Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 133.8KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Философия

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Milliy kino san’atida etnomadaniy qadriyatlarimizning namoyon bo‘lishi

Купить
1O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG‘BEK NOMIDAGI O‘ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI «IJTIMOIY FANLAR» FAKULTETI «MILLIY G’OYA VA HUQUQ» YO’NALISHI MILLIY G’OYA VA HUQUQ FANIDAN MUSTAQIL ISHI MAVZU: Milliy kino san’atida etnomadaniy qadriyatlarimizning namoyon bo‘lishi Bajardi: “______” guruh talabasi ___________________________ Qabul qildi: _________________ TOSHKENT – 2023 2MUNDARIJA KIRISH ....................................................................................................................................................................... I BOB. Kino san atiʼ ................................................................................................................................................ 1.1. Milliy kino san’ati ........................................................................................................................................... 1.2. O zbekistonda birinchi film ʻ ............................................................................................................................. II BOB. MILLIY KINO IJODKORLARINING TASHKILIY VA IJODIY ISHLARI ........................................ 1.3. Milliy kino ........................................................................................................................................................ 1.4. Etnomadaniyat va milliy g`oya ...................................................................................................................... XULOSA .................................................................................................................................................................. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR .................................................................................................................. 3KIRISH Mavzuning dolzarbligi. San'atning yangi turi bo'lgan kinoning vujudga kelishi va rivojlanishi fan, texnika taraqqiyoti hamda ungacha bo'lgan san'at turlarining erishgan yutuklari bilan bog'liqdir. Kinoning paydo bo'lishiga bir qator kashfiyotlar ham sabab bo'ldi. XIX asrning oxirlarida odamlar turmushiga elektr quvvati kirib keldi, kimyo fani rivojlandi, u fotografiya (surat olish)ning paydo bo'lishiga, keyinroq esa plyonkani ixtiro qilishda (1887 yil) katta rol o'ynaydi. Bo'lajak kino uchun J. Plato ixtiro etgan harakatlanuvchi rasmlarga ega bo'lgan apparat, Edisonning harakatni plyonkaga uzatuvchi apparati muhim ahamiyat kasb etdi. Ayni vaqtda proyeksion apparatni ham yaratish yuzasidan tajribalar olib borildi. Bir qancha mamlakatlarda (AQSH, Germaniya, Fransiya, Rossiyada) kinoni kashf etish yuzasidan aniq maqsadga qaratilgan izlanishlar olib borildi va asosiy texnikaviy kashfiyotlar qilindi: suratga oluvchi va ko'rsatuvchi (syomka va proyeksion) apparatlar yaratildi, maxsus kinoplyonka ishlab chiqildi. Xuddi mana shu narsalardan ixtirochi aka-uka L. va O. Lyumyerlar (1895 yil 28 dekabr) Parijda "Poyezdning kelishi", "Jiqqa ho'l sug'oruvchi", "Bolani ovqatlantirish" nomli dastlabki filmlarni suratga olish va namoyish qilish uchun foydalandilar. Ushbu kun kino san'atining vujudga kelish kuni hisoblanadi. Kinoning san'at turi sifatida shakllanishida an'anaviy san'atlar ham sezilarli ta'sir ko'rsatdi. Qadim zamonlarda jahon xalqlari qoyalarga chizib qoldirgan rasmlar, miniaturalar, XVIII va X1Xasrlarda esa grafikaning rivojlanishi, rangtasvir va nihoyat, fotografiyaning paydo bo'lishi — bularning hammasi makon va vaqt, harakat va vaqtni birlashtirish yo'llarini izlash bilan to'liq bo'ldi. 4I BOB. Kino san atiʼ 1.1. Milliy kino san’ati Kino san ati – kinematografiya ning texnik vositalar asosida shakllangan badiiy ʼ ijod turi; ekran san atining muhim tarkibiy qismi; real borliqni aynan yoki badiiy- ʼ hujjatli obrazlar, multiplikatsiya vositalari yordamida suratga olish; kinofilmlarning omma orasida keng tarqalishi uchun xizmat qiladigan televideniye, videokasseta va videodisklarni ham o z ichiga oladi. Kino san ati kinematograf bilan bir vaqtda paydo ʻ ʼ bo ldi. Kinematograf esa fan va texnika taraqqiyoti bilan bog liq holda yuzaga keldi ʻ ʻ va asta-sekin zamonaviy iqtisod, san at va madaniyatning eng zarur sohasiga aylandi. ʼ Kino 1895-yil 28 dekabrda Parijda (ixtirochilar aka-uka O. va L. Lyumyerlar) yuzaga kelgan. Uning yuzaga kelishi, o z navbatida, insoniyatning badiiy madaniyati ʻ tarixida obyektiv qonuniyat bosqichi bo ldi. K. yeda adabiyot, teatr, tasviriy san at va ʻ ʼ musiqa tajribalari, uning estetik jihatlari uyg unlashtirilib, o ziga singdirilgan holda ʻ ʻ voqelik o ziga xos ifoda vositalarida fotog rafik tasvir orqali ko rsatiladi. Kino ʻ ʻ ʻ san atining ommani ijtimoiy-siyosiy va madaniy jihatdan tarbiyalashda, kishilar ongi, ʼ fikr va qarashlari, estetik did va histuyg ulari, umuman, ma naviy dunyosining ʻ ʼ shakllanishida g oyaviy-badiiy ta siri kuchlidir. Kino san atining qaror topishida ʻ ʼ ʼ amerika kinorejissyori D. Griffitnit xizmatlari katta. Birinchi bo lib, u yirik plan, ʻ parallel montaj, kengaytirilgan panorama kabi ifodali vositalarni qo llagan. ʻ Shuningdek, S. Eyzenshteyn, Ch. Chaplin, E. Shtrogeym, K.Dreyer, K. Vidor, R. Kler qabilar ham jahon kinosi rivojiga munosib hissa qo shdilar. ʻ 20-asrning 1-yarmida Kino san atining janr tizimidan ko proq komediya ʼ ʻ harakteridagi sarguzasht hamda qo rqinchli filmlar o rin oldi. 20-yillardan kinoda ʻ ʻ turli uslubiy izlanishlar bo ldi. Mas, „ekspressionizm“, „poetik kino“, „maxfiy kino“ ʻ harakati, „ochiq kino“ va boshqa Keyinroq turli mavzular qatori kinohikoyalarga alohida e tibor berildi. Ko proq ʼ ʻ ma lum bir tarixni hikoya qiluvchi filmlar ko paydi. Urushdan keyingi yillar ʼ ʻ rivojlangan mamlakatlarning ilg or kinematografchilari ishlagan filmlar, ayniqsa, ʻ italiya neorealizmi ekran san atining asosini tashkil etdi. 50-yillarning oxirlari Kino ʼ 5san atida kino va televideniyening o zaro bir-biriga ta siri, bir necha soat davomʼ ʻ ʼ etadigan filmlar ishlash kabi muhim o zgarishlar yuz berdi. Ayni bir vaqtda Kino ʻ san ati bilan bog liq teleekran ijodi paydo bo ldi va rivoj topdi. ʼ ʻ ʻ Osiyo, Afrika, Lotin Amerikasi kabi ko pgina mamlakatlarda yangi ʻ kinematografiyaning paydo bo lishi, bir qator g arb davlatlarida o ziga xos ʻ ʻ ʻ kinematografik maktablarning rivojlanishi kino mahsulotlarining xilma-xilligini ta minladi. Kino san ati janr va uslub jihatdan boyidi. Ekran ijodida polifoniyaning ʼ ʼ turli shakllari qo llanila boshladi. ʻ Rivojlangan mamlakatlarda eski janrlarning o ziga xos qayta uyg onish davri ʻ ʻ boshlandi. Birinchi navbatda, melodrama hamda kinematografik bayonda an anaviy ʼ shakllarning jonlanishi ko zga tashlandi. Ayni vaqtda yangi televizion tizim (kabelli ʻ televideniye), yer yo ldoshi orqali o zatiladigan ko rsatuvlar, videomagnitofon, ʻ ʻ ʻ videokasseta, videodisklarning keng tarqalishi natijasida Kino san atining rivojlanishi ʼ murakkablashdi. Kino san ati asarlari yozuvchi-dramaturg, rej., aktyor, operator, rassom, ʼ kompozitor kabi ijodiy xodimlardan iborat jamoa mahsulidir. Kinoda rej. yetakchi rol o ynaydi. Film yaratish 2 tomonni – ijod va ishlab chiqarishni o z ichiga oladi. Kino ʻ ʻ ishlab chiqarishning markazi – kinostudiya. Tayyor filmlar kinoprokat orqali tarqatiladi va ular kinoteatr, televideniyeda ko rsatiladi. Ekran san atining o ziga xos ʻ ʼ ʻ ifoda vositalari bor: umumiy, o rta va yirik planda suratga olish, turli rakurslarda ʻ kameralar harakati, epizod va kadrlar montajining turli shakllari va boshqa Kino san atining 4 asosiy turi mavjud: badiiy film, ilmiy-ommaviy kino, hujjatli kino va ʼ multiplikatsion kino. Shulardan badiiy film Kino san atining asosiy turlaridan bo lib, ʼ ʻ maxsus yozilgan ssenariy yoki qayta ishlangan badiiy adabiyot (hujjatli yoki badiiy proza, teatr dramaturgiyasi va boshqalar) asosida ijodning ijroviy vositalari yordamida real yoki to qima voqealarning bayon etilishi; ilmiy-ommaviy kino ʻ tomoshabinlarni tabiat va jamiyat hayoti, ilmiy kashfiyot va ixtirolar bilan tanishtiradi. Kino san atining yana bir muqim turi – multiplikatsion kino. Eng keng ʼ tarqalgan shakllari rasmli va qo g irchokli filmlardir. Rassom chizgan rasmlar yoki ʻ ʻ 6maketlar, shuningdek, qo g irchoqlar harakatlantirilib kinotasmaga tushiriladi.