oppoq, uzun, toza va boshqalar. “Ikki buyumni ayt, biri ikkinchisidan balandroq (pastroq, torroq, kaltaroq) bo‘lsin” degan mashq ancha qiyin hisoblanadi. Ayniqsa, bolalar lug‘atini kengaytirish va faollashtirish, buyumlarni guruhlashga o‘rgatuvchi mashqlardan keng foydalanish tavsiya etiladi.Masalan, divan, stol, stul – jihoz (mebel); palto, kamzul,chopon – kiyim va hokazo. So‘zli o‘yinda tarbiyachining tushuntirishi asosiy o‘yinni egallaydi. O‘yin uchun so‘zlarni to‘liq tanlash, o‘yinni olib boruvchi uchun topshiriq va o‘ynovchining so‘zi muhim ahamiyat kasb etadi, shuning uchun bu mashq va o‘yinlarning ishlanmasini batafsil yozish tavsiya etiladi.Ishlanmada (konspektda) bir qancha muddatli mashg‘ulot uchun sekin-astalik bilan murakkablashib boruvchi so‘z materiali (bir mashg‘ulot uchun 5 – 10 ta so‘z) tanlab olishi kerak. Bu tarbiyachiga har ehtimolga qarshi, zaruriyat tug‘ilganda ma’lum bo‘lgan so‘zlarni aytish imko0nini beradi (masalan, qiynalgan bolalar uchun). O‘yin uchun tanlangan so‘zlar ro‘yxatini yod olgan ma’qul. Bu kerakli ritmni saqlashga yordam beradi. O‘yinda topshiriq birdaniga hamma bolalarga beriladi, so‘ngra javo berish uchun bir daqiqali sukut saqlanadi. Bir bola yoki bir necha bola navbatma-navbat javob berish uchun chaqiriladi. Tarbiyachi bolalar javobini baholash uchun sekin- sekin hamma bolalarni jalb etishni boshlaydi. So‘zli o‘yinlarni o‘tkazish tarbiyachidan bolalarni mashg‘ulotga alohida tayyorlashni (tashkil etishni) talab etmaydi. Bolalar doimiy o‘tiradigan joylarida o‘tirishlari mumkin, tarbiyachi esa bolani ismi bilan yoki ko‘z qarashi bilan chaqirishi, keyinchalik esa bolaga koptokni yoki qum to‘ldirilgan xaltachani irg‘itadi. Agar sharoit to‘g‘ri kelsa, bolalarni doira shaklida turg‘izib, o‘yinni tashkil etish mumkin. Tarbiyachi so‘zli o‘yinlarni bolalarning maishiy faoliyatlariga kiritishi, o‘yinni o‘tkazishdagi bolalar 22 tashabbusini rag‘batlantirishi, vaqt-vaqti bilan kalendar (taqvimiy) ish rejasiga kiritishi, tanish so‘zli o‘yinlarni mashg‘ulotdan so‘ng rejalashtirishi, uni sayr vaqtida, zalda, guruh xonasida qulay vaqtlarda o‘tkazib turishi kerak. Shunday qilib, yuqorida ko‘rib o‘tirgan mashg‘ulot turida bolalarda so‘zlarning xarakterli tomonlarini tushunib olish shakllanadi, ularning fikr yuritishlari rivojlanadi. 3 Buyumlarning sifatlarini va eng xarakterli tomonlarini bildiruvchi so‘zlardan aniq foydalanishga o‘rgatish. O‘yin uchun material. Bir-birlaridan bir nechta belgilari va detallari bilan farq qiluvchi buyumlarni tasvirlovchi suratlar jufti: 1) rangi, kattaligi, shakli, teshiklari soni bilan farq qiluvchi 2 ta tugmacha ; 2) rangi, shakli va chizilgan rasmi bilan farq qiluvchi 2 ta likopcha (tarelka); 3) gavdasining shakli, uzunligi qanotining, dumining rangi bilan bir-biridan farq qiluvchi ikkita baliq; 5) andazasi va tikilgan gullari bilan farq qiluvchi 2 ta fartuk; 6) shakli va rangi bilan farq qiluvchi 2 ta chelakcha va boshqa buyumlar: ip kalavalari, sharflar, tuflilar, qayiqlar, yengil mashinalar va hokazo. Bolalarni talaffuzga o‘rgatish Maktabgacha yoshdagi bolalarni o‘zbekcha nutqqa o‘rgatishda o‘zbekcha tovush va tovush birikmalarini to‘g‘ri eshitish orqali ajrata bilish va talaffuz qilishga o‘rgatish asosiy maqsadlardan biridir.Mashg‘ulotlar jarayonida hamda mashg‘ulotlardan tashqari vaqtlarda bolalarda o‘zbek tiliga xos tovushlarni ham alohida, ham so‘z tarkibida bilish, ularni rus tilidagi shunga o‘xshash tovushlardan farqlay olishi, o‘zbekcha talaffuz qilish ko‘nikmalarini shakllantirish katta ahamiyatga ega. Bu ish maxsus o‘yinlar orqali turli hayvon va parrandalarning ovozlariga, qo‘ng‘iroq, transport vositalarining, tabiat hodisalarining tovushlariga taqlid qilish yo‘li bilan amalga oshiriladi. O‘yinlar jarayonida bolalar e’tiborini har bir tovushni talaffuz qilishda lab, til, og‘iz harakatiga tortish lozim. Har bir tovush yoki tovushlar birikmasi talaffuzi bo‘yicha ishlar muntazam olib boriladi. Bunda ushbu tovush yangi o‘rganilayotgan so‘z tarkibiga kiritiladi. 3 1. D.R. Babayeva “Nutq o‘stirish nazariyasi va metodikasi” T.:TDPU 2016yil. O‘quv qo‘llanma 23 Shunday qilib, tovush va tovushlar birikmasini to‘g‘ri talaffuz qilishga o‘rgatish bilan birga so‘z boyligini oshirish ishi ham olib boriladi . Bolalarning so‘z boyligini oshirish, asosan, maxsus tizimdagi mashg‘ulotlar jarayonida amalga oshiriladi. Ikki yil mobaynida bolalar jami 500 ga yaqin so‘zni o‘zlashtiradilar. Bu so‘zlar amaliy zaruriyat, nutqda takrorlanish, ehtiyoj, qiziqish va muloqot mavzulariga mos ravishda tanlangan. Ushbu so‘zlar mavzular bo‘yicha quyidagicha taqsimlanadi: birinchi o‘quv yilida – “Tanishuv”, “O‘yinchoqlar bilan harakat”,“O‘yinchoqlar”, “Bosh kiyim va poyabzal”, “Oila”, “Ranglar”, “Hayvonlar va parrandalar”, “Birdan o‘ngacha sanoq”, “Meva va sabzavotlar”, “Idishlar”, “Oziq-ovqatlar”; ikkinchi o‘quv yilida – “Tana qismlari”, “Bizning uy”, “Mening kun tartibim”, “O‘ndan yigirmagacha sanoq”, “Maktab”, “Bizning shahar” (qishloq), “Yil fasllari”, “Bayramlar”, “Bizning vatan” mavzulari bo‘yicha so‘z va iboralarni o‘zlashtiradilar. Birinchi o‘quv yilidagi mavzular bo‘yicha 250 tacha so‘z, ikkinchi yilda ham shuncha so‘zni o‘zlashtirishlari mo‘ljallangan. Maktabgacha yoshdagi bolalarni ikkinchi tilga o‘rgatishda har bir mashg‘ulotda o‘rta hisobda to‘rtta yangi so‘z bilan tanishtiriladi. Bu miqdor turli omillar tufayli o‘zgarishi mumkin. Avvalo, so‘zlarni esda saqlab qolishni tashkil etish metodikasi hamda o‘rganilayotgan yangi so‘zlarning ma’no jihatdan o‘zaro farqlarini o‘zlashtirish zarur. Yangi so‘zlar ustida ish olib borish bir necha bosqichdan iborat: yangi so‘zlarni lug‘at tarkibiga kiritish; ularni faollashtirish; qancha so‘zlarning o‘zlashtirilganini aniqlash; bog‘lanishli nutqda ishlata olish; turli nutq qurilmalarida so‘zlarning qo‘llanishini faollashtirish. Yangi so‘zlar ko‘rgazmali qurollar, atrofdagi aniq predmetlar, buyumlar, suratlardan keng foydalanish asosida o‘rgatiladi. Ularni namoyish qilish jarayonida nomlari bir necha marta aniq qilib aytiladi. O‘qituvchidan so‘ng bolalar ham ikkiuch marta qaytaradilar. Shunday qilib, o‘zga tildagi yangi so‘zni eshitib qaytarish bilan birga shu so‘z orqali ifodalangan narsabuyumni ko‘radilar. 