Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 81.8KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Юриспруденция

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Mol-mulkni ishonchli boshqarish tushunchasi va majburiyatlar tizimida tutgan o’rni

Купить
O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG’BEK NOMIDAGI O’ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI IJTIMOIY FANLAR FAKULTETI 60420100-Yurisprudensiya (biznes huquqi) MAVZU: Mol-mulkni ishonchli boshqarish tushunchasi va majburiyatlar tizimida tutgan o’rni KURS ISHI Toshkent-2026 1 MUNDARIJA BOBLAR VA PARAGRAFLARNING BETLAR Kirish 3-5 I BOB. Mol-mulkni ishonchli boshqarishning huquqiy mohiyati va tushunchasi 6-9 1.1. Mol-mulkni ishonchli boshqarish tushunchasi va uning huquqiy tabiati 6-7 1.2. Mol-mulkni ishonchli boshqarishning vujudga kelish asoslari va obyektlari 8-9 II BOB. Mol-mulkni ishonchli boshqarishning majburiyatlar tizimidagi o’rni 10-13 2.1. Mol-mulkni ishonchli boshqarish majburiyatlarining mazmuni va tomonlarning huquqiy 9-11 2.2. Mol-mulkni ishonchli boshqarishda javobgarlik, risklar va majburiyatlarning ta’minlanishi 12-13 III BOB. Mol-mulkni ishonchli boshqarishning amaliy ahamiyati va huquqiy tahlili 14-17 3.1. Mol-mulkni ishonchli boshqarish shartnomasi: tushunchasi, muhim shartlari va 13-15 3.2. Mol-mulkni ishonchli boshqarish shartnomasining bekor bo‘lishi va uning huquqiy oqibatlari 16-17 Xulosa 18-19 Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati 20-21 2 KIRISH Kurs ishi mavzusining dolzarbligi. Bozor iqtisodiyoti sharoitida mulk munosabatlari jamiyatning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishida hal qiluvchi ahamiyat kasb etadi. 1 Mulk iqtisodiy faoliyatning asosi sifatida nafaqat ishlab chiqarish jarayonida, balki moliyaviy resurslarning shakllanishi, kapital aylanishi va investitsiya jarayonlarida ham muhim o‘rin egallaydi. Shu bois mulkdan oqilona, samarali va maqsadga muvofiq foydalanish masalasi zamonaviy huquqiy va iqtisodiy munosabatlarning markazida turadi. Ayniqsa, mulkni saqlash, undan barqaror daromad olish hamda mulkdorning manfaatlarini himoya qilish masalalari hozirgi davrda dolzarb muammolardan biri hisoblanadi. 2 Amaliyot shuni ko‘rsatadiki, mulk egasi har doim ham o‘z mol-mulkini mustaqil ravishda boshqarish imkoniyatiga ega bo‘lavermaydi. Bunga mulkdorning yetarli bilim va tajribaga ega emasligi, vaqt yetishmasligi, kasbiy malakaning yo‘qligi yoki boshqa obyektiv sabablar ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Shu bilan birga, zamonaviy iqtisodiy munosabatlarning murakkablashuvi, bozor mexanizmlarining rivojlanishi va moliyaviy instrumentlarning xilma-xilligi mulkni boshqarishga professional yondashuvni talab etadi. Aynan mana shunday sharoitda mol-mulkni ishonchli boshqarish instituti mulkdor manfaatlarini ta’minlashning samarali huquqiy mexanizmi sifatida namoyon bo‘ladi. 3 Mol-mulkni ishonchli boshqarish instituti mulk egasiga mulk huquqini saqlab qolgan holda, boshqaruv vakolatlarini muayyan muddatga boshqa shaxsga topshirish imkonini beradi. 4 Bu holatda mulkdor mulk ustidan egalik huquqidan voz kechmaydi, balki boshqaruv va foydalanish bilan bog‘liq ayrim vakolatlarni ishonchli boshqaruvchiga yuklaydi. Bunday mexanizm mulk huquqi barqarorligini saqlagan holda, uning iqtisodiy samaradorligini oshirishga xizmat qiladi. Shu sababli ishonchli boshqarish instituti fuqarolik huquqida mulk huquqi va majburiyat huquqi o‘rtasidagi o‘ziga xos bog‘lovchi institut sifatida alohida ahamiyatga ega. Mol-mulkni ishonchli boshqarish munosabatlari, avvalo, majburiyat huquqi doirasida shakllanadi. 5 Ushbu munosabatlar ishonch bildiruvchi (boshqaruv muassisi) va ishonchli boshqaruvchi o‘rtasida tuziladigan shartnoma asosida vujudga kelib, tomonlar uchun aniq huquq va majburiyatlarni belgilaydi. Shartnomaviy munosabat sifatida ishonchli boshqarish institutida majburiyatlarning mazmuni, ularning bajarilish tartibi va javobgarlik masalalari muhim ahamiyat kasb etadi. Mazkur institutning majburiyatlar tizimidagi o‘rni va huquqiy mohiyatini 1 Abdullayev M.X. Fuqarolik huquqi (Umumiy qism) . — Toshkent: TDYU nashriyoti, 2020. — 95–97-betlar. 2 Rahmonov D.A. Fuqarolik huquqida mulk huquqi va uning amalga oshirilishi . — Toshkent: Adolat, 2019. — 82–84-betlar. 3 Pirimov M.S. Mol-mulkni ishonchli boshqarish tushunchasi va uning shakllanishi // Yuridik fanlar axborotnomasi. — 2021. — №2. — 33–35-betlar. 4 O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi. 1996-yil 29-avgust. 849-modda, ikkinchi qism . 5 Saidov A.X. Fuqarolik huquqi. Majburiyatlar huquqi . — Toshkent: Adolat, 2019. — 270–272-betlar. 