ʻ ʻ Hujjatli kino – bo lgan voqea va harakatlarni tasmaga tushiradi. Kino san atining ʻ ʼ komediya, tarixiy, dramatik va sarguzasht filmlar kabi janrlari mavjud. 1.2. O zbekistonda birinchi film ʻ O zbekistonda birinchi film 1897-yil „Eski jo va“ maydonida ko rsatilgan. ʻ ʻ ʻ 1908-yildan Toshkent, Samarqand, Qo qon va boshqa shaharlarda chet el filmlari ʻ namoyish etilgan. O rta Osiyoda ko rsatilgan kinolentalar, asosan, Amerika, ʻ ʻ Fransiyaning Sharq ekzotikasi tasvirlangan filmlaridan iborat bo lgan. O zbek milliy ʻ ʻ Kino san ati 20-asrning 20-yillarida vujudga keldi. Birinchi o zbek kinooperatori ʼ ʻ Xudoybergan Devonov o zining ilk hujjatli-xronikal filmlarida o zbek xalqining ʻ ʻ hayotini, urf-odatlarini, Xorazm manzaralarini aks ettirishga intilgan. 1924-yil rus-buxoro shirkati „Buxkino“, 1925-yil Toshkentda „Sharq yuldo zi“ ʻ (1936-yildan „O zbekfilm“) kinofabrikasining tashkil bo lishi o zbek Kino san ati ʻ ʻ ʻ ʼ rivojini boshlab berdi. Lekin milliy kadrlarning yetishmasligi natijasida studiyani tashkil etishga urinish va „Buxkino“ shirkati qoshida muntazam suratga olishni tashkillashtirish muvaffaqiyatsiz bo ldi. Toshkent studiyasiga hali kino sohasida ʻ yaxshi tanilmagan rus kino arboblarining kelishi, ularning kasbiy saviyasining pastligi haqiqiy milliy mazmundagi kinolar yaratishga yo l qo ymasdi. Ular yaratgan ʻ ʻ filmlar faqat ekzotik va tashviqiy harakterda bo lib, o zbeklar hayoti bo zib ʻ ʻ ʻ ko rsatilardi, o zbek ayollari rolini rus aktrisalari o ynashi natijasida qahramonning ʻ ʻ ʻ ichki dunyosi, uning psixologik kechinmalari ochib berilmasdi [mas, „O lim ʻ minorasi“ (rej. V. Viskovskiy), „Musulmon qiz“ (D. Bassaligo), „Ikkinchi xotin“ (M. Doronin) va boshqa]. Kino ishlashda milliy proza va dramaturgiyadan foydalanishdan bosh tortish, o zbek hayotini bilmaydigan rus mutaxassislarning ʻ o zlari yozgan ssenariylari asosida film yaratishi milliy kino uchun juda katta ʻ yo qotish bo ldi, o zoq yillargacha o z shakl-shamoyiliga ega bo lolmadi, uning ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ „o zbek milliy kinosi“ sifatida shakllanishiga o tib bo lmas to siq bo ldi. ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ Ovozsiz filmlarda berilgan mazmun tomoshabinga ko proq Yevropa ʻ mutaxassislari nuqtai nazarini ifodaladi, chunki milliy an analarni bilishdan yiroq ʼ 7mualliflarning asarlari shu ruxda yaratilgan edi. 20-yillar yaratilgan „Soyabon arava“ (O. Frelix), „Ravot qashqirlari“ (K. Gertel), „Makrli changal“ (V. Kozlov), „Chodira“ (M. Averbax) kabi filmlar shular jumlasidan. Ovozli kinoning yuzaga kelishi o zbek Kino san atining ham badiiy qiymatiniʻ ʼ oshirdi. Birinchi o zbek ovozli filmi „Qasam“ (1937, rej. A. Usolsev-Graf)da milliy ʻ aktyorlik madaniyati, o zbek hayoti va psixologiyasi mufassal aks etdi, ijtimoiy ʻ qarama-qarshiliklar asosiga qurilgan dramaturgiya namoyon bo ldi. Chunki barcha ʻ bosh rollarni o zbek aktyorlari o ynagan edi. Lekin baribir asar ovozsiz kino ʻ ʻ davridagi eski kino madaniyati qoldig utridan xoli bo lolmagani sababli o tmish va ʻ ʻ ʻ bugungi kun o rtasida arosatda bo lib qoldi. Shu sababli, o sha davrda yaratilgan ʻ ʻ ʻ Gro ziya, Ozarbayjon filmlari kabi eng yaxshi filmlar darajasiga ko tarila olmadi. ʻ ʻ O zbek kinosining muboshiri bo lgan „Nasriddin Buxoroda“ (1943, rej. Ya. ʻ ʻ Protazanov) filmi xalq mavzusining haqiqiy imkoniyatlarini ochib berdi, tasviriy vositalar qatorini qanday chiroyli va