24 Bola narsa-buyum bilan uning nomi orasidagi bog‘lanishni aniqlaydi. Ko‘rgazmali qurollar yordamida o‘zlashtirib bo‘lmaydigan so‘zlar ( chiroyli, issiq, sovuq, mazali,yaxshi, toza ) ona tilidagi tarjimasi orqali o‘zlashtiriladi. Yangi so‘zlar o‘yin jarayonida bolaning kundalik hayotida qiladigan harakatlari, buyumlar bilan harakatlarni bildiruvchi so‘zlari, o‘qituvchining bolalarga, bolalarning bir-biriga qilgan iltimos, buyruqlari orqali o‘zlashtiriladi va lug‘atiga kiritiladi.Bolalarning topshiriq va buyruqlarni tushunib, ularni bajarish bilan bog‘liq bo‘lgan, tinglangan ertak va hikoyalar, topishmoqlar, yodlangan she’r, ashula va qo‘shiqlar, tomosha qilingan multfilmlar vositasida tanishgan so‘zlari ularning passiv lug‘atini tashkil etadi. Bu lug‘atning hajmi faol lug‘atga nisbatan ancha katta bo‘ladi. Yangi so‘zlarni o‘rganish jarayonida bolalarning nutq tajribasida uchramagan, ko‘pincha o‘zbekcha turmush tarziga oid bo‘lgan narsa va hodisalar haqida tushuncha va tasavvurlar shakllanadi (masalan, xontaxta, nimcha, sumalak, navro‘z kabi). So‘z ustida ishlash jarayonida yana quyidagilarga e’tibor berish zarur: - har xil ish turlarini tashkil etishda ma’no jihatdan o‘zaro bog‘liq bo‘lgan bir guruh so‘zlardan kerakli so‘zni tanlashga o‘rgatish; - yangi so‘zlarni eshitib tushunib, faol qo‘llashni muayyan izchillikda amalga oshirish; - bolada o‘zbekcha so‘zlarni tushunish, shuningdek, o‘z fikrini, niyatini bildirish maqsadida ushbu so‘zlarni turli vaziyatda qo‘llash ehtiyojini uyg‘otish. 4 Bolalar nutqining eng muhim manbai bu hayotning o‘zi, bolalarning o‘z tajribasi. Maktabgacha yoshdagi bolalarning tajribasida, uning maqsadga muvofiq, uyushgan qismi, kuzatish ayniqsa muhimdir. Kuzatish bilan bolalar atrofdagi dunyo haqida, bolada qiziqish uyg‘otishi mumkin bo‘lgan barcha narsalar haqida ma’lumot olishni o‘rganadilar. Atrofdagi dunyoni ko‘rish, eshitish, idrok etish istagi va qobiliyati - bu nutqni va fikrlashni birdamlikda rivojlantirish uchun asos bo‘lib, nutq mashqlari uchun material beradi. Ammo bola majoziy ma’noda o‘ylaydi, u ko‘p so‘zlarni tushunmaydi. 4 1. D.R. Babayeva “Nutq o‘stirish nazariyasi va metodikasi” T.:TDPU 2016yil. O‘quv qo‘llanma 25 Nutq dizayni va ifodasiz nutq mavjud bo‘lmaydi.Zamonaviy ijtimoiy-madaniy vaziyatda ta’lim tizimida shaxsiyat rivojlanishining ahamiyati tobora muhim ahamiyat kasb etmoqda. Bolalarning nafaqat yaxshi va yomon harakatlarining tashqi tomonlarini ko‘rishga, balki ularning paydo bo‘lish sabablarini tushunishga harakat qilayotganlar uchun, agar biz bolani katta e’tibor va muhabbat bilan kuzatib borish bilan cheklansak, buni amalga oshirish mumkin emasligi aniq. Shaxsiy psixik jarayonlarning rivojlanish darajasi diagnostikasi yoki bola shaxsiyatining rivojlanishidagi og‘ishlarni bayon qilishgina emas, eng muhimi, bola psixikasining individual xususiyatlari o‘rtasidagi munosabatlarni o‘rnatishdir. Axir individual xususiyatlar, o‘z-o‘zini hurmat qilish yoki xavotir nafaqat aloqa xususiyatiga, balki bolalarda kognitiv jarayonlarning rivojlanishiga ta’sir qilishi mumkin. Shuning uchun diagnostika o‘tkazishda bolaning shaxsiyatini har xil tomondan ko‘rib chiqishga va uning psixikasi to‘g‘risida yaxlit tasavvurni shakllantirishga imkon beradigan butun texnikani qo‘llash juda muhimdir. Bunday holda, nafaqat to‘g‘ri usullarni tanlash, balki bola charchamaydigan, ishda qatnashishdan bosh tortmaydigan qilib tadqiqotlar o‘tkazish kerak. Diagnostikani to‘g‘ri ishlab chiqish va qo‘llash uchun diagnostika nima ekanligini bilish muhimdir.Diagnostikaning ta’riflaridan biri olimlar S.N.Glazachev va S.S.Kashlevlarning ishlarida berilgan: "Pedagogik diagnostika - bu holatni o‘rganish, pedagogik jarayon ishtirokchilari holatini o‘zgartirish, pedagogik faoliyat, pedagogik o‘zaro munosabatlar". (1, 89) O‘qituvchilar - amaliyotchilar uchun eng qulay - bu uchta, yuqori, o‘rta va past darajadagi diagnostika. Ushbu qadamlar kerakli sifatning rivojlanish darajasini ko‘rsatadi. To‘g‘ri tashxis - bu ruhiy kasalliklarni tuzatishni tashkil qilishning birinchi bosqichi bo‘lib, u aqliy rivojlanishdagi buzilishlarning sabablarini aniqlashga, qaysi fazilatlarning eng yomon shakllanishini aniqlashga yordam beradi.Shunday qilib, olingan ma’lumotlarga asoslanib, tuzatish rejasini tuzish mumkin - bolaga oddiy nuqsonlarni tuzatishda yordam berishdan tortib, murakkab nuqsonlarni qoplashgacha.T.S.ning so‘zlariga ko‘ra. Komarova, diagnostikani qiziqarli o‘yin vazifalari shaklida o‘tkazish maqsadga muvofiqdir. 26 II.BOB Bola lug’atini boyitishda foydalaniladigan usullar 2.1 O‘yinlardan foydalanish – lug‘at ishini olib borishni natijali vositasi Yangi so‘zlar ustida ish olib borish bir necha bosqichdan iborat: yangi so‘zlarni lug‘at tarkibiga kiritish; ularni faollashtirish; qancha so‘zlarning o‘zlashtirilganini aniqlash; bog‘lanishli nutqda ishlata olish; turli nutq qurilmalarida so‘zlarning qo‘llanishini faollashtirish. Yangi so‘zlar ko‘rgazmali qurollar, atrofdagi aniq predmetlar, buyumlar, suratlardan keng foydalanish asosida o‘rgatiladi. Ularni namoyish qilish jarayonida nomlari bir necha marta aniq qilib aytiladi. O‘qituvchidan so‘ng bolalar ham ikkiuch marta qaytaradilar. Shunday qilib, o‘zga tildagi yangi so‘zni eshitib qaytarish bilan birga shu so‘z orqali ifodalangan narsabuyumni ko‘radilar. Bola narsa-buyum bilan uning nomi orasidagi bog‘lanishni aniqlaydi. Ko‘rgazmali qurollar yordamida o‘zlashtirib bo‘lmaydigan so‘zlar ( chiroyli, issiq, sovuq, mazali,yaxshi, toza ) ona tilidagi tarjimasi orqali o‘zlashtiriladi. Yangi so‘zlar o‘yin jarayonida bolaning kundalik hayotida qiladigan harakatlari, buyumlar bilan harakatlarni bildiruvchi so‘zlari, o‘qituvchining bolalarga, bolalarning bir-biriga qilgan iltimos, buyruqlari orqali o‘zlashtiriladi va lug‘atiga kiritiladi. Nutqning tovushli tomonini rivojlantirish Asosiy tarkibiy qismlar psixologik tayyorlik tarkibida ajralib turadi: 1) Shaxsiy tayyorlik. 