Miya va psixika - Pedagogika - Slaydlar

Dokument ma'lumotlari

Narxi	3000UZS
Hajmi	825.9KB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	07 Noyabr 2026
Kengaytma	pptx
Bo'lim	Slaydlar
Fan	Pedagogika

Miya va psixika

Sotib olish

MAVZU:
MIYA VA PSIXIKA

REJA:1. Psixika miyaning maxsuli sifatida
2. Neyron haqida tushuncha
3. Markaziy nerv tizimi
4. Pereferik nerv tizimi
5. Vegetativ nerv tizimi

Psixika yuksak darajada tashkil topgan
materiyaning alohida xossasi bo’lib, u ob'ektiv
olamni alohida bir tarzda aks ettiradi. Yuksak
darajada tashkil topgan materiya deganda biz
miyani tushunamiz. Demak inson va
hayvonlar psixikasining moddiy asosini
markaziy nerv sistemasining eng yuksak
qismi bo’lmish bosh miya tashkil etadi

Miya - odam va hayvonlar nerv
sistemasining markaziy boʻlimi, Miya
organizmning eng murakkab hayotiy
funksiyalari va muhit oʻzaro
munosabatlarining boshqarilishini
taʼminlaydi. Miya funksiyasi
organizm hayotida shunchalik
murakkabki, buni biz miya butun
gavda og’irligining 2 foizini tashkil
qilishidan va organizmga kiradigan
kislorodning 18 foizidan ortiqrog’ini
ishlashidan ham ko’rishimiz mumkin.
Hayvon taraqqiyotining qanchalik
yuqoriroq bosqichida tursa, uning
tanasiga nisbatan miyasi shunchalik
og’irroq bo’lib boraveradi.

I nson va hayvonlar psixikasining moddiy asosini
markaziy nerv sistemasining eng yuksak qismi bo’lmish
bosh miya tashkil etadi. Ammo insonlar miyasi hayvonlar
miyasiga qaraganda qancha murakkabroq tuzilgan
bo’ladi. Odam miyasi hajmi jihatidan ham katta. Agar
maymun miyasining og’irligi 400-500 g bo’lsa, odam
miyasining og’irligi o’rta hisobda 1400 g dir. Odamning
bosh miyasi kishi psixikasining o’ziga xos takrorlanmas,
murakkab organi hisoblanib, u katta yarim sharlar,
miyacha, oraliq miya, o’rta miya va uzunchoq miyadan
iborat.

B osh miya katta yarim sharlari kishi
organizmi hayotida muhim ahamiyatga
ega. Odamda o’rtacha 14-15 milliard
neyrondan iborat. Eng muhim rolni miya
po’stining peshona qismi o’ynaydi.
hayvon taraqqiyotining yuqoriroq
bosqichiga qanchalik ko’tarilsa, miya
yarim sharlari po’stining peshona qismi
shunchalik kattaroq bo’ladi.
Inson bosh miyasi, hayvon miyasidan
ancha og’irdir.
●
Odam miyasi - 1400 g.
●
Ot miyasi - 650 g.
●
Gorilla miyasi - 400 g.
●
Ho’kiz miyasi - 500 g.
●
Kit miyasi - 2800 g.
●
Fil miyasi - 4000 g.

Bosh miya orqa miya bilan markaziy nerv tuzilmasini tashkil qilib,
odam organizmidagi barcha organlarning o’zaro faoliyati va bir-
biri bilan bog’lanishini hamda uning tashqi muhit bilan
bo’ladigan aloqasini ta'minlaydi. Psixik faoliyatlarning ko’pgina
qismi bir necha qator bo’lib, joylashgan nihoyatda ko’p nerv
hujayralaridan (15 milliarddan ko’p) tashkil topgan, kulrang
modda qatlamidan iborat bo’lgan bosh miya katta yarim sharlari
qobiq ining faoliyati bilan bog’liqdir.
Nerv tizimi nerv to’qimasidan tashkil topgan bo’lib, u o’z
navbatida nerv hujayralaridan iborat.Har bir nerv hujayrasi, ya'ni
neyron yadrosi bo’lgan juda ko’p tarmoqlangan kalta o’simtalar -
dendritlar va bitta uzun o’simta - aksondan iborat hujayradan
tashkil topgan. Turli nerv hujayralarining tutashgan joyi sinaps
deyiladi va u bir neyrondan boshqasiga impulslarni o’tkazish
(to’xtatish yoki ushlab qolish)ni ta'minlaydi.Nerv hujayralari
to’plami miyaning kulrang moddasini, nerv tolalarining to’plami
esa miyaning oq moddasini tashkil etadi.

Bosh miya katta yarim sharlari qobiqining yuzasi odamda
katta sohaga ajratiladi, peshona (eng katta), tepa, ensa va
chakkadan iborat. Bir xildagi hujayralar qatlamidan iborat
qismlar (qobiq shakli va faoliyatining vazifalari turlicha bo’lgan
oltita qatlam hujayralaridan tashkil topgan) qavatlardan
(maydon)
iborat. Bosh miyadan 12 juft, orqa miyadan esa 31 juft nervlar
chiqadi. Periferik nervlarning ikki turi: sezuvchi va harakat
nervlari farqlanadi.
Sezuvchi nervlar nerv uchlaridagi tuzilmalarda
ta'sirlovchilar tufayli hosil bo’lgan qo’zg’alishni markazga,
ya'ni orqa miya va bosh miyaga yetkazib beradi. Ushbu
nervlar boshqacha qilib aytganda, qo’zg’alishni qabul
qiluvchi markazga intiluvchi yoki afferent nervlar
deyiladi.Harkatlantiruvchi (motor) nervlar markazdan
kelayotgan impulslarni muskullarga va bezlarga yetkazadi.
Bu nervlarni markazdan qochuvchi yoki efferent nervlar
deb ham ataladi.

