Molekulyar-genetik tahlillar uchun zoologik namunalarni yig‘ish talablari. Genom DNKsini ajratish. PZR-amplifikatsiya

Molekulyar-genetik tahlillar uchun zoologik namunalarni yig‘ish talablari.
Genom DNKsini ajratish. PZR-amplifikatsiya.
REJA:
1. Molekulyar-genetik tahlillarda zoologik namunalarni yig‘ish talablari. 
2. Standart fenol-xloroform va kommersiyali reagent to‘plamlari yordamida
umurtqasizlar namunasidan genom DNKsini ajratish. 
3. PZR-amplifikatsiya o‘tqazish.  1. Molekulyar-genetik tahlillarda zoologik namunalarni yig‘ish talablari
Zoologiya   kuzatuv   ob’ekti   –   ko‘p   hujayrali   (Animalia)   va   bir   hujayrali
organizmlar   (protistlar)   hisoblanadi.   Molekulyar-   genetik   tahlil   uchun   namuna
sifatida   kuzatilayotgan   umurtqasiz   hayvon   hajmiga   qarab   butun   organizmlar
(o‘lchami kamida 1 sm), tana qismlari, to‘qima va ichki organlar bo‘laklari xizmat
qilishi mumkin. 
Maqbul   namuna   o‘lchami   -     5   mm   x   2-3   mm ,   og‘irligi   0.1   dan   5   g   gacha.
Molekulyar-   genetik   tahlil   uchun   zarur   bo‘lgan   materiallarni   to‘plash   jarayonida
kerakli  namuna DNK molekulasini  destruktiv o‘zgarishini  oldini  olish maqsadida
70°S   li   chuqur   muzlatuv   holatiga   tushirilishi   yoki,   70%   li   etanol   eritmasida
(S
2 N
5 ON)   belgilab   qo‘yilmog‘i   zarur.   Tutish   jarayonidan   keyin   organizm   nobud
bo‘lsa, namunani qayd qilish, 20-30 daqiqa mobaynida amalga oshirilishi zarur. 
Tekshirilayotgan   hayvon   namunalarni   formaldegid   eritmasi   bilan   fiksatsiya
kilish   yaroqsiz   hisoblanadi,   chunki   formaldegid     DNKga   jiddiy   tasir   ko‘rsatadi,
tanazulni   olib   keladi   va   taxlil   natijalarini   qisman   yoki   to‘liq   buzilishiga   sabab
bo‘ladi. 
70%   li   etanol   eritmasida   qayd   qilingan   namunalarni   muzlatgichda   saqlanishi
maqsadga muvofiq bo‘ladi, agar bunday sharoit bo‘lmasa, xona haroritida quyosh
nuri   tushmaydigan   joyda   saqlanishi   tavsiya   qilinadi.   Saqlash   uchun   1-2   ml
probirkalardan (eppendorflar) foydalaniladi.
DNK va RNK ajratishni ta’minlashda bir qator prioritet talablarni ajratish 
mumkin:
* –  biologik materialni  lizis i ; 
* – selektiv ekstraksiya (sorbsi ya ); 
* –  katta xajmda to‘plash ; 
* –  PZR susaytiruvchi komponentlardan ajratish ; 
* – DNK  va  RNK  ajratish ; 
* –  yuqori foizda chiqishi ; 
* – kalibrovk a mumkinligi va ijobiy nazorat ; 
* –kontaminatsi yaning yo‘qligi ;  * –  kam vaqt sarflanishi ; 
* – avtomatizatsi yaning mumkinligi.  
E ukariot   organizmlardan   nuklein   kislotalarni   ajratish   va   fraksiyalashda
traditsion   va   kommersion   tayyor   reagent-to‘plam   usullari   (naborda   ishning
bajarilish koidalari keltiriladi) foydalaniladi.
Nuklein kislotalarni ajratish uchun tayyor reagent-to‘plamlar:
1. Fenol – xloroformli uslubi (FX- uslub).
2. Diatom DNA Prep (Rossiya) reagentlari to‘plami
3. Dneasy Tissue Kit (Germaniya) reagentlar to‘plami
Fenol   –   xloroformli   uslubi   (FX-   uslub).     Bu   usul   nuklein   kislotalarni
ajratishning   klassik   uslubidir.   Bu   uslub   proteinaza   K   ishtirokida   detergentlar
tomonidan   biologik   materiallarning   parchalanishi   hamda   fenol   va   xloroform
yordamida nuklein kislotalarni ajratib olishni o‘z ichiga oladi.  Bu   metodning
afzalligi   shundaki,   bu   uslub   bilan   anchagina   ko‘p  miqdorda  DNK   ajratib  olinadi.