2) Ixtiyoriy tayyorlik. 3) intellektual tayyorlik. Martsinkovskaya T.D. eslab qolishi kerak bo‘lgan bir nechta asosiy qoidalarni ishlab chiqdi, u ularsiz ish muvaffaqiyatli bo‘lmaydi deb hisoblaydi. 1. Bolaning psixologik xususiyatlarini tuzish uchun kamida 10-15 xil testlardan foydalanish kerak. 2. Har bir usulda berilgan ko‘rsatmalarga qat’iy amal qiling. 3. Har bir texnikaning ma’lum bir yoshdagi bolalar uchun mo‘ljallanganligini unutmang. 27 4. Shuningdek, natijalar turli yoshdagilar uchun bir xil darajada ahamiyatli bo‘lishi mumkin emas. Shuning uchun ularni ma’lum bir yoshdagi bolalar natijalariga qarab tekshirish kerak. Shuni esda tutingki, faqat bitta usul ma’lumotlariga ko‘ra "ahmoqlik" yoki qoloqlik haqida, shuningdek iqtidor haqida xulosa qilish mumkin emas. 5. Turli xil usullar bo‘yicha ishlash uchun maxsus "rag‘batlantiruvchi material" talab qilinadi; bolaga taklif qilinadigan kartalar, matnlar, rasmlar. 6. Sub’ektiv va ob’ektiv usullar deb ataladigan usullar mavjud bo‘lib, ular ko‘pincha bolaning ruhiy holati to‘g‘risida to‘liqroq ma’lumot beradi. 7. Bola bilan uning ixtiyoriy istagisiz kuch bilan ishlashga urinishning hojati yo‘q - siz noto‘g‘ri natijalarga erishasiz. Farzandingizga uni sinab ko‘rayotganingizni aytmang. So‘rovnomani har qanday qo‘shma tadbirga qo‘shish yaxshiroqdir.Bolani tekshirishda asosiy vazifa avval nimani o‘rganish kerakligini aniqlash, so‘ngra tegishli usullarni tanlashdir.Integratsiyalashgan yondashuv, shuningdek, alohida bilim jarayoni yoki shaxsiy bilan shug‘ullanmaydigan pedagogik amaliyotning haqiqiy ehtiyojlari bilan belgilanadiinsonning o‘ziga xos xususiyati, lekin tirik bola bilan haqiqiy sharoitda joylashtirilgan oila, maktab yoki bolalar bog‘chasi. Bolaga nisbatan individual munosabatning unga kompleks yondashuv bilan kombinatsiyasida ham diagnostika, ham tuzatish ishining ma’nosi yotadi, uning muvaffaqiyati ko‘p jihatdan to‘g‘ri tashxisga bog‘liq. Bolani tekshirish uning tashqi qiyofasini va imtihon holatiga munosabatini tahlil qilish bilan boshlanadi. Bunday holda, bola qanchalik aloqada bo‘lishiga, u faolmi yoki yo‘q bo‘lib ketganiga e’tibor berish kerak. Bola tomonidan namoyon bo‘ladigan letargiya, kuchlanishning namoyon bo‘lishini ham ta’kidlash kerak. Bu faktlarning barchasi bolaning psixodinamik (tug'ma) xususiyatlari bilan ham, uning shaxsiyatidagi tashvish yoki namoyishkorlik kabi fazilatlar bilan ham bog'liq bo'lishi mumkin.Tekshirishda xotira va nutqni o'rganish tafakkur tahlilini, idrokni o'rganish esa ijodkorlikni o'rganishini ta'qib etishi uchun bir-birini almashtirib turish muhimdir. Tashxisni bolaga imtihon holatiga kirish uchun vaqt berib, rasm chizishdan boshlash tavsiya etiladi. 28 Siz bolalarning nutq darajasini og'zaki va yozma ravishda tekshirishingiz mumkin. O'rganish natijasida bola nutqni - nutqni to'g'ri o'zlashtirishi, uni to'g'ri qabul qilishi va izohlashi kerak.Mahalliy va xorijiy psixologlarning tadqiqotlari (N. Xomskiy, J. Piaget, D. Slobin, J. Bruner, K. Kazden, A.N. Gvozdev, A.A. Leontiev, D.B. Elkonin.) Ko'rsatdi: bola dastlab tushunadi grammatik kategoriyalar asosida yotadigan munosabatlar (sub'ekt-harakat-ob'ekt; o'ziga xoslik-ko'plik va boshqalar), amaliy harakatlar shaklida, mavzu-manipulyatsiya faoliyati jarayonida. O'yinchoqlar bilan boshlang'ich operatsiyalar uni grammatik munosabatlar sxemalarini ajratishga o'rgatadi: bitta ob'ekt - har xil harakatlar, bitta harakat - turli xil narsalar. Mavzu amaliyoti va natijada kognitiv va kognitiv rivojlanish (sensorimotor intellekt, haqiqiy munosabatlarni tushunish), shuningdek ibtidoiy o'yinda ramziy (o'rnini bosuvchi) funktsiya paydo bo'lishi, bola uchun lingvistik va grammatik rivojlanish uchun zaruriy shart bo'lib xizmat qiladi. Bunday holda, bayonning semantikasi (ma'nosi) va undan foydalanish (pragmatik) grammatik tuzilishini belgilaydi.Bolalarning so‘z boyligini oshirish, asosan, maxsus tizimdagi mashg‘ulotlar jarayonida amalga oshiriladi. Ikki yil mobaynida bolalar jami 500 ga yaqin so‘zni o‘zlashtiradilar.Bu so‘zlar amaliy zaruriyat, nutqda takrorlanish, ehtiyoj, qiziqish va muloqot mavzulariga mos ravishda tanlangan. Ushbu so‘zlar mavzular bo‘yicha quyidagicha taqsimlanadi: birinchi o‘quv yilida – “Tanishuv”, “O‘yinchoqlar bilan harakat”,“O‘yinchoqlar”, “Bosh kiyim va poyabzal”, “Oila”, “Ranglar”, “Hayvonlar va parrandalar”, “Birdan o‘ngacha sanoq”, “Meva va sabzavotlar”, “Idishlar”, “Oziq-ovqatlar”; ikkinchi o‘quv yilida – “Tana qismlari”, “Bizning uy”, “Mening kun tartibim”, “O‘ndan yigirmagacha sanoq”, “Maktab”, “Bizning shahar” (qishloq), “Yil fasllari”, “Bayramlar”, “Bizning vatan” mavzulari bo‘yicha so‘z va iboralarni o‘zlashtiradilar. Birinchi o‘quv yilidagi mavzular bo‘yicha 250 tacha so‘z, ikkinchi yilda ham shuncha so‘zni o‘zlashtirishlari mo‘ljallangan. Maktabgacha yoshdagi bolalarni ikkinchi tilga o‘rgatishda har bir mashg‘ulotda o‘rta hisobda to‘rtta yangi so‘z bilan tanishtiriladi. Bu miqdor turli omillar tufayli o‘zgarishi mumkin. 