Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 65.5KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Юриспруденция

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Mol-mulkni ishonchli boshqarish subyektlarining vakolatlari

Купить
O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY VA O’RTA MAXSUS TA’LIM VAZIRLIGI ______________________________________ UNIVERSITETI _______________________ _________________________ ______________fakulteti _____________ kafedrasi Ro’yxatga olindi №__________ Ro’yxatga olindi №__________ “_____” ____________ y. “_____” ____________ y. “___________________________ “ Kafedrasi “_____________________________ “ Fanidan KURS ISHI Mavzu: Mol mulkni ishonchli boshqarish subyektlarning vakolatlari. Bajardi:_________________________________ ________________ fakulteti _____________________ guruh talabasi Tekshirdi: _____________________________ Kurs ishi taqrizga Topshirilgan sana “_____” _______ y. Kurs ishi taqrizdan qaytarilgan sana “____” ________ y. Kurs ishi himoya Qilingan sana “____” ________ y. Baxo “___”_______ ___________ (imzo) ___________ (imzo) ___________ (imzo) Komissiya a’zolari; ____________________ _ Toshkent-2026 1 MUNDARIJA KIRISH ................................................................................................................. 3 1-bob. Mol-mulkni ishonchli boshqarish institutining nazariy asoslari va rivojlanishi ............................................................................................................ 6 1.1.Mol-mulkni ishonchli boshqarish tushunchasi va ob'ekti .................... 6 1.2. Ishonchli boshqarishning vujudga kelish asoslari va shartnomasi ......... 9 1.3. Institutning O‘zbekiston fuqarolik huquqidagi rivojlanishi va xalqaro tajribasi ........................................................................................................... 11 II-bob. Mol-mulkni ishonchli boshqarish subyektlarining vakolatlari: .......... 13 2.1-§. Muassisning vakolatlari va majburiyatlari (FK 852, 855-856- moddalar). ....................................................................................................... 13 2.2-§. Ishonchli boshqaruvchining huquqlari, majburiyatlari va javobgarligi (FK 857-860-moddalar). ................................................................................. 15 2.3-§. Foyda oluvchining vakolatlari va himoyasi (FK 849, 861-moddalar asosida). ........................................................................................................... 17 2.4-§. Subyektlar o'rtasidagi munosabatlar va nizolar hal etish (FK 858, 861-moddalar). ............................................................................................... 19 III-bob. Oxirgi qonun o'zgarishlari va amaliy muammolar: ........................... 21 3.1-§. 2025 yilgi o'zgarishlar (O‘RQ-1025-sonli Qonun, FK 851 va 852- moddalarga ta'siri). ........................................................................................ 21 3.2-§. Amaliyotdagi muammolar va takomillashtirish takliflari ................. 24 3.3-§. Misollar va sud amaliyoti ..................................................................... 27 XULOSA ............................................................................................................. 30 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ............................................................ 31 ILOVA ................................................................................................................ 32 2 KIRISH Zamonaviy O‘zbekiston iqtisodiyotida mol-mulkni samarali va professional boshqaris h masalasi tobora muhim ahamiyat kasb etmoqda. Bozor munosabatlarining jadal rivojlanishi, xususiy mulkning ustuvorligi va investitsiya faolligining oshishi mulk egalari o‘z mol-mulkini ishonchli boshqaruvchilarga topshirish orqali daromad olish va xavflarni kamaytirishga intilmoqdalar. Mol-mulkni ishonchli boshqarish instituti ana shu ehtiyojlarni qondirishga xizmat qiladi. U fuqarolik huquqining muhim bo‘limi bo‘lib, mulk huquqini saqlagan holda boshqaruv funksiyalarini ajratib berish imkonini beradi. O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksining 45-bobi (849–862-moddalar) mol- mulkni ishonchli boshqarishni tartibga soladi. Bu institut 1996-yilda kodeks qabul qilinganidan beri mavjud bo‘lib, bozor iqtisodiyotiga o‘tish jarayonida muhim rol o‘ynagan. So‘nggi yillarda, xususan, 2025-yil 7-fevraldagi O‘RQ-1025-sonli Qonun bilan korporativ munosabatlar takomillashtirilishi munosabati bilan Fuqarolik kodeksiga kiritilgan o‘zgartirishlar (masalan, yuridik shaxslar tashkil etish va boshqaruv qoidalari aniqlashtirilishi) bu sohani yanada rivojlantirishga xizmat qilmoqda. Ushbu o‘zgarishlar subyektlar vakolatlarini muvozanatlashtirish, shaffoflikni oshirish va amaliy qo‘llashni soddalashtirishga qaratilgan. Mavzuning dolzarbligi: Bozor iqtisodiyoti sharoitida mulkdan samarali foydalanish, uni professional tarzda boshqarish masalasi tobora dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. Ayniqsa, mol-mulkni ishonchli boshqarish instituti mulk egalariga o‘z aktivlarini saqlab qolish, ko‘paytirish va ularni muayyan maqsadlar yo‘lida boshqarishni topshirish imkonini beradi. O‘zbekiston Respublikasida xususiy mulk daxlsizligi konstitutsiyav iy darajada mustahkamla ngan bo‘lib, mulkiy munosabatlarni zamonaviy huquqiy mexanizmlar asosida tartibga solish ehtiyoji mavjud. Mol-mulkni ishonchli boshqarish aynan shunday mexanizmlardan biri hisoblanadi. Ushbu munosabatlarda ishtirok etuvchi subyektlarning — muassis, ishonchli boshqaruvchi va foyda oluvchining huquq va majburiyatlari aniq belgilab berilishi mulkiy nizolarning oldini olishda muhim rol o‘ynaydi. Shu sababli 3 subyektlar vakolatlarining huquqiy asoslarini chuqur o‘rganish, amaldagi qonunchilikdagi normalarni tahlil qilish va ularni amaliyot bilan bog‘lash bugungi kun talabi hisoblanadi. Mavzuning dolzarbligi, shuningdek, mol-mulkni boshqarishda xorijiy tajribadan foydalanish imkoniyatlari bilan ham belgilanadi. Tadqiqot ob’ekti va predmeti: Tadqiqotning ob’ekti sifatida O‘zbekiston Respublikasida fuqarolik huquqi doirasida vujudga keladigan mol-mulkni ishonchli boshqarish bilan bog‘liq huquqiy munosabatlar tanlangan. Ushbu munosabatlar mulk egasining (muassisning) o‘z mol-mulkini vaqtincha boshqa shaxs — ishonchli boshqaruvchiga topshirishi orqali amalga oshiriladi va natijada uchinchi shaxs — foyda oluvchining manfaatlari ta’minlanadi. Tadqiqot predmeti esa mazkur huquqiy munosabatlarda ishtirok etuvchi subyektlarning vakolatlari, ya’ni ularning huquqlari, majburiyatlari va javobgarlik doirasini belgilovchi normalardan iborat. Xususan, Fuqarolik kodeksi hamda boshqa normativ-huquqiy hujjatlarda mustahkamlangan ishonchli boshqarish shartnomasi shartlari, subyektlarning o‘zaro munosabatlari va ularning huquqiy maqomi tahlil qilinadi. Tadqiqot predmeti doirasida vakolatlarning chegaralari, ularning buzilishi oqibatlari hamda huquqiy himoya mexanizmlariga alohida e’tibor qaratiladi. Tadqiqotning maqsadi va vazifalari: Tadqiqot ishining asosiy maqsadi mol-mulkni ishonchli boshqarish munosabatlarida ishtirok etuvchi subyektlarning vakolatlarini huquqiy jihatdan chuqur tahlil qilish hamda amaldagi qonunchilikdagi muammoli jihatlarni aniqlashdan iborat. Ushbu maqsadga erishish uchun bir qator vazifalar belgilangan. Jumladan, ishonchli boshqarish institutining huquqiy mohiyatini ochib berish, muassis, ishonchli boshqaruvchi va foyda oluvchining huquq hamda majburiyatlarini alohida tahlil qilish, ularning vakolatlari o‘zaro qanday muvozanatlanganini aniqlash asosiy vazifalardan hisoblanadi. Shuningdek, so‘nggi yillarda fuqarolik qonunchilig iga kiritilgan o‘zgarishlar va qo‘shimchalarning ushbu institutga ta’sirini baholash ham muhim vazifa sifatida belgilanadi. Tadqiqot davomida nazariy qarashlar va amaliyot o‘rtasidagi bog‘liqlikni ko‘rsatish ham ko‘zda tutiladi. 