ifodali qurish mumkinligini ko rsatdi, yuqori ʻ darajadagi ijro uslubini o rgatdi. „Tohir va Zuhra“ (1945, rej. N. G aniyev) filmi xalq ʻ ʻ ertaklari asosida yaratiladigan filmlar chegarasini „bo zib“ o tgan holda tarixiy ʻ ʻ filmlar yaratishga asos soldi, milliy ruhdagi ifodali o yin imkoniyatlarining naqadar ʻ kengligini his etishga imkon berdi. Keyinroq yaratilgan „Alisher Navoiy“ (1947, rej. K. Yormatov) filmining yaratilishiga „Tohir va Zuxra“ kinosi muhim poydevor bo lib ʻ xizmat qildi. Shuningdek, „Boy ila xizmatchi“, „Qutlug qon“ (1953, 1957, rej. L. ʻ Fayziyev), „Shohi so zana“ (1954, A. Beknazarov) kabi badiiy asarlar ʻ ekranlashtirildi. O zbek kinosida yoshlarda zamon talablariga yangicha qarash shakllandi, eski ʻ qolip va taxminlardan o zoqlashdilar, dunyoga shoirona nazar tashlash imkoniyatlari ʻ namoyon bo ldi. Shu bilan birga hayot faqat sevish, xursandchilik qilish, ʻ qahvaxonalarda raqsga tushish, chiroyli kiyinishdan iborat deb bilgan shaharlik yigit va qizlar uchun tarbiyaviy ahamiyatga ega bo lgan filmlar ham o zbek ekran ʻ ʻ san atiga yangi bir sahifa bo lib kirib keldi. Bu, ayniqsa, rej. E. Eshmuhamedov ʼ ʻ ijodida ["Nafosat" (1966), „Sevishganlar“ (1969) va boshqa] yaqqol ko zga tashlandi. ʻ 8„Maftuningman“ (1958, Y. A zamov), „Mahallada duv-duv ran“, „Sen yetimʼ emassan“, „Qalbingda quyosh“, „Toshkent – non shahri“ (1960, 1962, 1966, 1967, rej. Sh. Abbo-sov), „Sinchalak“, „Ulug bek yuldo zi“, „Natashaxonim“ (1961, 1965, ʻ ʻ 1966, rej. L. Fayziyev), „O tgan kunlar“ (1969, rej. Y. A zamov)va boshqa filmlar ʻ ʼ shular jumlasidan. 9II BOB. MILLIY KINO IJODKORLARINING TASHKILIY VA IJODIY ISHLARI 1.3. Milliy kino Milliy kino ijodkorlarining tashkiliy va ijodiy ishlar, to plangan tajribalarniʻ yangicha ko z bilan ko rib chiqishi, ekran san atiga talabchanlikni oshirishi natijasi ʻ ʻ ʼ o laroq tarixiy-inqilobiy filmlar („Qora konsulning halokati“, rej. K. Yormatov; ʻ „Yettinchi o q“, A. Hamroyev va boshqalar) bilan bir qatorda zamonaviy mavzuda ʻ ham bir qancha filmlar ishlandi: „Shiddat“ (rej. U. Nazarov), „Yoz yomg iri“ (A. ʻ Qobulov), „Falokat oyoq ostida“ (3. So-bitov), „Sevgi fojiasi“ (Sh. Abbosov), „Alangali so qmoqlar“ (Y. A zamov), „Seni kutamiz, yigit“ (R. Botirov), „Achchiq ʻ ʼ danak“, „O zganing baxti“ (Q. Kamolova), „Inson qushlar ortidan boradi“ (A. ʻ Hamroyev, Dehli xalqaro kinofestivalida „Kumush tovus“ mukofotini olgan, 1976), „Chinor ostidagi duel“ (M. Abzalov) va boshqa Shuningdek, buyuk allomalar hayoti haqida so zlovchi „Nodirabegim“ (rej. K. Yormatov), „Abu Rayhon Beruniy“, ʻ „Olovli yo llar“ (Sh. Abbosov) hamda „Zulmatni tark etib…“ (Y. A zamov), „Shum ʻ ʼ bola“ (D. Salimov) va boshqa O zbek kinosi izlanishlarni kengaytirishga, jamiyatda sodir bo layotgan ijtimoiy ʻ ʻ jarayonlarni yanada chuqur va yorqin ifodalovchi kinolentalar yaratishga intildi. Ekran son va sifat jihatdan yana bir pog ona ko tarildi, janrlar esa shakl va mazmun ʻ ʻ jihatdan kuchaydi, ularning xilma-xilligi oshdi, qolipga tushib qolgan odatiy mazmunlardan qochish sezildi. „Alibobo va qirq qaroqchi“ (rej. L. Fayziyev, U. Mehra), „Mana o sha yigit ʻ qaytib keldi“ (R. Botirov), „Oltin junli qo y terisi“, „Uygonish“ (L. Fayziyev), ʻ „Bo ysunmas“ (A. Qobulov), „Qiyomat qarz“ (U. Nazarov), „Dahoning yoshligi“, ʻ „Karaxtlik“ (E. Eshmuhamedov), "Parol „Regina“ mehmonxonasi" (Y. A zamov), ʼ „Armon“, „Suyunchi“, „Kelinlar qo zg oloni“, „Maysaraning ishi“ (M. Abzalov), ʻ ʻ „Orzular og ushida“ (F. Zaynutdinov) va boshqa filmlar estetik sifatini ustunligi va ʻ yangi-yangi shakllari bilan ajralib turadi. 10Keyingi 10 yillikda milliy Kino san ati rivojida keskin burilish davri bo ldi.ʼ ʻ Qiziqarli filmlar yaratgan M. Abzalov, 3. Musoqov, Yu. Sobitov kabi rej. larning filmlari zamon muammolari, yoshlar hayotining eng og riq jabhalariga qaratildi, ʻ uslublar xilma-xilligi ta minlandi. ʼ „Tongga qadar“ (Yu. Azimov), „Ajdodlar ovozi“ (F. Shermuhamedov), „Ketma“ (J. Ishoqov, R. Sa dullayev), „Sevgi qurbonlari“ (A. Ismoilov) kabi filmlar ʼ e tiborga molikdir. 