29 Avvalo, so‘zlarni esda saqlab qolishni tashkil etish metodikasi hamda o‘rganilayotgan yangi so‘zlarning ma’no jihatdan o‘zaro farqlarini o‘zlashtirish zarur. Tilni amalda о ‘zlashtirish ona tilining barcha tovush birliklarini ( tovush – b о ‘g‘in – ibora - matn) tinglab ajratib olish va ularni t о ‘g‘ri talaffuz qilishni nazarda tutadi, shuning uchun maktabgacha yoshdagi bolada tovushni talaffuz qilishni shakllantirish borasidagi ishlar muntazam ravishda olib borilishi lozim. Ohang, tembr, pauza, urg‘ulashning turli xillari tovush ifodaliligining muhim vositalari hisoblanadi. Ko‘rgazmali usullar - kuzatish, uning turlari: binoni ko‘zdan kechirish, ekskursiya, tabiiy buyumlarni ko‘rib chiqish. Pedagog kuzatishdan ob'yektni to‘g‘ridan-to‘g‘ri (gullar ochilishi, toshbaqa harakati va boshq.) va vositali (agarda ob'yektni bevosita kuzatishning imkoni bo‘lmasa (yovvoyi hayvonlar, shaharlik bolalar uchun qishloq aholisining mehnati, qishloq aholisi uchun shahar transporti kabi) kuzatish mumkin bo‘lgan holatlarda - suratlar, fotosuratlar, kinofilmlar, diafilmlar va videofilmlar namoyishida foydalanadi.Ko‘rgazmali narsalar, hodislar ko‘rgazmalai usullardan foydalanishda suhbat, mulohaza mavzusini belgilaydigan manba bo‘lib xizmat qiladi. Bolalarning qabul qilish hissini so‘zlash berish orqali yo‘naltirayotgan tarbiyachi ko‘rib chiqilayotgan narsa nomini aytadi va uni tushuntirib beradi.So‘zli usullar - kattalar va bolalarning so‘zlari har qanday ko‘rgazmali va amaliy metod tarkibiga kiradi.Biroq, bolalarda so‘zli-mantiqiy fikrlashning rivojlanishi, atrofdagi narsalar va hodisalar haqidagi tasavvurlarning yig‘ilishiga qarab nutqni rivojlantirishning so‘zli usullari mustaqil metod tusini oladi. Unga badiiy asarlarni o‘qish, she'r yod olish, bolalarning hikoyalari, suhbatlar va tarbiyachining hikoyalari kiradi.So‘zli usullar sof ko‘rinishda Maktabgacha talimda juda kam qo‘llaniladi, chunki maktabgacha yoshdagi bolalarning y 2 osh xususiyatlari ko‘proq ko‘rgazmalilikka tayanishni talab qiladi. Shuning uchun deyarli barcha so‘zli usullarda ko‘rgazmali usullardan (narsa, o‘yinchoqni qisqa vaqtga ko‘rsatish, illyustratsiyalarni ko‘zdan kechirish) yoki bolalarni dam oldirish maqsadida ko‘rgazmali ob'yektni namoyish qilishdan foydalaniladi. 30 2.2 Ta’limiy-didaktik o‘yinlarda lug‘at ishidan foydalanish Nutqning tovush madaniyati nutq madaniyatining ajralmas bir qismidir. Maktabgacha tarbiya yoshidagi bolalar nutqning tovush madaniyatini atrofdagi kishilar bilan muloqotda bo‘lishlari natijasida egallaydilar. Nutqning tovush madaniyati deb, nutqning fonetik va orfoepik jihatdan to‘g‘riligi, so‘zlashgan vaqtda to‘g‘ri ishlatish, nutqning mazmundorligiga qarab uning ifodaliligi, ovoz kuchi va nutq suratini tartibga solish tushuniladi. Nutqning tovush madaniyatini tarbiyalash ona tilidagi tovushlarning aniq artikulyatsiyasini, ularni to‘g‘ri talaffuz etishni, so‘z va jumlalarni to‘g‘ri va aniq talaffuzini, to‘g‘ri nafas olish va chiqarishni, shuningdek, yetarli balandlikdagi ovozni, odatdagi nutq sur’atini, ifodalilikni, intonatsiya vositalarini (mantiqiy pauzalar, urg‘u, nutqning ritmi va tempi, xushohanglik) shakllantirishni o‘zida mujassamlashtiradi. Nutqning tovush madaniyati yaxshi rivojlangan nutqni eshitish qobiliyati asosida shakllanadi va rivojlanadi. Bolalarda to‘g‘ri, jarangdor nutqni rivojlantirish bilan bir qatorda, tarbiyachi quyidagi vazifalarni hal etishi kerak: 1. Bolalarda nutqni eshitish qobiliyatini va uning asosiy komponentlarini: eshituv diqqatini (eshitish orqali u yoki bu tovushni va uning yo‘nalishini aniqlash malakasi), fonematik eshitishni, temp va ritmni idrok etish qobiliyatini tarbiyalash. 2. Artikulyatsiya apparatini rivojlantirish. 3. To‘g‘ri nafas olish va chiqarish ustida ishlash, ya’ni qisqa nafas olib, uzun havo oqimini chiqarish qobiliyatini tarbiyalash. Bu jumlalarni erkin talaffuz qilish imkonini beradi. 4. Muloqot shartlariga mos ravishda ovoz balandligini boshqara olish qobiliyatini tarbiyalash. 5. Ona tilidagi hamma tovushlarni to‘g‘ri talaffuz etishni shakllantirish. 6. Har bir tovush, so‘z va jumlalarning aniq, ravshan talaffuzini shakllantirish, ya’ni ravon gapirishni tarbiyalash. 7. O‘zbek adabiy tilining orfoepiya qoidalari (talablari) asosida so‘zlar talaffuzini rivojlantirish. 31 8. Nutqning odatdagi (normal) tempini shakllantirish, ya’ni so‘z va jumlalarni o‘rtacha tempda (nutqni tezlatmay ham, sekinlashtirmay ham) tinglovchilarga uni aniq idrok qilishlari uchun imkoniyat yaratgan holda gapirishga o‘rgatish. 9. Nutqning intonatsion ifodaliligini tarbiyalash, ya’ni mantiqiy pauza, urg‘u, xushohanglik, temp, ritm va tembr yordamida his-tuyg‘ularini va kayfiyatini, fikrlarini aniq ifodalash qobiliyatini tarbiyalash. Tarbiyachi nutqning asosiy buzilishlari to‘g‘risida tasavvurga ega bo‘lishi kerak. Masalan, duduqlanish, ming‘irlab (manqalanib) gapirish. Bu tarbiyachilarga nutq buzilishini ogohlantirish va uning oldini olish, bolani mutaxassis – logopedga yuborishlari uchun zarurdir. “Bolalar bog‘chasida ta’lim-tarbiya dasturi”da yuqorida bayon etilgan vazifalar har bir yosh guruhida ularning yoshi va ruhiy holatlarini hisobga olgan holda bayon etilgan. Lug‘at ishining bosh vazifasi – lug‘at zaxirasini boyi- tish, kengaytirish va faollashtirishdan iboratdir. Bolalar lug‘atini boyitish asosini bolaning til ongiga mavzuga oid so‘zlar, sinonimik qatorlar, antonimik juftliklar, ko‘p ma’noli so‘zlarni kiritish tashkil qiladi.Bolalar bilan sinonimlar ustida ishlash (mazmuniga ko‘ra bir-biriga yaqin so‘zlarni tanlash) mavzuga oid so‘zlar guruhlarini (harakat fe’llari: yurmoq, qadam tashlamoq, sudralmoq va h.k. yoki nutqni belgilovchi fe’llar: aytdi, so‘radi, javob berdi, qichqirdi va boshq.) o‘zlashtirishga oid ishlar bilan uyg‘unlashib ketishi lozim.Antonimlar ustidagi ishlar (qarama-qarshi ma’noga ega bo‘lgan so‘zlar) bolalar bilan so‘z birikmalari va gaplar tuzishda amalga oshirilishi kerak. Pedagog bolalarga maqollarda, matallarda antonimlarni topishni o‘rgatishi zarur. Ko‘p ma’noli so‘zlarda antonimlarni topish bolalarning so‘z haqidagi tasavvurlarini kengaytiradi, uning mazmunini aniqlashtirishga yordam beradi. Qarama-qarshi ma’noga ega bo‘lgan so‘zlardan