Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 379.0KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Юриспруденция

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Mualliflik huquqi

Купить
Mirzo Ulug’bek nomidagi O’zbekiston Milliy Universiteti Ijtimoiy fanlar fakulteti Yurisprudensiya : Biznes huquqi yonalishi “Mualliflik huquqi ” mavzusidagi KURS ISHI Toshkent-2025 KIRISH ...............................................................................................................2-4 I BOB. MUALLIFLIK HUQUQINING NAZARIY- HUQUQIY ASOSLARI ........................................................................................................4-12 1.1§ Mualliflik huquqining tushunchasi va mazmuni .........................................4 1.2§ Mualliflik huquqining shakllanishi va rivojlanish bosqichlari ..................9 1.3§ O‘zbekiston Respublikasida mualliflik huquqining huquqiy asoslari.....12 II BOB. MUALLIFLI K HUQUQI OBYEKTLA RI VA SUBYEKTLARI ..............................................................................................12-20 2.1§ Mualliflik huquqi obyektlari: asarlar turlari va ularning himoyasi........12 2.2§ Mualliflik huquqi subyektlari: mualliflar, huquq egalari ........................15 2.3§ Mualliflik huquqlarining tarkibi: shaxsiy va mulkiy huquqlar ...............18 III BOB. MUALLIFLIK HUQUQLARINING HIMOYASI VA DOLZARB MASALALAR .................................................................................................20-30 3.1§ Mualliflik huquqlarining buzilishi: misollar va tahlillar ..........................21 3.2§ Internet va raqamli muhitda mualliflik huquqi ........................................23 3.3§ Sud amaliyotida mualliflik huquqi himoyasi .............................................26 3.4§ O‘zbekistonda mualliflik huquqini takomillashtirish yo‘llari .................28 XULOSA………...............................................................................................30-31 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI ……………....................32 1 KIRISH Kurs ishi mavzusining dolzarbligi. Mualliflik huquqi har qanday demokratik jamiyatning ma’naviy va intellektual taraqqiyotini ta’minlovchi muhim huquqiy institutlardan biridir. U inson tafakkuri, iste’dodi va ijodiy salohiyatining natijasi bo‘lgan asarlarni e’tirof etish, qadrlash va himoya qilishni nazarda tutadi. Insoniyat taraqqiyotining barcha bosqichlarida madaniyat, ilm-fan va san’at yutuqlari alohida qadrlangan va ularning mualliflari jamiyatda e’tiborli o‘ringa ega bo‘lgan. Bugungi globallashuv va raqamlashtirish davrida esa mualliflik huquqi yanada dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. Mualliflik huquqi fuqarolik huquqining ajralmas qismi sifatida shaxsiy va mulkiy huquqlarni o‘zida mujassam etadi. Bu huquq ijodiy faoliyat natijasi bo‘lgan asarlarning egasiga nisbatan tan olish, asardan foydalanish, uni tarqatish, e’lon qilish va boshqa huquqlarni beradi. Shu bois, mualliflik huquqining shakllanishi, huquqiy asoslari va amaliy qo‘llanilishi huquqshunoslik fanining dolzarb tadqiqot obyektiga aylangan. Zero, jamiyatda intellektual mulkni himoya qilmay turib, ijodiy taraqqiyot va madaniy yuksalishga erishib bo‘lmaydi. So‘nggi yillarda O‘zbekiston Respublikasid a mualliflik huquqlarini mustahkamlash bo‘yicha muhim chora-tadbirlar ko‘rilmoqda. Xususan, “Mualliflik huquqi va turdosh huquqlar to‘g‘risida”gi Qonun, Prezident farmon va qarorlari, hamda boshqa normativ-huquqiy hujjatlar ushbu sohani tartibga solishga xizmat qilmoqda. Shuningdek, Adliya vazirligi huzuridagi Intellektual mulk agentligi