3 chuqur tahlil qilish fuqarolik huquqi nazariyasi va amaliyoti uchun muhim vazifalardan biridir. Mavzuning dolzarbligi shundan iboratki, mol-mulkni ishonchli boshqarish instituti bugungi kunda nafaqat an’anaviy mulk obyektlariga, balki zamonaviy iqtisodiyotda muhim o‘rin tutuvchi qimmatli qog‘ozlarga nisbatan ham keng qo‘llanilmoqda. 6 Qimmatli qog‘ozlar bozori, investitsiya faoliyati va kapital harakati jarayonlarida ishonchli boshqarish mexanizmlari investorlar manfaatlarini himoya qilish, moliyaviy risklarni kamaytirish va daromadlilikni oshirishga xizmat qiladi. Qimmatli qog‘ozlarni ishonchli boshqarish institutining huquqiy jihatlarini tahlil qilish esa moliya bozori ishtirokchilari uchun muhim amaliy ahamiyatga ega. Bundan tashqari, mol-mulkni ishonchli boshqarish instituti davlat mulkini boshqarish, korporativ boshqaruv, investitsiya aktivlarini boshqarish va boshqa sohalarda ham qo‘llanilmoqda. Ushbu institut orqali davlat va xususiy sektor o‘rtasidagi mulkiy munosabatlar yanada samarali tashkil etilishi mumkin. Shu jihatdan mazkur mavzu nafaqat nazariy, balki amaliy ahamiyatga ham ega bo‘lib, uning chuqur o‘rganilishi huquqni qo‘llash amaliyotini takomillashtirishga xizmat qiladi. Kurs ishi mavzusining o‘rganilganlik darajasi. Mol-mulkni ishonchli boshqarish instituti fuqarolik huquqi bo‘yicha ilmiy adabiyotlarda muayyan darajada yoritilgan. Fuqarolik huquqi darsliklari va o‘quv qo‘llanmalarida ushbu institutning huquqiy tabiati, shartnomaviy xususiyatlari hamda tomonlarning huquq va majburiyatlari umumiy tarzda tahlil qilingan. Shuningdek, ayrim ilmiy maqolalarda ishonchli boshqarish institutining kelib chiqishi, rivojlanish bosqichlari va amaliy muammolari ko‘rib chiqilgan.Shu bilan birga, qimmatli qog‘ozlarni ishonchli boshqarish masalasi ko‘pincha alohida tadqiqot predmeti sifatida yetarli darajada tizimli va kompleks o‘rganilmagan. Amaldagi tadqiqotlarda ushbu masala ko‘proq moliya huquqi yoki iqtisodiy nuqtai nazardan yoritilgan bo‘lib, fuqarolik huquqi va majburiyatlar tizimi doirasida chuqur tahlil kam uchraydi. Mazkur holat ushbu mavzuni yanada kengroq, kompleks va tizimli ravishda o‘rganishni taqozo etadi. Kurs ishining maqsadi. Mazkur kurs ishining asosiy maqsadi mol- mulkni ishonchli boshqarish tushunchasining huquqiy mohiyatini ochib berish, uning fuqarolik huquqidagi o‘rni va majburiyatlar tizimidagi ahamiyatini tahlil qilish, shuningdek qimmatli qog‘ozlarni ishonchli boshqarishning o‘ziga xos jihatlarini aniqlashdan iborat. Kurs ishining vazifalari. Belgilangan maqsadga erishish uchun kurs ishida quyidagi vazifalar amalga oshiriladi: 6 O‘zbekiston Respublikasining “Qimmatli qog‘ozlar bozori to‘g‘risida”gi Qonuni. 2021-yil 12-oktabr. 24-modda . 4 • mol-mulkni ishonchli boshqarish tushunchasining mazmunini huquqiy jihatdan yoritish; • ishonchli boshqarish institutining asosiy belgilari va huquqiy xususiyatlarini aniqlash; • ishonchli boshqarish shartnomasining majburiyat huquqi tizimidagi o‘rnini tahlil qilish; • ishonchli boshqarish munosabatlarida taraflarning huquq va majburiyatlarini ko‘rib chiqish; • qimmatli qog‘ozlarni ishonchli boshqarishning huquqiy o‘ziga xos jihatlarini yoritish; • amaliy muammolarni aniqlash va ularni bartaraf etish bo‘yicha xulosalar ishlab chiqish. Kurs ishining obyekti va predmeti. Mazkur kurs ishining obyekti mol- mulkni ishonchli boshqarish bilan bog‘liq fuqarolik-huquqiy munosabatlar hisoblanadi. Kurs ishining predmeti esa ishonchli boshqarish shartnomasi asosida vujudga keladigan majburiya tlar tizimi, shuningd ek ushbu institutnin g huquqiy mexanizmlari va ularning amaliy qo‘llanilishidir. Kurs ishining nazariy va amaliy ahamiyati. Kurs ishida olingan nazariy xulosalar mol-mulkni ishonchli boshqarish institutining huquqiy mohiyatini chuqurroq anglashga xizmat qiladi. Tadqiqot natijalari fuqarolik huquqi fanini o‘rganishda, shuningdek ishonchli boshqarish shartnomalarini tuzish va qo‘llash amaliyotida foydalanilishi mumkin. Bundan tashqari, ish natijalari qimmatli qog‘ozlarn i ishonchli boshqaris h bilan bog‘liq huquqiy munosab atlarni takomillashtirishga oid ilmiy va amaliy tavsiyalar ishlab chiqishda muayyan ahamiyat kasb etadi. 5 I BOB. Mol-mulkni ishonchli boshqarishning huquqiy mohiyati va tushunchasi 1.1. Mol-mulkni ishonchli boshqarish tushunchasi va uning huquqiy tabiati O‘zbekiston Respublikasi fuqarolik huquqida mol-mulkni ishonchli boshqarish mustaqil fuqarolik-huquqiy institut sifatida e’tirof etilib, u mulk huquqini saqlab qolgan holda mol-mulkdan foydalanish va uni boshqarish vakolatlarini vaqtincha boshqa shaxsga topshirish orqali amalga oshiriladigan huquqiy munosabatlarni ifodalaydi. 