iborat so‘z birikmalarini tanlar ekan, bolalar so‘zlarning ko‘p ma’noliligini yanada chuqurroq tushunadilar (eski ko‘ylak – yirtilgan, eski do‘st – uzoq do‘st).So‘zlarning ko‘p ma’noliligini maktabgacha yoshdagi bolalarga ularga yaxshi tanish bo‘lgan aniq predmet 32 ahamiyatiga ega bo‘lgan (ruchka, igna, yashin, gavdaning orqa tomoni, oyoq) so‘zlarda ko‘rsatish darkor. Ko‘p ma’noli so‘zlar ustidagi ishlar quyidagi yo‘nalishlar bo‘yicha olib borilishi mumkin: so‘zni aytish, unga belgilar va harakatlar tanlash – so‘z birikmasini, so‘ngra gaplarni tuzish va oxir-oqibatda ko‘p ma’noli so‘zlardan ravon matnda foydalanish.Lug‘at ishi jarayonida (va boshqa nutqiy vazifalarni hal etish jarayonida) pedagog bolalarda nutqning aniqlik, to‘g‘rilik, ravonlik, ifodalilik kabi sifatlari amalga oshishiga erishishi zarur. Bolalarda fikr bildirish uchun so‘zlovchining niyatini aniq aks ettiruvchi leksik vositalarni tanlab olish qobiliyatini shakllantirishga alohida e’tibor qaratish lozim. Bolalar bilan lug‘at ishlarini tashkil qilar ekan, pedagog quyidagilarni hisobga olishi lozim: – leksikani tashkil etishning mavzuga asoslangan tamoyili; – semantik jihati (bolani so‘z mazmuni bilan tanishtirish); – so‘zlarni birlashtirishning assotsiativ metodi. Leksika ishlarining barcha turlarini boshqa nutqiy vazifalar bilan o‘zaro bog‘liqlikda so‘zli o‘yinlar, mashqlar, ijodiy vazifalar shaklida o‘tkazish tavsiya etiladi.Leksik mazmundagi o‘yinlar va mashqlar – nutqning mazmun jihatini rivojlantirishning zarur sharti hisoblanadi. Ularda turli predmetlar va obyektlarni taqqoslash, turli umumiy xususiyatlar va funksiyalarni ajratish muhim ahamiyatga ega. Bunda real obyektlar (o‘yinchoqlar, rasmlar, kiyimlar, mebel va h.k.) ham, xayoliy vaziyatlar (quvnoq va g‘amgin tulkichaning harakatlari, erta va kech kuz ob-havosi va h.k.) ham taqqoslanishi mumkin. Hikoya qilishdan oldingi lug‘at mashqlari bolalarning ravon nutqlarining aniq va obrazli so‘zlar hamda iboralar bilan boyitilishiga yordam beradi.Lug‘at ishlarini o‘tkazishda tarbiyachi bolaning umumiy nutq madaniyatiga ta’sir qiladi, unga umumiy ravishda qabul qilin- gan adabiy so‘zlar va ifodalarni ma’lum qiladi, ularni to‘g‘ri tovush va grammatik shaklda ifoda qiladi, bunda u bolalarda uchraydigan sheva leksikasini bartaraf qiladi (ta’qiqlaydi), ularni adabiy me’yorlar bilan 33 almashtiradi. “Lug‘atni egallash» atamasi – bu nafaqat so‘zni o‘zlashtirish, uni tushunish, balki uni al- batta qo‘llash, nutqiy faoliyatda foydalanish demakdir. 34 Lug‘atni boyitish va faollashtirish. Lug‘atni rivojlantirishda uni sifat jihatdan takomillashtirish dastlabki o‘ringa chiqadi. Bu antonimiya (o‘tkir-o‘tmas, achchiq-chuchuk), sinonimiya (o‘tkir - uchi o‘tkirlangan, o‘tkirlangan), ko‘p ma’nolilik (o‘tkir pichoq, achchiq qalampir, achchiq til) kabi hodisalarni tushunish va ularni nutqda faol qo‘llashga taalluqlidir. Bolalar narsalar, tabiat hodisalari, insonlar qilmishlarini ko‘rib, ulardagi har xillik va umumiylikni aniqlashni hamda ularning ma’nosi qarama- qarshi yoki bir-biriga yaqin bo‘lgan so‘zlar, taqqoslashlar, aniq fe’llar, tashbeh (epitet)lar yordamida nutqda aks ettirishni o‘rganadilar. So‘z birikmasiga sinonim yoki antonimni tanlab olish usullari bolalarga so‘zlarning ko‘p ma’noga egaligini tushuntiradi. Narsalarning funksiyalarini taqqoslash asosida umumlashtiruvchi nomlar (hayvonlar, idish-tovoqlar, transport va boshq.) shakllanadi. Lug‘atni rivojlantirish, nutqning tovush madaniyatini tarbiyalash, grammatik jihatdan to‘g‘rilikni shakllantirish ravon nutqni tuzish usullarini (gaplarni bog‘lovchilar, leksik takrorlashlar, sinonimlar yordamida bog‘lash vositalari; tavsiflash, bayon qilish, mulohaza yuritish tuzilmasi) o‘zlashtirish bilan uzviy bog‘liqdir. Turli funksiyalarni bajarish bilan bog‘liq dialogli muloqot negizida rivojlangan nutqning barcha tomonlari til ongining shakllanishiga bevosita bog‘liq bo‘ladi va ular buning uchun bolaning kattalar bilan muayyan shakldagi muloqotiga, to‘g‘rirog‘i, nafaqat tashqi olam va boshqa odamni bilishga qaratilgan muloqotga, balki tilning o‘zini, uning tuzilishi va faoliyatini anglab yetishga qaratilgan muloqotga muhtoj bo‘ladilar. Lug‘at ishlariga oid dasturlarni amalga oshirish mashg‘ulotlar tizimi orqali amalga oshiriladi. Bu tizim uch xil ko‘rinishdagi mashg‘ulotlardan tashkil topadi: Lug‘at ishlari atrof-olamdagi doimo kengayib borayotgan narsalar va hodisalar doirasi bilan tanishtirish jarayonida amalga oshiriladigan mashg‘ulotlar (ekskursiya, narsalarni namoyish qilish va h.k.); Lug‘at ishlari bolalarning atrofdagi narsalar va hodisalar haqidagi bilimlarini chuqurlashtirishga tayanadigan mashg‘ulotlar (sifatlar, xususiyatlar, o‘ziga xos jihatlari bilan tanishtirish); 35 Umumlashtirishlar jarayonida lug‘at ishining hal qiluvchi vazifasi tushunchalarni shakllantirishdan iborat bo‘lgan mashg‘ulotlar. Nutqiy va lug‘atni rivojlantirishning bilish jarayonlarini rivojlantirish bilan yagonaligi (qabul qilish, tasavvur qilish, fikrlash). Nutqiy va bilish faoliyatining aniq maqsadni ko‘zlagan holda tashkil etilishi, bilish faoliyatini tashkil etish uchun asos sifatida ko‘rgazmaviylikning mavjudligi. Maktabgacha ta’lim muassasasidagi lug‘at ishlarining mohiyati – bu til leksikasi sohasida bolalarning ularga tanish yoki notanish bo‘lgan, ammo ular uchun qiyin hisoblangan so‘zlarning o‘zlashtirishlariga, nutq madaniyatini oshirishga qaratilgan ta’lim-tarbiya ishlarini bir tizimga keltirishdan iboratdir. Bolalarni ular o‘z amaliyotida qiyinchilik bilan o‘zlashtiradigan, to‘satdan yoki umuman tanimaydigan, buzilgan shaklda talaffuz qiladigan so‘zlar bilan qurollantirish ancha pedagogik sa’y-harakatlarni talab qiladi. Psixologiya, ling- vistika, fiziologiyaga oid ma’lumotlar turli yosh bosqichlaridagi bolalar uchun ana shunday so‘zlar doirasini aniqlashga yordam beradi. Bolalar lug‘atini boyitish bir vaqtning o‘zida ularni atrofdagi borliq olam bilan tanishtirish bilan birgalikda olib boriladi. Tarbiyachi bolaga bir so‘zni ma’lum qilish va uning ma’nosini ochib berish bilan bir vaqtda uni nomi aytilayotgan narsa yoki hodisaga nisbatan to‘g‘ri munosabatda bo‘lishni o‘rgatadi. 