tomonidan mualliflik huquqlarining ro‘yxatga olinishi, huquqbuzarliklar ustidan nazorat o‘rnatilishi va xalqaro hamkorlik kengaytirilmoqda. Mualliflik huquqi nafaqat huquqiy, balki iqtisodiy va madaniy ahamiyatga ham ega. Rivojlangan davlatlar tajribasi shuni ko‘rsatadiki, intellektual mulk sohasidagi huquqiy muhofaza tizimi qanchalik kuchli bo‘lsa, iqtisodiyotda innovatsiyalar va ijodiy yondashuvlar shunchalik rivojlangan bo‘ladi. Ayniqsa, kino, musiqa, 2 dasturiy ta’minot, dizayn va noshirlik sohasi kabi yo‘nalishlarda mualliflik huquqi iqtisodiy oborotning ajralmas qismi hisoblanadi. Biroq zamonaviy texnologiyalar taraqqiyoti, internetning keng ommalashuvi, raqamli platformalarning paydo bo‘lishi bilan mualliflik huquqlari tez-tez buzilmoqda. Noqonuniy nusxa ko‘chirish, internetda bepul tarqatish, sun’iy intellekt tomonidan yaratilgan kontentga egalik masalalari, plagiat va boshqa muammolar ushbu sohada yangi yondashuv va huquqiy mexanizmlarni ishlab chiqishni talab etmoqda. Aynan shu sababli, mualliflik huquqlarini samarali himoya qilish mexanizmlarini ishlab chiqish bugungi kunning dolzarb vazifalaridan biridir. Mualliflik huquqi doirasida ikki asosiy turdagi huquqlar ajratiladi: shaxsiy nomulkiy huquqlar (mualliflikni tan olish, asarni o‘zgartirmaslik va h.k.) va mulkiy huquqlar (foydalanish, nusxa ko‘chirish, tarqatish va boshqalar). Har ikki turdagi huquqlarning huquqiy jihatdan himoya qilinishi, ularning buzilishiga qarshi samarali choralar ko‘rilishi muhim ahamiyat kasb etadi. Ayniqsa, xalqaro maydonda bu borada ko‘plab konvensiyalar va shartnomalar mavjud bo‘lib, ular milliy qonunchilikni moslashtirishni talab qiladi. Jumladan, Bern konvensiyasi , Jahon intellektual mulk tashkiloti (WIPO) konvensiyasi , TRIPS bitimi mualliflik huquqi xalqaro me’yorlarini belgilab beradi. Ushbu kurs ishi mualliflik huquqining nazariy asoslarini, uning O‘zbekistondagi huquqiy bazasini, xalqaro tajribani, amaliy muammolarni va ularni yechish bo‘yicha takliflarni o‘rganishga qaratilgan. Ish davomida nafaqat mavjud qonunchilikka tahliliy yondashuv, balki real misollar, sud amaliyoti va statistika asosida dolzarb masalalarning chuqur o‘rganilishi ko‘zda tutiladi. Kurs ishining maqsadi – mualliflik huquqining shakllanishi, amaldagi huquqiy asoslari, xalqaro normalar bilan uyg‘unligi, zamonaviy muammolari va huquqiy takliflarini chuqur tahlil qilish orqali ushbu institutni yanada takomillashtirish yo‘llarini ishlab chiqishdan iborat. 3 Kurs ishining predmeti – Mualliflik huquqi to‘g‘risidagi normativ-huquqiy hujjatlar kurs ishining predmetini tashkil etadi. Kurs ishining obyekti. Mualliflik huquqining Fuqarolik huquqidagi o‘rni va ahamiyati. Ish quyidagi vazifalarni amalga oshirishni ko‘zda tutadi: mualliflik huquqining tarixiy shakllanishi va huquqiy asoslarini o‘rganish; O‘zbekiston qonunchiligida mualliflik huquqining tartibga solinishini tahlil qilish; mualliflik huquqlarining asosiy subyekt va obyektlarini aniqlash; raqamli muhitda yuzaga kelayotgan huquqbuzarliklarni tahlil qilish; xalqaro tajribani milliy qonunchilik bilan taqqoslash; mualliflik huquqining takomillashtirish bo‘yicha takliflar ishlab chiqish. Kurs ishining tuzilishi. Kurs ishi kirish, uchta asosiy bob, xulosa va foydalanilgan adabiyotlardan iborat bo‘lib, har bir bob o‘z navbatida bir nechta kichik bo‘limlarga ajratiladi. Har bir bo‘limda nazariy qarashlar bilan bir qatorda, amaliy holatlar va statistik ma’lumotlar asosida tahlil olib boriladi. Ish davomida mualliflik huquqining amaldagi holatini baholash va takomillashtirish bo‘yicha tegishli tavsiyalar beriladi. 