4 Tadqiqot metodlari: Tadqiqot jarayonida ilmiy bilishning bir qator umumiy va maxsus metodlaridan foydalaniladi. Avvalo, normativ-huquqiy tahlil metodi orqali O‘zbekiston Respublikasining Fuqarolik kodeksi va tegishli qonun hujjatlaridagi normalar o‘rganiladi. Ushbu metod subyektlar vakolatlarining huquqiy asoslarini aniqlashda muhim ahamiyatga ega. Bundan tashqari, solishtirma huquqshunoslik metodi qo‘llanilib, anglo-amerika huquq tizimidagi “trust” instituti hamda qit’a (roman-german) huquq tizimidagi ishonchli boshqarish modellari bilan qiyosiy tahlil amalga oshiriladi. Bu yondashuv milliy qonunchilikning afzallik va kamchiliklarini aniqlashga yordam beradi. Shuningdek, mantiqiy tahlil, tizimli yondashuv va ilmiy umumlashtirish metodlari orqali xulosalar shakllantiriladi. Ishning tuzilishi: Kurs ishi uch bob, kirish, asosiy qism, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat. 5 1-bob. Mol-mulkni ishonchli boshqarish institutining nazariy asoslari va rivojlanishi 1.1.Mol-mulkni ishonchli boshqarish tushunchasi va ob'ekti Mol-mulkni ishonchli boshqarish mulk egasi (muassis) tomonidan o‘ziga tegishli mol-mulkni muayyan muddatga boshqa shaxs — ishonchli boshqaruvchiga topshirish orqali vujudga keladigan fuqarolik-huquqiy munosabat hisoblanadi. Ushbu munosabatning asosiy xususiyati shundan iboratki, mulk huquqi muassisda saqlanib qoladi, biroq mulkni boshqarish, undan foydalanish va muayyan hollarda tasarruf etish vakolatlari ishonchli boshqaruvchiga o‘tadi. O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksining 849- moddasiga muvofiq, ishonchli boshqaruvch i topshirilgan mol-mulkni muassis yoki shartnomada ko‘rsatilgan foyda oluvchi manfaatlarini ko‘zlab boshqarishi shart.1 Mazkur institut majburiyat-huquqiy xarakterga ega bo‘lib, u asosan ishonchli boshqarish shartnomasi asosida tartibga solinadi. Ishonchli boshqarish institutining asosiy maqsadi mol-mulkni professional boshqarish orqali uning saqlanishini ta’minlash, iqtisodiy qiymatini oshirish va undan samarali foydalanishdan iborat. Bozor iqtisodiyoti sharoitida bu institut mulk egalarining amaliy ehtiyojlariga to‘liq javob beradi. Xususan, muassis o‘zining vaqt, bilim yoki tajribasi yetarli bo‘lmagan holatlarda korxona, ko‘chmas mulk yoki boshqa aktivlarni maxsus tayyorgarlikka ega bo‘lgan, litsenziyali ishonchli boshqaruvchiga topshirishi mumkin. Natijada mulk egasi bevosita ishtirok etmasdan turib, mulkdan barqaror foyda olish imkoniyatiga ega bo‘ladi. Fuqarolik huquqshunosligida mol-mulkni ishonchli boshqarish instituti bozor munosabatlarining rivojlanishi bilan chambarchas bog‘liq holda shakllangan. O‘zbekiston huquq tizimida mazkur institut 1996 yilda Fuqarolik kodeksi qabul qilinganidan buyon mavjud bo‘lib, uning nazariy asoslari majburiyat huquqining 1 O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi, 849-modda (lex.uz/docs/-180552, joriy tahrir). 6 umumiy tamoyillariga tayanadi.2 Ishonchli boshqarish munosabatlari murakkab huquqiy tabiatga ega bo‘lib, ular bir vaqtning o‘zida ikki jihatda namoyon bo‘ladi: bir tomondan, muassis va ishonchli boshqaruvchi o‘rtasida majburiyat-huquqiy munosabatlar vujudga kelsa, ikkinchi tomondan, ishonchli boshqaruvchi bilan uchinchi shaxslar o‘rtasida ashyoviy- huquqiy munosabatlar shakllanadi. Boshqaruvchi mulkni o‘z nomidan, ammo muassis manfaatlarini ko‘zlab boshqaradi. Ushbu holat ishonchli boshqarishni oddiy vakillikdan farqlaydi, chunki vakillik munosabatlarida vakil bevosita mulk egasi nomidan harakat qiladi. Mol- mulkni ishonchli boshqarish institutining ob’ekti mulkning turli shakllarini qamrab oladi. Fuqarolik kodeksining 851-moddasiga ko‘ra, ishonchli boshqarish ob’ekti sifatida korxonalar, ko‘chmas mulk, qimmatli qog‘ozlar, mulkiy huquqlar hamda boshqa mol-mulklar maydonga chiqishi mumkin. 3 Pul mablag‘lari esa mustaqil ob’ekt sifatida ishonchli boshqarishga berilmaydi, biroq ular boshqa mol-mulk bilan birgalikda boshqarilishi mumkin. 2025 yil 7 fevraldagi O‘RQ–1025-sonli Qonun bilan Fuqarolik kodeksining 851-moddasiga kiritilgan o‘zgartirishlar operativ boshqaruvdagi mol-mulkni ishonchli boshqarishga o‘tkazish shartlarini aniq belgilab berdi. 4 Endilikda bunday mulk faqat korxona tugatilganda yoki operativ boshqaruv huquqi bekor qilinganda ishonchli boshqarishga topshirilishi mumkin. Ushbu norma 2025 yil 8 maydan kuchga kirib, mulk huquqining huquqiy himoyasini yanada mustahkamladi va avval mavjud bo‘lgan noaniqliklarni bartaraf etdi. Ishonchli boshqarish ob’ektining huquqiy rejimi uning turiga qarab maxsus qonun hujjatlari bilan tartibga solinadi. Masalan, qimmatli qog‘ozlarni ishonchli boshqarish “Qimmatli qog‘ozlar bozori to‘g‘risida”gi 2015 yilgi O‘RQ–387-sonli Qonun asosida amalga oshiriladi va bunda ishonchli boshqaruvchi uchun majburiy 2 Topildiyev B.R. Mol-mulkni ishonchli boshqarishni fuqarolik-huquqiy tartibga solish (Monografiya). Toshkent, 2021. 3 O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi, 851-modda. 4 O‘RQ-1025-sonli Qonun, 07.02.2025 (lex.uz/docs/-7367697, korporativ munosabatlar takomillashtirilishi). 7 litsenziyalash talablari belgilanadi. Davlat mulkiga nisbatan esa Byudjet kodeksi hamda boshqa maxsus normativ-huquqiy hujjatlar qo‘llaniladi. Shu bilan birga, ishonchli boshqarish shartnomasi huquqiy tabiatiga ko‘ra real shartnoma hisoblanadi, ya’ni u faqat taraflar kelishuvi bilan emas, balki mol-mulkning amalda topshirilishi bilan tuzilgan deb e’tirof etiladi. 8 1.2. Ishonchli boshqarishning vujudga kelish asoslari va shartnomasi Mol-mulkni ishonchli boshqarish instituti turli huquqiy asoslarda vujudga kelishi mumkin. O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksining (FK) 849-moddasiga ko‘ra, asosiy asos shartnoma hisoblanadi, ammo bundan tashqari vasiyatnoma (vasiy ishonchli boshqaruvchi sifatida belgilansa), sud qarori yoki vasiylik va homiylik organi buyrug‘i ham institutni vujudga keltirishi mumkin (FK 850- modda).5 Bu ko‘p tomonlama yondashuv institutning moslashuvchanligini ta’minlaydi va turli hayotiy vaziyatlarga (masalan, meros masalalari yoki voyaga yetmaganlar mulkini boshqarish) mos keladi. Shartnoma asosida vujudga kelgan ishonchli boshqarish eng keng tarqalgan shakl bo‘lib, u muassis (mulk egasi) va ishonchli boshqaruvchi o‘rtasida tuziladi. Shartnoma majburiyat-huquqiy xususiyatga ega bo‘lib, real shartnoma sifatida ko‘riladi: nafaqat taraflar kelishuvi, balki mulkning haqiqiy topshirilishi ham zarur. Aks holda, shartnoma tuzilmagan deb hisoblanadi. FK 854-moddasiga muvofiq, shartnoma majburiy ravishda yozma shaklda tuziladi. 