7 Ushbu institutning huquqiy asoslari O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksining 49-bobida mustahkamlab qo‘yilgan bo‘lib, unda mol- mulkni ishonchli boshqarishning tushunchasi, subyektlari, obyektlari, shartnomaviy mexanizmi hamda tomonlarning huquq va majburiyatlari kompleks tarzda tartibga solingan. Fuqarolik kodeksining 849- moddasiga muvofiq, mol-mulkni ishonchli boshqarish shartnomasi bo‘yicha bir taraf — boshqaruvning muassisi ikkinchi tarafga, ya’ni ishonchli boshqaruvchiga mol-mulkini muayyan muddatga ishonchli boshqaruvga topshiradi, ishonchli boshqaruvchi esa ushbu mol-mulkni boshqaruv muassisining yoki u ko‘rsatgan shaxs — foyda oluvchining manfaatlarini ko‘zlab boshqarish majburiyatini oladi. 8 Mazkur norma mol-mulkni ishonchli boshqarishning asosiy belgisini aniq ko‘rsatib beradi: mol-mulk boshqaruvchiga topshirilgan bo‘lsa-da, unga nisbatan mulk huquqi o‘tmaydi, balki boshqarish va foydalanish vakolatlari bilan cheklanadi. 9 Mol-mulkni ishonchli boshqarishning huquqiy tabiati shundan iboratki, u mulk huquqini begonalashtirishga emas, balki mulkdorning manfaatlarini ta’minlashga qaratilgan majburiy-huquqiy munosabatni vujudga keltiradi. Ishonchli boshqaruvchi mol-mulkni o‘z nomidan, biroq foyda oluvchining manfaatlarini ko‘zlab boshqaradi va ushbu jarayonda amalga oshiriladigan yuridik hamda amaliy harakatlar shartnoma va qonun bilan belgilangan doiradan chiqmasligi lozim. Shu 7 Pirimov M.S. Mol-mulkni ishonchli boshqarish tushunchasi va uning shakllanishi // Yuridik fanlar axborotnomasi. 2021, №2, 30–31-betlar. 8 O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi, 849-modda, 1-qism. 9 O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi, 849-modda, 2-qism. 6 jihatdan mol-mulkni ishonchli boshqarish mulk huquqi va majburiyat huquqi elementlarini o‘zida mujassam etgan murakkab huquqiy konstruktsiya hisoblanadi. Fuqarolik kodeksining 851-moddasida ishonchli boshqarish obyektlarining doirasi aniq belgilab berilgan bo‘lib, ularga korxonalar va boshqa mol-mulk komplekslari, ko‘chmas mulk obyektlari, qimmatli qog‘ozlar, alohida huquqlar hamda boshqa mol-mulk turlari kiradi. 10 Mazkur norma mol-mulkni ishonchli boshqarish institutining keng qo‘llanish imkoniyatiga ega ekanligini ko‘rsatadi. Shu bilan birga, qonunchilikda pul mablag‘larining ishonchli boshqarishning mustaqil obyekti bo‘la olmasligi, shuningdek operativ boshqaruvda bo‘lgan mol- mulkning ishonchli boshqaruvga topshirilmasligi qat’iy belgilangan bo‘lib, bu institutning chegaralarini aniqlab beradi. Mol-mulkni ishonchli boshqarish subyektlari masalasiga to‘xtaladigan bo‘lsak, Fuqarolik kodeksining 852-moddasiga muvofiq, boshqaruv muassisi sifatida, avvalo, mol-mulk egasi, shuningdek qonunda nazarda tutilgan hollarda vakolatli davlat organlari, notariuslar, sud yoki vasiylik va homiylik organlari ishtirok etishi mumkin. 11 Ishonchli boshqaruvchi esa fuqaro yoki yuridik shaxs bo‘lishi mumkin, biroq mol-mulkning davlat organiga ishonchli boshqaruvga berilishiga yo‘l qo‘yilmaydi. Ushbu cheklov ishonchli boshqarish institutining xususiy-huquqiy xarakterini yaqqol namoyon etadi. Shunday qilib, mol-mulkni ishonchli boshqarish fuqarolik huquqida mulkdor manfaatlarini ta’minlashga qaratilgan, mulk huquqi saqlanib qolgan holda boshqaruv vakolatlarini amalga oshirishni nazarda tutuvchi, qat’iy normativ asosga ega bo‘lgan majburiy-huquqiy institut sifatida namoyon bo‘ladi. Ushbu institutning huquqiy mohiyati keyingi boblarda uning majburiyatlar tizimidagi o‘rni hamda amaliy qo‘llanilishi nuqtai nazaridan yanada batafsil tahlil qilinadi. 1.2. Mol-mulkni ishonchli boshqarishning vujudga kelish asoslari va obyektlari 10 O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi, 851- modda. 11 O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi, 852-modda. 7 Mol-mulkni ishonchli boshqarish munosabatlari fuqarolik huquqida faqat tomonlarning xohish-irodasiga emas, balki qonunda nazarda tutilgan aniq yuridik faktlarga asoslangan holda vujudga keladi. O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksining 850-moddasiga muvofiq, mol-mulkni ishonchli boshqarish bir necha asoslar orqali joriy etilishi mumkin bo‘lib, ularning har biri mazkur huquqiy institutning qo‘llanish doirasini kengaytiradi hamda uning ijtimoiy-huquqiy ahamiyati ni oshiradi. 12 Mazkur modda asosida mol- mulkni ishonchli boshqarishning eng asosiy vujudga kelish manbai boshqaruv muassisi bilan ishonchli boshqaruvchi o‘rtasida tuziladigan mol-mulkni ishonchli boshqarish shartnomasi hisoblanadi. Aynan shartnomaviy asos mol- mulkni ishonchli boshqarish institutining asosiy va eng ko‘p qo‘llaniladigan shakli bo‘lib, u taraflarning huquq va majburiyatlarini aniq belgilash, boshqaruv doirasini cheklash hamda boshqarish jarayonini nazorat qilish imkonini beradi. Bundan tashqari, mol-mulkni ishonchli boshqarish vasiyatnoma asosida ham vujudga kelishi mumkin. Xususan, vasiyatning ijrochisi ishonchli boshqaruvchi etib tayinlangan hollarda, meros qoldiruvchining mol-mulki vasiyatda ko‘rsatilgan maqsadlar doirasida ishonchli boshqaruvga o‘tkaziladi. Ushbu