Kirish Roʻyxatdan oʻtish

Docx

  • Referatlar
  • Diplom ishlar
  • Boshqa
    • Slaydlar
    • Referatlar
    • Kurs ishlari
    • Diplom ishlar
    • Dissertatsiyalar
    • Dars ishlanmalar
    • Infografika
    • Kitoblar
    • Testlar

Dokument ma'lumotlari

Narxi 2000UZS
Hajmi 27.8KB
Xaridlar 0
Yuklab olingan sana 07 Noyabr 2026
Kengaytma docx
Bo'lim Referatlar
Fan Pedagogika

Sotuvchi

Bohodir Jalolov

Mikroorganizmlar tomonidan azot va boshqa mineral moddalarning o‘zlashtirilishi

Sotib olish
MAVZU:   MIKROORGANIZMLAR TOMONIDAN AZOT VA BOSHQA
MINERAL MODDALARNING O’ZLASHTIRILISHI
REJA:
1.  Amonifikasiya, aerob va anaerob ammonifikasiya
2.   Nitrifikasiya, nitrifikasiya sharoitida ishtirok etuvchi mikroorganizmlar
3.  Denitrifikasiya
4.   Azotofiksasiya,   tuganak   bakteriyalar,   tuproqda   erkin   yashovchi
azotofiksatorlar, sianobakterlar
5. Tabiatda fosfor aylanishi va uning ahamiyati.
6. Fosforli organik birikmalarning parchalanishi
7. Fosforli   anorganik   birikmalarning   parTabiatda   azot   aylanishi   va   uning
ahamiyati
8. Ammchalanishi
9. Oltingugurtning tabiatda aylanishi
10. Oltingugurtni mikroblar tomonidan o’zlashtirilishi.
                 Tarkibida azot bo’lgan organik moddalar ammonifikasiyasi.
     Yer yuzida hayotni saqlash uchun azot almashinishi muhim ahamiyatga ega.
Tabiatda   azot   zapaslari   juda   ko’p.   Har   yili   o’simliklar   1.5   milliard   tonnagacha
azotni sintezlaydi va o’simlik shuncha azotni talab etadi. Ana shu miqdordagi azot
butun yer yuzining 30 smli tuproq qamlamida joylashgan umum element zonasini
3-5  %   ni   tashkil  etadi.  Ammo  turli   tuproqlarda  azotning  mikdori   har  xil,  ayniqsa
gumusga boy qora tuproqli yerlarda azotning miqdori ko’p.
        Bundan tashqari atmosferadagi azot zapaslari yana ham kattadir. Xar gektar
tuproq ustunida 80 ming tonnaga yakin molekulyar azot bor.
          Umuman   azot   eng   asosiy   elementlardan   biri   bo’lib   qishloq   xo’jaligi
ekinlarining hosildorligini oshirishda muhim rol o’ynaydi. Ana shu atmosferadagi
molekulyar azotni hyech bir o’simlik to’g’ridan-to’g’ri o’zlashtira olmaydi. 
1) Aerob  ammonifikatorlar.  Bular   tabiatda   keng  tarqalgan   bo’lib,o’simlik  va
hayvon     tuproq   va   suv   xavzalarida   parchalanib   turadi.   Bularning   eng   muhim
vakillaridan   spora   hosil   qiluvchi   ovalsimon   bakteriyalardir.   Oqsillar
parchalanganda   suv,   karbonat   angdrid,   ammiak,   vodorod   sulfid   ajralib   chiqadi,
buning parchalanishi  asosan  mikroorganizmlar  ajratib chiqargan ferment  proteaza
ishtirokida parchalanadi.
2) Anaerob   parchalanish.   Oksillarning   anaerob   parchalanishida   ammiak,
aminlar,   CO
2   ,   organik   kislotalar,   merkaptanlar,   indol   va   smon   kulana   hidli   N
2 S
hosil   bo’ladi.   Anaerob   ammonifikatorlarga   spora   hosil   qiluvchi   tayoqchasimon
bakteriyalar kiradi.