6 Agar ob‘ekt ko‘chmas mulk bo‘lsa, shartnoma va mulkni topshirish davlat ro‘yxatidan o‘tkazilishi shart, aks holda shartnoma haqiqiy emas deb topiladi. Bu talab mulk huquqining ishonchliligini va uchinchi shaxslar huquqlarini himoya qilishga xizmat qiladi. Shartnomaning muhim (esensial) shartlari FK 853-moddasida batafsil belgilangan: topshirilayotgan mol-mulkning aniq ro‘yxati va xususiyatlari (qiymati, joylashuvi va boshqalar); foyda oluvchi shaxs (muassisning o‘zi yoki uchinchi shaxs); ishonchli boshqaruvchining hisobot berish muddatlari va tartibi; mulkni qaytarish shartlari va muddati; boshqaruvchi haq olish tartibi (agar shartnomada nazarda tutilsa). Ushbu shartlarning yo‘qligi shartnomani haqiqiy emas qilishi mumkin. Masalan, mol-mulk ro‘yxati aniq bo‘lmasa, shartnoma narsasi belgilangan deb hisoblanmaydi. Shartnoma muddati qonunda 5 yildan oshmasligi belgilangan, ammo taraflar kelishuvi bilan avtomatik uzaytirilishi mumkin. Bu cheklov institutning vaqtinchalik 5 O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi, 850-modda. 6 O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi, 854-modda. 9 xususiyatini ta’kidlaydi va mulk egasining nazoratini saqlaydi. Amaliyotda shartnomalar ko‘pincha korxonalar, qimmatli qog‘ozlar portfellari yoki ko‘chmas mulkni professional boshqarish uchun tuziladi. Shartnomadan tashqari asoslar ham muhim: vasiyatnoma orqali meros mulki ishonchli boshqaruvga o‘tkazilishi mumkin, bu merosxo‘rlar manfaatini himoya qiladi. Sud qarori yoki vasiylik organi buyrug‘i esa majburiy xususiyatga ega bo‘lib, masalan, voyaga yetmaganlar yoki muomala layoqatsiz shaxslar mulkini boshqarishda qo‘llaniladi. Ilmiy adabiyotlarda ta’kidlanishicha, bu asoslar institutni anglo-amerika “trast”idan farqli qilib, qit’a huquq tizimiga (mulk huquqi yagona qolishi) moslashtiradi. 10 1.3. Institutning O‘zbekiston fuqarolik huquqidagi rivojlanishi va xalqaro tajribasi O‘zbekiston Respublikasida mol-mulkni ishonchli boshqarish instituti 1996 yilda qabul qilingan Fuqarolik kodeksining ikkinchi qismi (FK 849–862-moddalar) bilan joriy etilgan bo‘lib, bu bozor iqtisodiyotiga o‘tish davridagi muhim qadam edi¹. Institutning paydo bo‘lishi va rivojlanishi to‘g‘ridan-to‘g‘ri iqtisodiy islohotlar, xususiylashtirish jarayonlari va xorijiy investitsiyalarni jalb qilish zarurati bilan bog‘liq. Dastlabki yillarda u asosan davlat mulkini samarali boshqarish va meros masalalarida qo‘llanilgan bo‘lsa, keyingi o‘n yilliklarda shartnoma amaliyoti kengayib, korxonalar, qimmatli qog‘ozlar va ko‘chmas mulkni professional boshqarishda muhim vosita bo‘lib qoldi². Ilmiy adabiyotlarda ta’kidlanishicha, institutning shakllanishi bozor munosabatlarining rivojlanishi va mulk huquqini himoya qilish talablari bilan izohlanadi. Masalan, O‘zbekiston huquqshunoslari tomonidan institutning bozor iqtisodiyotiga moslashuvi va shartnoma shakllarining takomillashuvi alohida qayd etilgan. So‘nggi yillarda, xususan, 2025 yilgi qonun o‘zgarishlari (korporativ munosabatlar takomillashtir ilishi munosabati bilan) institutni yanada moslashuvchan qildi, operativ boshqaruvdagi mulkni ishonchga o‘tkazish tartibini aniqlashtirdi va subyektlar huquqlarini muvozanatlashtirdi³. Amaliyotda institut davlat aktivlarini boshqarishda keng qo‘llanilmoqda. Masalan, “O‘zbekko‘mir” AJ va energetika sohasidagi yirik ob‘ektlar (masalan, “Angren” va “Yangi Angren” IES) bir necha yil oldin xususiy kompaniyalarga (masalan, “Central Asia Energy” MChJ) ishonchli boshqaruvga topshirilgan edi. Biroq, 2023 yil boshida samarasizlik va zararlar sababli ba’zi shartnomalar (masalan, “Angren” IES) bekor qilingan, qolganlari esa qayta ko‘rib chiqilmoqda .⁴ Bu holatlar institutning afzalliklari (professional boshqaruv) bilan birga xavflarini (nazhat etishmasligi, zararga olib kelishi) ham ko‘rsatadi. Xalqaro tajribada mol-mulkni ishonchli boshqarish instituti anglo-amerika huquq tizimidagi “trast” (trust) bilan chambarchas bog‘liq. Trast XI asrdan boshlab Angliyada paydo bo‘lgan bo‘lib, dastlab feodal soliq va meros cheklovlaridan 11 qochish vositasi sifatida ishlatilgan. Uning rivojlanishi bir necha bosqichdan o‘tgan: o‘rta asrlarda “use” (foydalanish) shaklida, keyin Chancery sudlari orqali huquqiy himoya olish, XIX asrda tijorat maqsadlarida (business trust) va XX asrda zamonaviy investitsiya trastlarida qo‘llanilishi . Anglo-amerika trastining asosiy⁵ farqi – mulk huquqining ikkiga bo‘linishi: legal ownership (boshqaruvchida) va equitable ownership (foyda oluvchida). Bu cheklangan javobgarlik, kapitalni bloklash va aksiyalarni erkin o‘tkazish imkonini bergan. Qit’a huquq tizimida (Fransiya, Germaniya, Rossiya va O‘zbekiston kabi) esa mulk huquqi yagona qoladi, boshqaruvchi faqat majburiyat-huquqiy vakolatlarga ega (fiduciary management). O‘zbekiston modeli qit’a huquqiga yaqin bo‘lib, mulk huquqi muassisda saqlanadi, bu esa institutni soddaroq va nazoratli qiladi, ammo anglo-amerika trastidagi ba’zi afzalliklar (masalan, mulkni uchinchi shaxslardan to‘liq ajratish) cheklangan. 12 II-bob. Mol-mulkni ishonchli boshqarish subyektlarining vakolatlari: 2.1-§. Muassisning vakolatlari va majburiyatlari (FK 852, 855-856-moddalar) Mol-mulkni ishonchli boshqarish munosabatlarida muassis markaziy subyektlardan biri hisoblanadi, chunki aynan u mol-mulkka egalik huquqiga ega bo‘lgan shaxs sifatida boshqaruv munosabatlarini vujudga keltiradi. O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksining 852-moddasiga muvofiq, muassis sifatida jismoniy shaxs, yuridik shaxs, shuningdek davlat yoki davlat organi ishtirok etishi mumkin. 2025 yilda Fuqarolik kodeksiga kiritilgan o‘zgartirishlar bilan muassislar doirasi yanada kengaytirilib, ayrim hollarda vakolatli subyektlar tomonidan ham ishonchli boshqarish munosabatlarini boshlash imkoniyati yaratildi. Bu esa institutning amaliy qo‘llanish doirasini sezilarli darajada kengaytirdi. Muassisn ing asosiy vakolati mol-mulkni ishonchli boshqarishg a topshirishdan iborat. Ushbu vakolat mulk huquqining mazmunidan kelib chiqadi va mulk egasining o‘z aktivlari ustidan erkin tasarruf qilish huquqini ifodalaydi. Shu bilan birga, muassis ishonchli boshqarish shartnomasini tuzish, uning shartlarini belgilash hamda shartnoma orqali foyda oluvchini aniqlash huquqiga ega.7 Foyda oluvchi sifatida muassisning o‘zi yoki uchinchi shaxs ko‘rsatilishi mumkin bo‘lib, bu holat mulkdan foydalanish maqsadiga bog‘liq holda belgilanadi. Amaliyotda, masalan, muassis o‘z farzandi yoki boshqa qarindoshini foyda oluvchi sifatida belgilashi mumkin. Muassisning muhim vakolatlaridan yana biri ishonchli boshqaruvchiga ko‘rsatmalar berish huquqidir. Biroq bu vakolat mutlaq emas. Ko‘rsatmalar faqat shartnoma va qonun doirasida berilishi mumkin bo‘lib, ular boshqaruvchining mustaqil faoliyatiga asossiz aralashish shakliga ega bo‘lmasligi lozim. Aks holda, ishonchli boshqarish institutining mohiyati buziladi. Shu nuqtai nazardan, muassis va ishonchli 7 O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksiga o‘zgartish va qo‘shimchalar kiritish to‘g‘risida O‘RQ–1025-sonli Qonun, 2025 yil 7 fevral. 13 boshqaruvchi o‘rtasidagi vakolatlar muvozanati huquqiy barqarorlikni ta’minlovchi muhim omil hisoblanadi. Muassis nafaqat huquqlarga, balki qator majburiyatlarga ham ega. Fuqarolik kodeksining 856-moddasiga muvofiq, muassis topshirilayotgan mol-mulkni belgilangan muddatda va to‘liq hajmda ishonchli boshqaruvchiga yetkazib berishi shart.8 Bundan tashqari, muassis foyda oluvchiga tegishli daromadlarning o‘z vaqtida taqsimlanishini tashkil etishi hamda uchinchi shaxslarning qonuniy huquqlarini hurmat qilishi lozim. Masalan, agar mol-mulk garovda bo‘lsa yoki uchinchi shaxs foydasiga yuklama mavjud bo‘lsa, muassis bu holatlarni yashirmasligi shart. Muassisning yana bir muhim vakolati mulkni alohida ajratib chiqarishga rozilik berish huquqi bilan bog‘liq. Fuqarolik kodeksining 855-moddasiga asosan, ishonchli boshqaruvga topshirilgan mol-mulk muassisning boshqa mol-mulkidan alohida hisobga olinadi. 