holat mol-mulkni ishonchli boshqarish institutining meros huquqi bilan uzviy bog‘liqligini ko‘rsatadi. Fuqarolik kodeksining 850- moddasida, shuningdek, sud qarori asosida ham mol-mulkni ishonchli boshqarish joriy etilishi mumkinligi belgilangan. Bunday holatlar, odatda, mol-mulk egasining manfaatlarini himoya qilish, nizoli vaziyatlarda mol-mulkning saqlanishini ta’minlash yoki muayyan shaxslarning huquqlarini kafolatlash zarurati bilan bog‘liq bo‘ladi. Shuningdek, vasiylik va homiylik organining qarori asosida vasiylikka olingan shaxsning mol-mulki ustidan ishonchli boshqaruv belgilanishi ham qonunchilikda nazarda tutilgan. Mol- mulkni ishonchli boshqarish ning obyektlari masalasi Fuqarolik kodeksining 851-moddasida batafsil tartibga solingan. Mazkur normaga muvofiq, ishonchli boshqarish obyektlari sifatida korxonalar va boshqa mol-mulk 12 O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi, 850- modda. 8 komplekslari, ko‘chmas mulkka mansub alohida obyektlar, qimmatli qog‘ozlar, alohida huquqlar hamda boshqa mol-mulk turlari ishtirok etishi mumkin. Ushbu norma mol-mulkni ishonchli boshqarish institutining universalligini va turli mulkiy munosabatlarga nisbatan qo‘llanish imkoniyatini yaqqol namoyon etadi. Shu bilan birga, qonunchilik mazkur institutning chegaralarini ham aniq belgilab beradi. Xususan, qonunda nazarda tutilgan hollarni istisno etganda, pul mablag‘lari ishonchli boshqarishning mustaqil obyekti bo‘la olmaydi. Bundan tashqari, operativ boshqaruvda bo‘lgan mol-mulk ishonchli boshqaruvga topshirilishi mumkin emasligi qat’iy belgilangan bo‘lib, bu holat davlat va munitsipal mulk bilan bog‘liq huquqiy munosabatlarda ishonchli boshqarish institutining suiiste’mol qilinishining oldini olishga qaratilgan. Xulosa qilib aytganda, mol-mulkni ishonchli boshqarish qat’iy belgilangan yuridik asoslar orqali vujudga keladigan hamda aniq doirada belgilangan obyektlarga nisbatan qo‘llaniladigan huquqiy institut hisoblanadi. Ushbu institutning vujudga kelish asoslari va obyektlari qonunchilik darajasida aniq tartibga solinganligi uning huquqiy barqarorligini va amaliy qo‘llanishdagi ishonchliligini ta’minlaydi. 9 II BOB. Mol-mulkni ishonchli boshqarishning majburiyatlar tizimidagi o’rni 2.1. Mol-mulkni ishonchli boshqarish majburiyatlarining mazmuni va tomonlarning huquqiy holati Mol-mulkni ishonchli boshqarish munosabatlari o‘z mohiyatiga ko‘ra majburiyat-huquqiy munosabatlar hisoblanib, ular ishonchli boshqaruvchining muayyan harakatlarni amalga oshirish majburiyati hamda boshqaruv muassisi va foyda oluvchining huquqlari bilan tavsiflanadi. 13 Ushbu majburiyatlarning mazmuni va chegaralari O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksining 857-859-moddalarida tizimli ravishda mustahkamlab qo‘yilgan. Fuqarolik kodeksining 857- moddasiga muvofiq, ishonchli boshqaruvchi qonunda va mol-mulkni ishonchli boshqarish shartnomasida nazarda tutilgan doirada ishonchli boshqarishga topshirilgan mol-mulkka nisbatan mulkdor huquqlarini amalga oshiradi. 14 Biroq ushbu huquqlar mutlaq emas, balki foyda oluvchi va boshqaruv muassisining manfaatlarini ko‘zlagan holda amalga oshirilishi shart. Mazkur norma ishonchli boshqaruvchining huquqiy holatini aniq belgilab, uni mulkdordan farqlaydi hamda vakolatlarning maqsadli xarakterini ta’minlaydi. Ishonchli boshqaruvchi mol-mulkni boshqarish jarayonida amalga oshirgan harakatlari natijasida vujudga kelgan huquqlar ushbu mol- mulk tarkibiga kiritiladi, boshqaruv jarayonida yuzaga kelgan majburiyatlar esa aynan ishonchli boshqaruvdagi mol-mulk hisobidan bajariladi. Bu holat mol-mulkni ishonchli boshqarish institutida mulkiy ajratilganlik tamoyilining amal qilishini ko’rsatadi hamda boshqaruv muassisining boshqa mol-mulkini xavf ostiga qo‘ymaslikka xizmat qiladi. 15 Shu bilan birga, qonunchilik ishonchli boshqaruvchining vakolatlarini cheklovchi normalarni ham nazarda tutadi. Xususan, ishonchli boshqaruvchi boshqaruvga topshirilgan ko‘chmas mol-mulkni boshqa shaxsga 13 Saidov A.X. Fuqarolik huquqi. Majburiyatlar huquqi . — Toshkent: Adolat, 2019. — 265–267-betlar. 14 O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi, 857-modda, 1-qism. 15 O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi, 855- modda 10 berish yoki uni garovga qo‘yish huquqiga faqat bunday vakolat shartnomada bevosita nazarda tutilgan hollardagina ega bo‘ladi. 16 Ushbu cheklov mulkdorning asosiy mulkiy manfaatlarini himoya qilishga qaratilgan bo‘lib, ishonchli boshqarish institutining suiiste’mol qilinishining oldini oladi. Fuqarolik kodeksining 857- moddasida, shuningdek, ishonchli boshqaruvchining muhim majburiyatlaridan biri sifatida boshqaruv muassisi va foyda oluvchiga o‘z faoliyati to‘g‘risida belgilangan muddatlarda hisobot taqdim etish majburiyati mustahkamlangan. 