Pereferik nerv tizimi
Per e ferik nerv tizim markaziy nerv tizimi bilan
ajralmas yaxlitlikni tashkil etadi. Periferik nerv
tizimi markaziy nerv tizimidan chiqib, tarmoqlanib,
shu bilan birga butun organizmni markaziy nerv
tizimi bilan bog’lovchi nervlardan tashkil topadi.

Vegetativ nerv tizimi
O rqa miya bo’ylab va undan chetda joylashgan nerv
tizimlari alohida tutamlar va nerv tugunlarining
chigallaridan iboratdir. Vegetativ nerv tizimining
alohida tutamlari ovqat hazm qilish, qon aylanish,
nafas olish va boshqa organlarida joylashgan bo’lib,
ichki organlarning faoliyatini idora qiladi

Vegetativ nerv tizimidan (uning markazlari
gipotalamusda orqa miyaning kurak va yuqori
bel segmentlarida joylashgan) va parasimpatik
nerv tizimidan (uning markazlari o’rta
miyadagi turli tepalikda Varoliy ko’prigida,
uzunchoq miyada va orqa miyaning dumg’aza
qismida joylashgan) iborat.
Simpatik va parasimpatik nerv tizimi ichki
a'zolar faoliyatini idora qilishda o’ziga xos
"antagonistlar" qarama-qarshi bo’lib, bir organ
faoliyatini qarama-qarshi holatga keltiradi

Refleks - organizmning tashqi
va ichki ta'sirotlarga markaziy nerv
tizimi orqali bergan javob
reaksiyasidir.
I.M.Sechenov (1829-1905)
tomonidan amalga oshirilgan bu
tushunchaning rivojlantirilishi va
bu mexanizimning barcha psixik
jarayonlarga tegishli ekanligi
shunga olib keladi-ki, ilmiy
psixologiyada determenizm
tamoyili uzil-kesil o’z tasdig’ini
topdi.●
Ilmiy psixologiyada miya
psixikaning organi sifatidagi
o’rganish tarixi ikkita
yo’nalishda borgan organizm
va muhit munosabatlarini
idrok etish asoslarini
o’rganish va miyaning alohida
tuzilmalarini morfologiyasi va
funksiyasini ochishdan iborat.
●
R.Dekart tomonidan XVII
asrda refleks tushunchasini
fanga kiritilishi organizm va
muhit ta'siri asoslari ochilishi
borasidagi muhim
nazariyalardan biri sifatida rol
o’ynaydi.

Fanda ilmiy soha sifatida frenologiyaning asoschisi F.Gall XIX
asrning boshlarida odamning turli qobiliyatlari, hatto kalla
suyagining yuza qavatdagi turli nerv to’qimalari uchrab
turadigan joyning kuchliroq rivojlanishi bilan bog’liq deb isbot
qilishga harakat qilgan. Alohida psixik funksiyalarning bosh
miyasini ma'lum bir qismlariga tegishli ekanini, uning lokal
( joylashish) jarohatlanganligida kuzatishgan.
Shu yo’l bilan chap yarim sharining uchinchi peshona
burilishida nutq artikulyatsiyasini (talaffuzini) amalga
oshiradigan Broka markazi (uni aniqlagan fransuz anatomi
P.Broka nomi bilan atalgan) so’ngra esa o’sha chap yarim
sharining yuqori chakka burmasining orqa qismida "nutqni
tushunishini idora qiladigan" Vernike markazi (uni ochgan
nemis psixiatri K.Vernike nomi bilan atalgan) ajratilgan

Odam va hayvonlar miyasining
funksional tizimida muhim farqlar
kuzatiladi. hayvonlarning ikkala yarim
sharlari bir xil qiymatga ega bo’lgan bir
vaqtda odamning chap yarim shari
odamda dominanta (hukmron) bo’lib,
o’ng miya yarim shari esa unga
bo’ysungandir va bu o’ng qo’lning
yetakchi roli bilan bog’langan
(chapaqaylarda bunday dominantlik yoki
o’chib ketadi, yoki o’ng yarim sharga
o’tadi). Chap miya yarim sharida
odamning xatti-harakati va faoliyatining
murakkab shakllarini idora etish bilan
bog’liq bo’lgan nutq markazlari
joylashgan.

Inson miyasining funksional tuzilishini A.R.Luriya 3 ta
blokka ajratadi: 1-blok - energetik blok, u miya po’stloq
qismining normal ishlash tonusini ta'minlaydi. Miya
po’stining yuqoridagi qismida joylashgan. 2-blok -
axborotlarni qabul qilish, qayta ishlash va saqlash bloki
(ikkala yarim sharlarning orqa qismiga tepa chakka va ensa
qismlariga joylashgan). 3-blok - faoliyatni dasturlashtirish,
boshqarish va nazorat qilishni ta'minlaydi (peshona
qismida joylashgan).

E’TIBORINGIZ UCHUN RAHMAT!
TAYYORLADI: ASLAMOV ADHAMJON
Samarqand Davlat Universiteti
Matematika fakulteti 322-guruh
“ Matematika va Informatika” yo’nalishi talabasi

Miya va psixika

Sotib olish