5 Bugungi kunda ta’lim-tarbiya ishlarini takomillashtirish, uni jahon andozalari darajasiga ko‘tarish, fan sohasidagi yangiliklarni amaliy hayotga tatbiq etish muhim masalalardan biri bo‘lib qolmoqda. Yosh avlodga ta’lim-tarbiya berish, ularda fan asoslariga nisbatan bilim, ko‘nikma, malakalarni shakllantirish davlat siyosatining ustuvor vazifalaridan hisoblanadi.Ayniqsa maktabgacha ta’lim tizimini yanada takomillashtirish, bolalarning sifatli maktabgacha ta’limdan teng foydalanishini ta’minlash, maktabgacha ta’lim xizmatlarining nodavlat sektorini rivojlantirish maqsadida,O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M.Mirziyoyevning 2018 yil 30 sentyabrdagi “Maktabgacha ta’lim tizimini boshqarishni takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi PQ–3955-son 5 2. D.R. Babayeva “Nutq o‘stirish nazariyasi va metodikasi” T.:TDPU 2016yil. O‘quv qo‘llanma 36 qaroriga asosan maktabgacha yoshdagi bolalarning har tomonlama intellektual, axloqiy, estetik va jismoniy rivojlanishi uchun shart-sharoitlar yaratish, bolalarning sifatli maktabgacha ta’lim bilan qamrovini oshirish, undan teng foydalanish imkoniyatlarini ta’minlash, mazkur sohada davlat-xususiy sherikligini rivojlantirish, maktabgacha ta’lim muassasalarida bolalarning sog‘lom va balanslashtirilgan ovqatlanishini, sifatli tibbiy parvarishini ta’minlash[1], bugungi kunda ta’lim tizimining eng yuqori bo‘g‘ini bo‘lgan maktabgacha ta’lim tizimida yosh avlodni tarbiyalash masalasi ko‘ndalang turadi. Ularning tarbiyasidagi aynan axloqiy xatti- harakatlarini psixologik jihatdan shakllantirish bugunning dolzarb masalasiga aylanib bormoqda.Maktabgacha tarbiya yoshidagi davri shu qadar mazmundor va faol davrdirki, bu davr bolaning kelgusi o‘sishida albatta o‘z aksini qoldiradi. Shuning uchun maktabgacha yoshidagi davr ta’sir o‘tkazish kuchi jihatidan g‘oyat mas’uliyatlidir.Maktabgacha tarbiya yoshiga yetgach, uning psixik taraqqiyotida jiddiy o‘zgarishlar yuzaga keladi. Chunki, xuddi ana shu davrdan boshlab bolaning mustaqil faoliyati anchagina kengayib boradi. Maktabgacha yoshidagi bola mustaqil faoliyatda bo‘la olishi uchun zarur bo‘lgan ikkita qudratli kuchga ega. Birinchidan ma’lum darajada o‘ziga bo‘ysundirilgan harakat apparatiga, ikkinchidan esa, atrofidagi katta odamlar va o‘z tengdoshlari bilan bir qadar erkin munosabatda bo‘la oladigan nutqqaega.Mana shuning uchun bu yoshdagi bolalarning xulq-atvorlari, axloqiy sifatlari, xatti-harakatlari, qiziqish va ehtiyojlari ilk yoshdagi bolalarnikidan keskin farq qiladi. Bu esa, o‘z navbatida, ilk yoshdagi bolalar bilan maktabgacha yoshdagi bolalar ta’lim- tarbiyasiga ham turlicha munosabatda bo‘lishni taqozo qiladi.Maktabgacha yoshdagi davrda muhit bilan bo‘lgan munosabatlarida anchagina o‘zgarishlarni yuzaga keltiradi. Bir tomondan, bola kattalarning doimiy yordamlaridan ancha ozod bo‘lib, ulardan bir qadar uzoqlashadi, ikkinchi tomondan, kattalar bilan bo‘lgan munosabatlari murakkab, ko‘p tomonlama xarakter kasb eta boshlaydi.Shuning uchun duduqlanuvchi balalar nutqini shakllantirish asosan balalar bog‘chasida tarbiyachilar, logopedlar va deffektologlar tomonidan turli mashg‘ulotlar orqali amalga oshiriladi. Mashg‘ulotlarda bolalar yangi bilim va 37 kо’nikmalarni oladilar, shu bilan birga umumiy va nutqiy hatti-harakat malakalarini о’zlashtiradilar va duduqlanishdan holi mustaqil nutqdan foydalanish malakalarini egallaydilar. Duduqlanuvchi bolalarda og‘zaki kо’rsatmalar va namoyish yoki namunaning namoyishisiz birgina og‘zaki kо’rsatmalarga mos ravishda о’quv faoliyatini bajarishqobiliyati shakllanadi, idrok, xotira, tafakkur, bilishga bо’lgan qiziqishlari rivojlanadi va boshqaruv jarayonlari shakllanadi.Bolalar aniq va umumiy savollarga javob berishga о’rganadilar; logoped,tarbiyachining talabiga kо’ra qisqa va keng javob qaytarishni mashq qiladilar; normal tempda, atrofdagilar uchun tushunarli, yetarlicha baland, aniq, ma’noga mos ravishda javob beradilar. Mashg‘ulotlarda ot, sifat va tilning boshqa bо’laklarining grammatik shakllarini tо’g‘ri qо’llash malakalari mustahkamlanadi.Diqqatning jamlanganligi, fahmlilik, eslash, dialog vaqtida faol ishtirok etish, lozim bо’lganda esa impulsiv bayondan о’zini tiyish kabi sifatlarni rivojlantirishga qaratilgan ishlar mashg‘ulotlarning ajralmas qismi hisoblanadi. О’rtoqlaridan ilgarilab ketmay va ulardan ortda qolmay ishni bir vaqtda boshlash va yakunlash kо’nikmasi shakllanadi, faoliyatning normal tempi, harakatchanlik, kelishib, ketma-ketlikda ishlash odati, boshlangan ishni oxiriga yetkazish, faoliyatning ikki turi о’rtasida diqqatni taqsimlay olish, materialni (qog‘ozni) ratsional sarflash, qо’llanmalar, qurollardan tо’g‘ri foydalanish shakllantiriladi.Ijobiy shaxsiy sifatlarni va umumiy va nutqiy hatti-harakat malakalarini shakllantirish, shuningdek mustaqil nutqdan foydalanish malakalarini mustahkamlashga alohida e’tibor beriladi. Shuningdek nafaqat jamoada, balki yakka tarzda о’ynash kо’nikmasini rivojlantirishga, о’yin qoidalariga mos ravishda о’z istaklarini bо’ysindirish yoki chegaralashga, iroda sifatlarini tarbiyalashga: о’z-о’zini nazorat etish, о’z hatti-harakatlariga javobgarlik, diqqatni jamlash, о’yinda faol bо’lish va bir vaqtning о’zida lozim bо’lsa, о’z hissiyotlari va hoxishlarini tiya bilishga katta e’tibor beriladi.