17 Hisobot berish majburiyati ishonchli boshqaruvchining faoliyati ustidan nazorat mexanizmi sifatida xizmat qiladi hamda boshqaruv jarayonining shaffofligini ta’minlaydi. Mol-mulkni ishonchli boshqarish munosabatlarida majburiyatlarning buzilishi oqibatlari Fuqarolik kodeksining 859-moddasida belgilangan. 18 Mazkur modda asosida ishonchli boshqaruvchi foyda oluvchining yoki boshqaruv muassisining manfaatlari to‘g‘risida yetarli darajada g‘amxo‘rlik qilmagan taqdirda, foyda oluvchiga boy berilgan foydani, boshqaruv muassisiga esa mol-mulkning yo‘qotilishi yoki shikastlanishi natijasida yetkazilgan zararni qoplash majburiyatini oladi. Ishonchli boshqaruvchi faqat yengib bo‘lmaydigan kuch yoki manfaatdor shaxslarning o‘z harakatlari tufayli zarar kelib chiqqanligini isbotlagan taqdirdagina javobgarlikdan ozod etilishi mumkin. Bundan tashqari, ishonchli boshqaruvchi o‘ziga berilgan vakolatlardan chetga chiqqan holda tuzgan bitimlar bo‘yicha majburiyatlarni shaxsan o‘zi bajaradi. Bu norma ishonchli boshqaruvchining mas’uliyat darajasini oshiradi hamda uchinchi shaxslar bilan munosabatlarda huquqiy aniqlikni ta’minlaydi. Shunday qilib, mol-mulkni ishonchli boshqarish majburiyatlarining mazmuni ishonchli boshqaruvchining keng, biroq qat’iy maqsadli va cheklangan vakolatlari, boshqaruv muassisi va foyda oluvchining manfaatlarini himoya qilishga qaratilgan javobgarlik mexanizmlari hamda hisobot va nazorat institutlari orqali ifodalanadi. 16 O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi, 857-modda, 3-qism. 17 O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi, 857-modda, 4-qism. 18 O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi, 859-modda. 11 Ushbu majburiyatlar tizimi mol-mulkni ishonchli boshqarish institutining huquqiy barqarorligini va amaliy samaradorligini ta’minlaydi. 2.2. Mol- mulkni ishonchli boshqarish da javobgarlik , risklar va majburiyatlarning ta’minlanishi Mol- mulkni ishonchli boshqarish munosabatl arining barqarorligi va ishonchliligi, avvalo, ishonchli boshqaruvchining javobgarligi, boshqaruv jarayonida yuzaga keladigan risklarning taqsimlanishi hamda majburiyatlarning huquqiy ta’minlanish mexanizmlariga bog‘liqdir. Ushbu masalalar O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksining 855, 858–860-moddalarida kompleks tarzda tartibga solingan. Fuqarolik kodeksining 855-moddasiga muvofiq, ishonchli boshqaruvga topshirilgan mol-mulk boshqaruv muassisining boshqa mol-mulkidan, shuningdek ishonchli boshqaruvchining shaxsiy mol- mulkidan alohida ajratiladi. 19 Ushbu mol-mulk ishonchli boshqaruvchida alohida balansda aks ettirilishi va u bo‘yicha mustaqil hisob yuritilishi shart. Mazkur norma mol-mulkni ishonchli boshqarishda mulkiy ajratilganlik tamoyilini mustahkamlab, risklarni adolatli taqsimlashga xizmat qiladi. Natijada, boshqaruv muassisining qarzlari bo‘yicha undiruv, umumiy qoida tariqasida, ishonchli boshqaruvga topshirilgan mol-mulkka qaratilmaydi, bu esa mulkdor manfaatlarini himoya qilishning muhim kafolati hisoblanadi. Ishonchli boshqarish jarayonida majburiyatlarni bajarish bo‘yicha asosiy risklar ishonchli boshqaruvchi zimmasiga yuklatiladi. Fuqarolik kodeksining 859-moddasida belgilanganidek, ishonchli boshqaruvchi foyda oluvchi yoki boshqaruv muassisining manfaatlari to‘g‘risida yetarli darajada g‘amxo‘rlik qilmagan taqdirda, boy berilgan foydani hamda mol-mulkka yetkazilgan zararni qoplash majburiyatini oladi. 20 Bu norma ishonchli boshqaruvchining faoliyatida ehtiyotkorlik va vijdonlilik tamoyillarini ta’minlashga qaratilgan. Majburiyatlarning ta’minlanishi 19 O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi, 855, 858–860- moddalar. 20 Fuqarolik kodeksi, 859-modda. 12 masalasida Fuqarolik kodeksining 858-moddasi muhim ahamiyatga ega. Ushbu modda ishonchli boshqaruvchining mol-mulkni shaxsan o‘zi boshqarishi lozimligini belgilaydi. 21 Biroq shartnomada vakolat berilgan yoki boshqaruv muassisi roziligi mavjud bo‘lgan hollarda, shuningdek vaziyat taqozosi bilan zarurat yuzaga kelganda, ishonchli boshqaruvchi ayrim harakatlarni uchinchi shaxsga topshirishi mumkin. Shu bilan birga, ishonchli boshqaruvchi tanlangan vakilning harakatlari uchun o‘zining harakatlari kabi javobgar bo‘lishi belgilangan bo‘lib, bu norma majburiyatlarning bajarilishiga doir risklarning boshqaruvchidan chetga chiqib ketishiga yo‘l qo‘ymaydi. Fuqarolik kodeksining 860-moddasiga ko‘ra, ishonchli boshqaruvchi mol-mulkni ishonchli boshqarish shartnomasida nazarda tutilgan haqni olish, shuningdek boshqaruv jarayonida qilgan zarur xarajatlarini boshqaruvga topshirilgan mol-mulk yoki undan olingan daromadlar hisobidan qoplatish huquqiga ega. 22 Ushbu norma ishonchli boshqaruvchining manfaatdorligini ta’minlash orqali majburiyatlarni lozim darajada bajarishga rag‘batlantiruvchi omil