3) Fakultativ   ammonifikatorlar.   Bularga   aerob   va   anaerob   sharoitda
yashaydigan     bakteriyalar   kiradi.   Bular   xilma-xil   ozik   moddalarda   yashab   ularni
parchalaydi. Tuproqda organik moddalarning parchalanishiga iqlim sharoiti, tuproq
namunasi va qullanilgan agrotexnika usullariga bog’liq bo’lib, shuning uchun turli
tezlikda boradi. 
                        Mochevinaning  parchalanishi.
Azotli birikmalardan yana biri mochevina va mochevaya va gippur kislota ham
ma’lum. Mochevina asosan  hayvon va odam  siydigini  tashkil  etadi. Mochevinani o’simliklar xam sintez qila oladi. Bir yilda yer yuzasida 30 mln.t. mochevina sintez
qilinadi   va   ana   shu   moddaning   46   %   bo’lib   u   ug’it   sifatida   ishlatiladi.   Ana   shu
mochevina   bir   gruppa   mikroorganizmlarn   yordamida   u   ishtirok   ferment   ureaza
yordamida   parchalanadi.   Mochevinani   parchalab   ammoniy   tuzlari   hosil   qilish
urobakteriyalar   uchun   muhim   ahamiyatga   ega,   chunki   ular   mochevinadan
uglerodni,   na   azot   manbai   sifatida   foydalana   olmaydi.   Ana   shu   mochevinani
parchalovchi bakteriyalarga urobakteriyalar  deyiladi.
                               Xitinning parchalanishi
Xitin   ham   hamma   vaqt   tuproqda   mavjud   bo’lib,   ular   xam   turli   xil
mikroorganizmlar   ishtirokida   parchalanadi.   Xitin   bu   azotli-polisaxarid-polimer
asetilglikozamin   bo’lib   bu   umurtqasiz   hayvonlarning   tashqi   tanasini   o’rab   turadi,
zamburug’larning hujayra po’stida, ya’ni aski va bazidiomedlarda mavjud bo’ladi.
Shu xitinli bor gruppa mikroorganizmlar o’zidan xitinaza fermenti ishlab chiqaradi
va ularni sirka kislota, amokoza va ammiakka parchalaydi. 
                                      Nitrifikasiya
Tuproqda   oqsillarning   chirishi   va   mochevinaning   parchalanishi   natijasida
hosil   bo’lgan   ammoniy   tuzlari   va   ammiak   nitratlariga   aylangandan   so’ng
o’simliklar   tomonidan   o’zlashtirilishi   mumkin.   Ammoniy   tuzlari   nitrifikasiya
prosessi   natijasida   o’simliklar   yaxshi   o’zlashtiradigan   nitrat   kislota   tuzlariga
aylantiradi.   Tabiatda   tarkibida   azot   bo’lgan   moddalarning   o’zgarishidagi   2   davr
ammiakning oksidlanib oldin nitrit keyin nitrat kislotaga aylanishidir. Bu prosessga
nitrifikasiya   deyiladi.   Umuman   tuproqda   organik   moddalarning   parchalanib
ammiakning hosil bo’lishi va u oksidlanib azot oksidlari va kislotasigacha borishi
juda tez bo’ladi. XIX asrning o’rtalarigacha, ya’ni L.Pasterning ishlari ochilguncha
bu   prosessni   yana   nitratlanish   prosessi   bu   nuqul   kimyoviy   jarayondan   iborat   deb
kelingan.   Ammiak   havo   kislorodi   bilan   oziqlanib   unda   tuproq   katalizator   rolini
uynaydi deb ko’rsatgan. Ammo L.Paster nitratlanish jarayoni bu mikroorganizmlar
ishtirokida   boradi   deb   ta’kidlaydi.   Lekin   bu   sohadagi   eksperimental   ishni   1879