О’yin jarayonida nutqni korreksiyalash.Duduqlanuvchi bolalarda ommaviy bolalar bog‘chasidagi bolalar singari, mehnatga bо’lgan qiziqish va muxabbatni rivojlantirish, ularni mehnat 38 topshiriqlarini harakatchan va puxta bajarishga о’rgatish, mehnat natijalariga erishishga bо’lgan intilishni, barcha bolalar bilan bir qatorda birgalikdagi mehnat faoliyatida ishtirok etish tayyorgarligini tarbiyalash lozim. Tarbiyachi maktabgacha yoshdagi bolalarda onson mehnat turlari malakalarini, kattalar va о’rtoqlarining mehnatiga hurmat bilan munosabatda bо’lishni shakllantiradi va bir vaqtning о’zida mehnat qurollari haqidagi bilimlarni mustahkamlaydi.Maktabgacha yoshdagi duduqlanuvchilarda mehnat jarayonida kattalar nutqiga bо’lgan e’tiborni tarbiyalash, ularda sabr, diqqatni jamlash, maqsadga yо’nalganlikni tarbiyalash juda muhim. Ular topshiriqni oxirigacha tinglay olishlari, sо’ng esa uni bajarishga kirishishlari kerak. Duduqlanuvchi bolalar bilan olib boriladigan ishlarning umumiy vazifalari bilan bir qatorda rejim momentlarini ularning umumiy va nutqiy hatti-harakatlari singari nutqiy faoliyatni korreksiyalashda ham qо’llash lozim.Kun tartibida duduqlanishsiz tо’g‘ri nutqiy muloqotni tashkil etish uchun qator qulay fursatlar bо’lib, ular xususida bolalar bilan suhbatni tashkil etish mumkin. Bunda bolalarni muloqot vaqtida tashkil etish muhim ahamiyatga ega. Bolalar birbirlarini yaxshi kо’rishlari uchun ularni tо’g‘ri о’tkazish maqsadga muvofik (doira, yarim doira). Bolalar suhbat davomida ishtirok etishlari uchun barcha momentlarni aniq tashkil etish lozim: yuvinish, kiyinish, yechinish, navbatchilik, ekskursiya, kuzatish va b. Bolalarni barcha harakatlarni ortiqcha shovqinsiz bajarish, kattalar nutqini va о’rtoqlarining javoblarini tinglash, savol berilganda javob qaytarish va о’rtoqlarini gapini bо’lmaslikka о’rgatish lozim.Kattalar nutqiga alohida e’tibor beriladi. Ular nutqi sokin bо’lishi, savollar bolaning savoli va javobi о’rtasida pauzalarga amal qilgan holda aniq shakllantirilgan bо’lishi kerak. Javobni о’ylab olish uchun vaqt berish, normal tempda sо’zlash, shaxsiy nutqni sekinlashtirmaslik va bolalardan nutqlarini sekinlashtirishni talab etmaslik kerak.Duduqlanadigan bolalar bilan olib boriladigan logopedik mashg‘ulotlarga quyiladigan asosiy talablar: 1)Logopedik mashg‘ulotlar duduqlanuvchi bolaning nutqi va shaxsiga 39 pedagogik-tuzatish orqali ta’sir etishning asosiy vazifalarini о’zida aks ettiradi. 2)Logopedik mashg‘ulotlar muayyan tartibda, uzluksiz, bosqichli, asosiy didaktik prinsiplarni hisobga olgan holda har bir bolaning shaxsiy xususiyatlariga bog‘liq ravishda; bolalarning ongliligi va faolligiga tayangan holda olib boriladi; mashg‘ulotlarda qо’llanmalar, ta’limning kо’rgazmali, texnik vositalaridan foydalaniladi; mashg‘ulotlar tarbiyalanayotgan tо’g‘ri nutq va xatti-harakat kunikmalarining mustatahkam bо’lishiga yordam beradi. 3) Logopedik mashg‘ulotlar maktabgacha tarbiya yoshdagi va maktab yoshidagibolalarni tarbiyalash va о’qitish dasturlari talablariga mos bо’ladi. 4) Mashg‘ulotlarda duduqlanadigan bolalarning turli sharoitlarda tо’g‘ri nutqi va xatti-harakatini mashq qildirish zarurligi hisobga olinadi, masalan: logopediya kabinetida va undan tashqarida, turli hayotiy vaziyatlarda, tanish va notanish shaxslarning ishtirokida va hokazo. Shu maqsadda logopedik mashg‘ulotlarning turli kо’rinishlari: nutqni rivojlantirishga doir kо’pgina ish shakllari, didaktik, harakatli, syujetli-rolli va ijodiy о’yinlar, sayohatlar, ertaliklar, konsertlarga tayyorlanish hamda ularda ishtirok etish, mikrofon oldida sо’zga chiqish va boshqalarda qо’llaniladi. 5) Mashg‘ulotlar shunday tashkil qilinadiki, ularda bola duduqlanishsiz va u bilan birga kelib chiqadigan buzilishlarsiz gapirishi lozim. 6) Mashg‘ulotlar boladagi yaxshi kayfiyatni, bardamlik, о’z kuchiga ishonchni mustahkamlaydi. 7) Duduqlanuvchilar bilan olib boriladigan mashg‘ulotlarda tо’g‘ri nutq namunalari logopedning, samarali shug‘ullanadigan bolalarning nutqi, badiiy sо’z ustalarining chiqishlari aks ettirilgan magnitofon yozuvlari va plastinkalar, logopediya kursini avval muvaffaqiyatli tamomlaganlarning tantanali chiqishlari va hokazolar muntazam ishtirok etadi. 8) Mashg‘ulotlar atrofdagilarning duduqlanadigan bolaga nisbatan tо’g‘rimunosabatda bо’lishlari va uning tо’g‘ri tarbiyalanishi asosida olib boriladi. 40 Duduqlanadigan bolaning mustaqil ishlashini tashkil etish nutq tarbiyachisi vazifalarini oilaviy-maishiy, о’quv-tarbiyaviy sharoitlarda va uning tengdoshlari jamoasida bajarilishiga yо’naltiriladi . Katta guruhda duduqlanuvchi bolalar bilan logopedik ish sistemasi. Ish mazmuni.Nutqni rivojlantirish va atrofdagi olam bilan tanishtirishga doir mashg‘ulotlar Tasviriy faoliyat va qurishga doir mashgulotlar Sentabr, oktabr, noyabr. “Kuz”, “sabzavotlar”, “mevalar”, “daraxtlar” leksik mavzularida bolalar bilimlarini kengaytirish va aniqlashtirish. Bolalarni predmetlarni, rasmlarni (mevalar, sabzavotlar, о’yinchoqlar tasviri bilan) toifalarga guruhlash va ularni umumlashtiruvchi sо’zlar bilan nomlashga о’rgatish. Sabzavotlar va mevalar va ularning hosili, terib olinadigan yil fasllari haqidagi tasavvurlarni shakllantirish. (Kuzda sabzavot va mevalar pishadi, ularni dehqonlar yetishtiradi va terib oladi. Qushlar uzoq о’lkalarga uchib ketadilar, kunlar qisqa, tunlar uzoq bо’ladi. Ob- havo о’zgaradi: kunlar soviy boshlaydi, quyosh kamroq sitadi, yomg‘irlar yog‘adi. Barglar sarg‘ayadi va tо’kiladi.). Yil fasllarining о’zgarishini tо’g‘ri ketma-ketlikda nomlashga о’rgatish: kuzdan sо’ng qish keladi va b. Nutqga bо’lgan diqqatini tarbiyalash. Bolalarni nutq namunalarini diqqat bilan tinglashga va kо’rsatilgan ketmaketlikda og‘zaki topshiriqlarni aniq bajarishga о’rgatish: “Avval bodringni ber, о’ngra pomidor, sabzi, piyozni”, “...qо’y”, “...olib kelib ber”, “...olib borib ber”, “...berkitib qо’y” va b. Mustaqil vaziyatli nutqni mashq qildirish. Bolalarni natural predmetlar, о’yinchoqlar va predmetli rasmlarni kо’zdan kechirish davomida savollarga aniq javob