sifatida xizmat qiladi. Bundan tashqari, qonunchilik mol-mulkni ishonchli boshqarish shartnoma sida majburiyatlarni ta’minlash maqsadida ishonchli boshqaruvchining garov berishini nazarda tutish imkoniyatini ham belgilaydi. Bu holat boshqaruv muassisi va foyda oluvchi manfaatlarini qo‘shimcha huquqiy kafolatlar bilan himoyalashga xizmat qiladi hamda ishonchli boshqarish munosabatlarida risklarni kamaytiradi. Xulosa qilib aytganda, mol-mulkni ishonchli boshqarishda javobgarlik va risklar qat’iy normativ mexanizmlar orqali tartibga solinib, majburiyatlarning bajarilishi mulkiy ajratilganlik, shaxsiy javobgarlik va shartnomaviy ta’minot vositalari orqali kafolatlanadi. Ushbu mexanizmlar mol-mulkni ishonchli boshqarish institutining huquqiy barqarorligini va amaliy samaradorligini ta’minlovchi muhim omillar hisoblanadi. 21 O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi, 858- modda 22 O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi, 860-modda. 13 III BOB. Mol-mulkni ishonchli boshqarishning amaliy ahamiyati va huquqiy tahlili 3.1. Mol-mulkni ishonchli boshqarish shartnomasi: tushunchasi, muhim shartlari va shakli Mol-mulkni ishonchli boshqarish shartnomasi ushbu huquqiy institutning asosiy vujudga kelish shakli bo‘lib, u orqali tomonlar o‘rtasida mol-mulkni boshqarish bilan bog‘liq majburiyat-huquqiy munosabatlar rasmiylashtiriladi. Fuqarolik huquqida mazkur shartnoma mulk huquqining saqlanib qolgan holda boshqaruv vakolatlarini boshqa shaxsga topshirishni nazarda tutuvchi mustaqil shartnoma turi sifatida e’tirof etiladi. O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksining 853- moddasiga muvofiq, mol-mulkni ishonchli boshqarish shartnomasining muhim shartlari aniq belgilab qo‘yilgan bo‘lib, ular mavjud bo‘lmagan taqdirda shartnoma tuzilmagan hisoblanadi. 23 Mazkur muhim shartlar, avvalo, ishonchli boshqarishga beriladigan mol-mulkning aniq ro‘yxatini ko‘rsatishni talab qiladi. Bu talab shartnoma predmetining aniqligini ta’minlashga qaratilgan bo‘lib, keyinchalik nizolar kelib chiqishining oldini olishda muhim ahamiyatga ega. Shartnomaning muhim shartlari qatoriga foyda oluvchi to‘g‘risidagi ko‘rsatma ham kiradi. 24 Foyda oluvchi boshqaruv muassisi bo‘lishi yoki u ko‘rsatgan boshqa shaxs bo‘lishi mumkin. Ushbu norma mol-mulkni ishonchli boshqarish institutining maqsadga yo‘naltirilganligini ta’minlaydi, chunki ishonchli boshqaruvchi o‘z faoliyatini aynan foyda oluvchi manfaatlarini ko‘zlab amalga oshirishi lozim. Bundan tashqari, ishonchli boshqaruvchining hisobotlar taqdim etish muddatlari va tartibini belgilash shartnomaning muhim shartlaridan biri hisoblanadi. 25 Hisobot berish majburiyati ishonchli boshqaruvchining faoliyati ustidan nazoratni amalga 23 O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi, 853-modda. 24 O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi, 853-modda, 2-band. 25 O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi, 857- modda, 4-qism. 14 oshirish imkonini berib, shartnomaviy intizomni mustahkamlashga xizmat qiladi. Shuningdek, ishonchli boshqarish bekor qilingan taqdirda mol-mulkni oladigan shaxsni ko‘rsatish ham shartnoma barqarorligini ta’minlovchi muhim elementlardan biridir. Agar shartnomada ishonchli boshqaruvchiga haq to‘lash nazarda tutilgan bo‘lsa, ushbu haqning miqdori va shakli ham albatta shartnomada belgilanishi lozim. Bu talab ishonchli boshqaruvchining mulkiy manfaatlarini huquqiy jihatdan kafolatlash bilan birga, boshqaruv muassisining majburiyatlarini aniqlashtiradi. Fuqarolik kodeksining 853-moddasiga ko‘ra, mol-mulkni ishonchli boshqarish shartnomasi, umumiy qoida tariqasida, besh yildan ortiq bo‘lmagan muddatga tuziladi. 26 Shartnoma muddati tugaganida taraflardan birining bekor qilish to‘g‘risida arizasi bo‘lmasa, shartnoma avval belgilangan muddat va shartlar asosida uzaytirilgan deb hisoblanadi. Ayrim turdagi mol-mulklar bo‘yicha qonunchilikda shartnomaning maksimal muddati boshqacha belgilanishi mumkinligi ham nazarda tutilgan. Mol-mulkni ishonchli boshqarish shartnomasining shakliga oid talablar Fuqarolik kodeksining 854-moddasida mustahkamlangan. 27 Mazkur modda shartnoma yozma shaklda tuzilishini belgilaydi. Ko‘chmas mol- mulkni ishonchli boshqarish shartnomasi esa ko‘chmas mol-mulkni boshqa shaxsga berish haqidagi shartnomalar uchun nazarda tutilgan shakl va tartibda rasmiylashtirilishi hamda davlat ro‘yxatidan o‘tkazilishi lozim. Ushbu talabga rioya qilmaslik shartnomaning haqiqiy emas deb topilishiga olib keladi. Xulosa qilib aytganda, mol-mulkni ishonchli boshqarish shartnomasi qat’iy belgilangan muhim shartlar va shakl talablariga ega bo‘lgan, tomonlar huquq va majburiyatlarini aniq tartibga soluvchi hamda mol-mulkni ishonchli boshqarish institutining samarali amal qilishini ta’minlovchi asosiy huquqiy mexanizm hisoblanadi. 