yilda T.Shlezing va Myuns o’tkazdi. Ular iflos suvni uzun trubkadan ichi qum va
SaSO
3   dan   o’tkazib   filtrda   sekinlik   bilan   ammiak   yuqolganini   va   nitratlar   hosil bo’lganini   kuzatdi.   Shu   trubkali   idish   qizdirilganda   va   mikrobsizlantirilganda
ammiakning   oksidlanmaganligi   tekshirib   natijada   nitratlanish   prosessi   bu
mikroorganizmlar ishtirokida borishini isbotladilar. Ammo ularning sof kulturasini
ajartib   olib   ularning   biologiyasini   birinchi   bo’lib   o’rgangan   rus   olimi   1890-1892
yillarda   Vinogradskiy   hisoblanadi.   Vinogradskiy   nitrifikasiya   bakteriyalarni
o’rganishning yangi metodikasini  ishlab chiqadi. Bular odatdagi oziqali kulturada
o’smasdan organik moddalarga boy bo’lgan muhitda yaxshi o’sishini ko’rsatadi.
Nitrifikatorlar   –   xemolitotroflar   bo’lib   organik   moddalarga   juda   sezuvchan.
Bu mikroorganizmlar ana shu   kerakli mineral moddalarni sintezlash xususiyatiga
egadir. S.N.Vinogradskiy nitrifikasiya bakteriyalari 2 xil ekanligini va ammiakni 2
etap   bilan   oksidlanishini   tushuntiradi.   Bu   ikki   etapning   ta’sirida   qatnashuvchi
mikroorganizmlarning   ish   metabiozga   misol   bo’la   oladi.   Ya’ni   bir
mikroorganizmning rivojlanishida hosil  bo’lgan mahsulotlardan 2-chisi  baxramon
bo’layapti.   Hozir   nitrifikasiyaning   dehkonchilikdagi   ahamiyati   o’rganilganda   ana
shu ammiak oksidlanib oxiriga borib yerning hosildorligini oshirish aniqlanadi.
Denitrifikasiya
Tuproqda   nitrifikasiya   qiluvchi   makroorganizmlarga   qarshi   ishlatiladigan
yana   bir   guruh   mikroorganizmlar   borki   ular   yerda   nitrifikasiya     jarayonida
to’plangan   turlarni   parchalab   nitrit   va   erkin   N   2   ga   parchalab   havoga   chiqarib
yuboradi.
Shuning   uchun   ham   nitrit   va   nitratlarning   mikroorganizmlar   ta’sirida
qaytadan   parchalanishi   denitrifikasiya   deyiladi.   Denitrifikasiya   jarayonini   asosan
kislorodsiz sharoitda olib boradi. Kislorodli muhitda ular parchalanmaydi. 
Denitrifikasiya   bakteriyalari   nitratlarni   asosan   kislorod   bo’lmaganda
organik   moddalarni   oksidlashda   vodorod   oksidlari   sifatida   oladi.   Denitrifikasiya
qo’yidagi bosqichlarda o’tadi
1. faza 2  N N O
3  -  2 HNO
2   + O
2
2. faza 2 HNO
2  – oraliq birikma + O
2  
3. faza N
2   + N
2 O + O
2   – erkin azot Bular asosan 2 tomonlama xarakterga ega. 1. Yerning azotli o’g’itlarini havoga 
chiqarib, azotga kambag’allashtirsa, 2. Atmosfera azotini normallashtirib turadi
Havodagi azotni mikroorganizmlar tomonidan o’zlashtirilishi.
Havoda azotning miqdori 78 % ni tashkil  etadi, bu degan so’z 4/5 qismdir.
Havoning tarkibidagi azotning ko’pligiga qaramasdan uning ko’pchilik o’simliklar
hayvonlar   o’zlashtira   olmaydi.   Hayvonlar   va   odamlar   azotni   faqat   murakkab
polimerlar   shaklida   oladi.   Agar   yuqori   hosil   yetishtirish   uchun   o’simliklar   har