9 Bu norma mol-mulkning huquqiy rejimini aniq belgilash va kreditorlar talablaridan himoya qilishga xizmat qiladi. Shu bilan birga, muassis ushbu ajratish jarayonini amalga oshirish uchun zarur shart-sharoitlarni yaratishi ham majburiyat hisoblanadi. 8 Saidov A.X. Fuqarolik huquqi (Umumiy va maxsus qism). – Toshkent: TDYU nashriyoti, 2023. 9 Rahmonov O‘.B. Mol-mulkni ishonchli boshqarishning huquqiy muammolari // Yuridik fanlar axborotnomasi , 2024, №3. 14 2.2-§. Ishonchli boshqaruvchining huquqlari, majburiyatlari va javobgarligi (FK 857-860-moddalar) Mol-mulkni ishonchli boshqarish munosabatlarida ishonchli boshqaruvchi muhim va faol subyektlardan biri hisoblanadi. Chunki aynan u muassis tomonidan topshirilgan mol-mulkni bevosita boshqaradi, undan foydalanadi va shartnomada belgilangan maqsadlarga muvofiq tarzda iqtisodiy natijalarga erishishni ta’minlaydi. O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksining 852-moddasiga ko‘ra, ishonchli boshqaruvchi sifatida jismoniy yoki yuridik shaxslar qatnashishi mumkin, biroq davlat organlari bunday subyekt sifatida ishtirok eta olmaydi. Ushbu cheklov ishonchli boshqaruvchining faoliyati asosan professional va mustaqil iqtisodiy faoliyat bo‘lishini ta’minlashga qaratilgan. Ishonchli boshqaruvchining huquqlari uning zimmasiga yuklatilgan majburiyatlarni samarali bajarishi uchun zarur bo‘lgan vakolatlardan iborat. Eng avvalo, u topshirilgan mol-mulkni saqlash, boshqarish va undan foydalanish huquqiga ega. Boshqaruvchi mol-mulkka nisbatan o‘z nomidan bitimlar tuzishi mumkin, biroq bunda u majburiy ravishda “ishonchli boshqaruvchi” sifatida harakat qilayotganini ko‘rsatishi shart10 . Bu talab uchinchi shaxslarni xabardor qilish hamda mulk huquqining muassisga tegishli ekanini aniqlashtirishga xizmat qiladi. Shuningdek, ishonchli boshqaruvchi shartnomada nazarda tutilgan doirada mol- mulkni sotish yoki boshqa tarzda tasarruf etish huquqiga ham ega bo‘lishi mumkin. Biroq bunday harakatlar faqat shartnomada belgilangan cheklovlarga qat’iy rioya etilgan holda amalga oshirilishi lozim. Ishonchli boshqaruvchining yana bir muhim huquqi mol-mulkni boshqa shaxsga vaqtincha topshirish bilan bog‘liq. Fuqarolik kodeksining 858-moddasiga muvofiq, ishonchli boshqaruvchi mol-mulkni uchinchi shaxsga boshqarishga berishi mumkin, 10 O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksiga sharh / Mas’ul muharrir A.X. Saidov. – Toshkent, 2024. 15 ammo bu faqat muassisning oldindan bergan roziligi asosida amalga oshiriladi11 . Ushbu norma muassis manfaatlarini himoya qilishga qaratilgan bo‘lib, boshqaruvchining vakolatlarini asossiz ravishda kengaytirib yuborilishining oldini oladi. Ishonchli boshqaruvchi huquqlari bilan bir qatorda qator majburiyatlarga ham ega. Fuqarolik kodeksining 857-moddasiga ko‘ra, u topshirilgan mol-mulkni ehtiyotkorlik bilan saqlashi, uning butligini ta’minlashi va zarar yetkazilishining oldini olishi shart. Bundan tashqari, ishonchli boshqaruvchi mulkdan olingan foydani belgilangan tartibda taqsimlashi hamda muassisga yoki foyda oluvchiga belgilangan muddatlarda hisobot taqdim etishi lozim. Hisobot berish majburiyati boshqaruvchining faoliyati ustidan nazoratni ta’minlashning muhim huquqiy mexanizmi hisoblanadi. Ishonchli boshqaruvchining javobgarligi masalasi ham qonunchilikda aniq belgilangan. Fuqarolik kodeksining 859-moddasiga asosan, agar ishonchli boshqaruvchi o‘z majburiyatlarini lozim darajada bajarmasa yoki ularni buzishi natijasida mulkka zarar yetkazilsa, u ushbu zararni to‘liq qoplash majburiyatini oladi. Javobgarlik umumiy asoslarda belgilanib, aybning mavjudligi muhim ahamiyatga ega. Biroq ayrim hollarda shartnomada boshqaruvchining javobgarligi kuchaytirilgan shaklda belgilanishi ham mumkin. Ishonchli boshqaruvchi o‘z faoliyati uchun haq olish huquqiga ega. Fuqarolik kodeksining 860-moddasiga muvofiq, boshqaruvchiga to‘lanadigan haq miqdori va tartibi ishonchli boshqarish shartnomasida belgilanadi. Agar shartnomada haq to‘lash nazarda tutilmagan bo‘lsa, boshqaruv bepul deb hisoblanadi. Bu holat tomonlar erkinligining yana bir ifodasi bo‘lib, shartnoma shartlarini moslashuvchan tarzda belgilash imkonini beradi. 11 Rahmonov O‘.B. Mol-mulkni ishonchli boshqarish shartnomasi va uning huquqiy tabiati // Yuridik fanlar axborotnomasi , 2023, №4. 16 2.3-§. Foyda oluvchining vakolatlari va himoyasi (FK 849, 861-moddalar asosida) Mol-mulkni ishonchli boshqarish munosabatlarida foyda oluvchi (benefitsiar) bevosita boshqaruvni amalga oshirmasada, mazkur institutning iqtisodiy va huquqiy maqsadlari aynan uning manfaatlarini ta’minlashga qaratilgan bo‘ladi. O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksining 849- moddasiga muvofiq, ishonchli boshqaruvchi mol-mulkni muassis yoki shartnomada ko‘rsatilgan foyda oluvchi manfaatlari uchun boshqaradi. Shu bois foyda oluvchi ishonchli boshqarish munosabatlarining mustaqil va muhim subyekti sifatida e’tirof etiladi. Foyda oluvchi sifatida muassisning o‘zi yoki uchinchi shaxs belgilanishi mumkin. Amaliyotda foyda oluvchi ko‘pincha muassisning oila a’zolari, merosxo‘rlari yoki muayyan ijtimoiy guruh vakillari bo‘lishi mumkin. Foyda oluvchining huquqiy maqomi shartnoma yoki qonun asosida belgilanadi va u bevosita shartnoma tarafı bo‘lmagan taqdirda ham, mustaqil huquqlarga ega bo‘ladi. Aynan shu jihat foyda oluvchini oddiy uchinchi shaxsdan farqlaydi. Foyda oluvchining asosiy vakolati ishonchli boshqaruv natijasida olingan foydani olish huquqi bilan bog‘liq. Bu huquq ishonchli boshqarish institutining markaziy mazmunini tashkil etadi. Foyda oluvchi shartnomada belgilangan tartib va muddatlarda daromadlarni talab qilish huquqiga ega bo‘lib, ishonchli boshqaruvchi ushbu talabni bajarishi shart. Agar foyda oluvchi bir nechta shaxsdan iborat bo‘lsa, foydaning ularga taqsimlanishi shartnoma shartlariga muvofiq amalga oshiriladi. Bundan tashqari, foyda oluvchi ishonchli boshqaruvchining faoliyati to‘g‘risida ma’lumot olish huquqiga ham ega. Ushbu huquq bevosita shartnoma orqali yoki bilvosita muassis orqali amalga oshirilishi mumkin. Ilmiy adabiyotlarda ta’kidlanishicha, foyda oluvchining axborot olish huquqi uning manfaatlarini samarali himoya qilishning muhim sharti hisoblanadi. Chunki foyda oluvchi boshqaruv jarayonidan xabardor bo‘lmasa, o‘z huquqlarining buzilganini aniqlashi qiyinlashadi. 