26 O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi, 853-modda, 3-qism. 27 O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi, 854- modda. 15 3.2. Mol-mulkni ishonchli boshqarish shartnomasining bekor bo‘lishi va uning huquqiy oqibatlari Mol-mulkni ishonchli boshqarish shartnomasi doimiy huquqiy munosabat bo‘lib qolmay, qonunchilikda nazarda tutilgan muayyan holatlar yuzaga kelganda bekor bo‘lishi mumkin. Ushbu masalalar O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksining 861-moddasida batafsil tartibga solingan bo‘lib, unda shartnomaning bekor bo‘lish asoslari hamda bekor bo‘lishi bilan bog‘liq huquqiy oqibatlar aniq belgilab qo‘yilgan. 28 Fuqarolik kodeksiga muvofiq, mol-mulkni ishonchli boshqarish shartnomasi, avvalo, shartnoma muddati tugashi munosabati bilan taraflardan birining shartnomani bekor qilish to‘g‘risidagi arizasiga binoan bekor bo‘ladi. Mazkur holatda shartnomaning bekor qilinishi taraflarning irodasiga asoslanib, u shartnomaviy erkinlik tamoyilining amalda namoyon bo‘lishini ifodalaydi. Shu bilan birga, agar shartnoma muddati tugaganida taraflardan hech biri bekor qilish to‘g‘risida ariza bermagan bo‘lsa, shartnoma avval belgilangan muddat va shartlar asosida uzaytirilgan deb hisoblanadi. 29 Shartnomaning bekor bo‘lishi foyda oluvchi bilan bog‘liq holatlar tufayli ham yuzaga kelishi mumkin. Xususan, agar shartnomada boshqacha tartib nazarda tutilmagan bo‘lsa, foyda oluvchi fuqaroning vafot etishi yoki foyda oluvchi yuridik shaxsning tugatilishi shartnomaning bekor bo‘lishiga olib keladi. 30 Bu norma mol-mulkni ishonchli boshqarish munosabatlarining shaxsiy va maqsadli xarakterga egaligini ko‘rsatadi. Ishonchli boshqaruvchining shaxsi bilan bog‘liq holatlar ham shartnomaning bekor bo‘lishiga asos bo‘ladi. Jumladan, ishonchli boshqaruvchi fuqaro vafot etganida, u muomalaga layoqatsiz yoki muomala layoqati cheklangan deb topilganida, bedarak yo‘qolgan deb e’tirof etilganida, shuningdek yakka tartibdagi tadbirkor to‘lovga qobiliyatsiz deb topilganida shartnoma bekor qilinadi. Agar ishonchli boshqaruvchi yuridik shaxs bo‘lsa, uning tugatilishi yoki bankrot deb 28 O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi, 861-modda. 29 O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi, 861-modda, 2-qism. 30 O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi, 861- modda, 3-qism. 16 topilishi ham shartnomani bekor qilishga asos bo‘ladi. Ushbu qoidalar ishonchli boshqarish institutida boshqaruvchining shaxsi va malakasi muhim ahamiyatga ega ekanligini tasdiqlaydi. Fuqarolik kodeksining 861-moddasida, shuningdek, foyda oluvchining shartnoma bo‘yicha foyda olishdan bosh tortishi ham shartnomaning bekor bo‘lishiga asos bo‘lishi belgilangan. 31 Bundan tashqari, ishonchli boshqaruvchi yoki boshqaruv muassisi ishonchli boshqaruvchi mol-mulkni shaxsan amalga oshira olmasligi munosabati bilan boshqaruvni amalga oshirishdan bosh tortgan hollarda ham shartnoma bekor qilinishi mumkin. Qonunchilik boshqaruv muassisiga muayyan holatlarda shartnomani bir tomonlama bekor qilish huquqini ham beradi. Xususan, boshqaruv muassisi shartnomada kelishilgan haqni to‘lagan holda, qonunda belgilangan ayrim istisno holatlardan tashqari, shartnomani bajarishdan bosh tortishi mumkin. Shu bilan birga, ishonchli boshqaruvchi o‘z majburiyatlarini lozim darajada bajarmagan taqdirda, shartnoma sud qaroriga muvofiq bekor qilinishi mumkin. Mol-mulkni ishonchli boshqarish shartnomasi bekor qilinganida, ishonchli boshqaruvda bo‘lgan mol-mulk, agar shartnomada boshqacha tartib nazarda tutilmagan bo‘lsa, boshqaruv muassisiga qaytariladi. 32 Shartnoma taraflardan birining tashabbusi bilan bekor qilingan hollarda esa ikkinchi taraf kamida uch oy oldin bundan xabardor qilinishi lozim. Ushbu talablar shartnomani bekor qilish jarayonida taraflar manfaatlarining muvozanatini ta’minlashga qaratilgan. Xulosa qilib aytganda, mol-mulkni ishonchli boshqarish shartnomasining bekor bo‘lishi qonunchilikda aniq belgilangan asoslar va tartibga ega bo‘lib, uning huquqiy oqibatlari mol-mulkning taqdiri, tomonlarning huquq va majburiyatlari hamda shartnomaviy barqarorlikni ta’minlashga xizmat qiladi. Ushbu qoidalar ishonchli boshqarish institutining huquqiy aniqligi va amaliy ishonchliligini mustahkamlaydi. 