gektar   yerdan   100-120   kg   azot   solish   kerak   deb   hisoblanadigan   bo’lsa,
atmosferadagi azot bir tomonlama ishlatilganda ham yarim million yilga yetar edi.
gaz   olatidagi   azot   juda   ko’payib   ketganda   ham   o’simliklar   azotli   oziq   minimumi
bilan   ta’minlanmay   qolib   ekin   yaxshi   hosil   bermaydi.   Ana   shu   azot   balansini
havoda va tuproqda bir me’yorda tutib turishni va undan foydalanishni faqat ayrim
bir gruppa mikroorganizmlar  tomonidangina o’zlashtirilishi mumkin. Bular azotni
biologik yul bilan fiksasiya qiluvchilardir. Umuman fiksasiyalanuvchi azotning 75
%   mikroorganizmlar   tomonidan   amalga   oshirilib   ularning   asosan   qo’yidagilarni
amalga oshiradi.
1. Tuproqda erkin yashovchi azotofiksatorlar
2. Tuganak bakteriyalar
3. Ko’k yashil suv o’tlari
Fiksasiyalangan azotning qolgan qismini 25 % texnikaviy fiksasiya deyiladi.
Tuproqda erkin yashovchi azotofiksatorlar
Tuproqda   shunday   mikroorganizmlar   borki,  ular   tuproqda  yashab   havodagi
molekulyar azotni  o’zlashtirib bir qismini o’zlarini tanasini qurish uchun sarflaydi
va   qolgan   azotli   tuzlar   yerning   unumdorligini   oshirishda   muhim   rol   uynaydi.
Tuprokda   ana   shunday   azot   to’plovchi   mikroorganizmlar   borligini   birinchi   marta
1882   yilda   Jodson   (fransuz)   ochadi.   1885   yilda   boshqa   fransz   olimi   M.Bortlo
uning   ishlarini   tasdiqlaydi.   Ammo   1893   yili   tuproqdagi   erkin   yashovchi
azotofiksatorlarni   sof   kulturasini   rus   olimi   Vinogradskiy   ajratadi.   Hozirgi   vaqtda
shu   aniq   bo’ldiki,   molekulyar   azotni   o’zlashtiruvchi,   ya’ni   erkin   yashovchi
azotofiksatorlarning 30 dan oshiq turi mavjud. Fosforli birikmalarning mikroorganizmlar tomonidan tabiatda aylanishi.
Fosfor   o’simliklarning   oziqlanishida   azotdan   keyin   2-o’rinda   turadi.   U   asosan
tuproqda,   o’simlik   va   mikroorganizmlarda   anorganik   va   organik   birikma   tarzida
uchraydi.   Tuproqdagi   fosfor   2   xil   birikmalar   holida   uchraydi.   1.   Anorganik
moddalar – ya’ni  turli  xil  birikmalar  kalsiy fosfatlar CaHPO
4    , Ca (H
2 PO
4 )
2 , Ca
3
(RO
4 )
2
                                   Akatin,     oksianotit   va boshqalar, ana shu birikmalardan o’simliklar
RO
4  anionlari holida oladi.
1. Turli xil tuproqlarda fosfor  25 dan 85 % gacha organik moddalar tarkibiga
kiradi.   Organik   moddalar   tarkibida   fosfor   asosan   fitin,   nuklein   kislotalar,   DNK,
RNK, nukleotid va turli xil gumusli mahsulotlarning tarkibida uchraydi.
Tuproqda   fosforli   birikmalar   asosan   o’simlik   va   hayvon   qoldiqlari   orqali   hamda
turli   xil   kimyoviy   ug’itlar   tarzida   tushadi.   Bundan   tashqari   fosfor   yana   hujayra
vakuolasida ichki bufer, ya’ni anorganik modda orkofosfat holdida uchraydi. Ana
shu   katta   birikmali   fosforli   moddalar   o’simliklar   uchun   keraksiz   holatda   bo’lib,