17 Foyda oluvchining huquqiy himoyasi masalasi Fuqarolik kodeksining 861- moddasida mustahkamlangan. Mazkur modda foyda oluvchiga o‘z huquqlari buzilgan taqdirda ishonchli boshqaruvchiga nisbatan da’vo qo‘zg‘atish huquqini beradi. Bu norma foyda oluvchining manfaatlarini bevosita sud tartibida himoya qilish imkonini yaratadi. Xususan, agar ishonchli boshqaruvchi mulkni lozim darajada boshqarmasa, foydani asossiz ravishda kamaytirsa yoki uni o‘z vaqtida to‘lamasa, foyda oluvchi zararni qoplashni talab qilishi mumkin. Shu bilan birga, foyda oluvchi muassisga nisbatan ham muayyan talablarni qo‘yish huquqiga ega bo‘lishi mumkin. Masalan, agar muassis o‘z harakatlari bilan foyda oluvchining manfaatlariga zarar yetkazsa yoki shartnomada belgilangan shartlarga rioya qilmasa, foyda oluvchi o‘z huquqlarini himoya qilish choralarini ko‘rishi mumkin. Bu holat foyda oluvchining huquqiy maqomi faqat ishonchli boshqaruvchi bilan emas, balki muassis bilan ham bog‘liqligini ko‘rsatadi. Foyda oluvchining huquqiy himoyasi, shuningdek, umumiy fuqarolik- huquqiy himoya usullari orqali ham ta’minlanadi. Jumladan, u zararlarni undirish, majburiyatni natura tarzida bajarishni talab qilish yoki shartnomani bekor qilish kabi huquqiy vositalardan foydalanishi mumkin. Bunday himoya mexanizmlari foyda oluvchining huquqiy maqomini mustahkamlab, ishonchli boshqarish institutining barqaror ishlashiga xizmat qiladi. 18 2.4-§. Subyektlar o'rtasidagi munosabatlar va nizolar hal etish (FK 858, 861- moddalar) Mol-mulkni ishonchli boshqarish tizimi bir nechta asosiy subyekt — muassis, ishonchli boshqaruvchi va foyda oluvchi o‘rtasidagi murakkab munosabatlar asosida shakllanadi. Ushbu munosabatlar o‘zaro huquqiy majburiyatlarning aniq taqsimlanishiga, manfaatlarning muvozanatiga va mulkdan samarali foydalanishga qaratilgan. Fuqarolik kodeksi mazkur institutni tartibga solish orqali subyektlar o‘rtasida huquqiy barqarorlikni ta’minlashni, shuningdek, mol-mulkning qiymatini himoya qilishni maqsad qilgan. Shu bilan birga, amaliyotda turli nizolar paydo bo‘lishi ehtimoli mavjud bo‘lib, ularni hal etish mexanizmlari alohida e’tibor talab qiladi. Muassis va ishonchli boshqaruvchi o‘rtasidagi munosabatlar asosan ishonchli boshqarish shartnomasi asosida tartibga solinadi. Muassis mulk egasi sifatida boshqaruvchiga mulkni topshiradi, boshqaruvchi esa uni shartnomada ko‘rsatilgan maqsadlar doirasida boshqarish majburiyatini oladi. Shu bilan birga, muassisning boshqaruv jarayoniga ortiqcha aralashuvi qonuniy nizolarga sabab bo‘lishi mumkin. Aksincha, ishonchli boshqaruvchi shartnoma shartlariga zid harakat qilsa yoki muassis manfaatlariga zarar yetkazsa, huquqiy nizolar vujudga keladi va sud tartibida hal qilinadi. Ishonchli boshqaruvchi va foyda oluvchi o‘rtasidagi munosabatlar ham o‘ziga xosdir. Foyda oluvchi odatda shartnoma tarafı bo‘lmasa-da, boshqaruv natijasida olinadigan foydadan bevosita manfaatdor shaxs hisoblanadi. Shu bois, foyda oluvchi va boshqaruvchi o‘rtasida to‘g‘ridan-to‘g‘ri shartnoma bo‘lmasa ham, foyda oluvchining huquqlari Fuqarolik kodeksi bilan himoyalangan. Agar boshqaruvchi foydani noto‘g‘ri taqsimlasa yoki uni yashirsa, foyda oluvchi o‘z huquqlarini sud orqali himoya qilish imkoniyatiga ega bo‘ladi. Shuningdek, ishonchli boshqaruvchining vakolatlarini boshqa shaxsga topshirish holatlari ham nizolar manbai bo‘lishi mumkin. FK 858-moddasiga muvofiq, boshqaruvchi mol-mulkni uchinchi shaxsga topshirishdan oldin 19 muassisning roziligini olishi zarur. Agar rozilik olinmagan yoki vakolat haddan tashqari keng talqin qilingan bo‘lsa, bu holat shartnoma buzilishi sifatida baholanadi. Natijada muassis boshqaruvc hini javobgarlik ka tortish yoki shartnomani bekor qilish huquqiga ega bo‘ladi. Foyda oluvchining huquqiy maqomi alohida ahamiyatga ega. FK 861- moddasi unga o‘z huquqlari buzilgan taqdirda sudga murojaat qilish imkonini beradi. Bu norma foyda oluvchining passiv emas, balki faol subyekt sifatida huquqini namoyon qilishiga xizmat qiladi. Amaliyotda foyda oluvchi, masalan, yetkazilgan zararlarni qoplash, foydani undirish yoki noqonuniy harakatlarni to‘xtatishni talab qilishi mumkin. Nizolarni hal etishda sudgacha bo‘lgan tartib ham samarali vosita hisoblanadi. Ko‘p hollarda nizolar muzokaralar, yozma da’volar yoki shartnomada ko‘rsatilgan kelishuv mexanizmlari orqali hal etiladi. Bu usul vaqt va xarajatlarni tejash bilan birga, tomonlar o‘rtasidagi ishbilarmonlik munosabatlarini saqlab qolishga xizmat qiladi. Agar bu choralar samara bermasa, sud himoyasi asosiy mexanizm sifatida qo‘llaniladi. Sud amaliyotida nizolarni hal etishda shartnoma shartlari, Fuqarolik kodeksi normalari va tomonlarning vijdonlilik darajasi muhim hisoblanadi. Ayniqsa, ishonchli boshqaruvchi ning ehtiyotkorlik majburiyati, muassisning o‘z majburiyatlariga rioya qilganligi va foyda oluvchining manfaatlari buzilganligi e’tiborga olinadi. Shu asosda sud zararni qoplash, shartnomani bekor qilish yoki boshqa huquqiy oqibatlarni belgilashi mumkin. Yakunda, mol-mulkni ishonchli boshqarish subyektlari o‘rtasidagi munosabatlar barqaror, aniq va adolatli huquqiy tartibga muhtojdir. FK 858 va 861- moddalari ushbu nizolarni hal etishning asosiy huquqiy mexanizmini ta’minlaydi va institutning samarali ishlashini kafolatlaydi. Shuningdek, nizolarni oldini olish uchun shartnomalarning aniq va to‘liq tuzilishi, hamda subyektlar o‘rtasida ochiq axborot almashinuvi muhim ahamiyatga ega. 20 III-bob. Oxirgi qonun o'zgarishlari va amaliy muammolar: 3.1-§. 2025 yilgi o'zgarishlar (O‘RQ-1025-sonli Qonun, FK 851 va 852- moddalarga ta'siri) 2025 yilda O‘zbekiston Respublikasining fuqarolik huquqiy tartibini takomillashtirish maqsadida qabul qilingan O‘RQ-1025-sonli Qonun mol-mulkni ishonchli boshqarish institutida bir qator muhim o‘zgarishlar va aniqliklarni joriy etdi. Xususan, Fuqarolik kodeksining 851- va 852-moddalari mazmunan qayta tahrirlanib, mol-mulkni ishonchli boshqarish ob’ekti hamda subyektlarining huquqiy maqomi aniq belgilanmoqda. Bu o‘zgarishlar nafaqat nazariy jihatdan huquqiy tartibni mustahkamladi, balki amaliyotda tug‘ilgan adolatsizlik va noaniqliklarni bartaraf etish bo‘yicha muhim poydevor vazifasini o‘taydi. Birinchi o‘zgarish — mol-mulkni ishonchli boshqarish ob’ekti bilan bog‘liq. Avvalgi tahrirda FK 851-modda «mol-mulkni ishonchli boshqarishga topshirish» meyoriy jihatdan yetarlicha aniqlanmagan bo‘lgan. Endilikda qonunda ochiq qilib belgilangan: ishonchli boshqaruvga faqat real ob’ekti sifatida mulk topshirilishi mumkin, pul mablag‘lari mustaqil ob’ekt hisoblanmaydi, shuningdek operativ boshqaruvdagi mol-mulk ishonchli boshqaruvga topshirilishi faqat korxona tugatilganda yoki operativ boshqaruv huquqi bekor qilinganda ruxsat etiladi¹. Bu modda bo‘yicha yangilik amaliyotda bo‘lgan nizolarni kamaytirishga xizmat qiladi, chunki ilgari sud amaliyotida nizolar ko‘pincha mol-mulk ob’ekti aniqlanmagani sababli chiqarilgan edi. Ikkinchi muhim o’zgarish — mol-mulkni ishonchli boshqarish subyektlarining huquqiy maqomi. FK 852-moddagen yangicha tahrirda subyektlar aniq belgilanib, muassisning hamda foyda oluvchining huquqiy maqomi kengaytirildi12 . Avvalgi tahrirda bu normalar munosabatlarning murakkab strukturasi va zamonaviy bozor iqtisodiyoti sharoitida yetarlicha moslashtirilmagan edi. Masalan, muassis sifatida yer uchastkasiga meros qilib qoldiriladigan umrbod 12 O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi, FK 851, 852-moddalar (tahrir 2025), Qonunlar milliy bazasi. 