31 O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi, 861-modda, 4-qism. 32 O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi, 861- modda, 5-qism. 17 XULOSA Mazkur kurs ishida O‘zbekiston Respublikasi fuqarolik huquqida mol-mulkni ishonchli boshqarish institutining huquqiy mohiyati, uning majburiyatlar tizimidagi o‘rni hamda amaliy qo‘llanilishining asosiy jihatlari tizimli ravishda tahlil qilindi. Tadqiqot jarayonida ushbu institutning normativ asoslari, xususan, O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksining 49-bobida nazarda tutilgan normalar ilmiy- huquqiy nuqtai nazardan ko‘rib chiqildi. Tahlillar shuni ko‘rsatdiki, mol-mulkni ishonchli boshqarish mulk huquqi saqlanib qolgan holda boshqaruv vakolatlarining muayyan muddatga boshqa shaxsga topshirilishi ga asoslangan mustaqil majburiyat- huquqiy institut hisoblanadi. Ushbu institut mulkdorning mol-mulkdan samarali foydalanishini ta’minlash, uning manfaatlarini himoya qilish hamda boshqaruv jarayonida mulkning saqlanishi va ko‘paytirilishiga erishishga qaratilgan huquqiy mexanizm sifatida namoyon bo‘ladi. Kurs ishida mol-mulkni ishonchli boshqarishning vujudga kelish asoslari va obyektlari tahlil qilinib, mazkur munosabatlarning shartnoma, vasiyatnoma, sud qarori va boshqa qonuniy yuridik faktlar asosida joriy etilishi mumkinligi aniqlandi. Shu bilan birga, ishonchli boshqarish obyektlarining qonunchilikda belgilangan doirasi mazkur institutning universalligini ko‘rsatishi bilan birga, pul mablag‘lari va operativ boshqaruvdagi mol-mulkka nisbatan qo‘llanilishining cheklanishi uning huquqiy chegaralarini belgilab berishi asoslab berildi. Mol-mulkni ishonchli boshqarish majburiyatlar tizimidagi o‘rni tahlil qilinganida, ishonchli boshqaruvchining huquqlari keng bo‘lishiga qaramay, ular qat’iy maqsadli va cheklangan xarakterga ega ekanligi aniqlandi. Ishonchli boshqaruvchi o‘z faoliyatini foyda oluvchi va boshqaruv muassisi manfaatlarini ko‘zlab amalga oshirishi, hisobot berish majburiyatini bajarishi hamda yetkazilgan 18 zarar uchun javobgar bo‘lishi lozimligi ushbu institutning ishonchliligini ta’minlovchi asosiy omillar sifatida e’tirof etildi. Shuningdek, kurs ishida mol-mulkni ishonchli boshqarish shartnomasining muhim shartlari, shakli, amal qilish muddati va bekor bo‘lish asoslari tahlil qilinib, ushbu shartnoma qat’iy belgilangan normativ talablarga rioya etilgan holdagina huquqiy kuchga ega bo‘lishi asoslab berildi. Shartnomaning bekor bo‘lishi bilan bog‘liq huquqiy oqibatlar mol-mulkning taqdiri va tomonlar huquq va majburiyatlarining muvozanatini ta’minlashga qaratilganligi ko‘rsatildi. Umuman olganda, mol-mulkni ishonchli boshqarish instituti fuqarolik huquqida mulkiy munosabatlarni tartibga solishning samarali vositalaridan biri bo‘lib, u mulkdor manfaatlarini himoya qilish, mulkdan oqilona foydalanish va huquqiy barqarorlikni ta’minlashda muhim ahamiyat kasb etadi. Mazkur institutni takomillas htirish va uni amaliyotd a keng qo’llash fuqarolik -huquqiy munosabatlarning rivojlanishiga xizmat qiladi. 19 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI I. Normativ-huquqiy hujjatlar 1.O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi. — O‘zbekiston Respublikasi Qonun hujjatlari ma’lumotlari milliy bazasi (Lex.uz). 2.O‘zbekiston Respublikasining “Qimmatli qog‘ozlar bozori to‘g‘risida”gi Qonuni. — Lex.uz. 3.O‘zbekiston Respublikasining 2024-yil 21-fevraldagi O‘RQ–911-son Qonuni. 4.O‘zbekiston Respublikasining 2025-yil 7-fevraldagi O‘RQ–1025-son Qonuni. 5.O‘zbekiston Respublikasining 2025-yil 17-apreldagi O‘RQ–1057-son Qonuni. II. Ilmiy va o‘quv adabiyotlar 6.Pirimov M.S. Mol-mulkni ishonchli boshqarish shartnomasini fuqarolik- huquqiy tartibga solishning o‘ziga xos xususiyatlari.— Ilmiy maqola. 7.Maraimov K . Fuqarolik huquqi: Majburiyatlar huquqi.— O‘quv qo‘llanma. 8.Abdullayev X., Qodirov B. Fuqarolik huquqi (Umumiy va maxsus qism). — Toshkent: Adolat, 2020. 9.Rahmonov A. Fuqarolik huquqida mulk huquqi va majburiyatlar.— Toshkent, 2019. 10.Jenks E. Trusts and Equity. — London, 1936. 11.Hayton D. Law of Trusts. — Oxford University Press, 2003. III. Elektron va internet manbalar 12.Mol-mulkni ishonchli boshqarish shartnomasi va uning rivojlanish bosqichlari. — O‘zbekiston Milliy axborot agentligi (UZA), 20 13.Qonunchilik hujjatlari milliy bazasi. — 14.O‘zbekiston Respublikasi Markaziy depozitariysi rasmiy sayti. — 15.Ilmiy maqolalar va huquqiy sharhlar to‘plami. — 21

MUNDARIJA

Kirish

I BOB. Mol-mulkni ishonchli boshqarishning huquqiy mohiyati va tushunchasi

1.1. Mol-mulkni ishonchli boshqarish tushunchasi va uning huquqiy tabiati

1.2. Mol-mulkni ishonchli boshqarishning vujudga kelish asoslari va obyektlari

II BOB. Mol-mulkni ishonchli boshqarishning majburiyatlar tizimidagi o’rni

2.1. Mol-mulkni ishonchli boshqarish majburiyatlarining mazmuni va tomonlarning huquqiy holati

2.2. Mol-mulkni ishonchli boshqarishda javobgarlik, risklar va majburiyatlarning ta’minlanishi

III BOB. Mol-mulkni ishonchli boshqarishning amaliy ahamiyati va huquqiy tahlili

3.1. Mol-mulkni ishonchli boshqarish shartnomasi: tushunchasi, muhim shartlari va shakli

3.2. Mol-mulkni ishonchli boshqarish shartnomasining bekor bo‘lishi va uning huquqiy oqibatlari

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati

Купить