1996-yil milliy kino uchun yangi muhim sana nuqtasi bo ldi. ʼ ʻ Vazirlar Mahkamasining 1996-yil 12-iyul 247-qaroriga asosan, „O zbekkino“ davlat ʻ aksionerlik kompaniyasi tashkil bo ldi. Farmon o zbek kinosini yangi izlanishlar, ʻ ʻ zamon bilan hamnafas bo lish vazifalariga undadi, tomoshabinni jalb qila bilish ʻ yo llarini topishga, o z-o zini pul bilan ta minlash, yangi texnik jihozlar bilan ʻ ʻ ʻ ʼ qurollanishga majbur etdi. Farmon natijasi o laroq, „Kenja qiz“ (R. Kubayeva), ʻ „Atrof oppoq qor bilan qoplangan“ (Q. Kamolova), „Yuldo zimni ber osmon“ (F. ʻ Davletshin), „Buyuk sohibqiron“ (I. Ergashev, B. Sodiqov), „Otamdan qolgan dalalar“ (Sh. Abbosov), „Marg iyona“ (H. Fayziyev), „O tgan kunlar“ (M. Abzalov, ʻ ʻ H. Fayziyev), „Piyoda“ (R. Malikov), „Yaratganga shukur“ (Z. Musoqov), „Sevgi“ (I. Ergashev), „Yolg iz yodgorim“ (S. Nazarmuhamedov), „Tilsimoy – g aroyib ʻ ʻ qizaloq“ (M. Boymuhamedov) kabi yangicha talqindagi filmlar yuzaga keldi. Hozirgi kunda kinoning ijtimoiy nufo zi oshdi, mavzu doirasi kengaydi, ʻ mahalliy yozuvchilar asarlarining ko payishi ko zga tashlanadi. Folklor, tarixiy, ʻ ʻ zamonaviy va falsafiy mavzular qayta ishlab chiqildi. „Ayollar saltanati“ (Yu. Roziqov), „Chayongul“ (S. Nazarmuhamedov), „Parimomo“ (M. Rajabov), „Oyijon“ (Z. Musoqov) va boshqa keyingi yillarning eng yaxshi filmlaridir. Badiiy kinoni jaxrnga tanitgan, o zbek kinosining asoschisi Nabi Faniyev, xalq ʻ artisti Komil Yormatovlar ijodi o zbek kinosi tarixining yorqin sahifalari bo lib ʻ ʻ qoladi. Shuningdek, Y. A zamov, Sh. Abbosov, L. Fayziyev, 3. Sobitov, R. Botirov, ʼ A. Hamroyev, A. Qobulov, Q. Kamolova, 3. Musoqov, I. Ergashev, H. Fayziyev kabi rej. va H. Fayziyev, A. Pann, M. Krasnyanskiy, A. Mukarramov, M. Penson, D. Fatxullin, A. Ismoilov, L. Travitskiy, D. Abdullayev singari operatorlarning milliy 11kinoning kamol topishida va jahon kino san ati katoridan o rin olishida xizmatlariʼ ʻ beqiyosdir. O . Alixo jayev, Sh. Ergashev, R. Sa dullayev, M. Rajabov, T. Shokirova, R. ʻ ʻ ʼ Adashev, D. Qambarova, B. Zokirov, D. Egamberdiyeva va boshqa eng yaxshi kino aktyorlardir. O zbekistonda „O zbekfilm“dan tashqari „Vatan“, „Imon“, „Inson“, „Yog du“, ʻ ʻ ʻ „Dostonfilm“, „Samarqandfilm“, „Shod“, „Yuldo z“ singari kinostudiyalar ishlab ʻ turibdi (2002). O zbek hujjatli kinosi, asosan, 30-yillardan boshlangan. F. Nazarov, N. Gasilov, ʻ V. Timkovskiy, K. Alikayev, M. Kovnat, N. G aniyev, Y. A zamov kabilar hujjatli ʻ ʼ kinoning dastlabki yillarida ko tarinki ruh bilan ishladilar va ma lum ʻ ʼ muvaffaqiyatlarga erishdilar. „Ishlab chiqarishda jismoniy tarbiya“ (rej. Y. A zamov), „Ajoyib ish“ (N. G aniyev), M. Qayumov suratga olgan „O zbek ʼ ʻ ʻ paxtakorlarining g alabasi“, „O zbek xalqining bayrami“ (Sh. Zohidov, O.Tursunov ʻ ʻ bilan hamkorlikda), „Katta Farg ona kanali“, „Kuchli oqim“ filmlari yuqori ʻ baholandi. Ayniqsa, „Toshkent to qimachilar kombinata“ (1938) filmi Nyu-Yorkda ʻ o tkazilgan jahon ko rgazmasida Oltin medalga sazovor bo ldi. ʻ ʻ ʻ Urush yillari „Frontdagi do stlarga“ (rej. K. Yormatov), „Frontga sovg a“ (S. ʻ ʻ Muhamedov, Y. A zamov), „5 respublika konserti“ (A. Speshnev, Z. Sobitov) kabi ʼ badiiy-hujjatli filmlar ishlandi. Urushdan keyin hujjatli kino ijodkorlari g ayrat va shijoat bilan oldinga yangi ʻ qadam tashlash bilan ijodini boshladi. „To rt darvozali shahar“, „O zbekistonimizga ʻ ʻ keling“, „Insoniyatning besh qo li“, „Farhod chiroqlari“ (hammasining rej. i M. ʻ Qayumov), „Sovet O zbekistoni“ (K. Yormatov) singari kinoyilnomalarning yorqin ʻ va hayotiy kinotasmalari yaratildi. Keyinchalik yaratilgan hujjatli filmlarda O zbekistonda qurilayotgan zavod va ʻ fabrikalar, GESlar, qo riq yerlarning o zlashtirilishi, fan va san at fidoyilari hayoti va ʻ ʻ ʼ ijodi, sanoat yutuqlari, yirik xalqaro musobaqalar o z aksini topdi: „Bahordan ʻ 12bahorgacha“, „13 qaldirg och“, „Zilzila“ (M. Qayumov), „O qituvchi“ (N.