21 egalik huquqiga ega shaxslar ham qatnashilishi mumkinligi qonunda aniq ko‘rsatildi, bu esa meros huquqi bilan bog‘liq nizolarni huquqiy jihatdan mustahkamlash imkonini beradi. Uchinchi o’zgarish — ishonchli boshqaruvchining vakolatlari va uning subyektlar bilan huquqiy munosabatlari bo‘yicha aniqliklar kiritildi. Yangi tahrirda ishonchli boshqaruvchi tomonidan mol-mulkning uchinchi shaxsga topshirilishi bo‘yicha qat’iy me’yorlar belgilangan: faqat muassisning aniq yozma roziligi bilan bu huquq qo‘llanilishi mumkin. Amaliyotda bu norma subyektlar o‘rtasidagi yuzaga keladigan nizolarni kamaytirishga xizmat qiladi, chunki ilgari uchinchi shaxsga mulkning topshirilishi amaliyotda qonuniy majburiyat va muddatlar bo‘yicha chalkashliklarga sabab bo‘lar edi. Shuningdek, qonunchilikda shartnoma tuzish tartibiga ham alohida e’tibor qaratildi. Fuqarolik kodeksining 851-moddagi o‘zgarishlar ob’ekti bilan bog‘liq bo‘lish bilan birga, shartnomada ko‘rsatilgan hisobot berish va mulkni qaytarish tartiblarini amaliyotga moslab tartibga soladi. Bu joriy etilgan me’yoriy mexanizm subyektlar o‘rtasidagi hamkorlikni aniq reja va majburiyatlarga asoslanib amalga oshirishga yordam beradi. Yuqoridagilarga qaramay, amaliyotda haligacha bir qancha muammolar mavjud bo‘lib, ularga qonunchilikda o‘zgarishlar kiritilishi kuchaytirilsa ham, ularni real hayot sharoitida to‘liq bartaraf etish talab etiladi. a)Huquqiy savodsizlik va shartnoma tuzish jarayonidagi nomuvofiqliklar. Amaliyotda ko‘pchilik subyektlar ishonchli boshqarish shartnomasini tuzishda, xususan, foyda oluvchi huquqlari, hisob berish mexanizmlari va javobgarlik shartlari bo‘yicha yetarlicha yuridik tahlil qilmaydi. Bu holatlar ko‘pincha nizolarga olib keladi, chunki sud amaliyotida shartnoma shartlari noaniq yoki jamoatchilik tajribasiga to‘g‘ri kelmaydigan holatlar uchraydi. b)Hisobot berish va monitoring mexanizmlarining yetishmasligi amaliyotda sezilarli muammo bo‘lib qolmoqda. Yangi kodeks mavjud bo‘lsa-da, amaliyotda boshqaruvchining hisobot berish tartibi va mexanizmlari yagona standartlashtirilmagan bo‘lib, bu subyektlar o‘rtasida ishonch darajasini 22 pasaytiradi. Ko‘pgina hollarda boshqaruvchi daromadlarni qanday hisoblab berishi, shartnoma shartlariga muvofiq qanday hisobga olishi aniq belgilanmagan bo‘ladi, shuningdek ularni sudda asoslab berish murakkab kechadi. c)Sud amaliyotidagi qarorlarning muvofiqligi va izchilligi masalasi hanuz samarali emas, chunki nizolar bo‘yicha sudlar turlicha qarorlar chiqaradi va ko‘pincha normalarning talqinida farqlar bilan uchrashiladi, bu esa huquqiy barqarorlikni susaytiradi. Fuqarolik kodeksining asosiy tamoyillaridan biri — huquqning aniq bajarilishi va adolatning ta’minlanishi bo‘lsa-da, amaliyotda normativ normalarning talqinlari taraflar manfaatini qoniqtirmaydi. 23 3.2-§. Amaliyotdagi muammolar va takomillashtirish takliflari Mol-mulkni ishonchli boshqarish instituti qonunchilikda nisbatan aniq tartibga solingan bo‘lsa-da, amaliyotda uchraydigan bir qator muammolar bu mexanizmlar to‘liq samarali ishlashiga to‘sqinlik qilmoqda. Mazkur muammolarni ikki asosiy yo‘nalishda ko‘rib chiqish mumkin: (1) pul mablag‘lari va likvid aktivlarni boshqarish bilan bog‘liq to‘sqinliklar, hamda (2) vasiylik va homiylikdagi shaxslarning mol-mulkini ishonchli boshqarish mexanizmlari ning amaliy qo‘llanishidagi murakkabliklar. Ushbu bandda mazkur omillar chuqur tahlil qilinadi va takomillashtirish bo‘yicha takliflar ilgari suriladi. 1. Pul mablag‘lari va likvid aktivlarni boshqarishdagi muammolar Amaliyotda pul mablag‘lari va likvid aktivlarni ishonchli boshqarish ko‘pincha noaniq talqinlar natijasida huquqiy bo‘shliqlarni yuzaga keltirmoqda. Fuqarolik kodeksi ishonchli boshqarish ob’ekti sifatida pul mablag‘larini mustaqil ob’ekt deb e’tirof etmaydi va ularga boshqa mol-mulk bilan birgalikda boshqarish yo‘lini belgilaydi. Bu norma nazariy jihatdan to‘g‘ri bo‘lsa ham, amaliy qo‘llanishda boshqaruvchi va muassis o‘rtasida pul mablag‘larining rolini aniq ifodalovchi mexanizmlar yetarli emas. Natijada, muassis pul mablag‘larini pensiya, dividend yoki boshqa tartibda qaysi muddatlarda va qanday shartda qaytarishni tug‘dirish bo‘yicha aniq mexanizmlarni belgilashda qiynaladi. Muhimi, pul mablag‘larini boshqarish faoliyati ko‘pincha investitsiya aktivlari yoki korxona faoliyati bilan bog‘liq bo‘lib, bu esa boshqaruvchining aktivlarni diversifikatsiya qilish bo‘yicha vakolatlarini talab qiladi. Xalqaro amaliyotda pul oqimlarini nazorat qilish va rejalashtirish yondashuvlari bottlenecklarni bartaraf etish uchun ishlab chiqilgan: masalan, AQSh va Yevropadagi korxonalar pul oqimlarini prognozlashtirish, avtomatlashtirilgan monitoring va risklarni boshqarish bo‘yicha kompleks tizimlarni joriy etgan.13 Ana shunday yondashuvlar O‘zbekiston 13 Ibroximjon Foziljonov, Pul oqimlarini boshqarishning xorijiy davlatlar tajribalari va ularni O‘zbekiston sharoitida qo‘llash imkoniyatlari , Green Economy and Development , Toshkent, 2024. 24 sharoitida ham tatbiq etilishi mumkin, bunda pul mablag‘lari bo‘yicha hisob-kitob va hisobot talablari ishonchli boshqarish shartnomasida aniq ko‘rsatiladi. Amaliy muammo pul mablag‘larining likvidligi bilan bog‘liq risklarni ham o‘z ichiga oladi. Ko‘pincha boshqaruvchi naqd pulni boshqarish mexanizmlarini aniq tarzda tasdiqlashda qiyinchiliklarga duch keladi. Shu nuqtai nazardan, normativ talablarga likvid aktivlar bo‘yicha qo‘shimcha me’yoriy ko‘rsatkichlar, masalan, boshqarilayotgan pul mablag‘larining ma’lum foizi bo‘yicha rezerv fondi, daromad taqsimoti grafiki yoki likvidlik talablarini joriy etish taklif qilinadi. Bu boshqaruvchiga bozor sharoitlaridagi o‘zgarishlarga tezkor javob berish imkonini yaratadi va moliyaviy xavflarni kamaytiradi. 2. Vasiylik va homiylikdagi shaxslarning mol-mulkini boshqarish Amaliyotda yana bir dolzarb muammo — vasiylik yoki homiylikdagi shaxslarning mol-mulkini ishonchli boshqarishda muayyan huquqiy va amaliy bo‘shliqlar mavjudligi. O‘zbekiston amaliyotida vasiylik va homiylik organlari tomonidan boshqariladigan mol-mulk bo‘yicha ishonchli boshqarish shartnomalarini tuzish tartibi va me’yorlari yetarlicha mustahkam emas. Shu sababli, vasiy yoki homiy tomonidan boshqarilishi kerak bo‘lgan aktivlar ko‘pincha murakkab huquqiy tartibsizliklar tufayli samarali boshqarilmaydi. Bundan tashqari, vasiylikda bo‘lgan shaxsning mol-mulkini boshqarish holatlarida yaqqol mexanizm yo‘qligi, huquqiy savodxonlikning pastligi va tartibga soluvchi organlarning monitoringi yetishmasligi ko‘plab amaliy nizolarga olib keladi. Bu, o‘z navbatida, vasiy yoki homiy tomonidan bevosita boshqarilmaydigan, balki ishonchli boshqaruvga topshirilgan aktivlarning himoyasini zaiflashtiradi. Fuqarolik kodeksiga va “Vasiylik va homiylik to‘g‘risida”gi normativ hujjatlariga bunday shaxslar uchun alohida modda kiritish taklif qilinmoqda, bunda vasiylikda bo‘lgan shaxs mol-mulkini boshqarish uchun maxsus huquqiy rejim belgilanishi kerak. 25 Taklif nomi Mazmuni Amaliy ahamiyati Huquqiy modda kiritish Fuqarolik kodeksiga yoki alohida normativ hujjatlarga “vasiylik va homiylikdagi shaxs mol-mulkini ishonchli boshqarish” bo‘yicha alohida modda kiritilishi. Ushbu modda vasiy tomonidan mol- mulkni boshqarish shartlari, nazorat mexanizmlari va huquqiy Vasiylikdagi mol-mulkni boshqarishning huquqiy asosini mustahkamlash, nizolarni kamaytirish va subyektlar o‘rtasida aniq majburiyatlarni belgilash. Monitoring va hisobot mexanizmlari Vasiylikda bo‘lgan shaxslar bilan bog‘liq boshqaruv jarayonida boshqaruvchi tomonidan to‘lanadigan hisobotlar va monitoring mexanizmlarini belgilash. Moliyaviy shaffoflikni oshirish, foyda oluvchi va boshqa manfaatdor shaxslar huquqlarining buzilishini oldini olish, boshqaruv jarayonida nazoratni kuchaytirish. Huquqiy savodxonlikni oshirish Vasiylik va homiylik organlari xodimlari hamda amaliyotda ishtirok etuvchi shaxslar uchun treninglar va huquqiy yo‘riqnomalar ishlab chiqish. Xodimlarning malakasini oshirish, mol-mulkni boshqarish sifatini yaxshilash, nizolar va amaliy xatoliklarni kamaytirish. 