Uslubning   kamchiliklariga   esa   uning   davomiyligi,   mashaqqatliligi,   agressiv
organik erituvchilarning ishlatilishi va DNKni oqsildan ham, RNKdan ham yetarli
darajada tozalamasligini kiritish mumkin.
Diatom DNA Prep (Rossiya) reagentlari to‘plami yordamida DNK ajratish
uslubi.     Bu   uslub   reagentlar   yordamida   nukleotidlarni   ekstraksiya   qilish
uslublaridan   biri   hisoblanadi.   Bu   to‘plam   DNKni   turli   tabiiy   materiallardan
ajratish, shuningdek klinik namunalardan DNKni tez tozalab olish imkonini beradi.
Bu   usul   FX   –   uslubdan   jadalligi   (1   ta   namunaga   30   min.   –   1,5   vaqt   sarflanadi),
toksik (zaharli) reagentlarning ishlatilmasligi bilan ajralib turadi. 
Lizis   qiluvchi   (parchalovchi)   –   reagant   ishtirokida   DNK   Nucleos TM
  –   sorbent
to‘plamida faol so‘riladi, so‘ngra spirtli eritmada oqsil va tuzlardan oson yuviladi.
Sorbentdan ajratilgan DNKni PZR da ishlatish mumkin.
To‘plamni   tarkibi:   parchalovchi   reagent,   tuzli   bufer   Nucleos   sorbentining
suspenziyasi, “Ekstra Gen” ion almashinuvchi arlashma suspenziyasi
Dneasy   Tissue   Kit   (Germaniya)   reagentlar   to‘plami   yordamida   DNK
ajratish   uslubi.   Dneasy   Tissue   Kit   (QIAGEN   GmbH,   Germany)   reagentlar to‘plami afzalligi jinsiy voyaga yetgan xayvonlarning 10 mg to‘qimasidan tashqari,
juda   kichik   o‘lchamdagi   xayvon   lichinkasi   yoki   tuxumidan   genom   DNKsini
ajratish  olish mumkin. Bunda  xayvon to‘qimasining  kichik bo‘lagi  ajratib olinadi
yoki pipetka bilan 1-2 dona lichinka yoki tuxumi olinadi va 1,5 ml li “Ependorf”
probirkasiga solinadi. Namunalar og‘irligi 10 mg dan oshmasligi kerak.
PZR-amplifikatsiyasi metodining asosiy tushunchalari.
Polimeraza   zanjir   reaksiyasi   (PZR)   -   in   vitro   amplifikatsiya   metodi   bo‘lib ,
uning   yordamida   qisqa   vaqt   mobaynida   muayyan   sondagi   DNK   ketma-ketligini
odatdagidan 1000 marotaba ko‘proq tanlash yoki ko‘paytirish mumkin 
Metod   mohiyati   –   probirkada   muayyan   DNK   qismlarini   qaytalanuvchi
temperatura   sikllarida   ko‘p   marotabali   ko‘chirish   (amplifikatsiya).
Amplifikatsiyaning   har   bir   siklida   yuqorida   sintezlangan   fragmentlar   yana   DNK-
polimeraza fermenti yordamida ko‘chiriladi va DNK fragmentlari o‘ziga xos ko‘p
marotaba kattalashadi.
PZR   (PSR)   tarixi.   1983   yil-   Amerikaning   «Gettus»   firmasi   xodimi   Keri
Myullis kaytalanuvchi xarorat sikllari yordamida probirkada DKN uchustkasining
amplifikatsiya   kilish   metodini   yaratdi.   1985   yil-Betta-gemoglobin   uchustkasi
amplifikatsiya   kilindi   (metodning   dastlabki   amaliyotda   kullanilishi).   1989   yil
« Science »   jurnali   polimeraza   fermentini   «yil   molekulasi   deb   ta’rifladi.   1993   yil-
Keri Myullis Nobel mukofoti bilan takdirlandi.