ʻ ʻ Ataullayeva), „O zbekiston gazi va kimyosi“ (N. Rahimboyev), „Moviy olov ʻ kishilari“ (R. Grigoryev), „Yo lda va ona yurtda“, „Ashurov voqeasi“, „Ochiq ʻ aytganda“, „Izlanish davom etmokda“ (hammasining rej.i T. Nodirov) va boshqa shular jumlasidan. M. Qayumovning ko p yillik ijodi o zbek hujjatli kinosi tarixida alohida bir ʻ ʻ sahifa bo lib qoladi. U bilan yonma-yon ijod qilgan Sh. Zohirov, T. Nodirov, A. ʻ Saidov, O. Tursunov, N. Ataullayeva, P.Rasulov, M.Arabov, A.Yoqubov, N.Rahimboyevlarning ham hujjatli kino ravnaqida xizmatlari katta. So nggi yillarda o zbek hujjatli kinosi o zini ancha o nglab oldi, mavzular ʻ ʻ ʻ ʻ doirasi kengaydi, hayot bilan hamnafas filmlar yaratildi. Katta avlod o rnini yangi ʻ yosh rej., operator, ssenariychi va boshqa mutaxassislar egalladi. Multiplikatsion kino O zbekistonda 60-yillardan boshlandi. Respublikada ʻ birinchi qo g irchoq film ijodkori Yu. Petrov bo ldi. „6x6 kvadratida“ nomli birinchi ʻ ʻ ʻ filmni (Damir Salimov bilan hamkorlikda) yaratdi. Keyinchalik yaratilgan „Sehrli sandiq“ (Damir Salimov), „Rahim va qo ng iz“ (Q. Kamolova), „Qishki ertak“ (3. ʻ ʻ Royzman), „Shahar qurbaqalari“ (A. Akbarxo jayev), „Sehrli samovar“ (M. ʻ Maxmudov), „Olma haqida ertak“ (N. To laxo jayev) kabi multfilmlarda turli ʻ ʻ mavzular yoritildi. Keyingi o n yillikda turli janrlarda yaratilgan multiplikatsion filmlar keyingi ʻ davr rivojini ta minladi. „Bahrom va Dilerom“, „Qoziq“ (rej. M. Mahmudov), „Yangi ʼ ko hna ertak“ (S. Murodxo jayeva), „Daladagi chechaklar“ (N. To laxo jayev), ʻ ʻ ʻ ʻ „Yanchar quyon“ (D. Vlasov), „Yangi shoxcha va ba-hor yomg iri haqida“ (S. Silka) ʻ va boshqa shular jumlasidan. Yana q. [[Multiplikatsion kino. „O zbekfilm“da ko p yillardan buyon jahonning eng yaxshi filmlarini o zbek ʻ ʻ ʻ tiliga tarjima qilib, o zbek tomoshabiniga yetkazuvchi dublyaj guruhi xizmat qilib ʻ kelmokda. Bu sohaning asoschilari va faol ishtirokchilaridan Q. Mirmuhamedov, M. 13G aniyev, S. Saidov, B. Haydarov, S. Iskandarov, J. Obidov, V. Kutyukov, A.ʻ Sharapovlarni ko rsatish mumkin. ʻ Kino san ati masalalari bilan San atshunoslik ilmiy tadqiqot instituti ʼ ʼ shug ullanadi. Kino ijodkorlari N. G aniyev nomidagi kinotexnikum va Toshkent ʻ ʻ San at intida tayyorlanadi. O zbekiston kino arboblari birlashmasi (1962—96- ʼ ʻ yillarda O zbekiston kinematografchilar uyushmasi), 1966-yildan Kinochilar uyi, ʻ 1972-yildan Kino san ati muzeyi ishlab turibdi. ʼ 141.4. Etnomadaniyat va milliy g`oya Milliy istiqlol g’oyasi: asosiy tushuncha va tamoyillar nomi bilan kiritilgan o’quv fani mustaqilligimizni g’oyaviy – nazariy va ilmiy- amaliy ifodasi bo’ldi. Bu g’oya dunyo hamjamiyatidan munosib o’rin egallab borayotgan mamlakatimiz xalqining mustaqillik yillarida orttirgan tajribalari, bosib o’tgan murakkab va jonli yo’li, milliy tafakkuri va ma’naviyatimizdagi yuksalishlarning mantiqiy natijasi, xalq irodasining mujassam ifodasi sifatida shakllandi. Milliy istiqlol g’oyasi va mafkurasi O’zbekiston xalqining ezgu g’oya - Ozod va obod Vatan, erkin va farovon hayot barpo etish yo’lidagi asriy orzu-intilishlari, ulug’ maqsad-muddaolarini o’zida aks ettiradi. Bu g’oya xalqni –xalq, millatni-millat etadigan, uning shonli yo’li, sha’ni- sharafi, or-nomusi, ishonch-e’tiqodini ifodalaydigan g’oyalar tizimidan iborat bo’lib, jamiyatimizni o’ziga xos taraqqiyot yo’li, turmush tarzi, tub manfaatlarini ifodalaydi, ularni amalga oshirishga xizmat qiladi. Shu nuqtai nazardan, aytish zarurki, milliy g’oya, uning asosiy tamoyillari Prezident Islom Karimov tomonidan asoslab berilgan vazifani-yurtimizda ozod va obod Vatan, erkin va farovon hayot barpo etishga xizmat qiladi gan yaxlit va izchil ta’limotni yoshlarimiz qalbi va ongicha singdirish vazifasini bajaradi. Bu fan milliy istiqlol g’oyasining asosiy tushuncha va tamoyillari, tarixiy negizlari, ilmiy, falsafiy, dunyoviy ildizlari, o’ziga xos nomoyon bo’lish xususiyatlari va qonuniyatlari to’g’risida bilim beradi. Mamlakatimizni mustaqillik yo’lidan rivojlantirish xususidagi asosiy nazariy va amaliy xulosalar