26 3.3-§. Misollar va sud amaliyoti Mol-mulkni ishonchli boshqarish institutining amaliy samaradorligini va yuzaga keladigan muammolarni chuqur tushunish uchun real korxona va sud ishlaridan olingan misollar juda foydalidir. Shu nuqtai nazardan, “ O‘zbekko‘mir ” aksiyadorlik jamiyati (AJS) holati institutning amaliyotdagi qiyinchiliklari va tartibga solish mexanizmlarini tahlil qilish uchun eng maqbul namuna bo‘lib xizmat qiladi. “O‘zbekko‘mir” AJS korxonasining mol-mulkini ishonchli boshqaruvga topshirish masalasi 2024-yilda yuzaga kelgan. Korxona muassisi, kompaniyaning moliyaviy boshqaruvi va aktivlarini diversifikatsiya qilish maqsadida, AJS mol- mulkini professional boshqaruvchi – litsenziyali boshqaruvchiga topshirishni rejalashtirgan. Shartnoma tuzishda asosiy e’tibor mol-mulkning aniq ro‘yxati, foyda taqsimoti mexanizmi, boshqaruvchi hisobotlari va javobgarlik shartlariga qaratilgan. Shartnoma O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksining 849, 851 va 852-moddalari asosida tuzilgan va davlat ro‘yxatidan o‘tkazilgan. Amaliyotda birinchi muammo pul mablag‘larini boshqarish va hisob- kitoblar bilan bog‘liq bo‘ldi. Boshqaruvchi tomonidan korxona faoliyati natijasida hosil bo‘lgan daromadlarni foyda oluvchilarga yetkazish tartibida kechikishlar kuzatildi. Bunda moliyaviy hisobotlar va daromad taqsimoti grafiklari shartnomada yetarlicha aniq belgilanmagan edi. Natijada, foyda oluvchi – korxona xodimlari va kichik aksiyadorlar – o‘z huquqlarini himoya qilish uchun sudga murojaat qilishga majbur bo‘ldi. Fuqarolik kodeksining 861-moddasi asosida sud foyda oluvchining manfaatlarini himoya qildi va boshqaruvchidan kechiktirilgan foydalarni undirish to‘g‘risida qaror chiqardi. Ikkinchi muammo – vakolatlarni uchinchi shaxsga topshirish bilan bog‘liq nizolar edi. Boshqaruvchi mol-mulkning bir qismini operativ boshqaruv uchun boshqa shaxsga topshirgan, lekin muassisning yozma roziligini olmagan. Sud amaliyotida bunday holat shartnoma shartlarining buzilishi sifatida baholandi va boshqaruvchi javobgarlikka tortildi. Ushbu misol ko‘rsatadiki, FK 858-modda 27 talablarini buzish, ya’ni muassisning roziligisiz mulkni uchinchi shaxsga boshqarishga berish, amaliyotda real nizolarni keltirib chiqaradi va sud qarorlariga sabab bo‘ladi. Shuningdek, vasiylik va homiylikdagi mol-mulkni boshqarish sohasidagi muammolarni ham ko‘rish mumkin. Masalan, “O‘zbekko‘mir” AJSga qarashli kichik filiallar va ular orqali nazorat qilinadigan mablag‘lar ba’zi filiallar xodimlari tomonidan to‘liq nazorat qilinmagan. Bu esa mol-mulkni boshqarish jarayonida shaffoflikni kamaytirgan. Fuqarolik kodeksiga kiritilgan 2025 yilgi o‘zgarishlar bu turdagi holatlarni nazorat qilish mexanizmlarini kuchaytirishga qaratilgan, jumladan, hisobot berish tartibini aniq belgilash orqali. Xorijiy tajribada ham o‘xshash misollar ko‘p. Masalan, Rossiyada aksiyadorlik jamiyatlarida ishonchli boshqaruv institutidan foydalangan holda, korxona mol-mulkini boshqaruvchi tomonidan nazorat mexanizmlari o‘rnatilgan, foyda oluvchilar uchun muntazam hisobot berish va vakolatlarni uchinchi shaxsga topshirish tartibi qat’iy belgilangan . Shu asosda O‘zbekiston amaliyotida ham⁵ FKga qo‘shimcha modda kiritish, shartnomala rda hisob-kitob va vakolatlar mexanizmlarini standartlashtirish zarurati yuzaga kelmoqda. Sud amaliyotida kuzatilgan yana bir qiziqarli holat – shartnomani bekor qilish va zararlarni qoplash bo‘yicha nizolar. “O‘zbekko‘mir” AJS misolida boshqaruvchi tomonidan shartnomaga zid harakatlar sodir etilgan va zarar yetkazilgan holatlar yuzasidan sud, FK 859-modda asosida, zararlarni qoplash majburiyati ni yukladi. Bu holat amaliyotda ishonchli boshqaruv chining javobgarligini aniq belgilash va shartnoma shartlarini bajarishni majburiy qilish zaruratini ko‘rsatadi. “O‘zbekko‘mir” AJS misoli mol-mulkni ishonchli boshqarish institutining amaliy imkoniyatlari va muammolarini aniq ko‘rsatadi. 1.Shartnomalar bo‘yicha hisob-kitob va daromad taqsimoti mexanizmlari standartlashtirilishi zarur. 2.Mulkni uchinchi shaxsga topshirish faqat muassisning yozma roziligi bilan amalga oshirilishi kerak. 28 3.Vasiylik va homiylikdagi mol-mulkni boshqarish bo‘yicha alohida nazorat va hisobot mexanizmlari joriy etilishi lozim. 4.Boshqaruvchining javobgarligi va shartnomani bekor qilish tartiblari amaliyotda to‘liq tatbiq qilinishi kerak. 29 XULOSA O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksiga kiritilgan 2025 yilgi o‘zgarishlar, jumladan FK 851 va 852-moddalardagi yangilanishlar, mol-mulk ob’ekti, subyektlar vakolatlari va javobgarlik tartibini aniqlashtirishga qaratilgan bo‘lib, bu institutning qonuniy barqarorligini oshirdi. Shu bilan birga, amaliyotdan olingan sud qarorlari, xususan “O‘zbekko‘mir” AJS misoli, institutning real hayotdagi qiyinchiliklari va ehtimoliy nizolarni oldini olish uchun qo‘shimcha mexanizmlar — huquqiy modda kiritish, monitoring va hisobot tizimi, hamda huquqiy savodxonlikni oshirish zaruratini ko‘rsatmoqda. Olingan xulosalarga ko‘ra, mol-mulkni ishonchli boshqarish nafaqat iqtisodiy, balki huquqiy himoya vositasi sifatida ham ahamiyatga ega. Institut subyektlar o‘rtasida ishonchli va aniq huquqiy munosabatlarni shakllantirishga xizmat qiladi, lekin amaliyotda yuzaga keladigan bo‘shliqlar va nizolar uning samaradorligini cheklaydi. Shu sababli, normativ-huquqiy tartibni takomillashtirish, shartnoma va hisob-kitob mexanizmlarini standartlashtirish, hamda vasiylik va homiylikdagi shaxslar mol-mulkini boshqarishda maxsus nazoratni joriy etish zarur. Xulosa sifatida aytish mumkinki, mol-mulkni ishonchli boshqarish instituti huquqiy madaniyat va iqtisodiy ongni uyg‘unlashtiruvchi mexanizm sifatida rivojlantirilishi lozim. Bu nafaqat muassis, boshqaruvchi va foyda oluvchi manfaatlarini himoya qiladi, balki O‘zbekiston huquqiy tizimining xalqaro standartlar bilan integratsiyasini kuchaytiradi, nizolarni oldini oladi va bozor munosabatlarining barqarorligini ta’minlaydi. Shu jihatdan, institutni yanada mukammallashtirishga qaratilgan takliflar — huquqiy modda kiritish, monitoring va hisobot mexanizmlari, hamda huquqiy savodxonlikni oshirish — amaliyotdagi barqarorlik va huquqiy ishonchni mustahkamlashga xizmat qilishi aniq. 30 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi. 2. Burkhanova L. M. Trust Management as an Institution of Liability Law. 3. Topildiyev B. R. Mol-mulkni ishonchli boshqarish tushunchasi va uning shakllanishi. Oriental Renaissance jurnal. Topildiyev B.R. (Mol–Mulkni Ishonchli Boshqarish) 4. Akmal Akramov. Prospectives Of Trust Management Of Property In Uzbekistan.The American Journal of Political Science Law and Criminology . 5. “Mol-mulkni ishonchli boshqarish shartnomasi va uning rivojlanish bosqichl ari.” UZA (O‘zbekiston Milliy Axborot Agentligi). 6. Kubaeva I. F. O‘zbekiston va Ingliz huquqida umumiy mulk instituti: qiyosiy tahlil. 7. Law of the Republic of Uzbekistan No. 152-XII of October 31, 1990 on Property in the Republic of Uzbekistan. WIPO Lex . : 8. Qo‘shimcha tavsiya etiladigan manbalar 9. University Textbook: Topildiyev B.R., Mol-mulkni ishonchli boshqarish (O‘quv qo‘llanma). 10. Termez Davlat Universiteti Ilmiy Jurnali: S. F. Saidov, Mol-mulkni boshqarish haqidagi ilmiy maqola. 31 ILOVA 32