berish, javoblarda predmet, uning qismlari, shakli va rangini, predmet hajmi va uning qismlarini, u tayyorlangan material, predmet harakati va holatini nomlashga о’rgatish. Bolalar uchun 41 mo‘ljallangan ertaklar, hikoyalar, she'rlarni badiiy so‘z ustalari odatda, og‘zaki nutqqa qaraganda biroz sekin sur'atda o‘qiydilar. Xulosa Nafaqat o‘zbek tilshunosligi, balki jahon tilshunosligida lug‘atlar dastlab maktablar uchun yaratilgan o‘quv qo‘llanmalari hisoblangan, ya’ni ilk lug‘at namunalari aslida maktab uchun yaratilgan ibtidoiy o‘quv qo‘llanmalari bo‘lgan. Keyinchalik lug‘atchilik rivoji bilan ularning qamrovi kengaygan. Bugungi zamonning murakkab manzarasi ta’lim oldida ham qator muammolarni keltirib chiqardi. Axborot manbalari shu qadar rang-barang va takomillashganki, ta’lim jarayonida o‘qituvchi eng qulay, eng zamonaviy, eng qiziqarli, eng oson usul bilan ma’lumotni yetkazmasa, ko‘zlangan natijaga erishishi qiyin. Globallashuv davri, texnika asrida o‘quvchining diqqatini jalb qilish oson kechmaydi. Shu bois jahon tilshunosligida leksikografiyaning o‘quv lug‘atchiligi tarmog‘i eng rivojlangan sohaga aylandi. Ta’limiy maktab lug‘atlari o‘quvchining yoshi, qiziqishi, dunyoqarashiga mos tuzilib, e’tiborini o‘ziga jalb qila oladi, u kerakli ma’lumotni tez va qulay topish vositasi hisoblanadi. Shuningdek, u o‘quvchining doimo yonida bo‘la oladigan beminnat yordamchisi, so‘z zahirasini boyitadigan manba, to‘g‘ri yozish, to‘g‘ri talaffuz, so‘z tanlash mahoratini oshiradigan bebaho xazinadir. Lug‘at beradigan yordamni o‘quvchi ota-onasi, o‘qituvchisi va boshqa kishisidan ham olishi mumkin, biroq ularning hech qaysisi bolaning lug‘atchalik boy doimiy hamrohi bo‘la olmaydi. Ona tili ta’limida o‘quvchining lug‘at boyligi, so‘z zahirasini tekshirish, imlo, badiiy asarlarda qo‘llangan tarixiy so‘zlar, dialektizmlar va shunga o‘xshash tilimizda mavjud leksemalardan xabardorlik darajasi, umuman, nafaqat yozma, balki og‘zaki savodxonligini aniqlash bosh mezonlardan hisoblanadi. O‘z va o‘zlashma qatlamga mansub shakldosh so‘zlarni ajratish (palata, palla, oqibat, rasta, banda, sandal, pilla va h.), ular orasidagi ko‘chma ma’nolarga ega bo‘lgan 42 shakldosh-ko‘p ma’noli so‘zlarni farqlash (kech, palla, band, pand, oqlamoq, bitmoq), talaffuzdosh so‘zlarni yozuvda va talaffuzda farqlash (nufuz-nufus, yod- yot, bod-bot), ma’nodosh so‘zlardagi ma’no nozikliklarini aniqlash, juftliklardagi imlosi buzilgan qismni topish (aksiz-aksis, xat-hat, Damas-Damaz) va boshqa shu kabi topshiriqlarni bajarish samaradorligi o‘quvchining o‘z ona tilisi lug‘at boyligini qay darajada o‘zlashtirgani, o‘z ustida mustaqil ishlashi bilan belgilanadi. Bunda esa unga axborot banklari – lug‘atlar yordamga keladi. Maktabgacha ta’lim muassasasidagi lug‘at ishlarining mohiyati – bu til leksikasi sohasida bolalarning ularga tanish yoki notanish bo‘lgan, ammo ular uchun qiyin hisoblangan so‘zlarning o‘zlashtirishlariga, nutq madaniyatini oshirishga qaratilgan ta’lim-tarbiya ishlarini bir tizimga keltirishdan iboratdir. Bolalarni ular o‘z amaliyotida qiyinchilik bilan o‘zlashtiradigan, to‘satdan yoki umuman tanimaydigan, buzilgan shaklda talaffuz qiladigan so‘zlar bilan qurollantirish ancha pedagogik sa’y-harakatlarni talab qiladi. Psixologiya, ling- vistika, fiziologiyaga oid ma’lumotlar turli yosh bosqichlaridagi bolalar uchun ana shunday so‘zlar doirasini aniqlashga yordam beradi. Bolalar lug‘atini boyitish bir vaqtning o‘zida ularni atrofdagi borliq olam bilan tanishtirish bilan birgalikda olib boriladi. Tarbiyachi bolaga bir so‘zni ma’lum qilish va uning ma’nosini ochib berish bilan bir vaqtda uni nomi aytilayotgan narsa yoki hodisaga nisbatan to‘g‘ri munosabatda bo‘lishni o‘rgatadi. Lug‘atni rivojlantirish, nutqning tovush madaniyatini tarbiyalash, grammatik jihatdan to‘g‘rilikni shakllantirish ravon nutqni tuzish usullarini (gaplarni bog‘lovchilar, leksik takrorlashlar, sinonimlar yordamida bog‘lash vositalari; tavsiflash, bayon qilish, mulohaza yuritish tuzilmasi) o‘zlashtirish bilan uzviy bog‘liqdir. Turli funksiyalarni bajarish bilan bog‘liq dialogli muloqot negizida rivojlangan nutqning barcha tomonlari til ongining shakllanishiga bevosita bog‘liq bo‘ladi va ular buning uchun bolaning kattalar bilan muayyan shakldagi muloqotiga, to‘g‘rirog‘i, nafaqat tashqi olam va boshqa odamni bilishga qaratilgan muloqotga, balki tilning o‘zini, uning tuzilishi va faoliyatini anglab yetishga qaratilgan muloqotga muhtoj bo‘ladilar. Lug‘at ishlariga oid dasturlarni amalga oshirish mashg‘ulotlar tizimi orqali amalga 43 oshiriladi. Lug‘at ishidagi asosiy jihat – bu faqat bolalarga yangi so‘zni tanishtirish emas, balki ularni faol nutqqa kiritishir. Bolalar bog‘chasidagi lug‘at ishi – bu bolalarning faol lug‘atini notanish yoki ular uchun qiyin bo‘lgan so‘zlar bilan reja asosida boyitib borishdan iboratdir. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati 1. D.R. Baba ye va “Nutq o‘stirish metodikasi”T.: Fan va texnalogiyalar 2009yil. O‘quv qo‘llanma. 2. D.R. Babayeva “Nutq o‘stirish nazariyasi va metodikasi” T.:TDPU 2016yil. O‘quv qo‘llanma 3. F.R.Qodirova Bolalar nutqini rivojlantirish nazariyasi va metodikasi ruhiy omillari. T.: “ISTIQLOL”, 2006y. O‘quv qo‘llanma. 4. F.R.Qodirova Bolalarni chet tilga o‘rgatish nazariyasi va metodikasi. T.: “ Sanostandart” 2009y. O‘quvqo‘llanma. 5. Shodieva Q. S. “O‘rta guruh bolalari nutqini o‘stirish“ o‘quv qo‘llanma T.: “O‘qituvchi” 1993 y. O‘quv qo‘llanma. 6. D.R. Babayeva “Nutq o‘stirish nazariyasi va metodikasi” T.:”Barkamol avlod” 2018 yil. Darslik 7. F.R.Qodirova «Nutq o‘stirish metodikasi» O`UM T.;2012y. Internetsaytlari: 1. www tdpu. uz 2. www pedagog. uz 3. www Ziyonet. uz 4. www edu. uz 5. www intranet. Ped 44 Ilovalar 45

Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida lug'at ishining vazifalari va mazmuni

Sotib olish