Prezidentimizning asarlarida o’zining teran ifodasini topgan. Ularda jamiyatimizning pirovard maqsadlariga yetish yo’llarini aniq ifodalaydigan yaxlit ta’limot-milliy istiqlol g’oyasini mohiyati mazmuni, tushunchasi va tamoyillari, o’ziga xos xususiyatlari ilmiy-nazariy jihatdan isbotlab berilgan. Prezidentimiz asarlarini o’rganish yurtimizda barpo etilayotgan jamiyatning ijtimoiy – ma’naviy poydevorini mustahkamlash, g’oyaviy bo’shliq paydo bo’lishiga yo’l qo’ymaslik, yot mafkuralar tojovuziga qarshi tura oladigan har tomonlama barkamol insonlarni voyaga yetkazish zaruriyati milliy istiqlol g’oyasini taqozo yetganligini yaqqol ko’rsatadi.1 15Xalqimizni buyuk kelajak va ulug’vor maqsadlari sari birlashtirish, har bir fuqaroning yagona Vatan baxt-saodati va ravnaqi uchun doimo ma’suliyat sezib yashashiga, ajdodlarimizning bebaho merosi, milliy qadriyat va an’analarimizga munosib bo’lishga erishish, yuksak fazilatli va komil insonlarni tarbiyalash, ularni bunyodkorlik ishlariga da’vat qilish, shu muqaddas tuproq uchun fidoyilikni hayot mezoniga aylantirish-milliy istiqlol g’oyasining asosiy maqsadidir. Milliy istiqlol g’oyasini yaratishi mustaqqilligimizning mustahkamlashning obyektiv zaruriyati va ehtiyoji tarzida yaratildi. Bu g’oya mamlakatimizdagi barcha elatlar, millatlarning, ijtimoiy-siyosiy tashkilotlar, siyosiy partiyalar va uyushmalarning, tadbirkorlar, yoshlar, faxriylar, ayollar ehtiyoj va manfaatlarini o’zida uyushtiradi, aks ettiradi. Milliy istiqlol g’oyasining tarixiy va nazariy tahlili shuni ko’rsatadiki, unda g’oya va mafkura tushunchalari, ularning xalqlar va davlatlar tarixiga ta’siri, globallashuv jarayonlari shiddat bilan kechayotgan hozirgi sharoitda g’oya va mafkuraning o’rni kabi dolzzarb muammolarni terang anglashga yordam beradi. Prezidentimiz o’zining qator asarlari, nutq va maqolalarida milliy istiqlol g’oyasida ifodalanadigan ulkan bunyodkorlik, kelajak sari og’ishmay olg’a borish, xalqimizni mustaqillik tomon dadil qadamlar borishi to’g’risidagi g’oyalar muntazam ta’kidlab boriladi. Xalqimiz siyosiy mustaqillik va ozodlikli qo’lga kiritishi natijasida o’z taqdirining chinakam egasi, o’z taqdirining ijodkori, o’ziga xos milliy madaniyatning sohibiga aylandi. Ma’naviyatga yangicha munosabat davlat miqyosida rivojlantirila boshlandi. “Har bir avlod el-yurtining tarixini va obro’yni o’zining farzandlik muhabbati va e’tiqodi, sadoqati va bunyodkorligi, matonati va mardligi bilan barpo etadi”1, degan tamoyilni oldinga suradi yurtboshimiz milliy g’oya va mafkura jamiyatimiz uchun naqadar zarur ekanligini, mafkuraviy bo’shliq jamiyat taraqqiyotiga to’liq bo’lishini, mafkurasiz odam, jamiyat va davlat o’z yo’lini yo’qotib qo’yishi mumkinligini alohida ta’kidlaydi. Milliy g’oya va mafkura jamiyatni, xalqni birlashtiruvchi, bunyodkorlik ishlariga safarbar etuvchi kuch bo’lishi, u xalqni-xalq, millatni millat etishi lozimligini, mafkura poligonlari yadro 16poligonlaridan kuchli ekanligini, mafkura o’tishi va kelajak o’rtasidan ko’prik vazifasini o’tashi lozimligini uqtiradi. Shu munosabat bilan ba’lim tizimini isloh qilish, uning yangi modellini ishlab chiqish, kadrlar tayyorlash milliy dasturini amalga oshirish to’g’risida nazariy va amaliy yo’l-yo’riqlarni ko’rsatib berdi.2 Milliy g’oyaning mamlakatimiz mustaqilligini mustahkamlashdagi ahamiyatini izohlashda qo’yidagi masalalarga jiddiy e’tibor berish zarur. Mustaqillik bu eng avvalo huquq, deydi Prezidentimiz. Bu lo’nda qilib aytilgan ta’rifda tom-tom ma’no mavjud. Darhaqiqat, mustaqillik sharofati bilan xalqimiz o’z taqdirini o’zi belgilash huquqiga; o’zining milliy davlatchiligini qurish huquqiga; yaxlit va yangi O’zbekiston deb ataluvchi mamlakatni jahon xaritasida tiklash huquqiga; yer osti va yer usti boyliklaridan o’z xalqi, millati manfaatlari yo’lida foydalanish huquqiga; milliy chegaralarini daxlsizligini ta’minlash huquqiga; xorijiy mamlakatlar bilan o’z milliy manfaatlari va maqsadlariga asoslangan holda xalqaro teng munosabatlar