MUNDARIJA

KIRISH

1-bob. Mol-mulkni ishonchli boshqarish institutining nazariy asoslari va rivojlanishi

1.1. Mol-mulkni ishonchli boshqarish tushunchasi va ob'ekti

1.2. Ishonchli boshqarishning vujudga kelish asoslari va shartnomasi

1.3. Institutning O‘zbekiston fuqarolik huquqidagi rivojlanishi va xalqaro tajribasi

II-bob. Mol-mulkni ishonchli boshqarish subyektlarining vakolatlari

2.1-§. Muassisning vakolatlari va majburiyatlari (FK 852, 855-856- moddalar)

2.2-§. Ishonchli boshqaruvchining huquqlari, majburiyatlari va javobgarligi (FK 857-860-moddalar)

2.3-§. Foyda oluvchining vakolatlari va himoyasi (FK 849, 861-moddalar asosida)

2.4-§. Subyektlar o'rtasidagi munosabatlar va nizolar hal etish (FK 858

861-moddalar)

III-bob. Oxirgi qonun o'zgarishlari va amaliy muammolar

3.1-§. 2025 yilgi o'zgarishlar (O‘RQ-1025-sonli Qonun, FK 851 va 852- moddalarga ta'siri)

3.2-§. Amaliyotdagi muammolar va takomillashtirish takliflari

3.3-§. Misollar va sud amaliyoti

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

ILOVA

Купить