o’zlashtira olmaydi. Uning o’zlashtirilishi uchun mikroorganizmlar ularni turli xil
fermentlar   ishlab   chiqarib   turli   xil   tezlikda   parchalaydi.   Organik   birikmalarning
tarkibidagi   fosforni   fitin   nuklein   kislotalar     glisirofosfatni   parchalovchi   maxsus
mikroorganizmlar   bo’lib,   ulardan   bakteriyalar   Pscudomokas,   Dacillus
mtscutericus, Bac. Megatherium.
Zamburug’lar – Pekiullium, Aspergillus va aktinomisetlarning ayrim turlari
va boshqa mikroorganizmlar kiradi.
Bundan tashqari achitqilar ham kiradi.
Avvalo   mikroorganizmlar   fosforli   birikmalarni   parchalab   o’zini   tanasi   ko’radi.
Mikroorganizmlar   organik   modda   tarkibida   fosforni   qo’yidagi   sxema   bo’yicha
parchalaydi
            Nukleoproteid  - nuklein  -  nuklein kislota -  nukleotidlar –  N
3 RO
4 .
Organik fosforning parchalanishi  natijasida fosfat kislota hosil bo’ladi. Bu kislota
tuproqdagi asoslar bilan   tez birikadi va qiyin eriydigan, ya’ni o’simlik o’zlashtira
olmaydigan birikmalarga aylanadi (kalsiy, magniy va temir tuzlari). Buning uchun ana shu fosforli tuzlarning erishi va aktiv holga o’tishi hamda
o’simliklar   yaxshi   o’zlashtira   olishi   lozim.   Fosfotlarning   tuproqda   erishi   yoki
boshqacha aytganda fosfat kislotasining chirib ketishi va kislota hosil bo’lishi bilan
birgalikda   bir   qancha   kimyoviy   reaksiyalarning   sodir   bo’lishi   bilan   birga   boradi.
Buning uchun asosiy o’rinni bir qancha mikroorganizmlar bajaradi.  ADABIYOTLAR
1.   M.Inog‘omova,   A.h.Vahobov.   Mikrobiologiya   va   virusologiya   asoslari.
Toshkent, “Universitet”, 2010, 203. 
2.  Mishustin E.N., Ems e v V.G. Mikrobiologiya. M. Kolos, 1987.
3.   Ag ol   V.I.,   Atabekov   I.G. ,   Tixonenko   T.I. ,   Kr o‘ lov   V.N.   Molekulyarnaya
biologiya virusov. M. Nauka, 1971.
Qo‘shimcha
4.     Bo y ko   A.L.   Ekologiya   virusov   rasteniy.   Uchebnoe   posobie   dlya   vuzov.
Kiev,1990.
5.Nizametdinova   YA.F.,     Mansurova   M.L.,       Muzaffarova     I.A.,
Kondratьeva   K.V.. Vahobov A.h. Mikrobiologiyadan amaliy mashg‘ulotlar.
Metodik qo‘llanma. Toshkent, ToshDU, 1992
8.  Gibbs A., Xarrison B. Osnov o‘  virusologii rasteniy. M.: Mir. 1978.
9.     Vahobov   A,h.   O‘simlik   viruslarini   aniqlashda   immunologiya   usullarini
qo‘llash (Uslubiy ko‘rsatma) ToshDU ,1991.

Mikroorganizmlar tomonidan azot va boshqa mineral moddalarning o‘zlashtirilishi

Sotib olish
  • O'xshash dokumentlar

  • Maktabgacha ta‘lim tashkilotida ovqatlanish ratsionini tashkil etish
  • Umumta‘lim maktablarida Imom Buxoriy hadislarini o‘rganishning ahamiyati
  • 2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
  • 1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
  • 1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi

Xaridni tasdiqlang

Ha Yo'q

© Copyright 2019-2026.

  • Balansdan chiqarish bo'yicha ko'rsatmalar
  • Biz bilan aloqa
  • Saytdan foydalanish yuriqnomasi
  • Fayl yuklash yuriqnomasi
  • Русский