o’rnatish huquqiga; ona tili- o’zbek tiliga davlat tili berish huquqiga; qadimiy tarixiy yodgorliklarimizni asrab–avaylash va tiklash huquqiga; milliy boy madaniy ma’naviy merosimizni tiklash va unga egalik qilish huquqiga va boshqa ko’plab milliy, siyosiy, iqtisodiy, madaniy-ma’naviy huquqlarni qo’lga kiritdi. “Mustaqillik har bir O’zbekiston fuqarosi va vatan parvari uchun eng katta siyosiy, iqtisodiy hamda ma’naviy boylikdir, deb to’g’ri yozadi M.Abdullaev, - Mustaqillik Respublika xalqi, shu yurtning har bir fuqarosiga tinchlik, barqarorlik, hurriyat va ozodlik keltirdi, istiqlol tufayli o’zbek xalqi tarixiy qadriyatlar, ko’xna madaniyat va ma’rifat, an’ana va rasm-rusmlarga yana qayta ega bo’ldi, mamlakatimiz osmoni beg’ubor, baxt- saodat quyosh bilan porloq istiqlolga ega bo’ldi”. 17XULOSA O‘zbekiston davlat delegatsiyasining xorijiy mamlakatlarga rasmiy tashrifi chog‘ida tegishli milliy-madaniy markazlarning rahbarlari hukumat delegatsiyasi safida bormoqdalar. Xorijiy mamlakatlardan kelgan davlat delegatsiyalari vakillari esa O‘zbekistondagi o‘z millatiga mansub milliy-madaniy markazlarda bo‘lib, uchrashuvlar, qiziqarli suhbatlar va muloqotlarda bo‘lmoqdalar. Milliy-madaniy markazlarning O‘zbekistondagi elchixonalar va diplomatik korpuslar bilan aloqalari mustahkamlandi, hamkorlikda tadbirlar o‘tkazilmoqda. Barcha millat va elatlarga xos milliy bayram kunlari nishonlanmoqda, festivallar uyushtirilmoqda. Har bir millatning nomdor rassomlari, yozuvchilari, shoirlari, olimlari, madaniyat va san’at arboblariga bag‘ishlangan badiiy ko‘rgazmalar tashkil etilmoqda. O‘zbekistonda yashayotgan barcha millat va elat vakillari respublika miqyosidagi bayramlar — Mustaqillik kuni, Navro‘z bayramlarida faol ishtirok etmoqdalar. Bu bayramlarda rus, ukrain, ozarbayjon, qozoq, tatar va boshqa xalqlar badiiy havaskorlarining chiqishlari qiziqish, xursandchilik bilan kutib olinmoqda. Barcha millat va elat vakillari O‘zbekistonni o‘zining umumiy uyi, Vatani deb bilib, uning ravnaqi yo’lida sidqidildan xizmat qilmoqda. Bu O‘zbekistonda yuritilayotgan oqilona milliy siyosatning mevasidir. Xulosa qilib aytganda, O‘zbekistonda yashayotgan millatlar o‘rtasidagi do‘stlik va o‘zaro hamjihatlik rishtalari yangicha mazmun bilan boyib bormoqda, millatlararo totuvlik ta’minlandi. Bu O’zbekistonning yanada barqaror o’sishiga mustahkam zamin bo’lib xizmat qilmoqda. 18FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR Abul- Kasimova X., Rojdeniye o zbekskogo kino, T., 1965; Teshabayev Dj.,ʻ Puti i poiski, T., 1972; Teshabayev Dj., O zbekskoye kino: traditsii, novatorstvo, T., ʻ 1979; Hasanov B., O zbek hujjatli kinosi, T., 1972; Abul-Kasimova X..Teshabayev ʻ Dj., M irzamuhamedo va M., Kino O zbekistona, T., 1985 ʻ O zME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil ʻ 11 Milliy istiqlol g’oyasi.Annotatsiyali bibliografiya (1991-2001 y.y.). T-2001, 3-bet. 11 Islom Karimov. Bunyodkorlik yo’lida, 4 jild. T. “O’zbekiston”, 1999 22 Islom Karimov Jamiyatimiz mafkurasi xalqni xalq, millatni-millat qilishga xizmat etsin.T. “O’zbekiston”, 1998. 11 M.Abdullaev. Madaniyat ma’naviyat, ma’rifat. “Muloqot” jurnali, 1998, 3- son, 11-13- betlar. 22 H.Po’latov. O’zbek mafkurasi. “Muloqot” jurnali, 1991, 6-son, 12-14- betlar 11 Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat-yengilmas kuch. -T.: Ma’anaviyat, 2008. 96-b. 11 Karimov I.A. Asosiy maqsadimiz-yurtimizda erkin va obod, farovon hayot barpo etish yo’lini qa’tiyat bilan davom ettirishdir. T.: O’zbekiston., 2007. 34-b. 11 Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat-yengilmas kuch. T. “Ma’anaviyat” 2008. 117-bet. INTERNET SAYTLAR https://uz.wikipedia.org/wiki/Kino_san%CA%BCati

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. Kino sanʼati

Milliy kino san’ati

Oʻzbekistonda birinchi film

II BOB. Milliy kino ijodkorlarining tashkiliy va ijodiy ishlari

Milliy kino

Etnomadaniyat va milliy g‘oya

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Купить