PZR qo‘llanalish sohasi: 
1. genom ketma-ketligini yuqori darajali           klonlash 
2. mitoxondriya va genom DNK larini to‘g‘ri sekvenerlash 
3. nukleotid ketma-ketligi o‘zgaruvchanligini tahlil qilish
4. kasallik  qo‘zg‘atuvchilarni aniqlash
PSR bosqichlari: 
1. DNK saklovchi namuna denaturatsiyaga uchratiladi
2. DNK bir zanjiriga praymerlar «yopishtiriladi» (bu vaktda xarorat pasaytiriladi)
3. DNK-polimeraza ishtirokida elongatsiya sodir buladi.
4. DNK yana denaturatsiyaga uchratiladi. 5. Yangi praymerlar «yopishtiriladi» 
6. Polimeraza paraymerlarni kurib tugatadi.
Endi 4 xolatga kaytib, sikl takrorlanadi (1-rasm).
1-Rasm.   PSR bosqichlari
Polimera zanjir reaksiyasini o‘tkazish uchun reaksion aralashmada zarur 
bo‘lgan tarkiblar:
-Ikta praymer  –  su’niy yo‘l bilan sintezlangan. 
-DNK-polimeraza   (Taq-polimeraza).
-2'-dezoksinukleozid-5'-trifosfat aralashmasi   (dNGF - dATF, dGTF, dSTF i
dTTF)   (Taq-polimeraza   yordamida   ikkinchi   DNK   zanjiri   sintezi   uchun
foydalaniladi)
-Bufer   –   ma’lum   konsentratsiyadagi   kation   va   anionlar   aralashmasi   bo‘lib,
reaksiya uchun optimal sharoit yaratadi: stabil  rN  va eritmaning ion kuchi. 
- Tahlil   qilinayotgan   namuna   –   reaksiya   aralashmasiga   kiritish   uchun
tayyorlangan   preparat   bo‘lib,   PZR-amplifikatsi yasi   uchun   nishon
hisoblangan DNKni o‘zida saqlaydi. 
-Mg 2+
  i on i   (Taq-polimeraz a ishi uchun kerak)
- Siklik temperatura rejimi 
Har bir amplifikatsiya sikli 3ta bosqichdan iborat: * Denaturatsiya.   Reaksion   aralashmani   95°S   gacha   qizdiriladi,   buning
natijasida ikki zanjirli DNK molekulasi yechilib ketadi (ajralib) va ikkita bir
zanjirli molekula hosil qiladi. 
* Yumshatish   (praymerlarning   qo‘shilishi,   gibridlanishi) .   Praymerlar   bir
zanjirli DNKga qo‘shiladi. Ko‘zlangan spesifik soha chegarasidagi qarama-
qarshi   DNK   zanjirlariga   mos   keladigan   ketma-ketlikka   to‘g‘ri   va   qarama-
qarshi   praymerlar   komplementar   bo‘lib   qo‘shiladi.   Har   bir   juft   praymer
uchun o‘zining yumshatish temperaturasi mavjud bo‘lib, u 50-65°S oraliqda
bo‘ladi. Yumshatish vaqti  20-60 sek.
* E longatsiya   (DNK   sintez i ).   DNK   zanjirining   qarama-qarshi   yo‘nalishda
5’ chi   oxirdan   3’ chi   oxirga   komplementar   qurib   bitirilishi.   DNKning   yangi
zanjirlari   sintezi   uchun   2'-   dezoksinukleozid-5'-trifosfat   eritmasi   material
bo‘lib   xizmat   qiladi.   Bu   bosqichda   reaksion   aralashmadagi   temperaturani
optimum   darajasiga   olib   chiqiladi   ( 72°   S ).   Elogatsiya   davom   etish   vaqti
apmlifikatsiya   qilinayotgan   DNK   fragmentining   uchunligi   yoki   DNK-
polimeraza fermentining ishlash tezligi bilan belgilanadi. 
Amplifikator.   Amplifikator-programmalashtirilgan   termostat   (aniqrog‘i-
termosiklyor) bo‘lib, PZR bosqichlari uchun optimal sharoit yaratib beradi.
1. Ikki zanjirli DNK molekulasining denaturatsiyasi 92-95 0
S da sodir bo‘ladi
2. Praymerlarni «yopishtirish» uchun, odatda, harorat 55-70 0
S bo‘lishi zarur
(aniq harorat praymer tarkibi va uzunligiga qarab belgilanadi)
3.   DNK   sintezi.   72 0
S   haroratda   DNK-polimeraza   sekundiga   100   nukleotid
tezlikda DNK sintezlaydi.