4 I BOB. MUALLIFLIK HUQUQINING NAZARIY-HUQUQIY ASOSLARI 1.1§ Mualliflik huquqining tushunchasi va mazmuni XXI asrda intellektual mulk, ayniqsa mualliflik huquqi, fuqarolik huquqi tizimida alohida o‘rin egallab, ilmiy, madaniy va texnologik rivojlanishning asosiy huquqiy poydevorlaridan biriga aylandi. Mualliflik huquqi insonning ijodiy faoliyati natijasida yaratilgan asarlar ustidan bo‘lgan huquqlarini himoya qiluvchi normativ-huquqiy tizimdir. U inson tafakkuri mahsuliga mulk shaklida qarash 1 va uni boshqa mulkiy munosabatlar singari yuritish imkonini beradi. Mualliflik huquqi tushunchasini yoritishda avvalo “muallif” atamasining mazmuniga aniqlik kiritish lozim. O‘zbekiston Respublikasining “Mualliflik huquqi va turdosh huquqlar to‘g‘risida”gi Qonuniga muvofiq, muallif — bu ilm, adabiyot va san’at asarini yaratgan jismoniy shaxsdir. Asar esa inson ijodiy mehnati natijasida vujudga keladigan, huquqiy jihatdan himoya qilinadigan natijadir. Demak, mualliflik huquqi — bu muallif bilan uning yaratuvchilik faoliyati mahsuli o‘rtasida yuzaga keladigan huquqiy munosabatlarni tartibga soluvchi institutdir. Mualliflik huquqining mohiyati Mualliflik huquqining asosiy mohiyati shundaki, u muallifga o‘z asari ustidan nazorat qilish, uni tarqatish, nusxasini chiqarish, ommaga uzatish, asarning nomini aniqlash, o‘z nomi bilan chiqarish yoki anonim holda nashr etish huquqini beradi. Mazkur huquqlar ikki guruhga bo‘linadi: 1.Shaxsiy (axloqiy) huquqlar 2.Mulkiy (moddiy) huquqlar 1 O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi. 8-dekabr 1992-yil. 5 Shaxsiy huquqlar muallifning shaxsiyatiga bevosita bog‘liq bo‘lib, quyidagilarni o‘z ichiga oladi: Asarni yaratganlik huquqi (mualliflik); Asarni o‘z nomi bilan, taxallus ostida yoki anonim ravishda nashr ettirish huquqi; Asarning nomini belgilash huquqi; Asarning butligini saqlash va o‘zgartirishga qarshi chiqish huquqi. Mulkiy huquqlar esa muallif yoki huquq egasiga asar ustidan moddiy foyda olish imkonini beradi: Asardan nusxa olish huquqi; Asarni nashr etish va tarqatish huquqi; Asarni ommaga uzatish (efirga uzatish, internetda joylashtirish) huquqi; Asarni boshqa tillarga tarjima qilish, ssenariy yoki dramatizatsiya qilish huquqi va boshqalar. Mualliflik huquqining asosiy prinsiplari Mualliflik huquqi tizimi bir nechta muhim prinsiplarga asoslanadi: Ijodiylik prinsipi – huquq faqat insonning ijodiy mehnati bilan yaratilgan asarga nisbatan yuzaga keladi; Yagona mualliflik prinsipi – har qanday asar o‘z muallifi tomonidan yaratilgan bo‘ladi; Avtomatik huquqiy himoya prinsipi – asar yaratilgan zahoti, alohida ro‘yxatdan o‘tkazishsiz, mualliflik huquqi vujudga keladi; Taqiqlash prinsipi – hech kim muallifning ruxsatisiz uning asaridan foydalana olmaydi; Huquqlarni cheklashning qonuniyligi – mualliflik huquqi xalq manfaatlariga zid bo‘lmasligi kerak, masalan, adolatli foydalanish (fair use) holatlari qonun bilan belgilanadi. 6 Fuqarolik huquqidagi o‘rni Mualliflik huquqi fuqarolik huquqining muhim tarmoqlaridan biri hisoblanadi. Uning huquqiy mohiyati shundan iboratki, u mulk huquqining intellektual shaklini belgilaydi. Bunda asar — mulkning maxsus turi sifatida e’tirof etilib, muallif esa uni boshqarish, ijaraga berish yoki boshqa shaxsga o‘tkazish imkoniyatiga ega bo‘ladi. O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksining 1050-moddasidan boshlab mualliflik huquqlari keng qamrovda tartibga solingan. Mualliflik huquqining ijtimoiy ahamiyati Mualliflik huquqi nafaqat muallifning shaxsiy manfaatlarini himoya qiladi, balki jamiyat taraqqiyotiga xizmat qiladi. Asarlarning yaratilishi, ularning jamiyatda muomalada bo‘lishi, madaniyat va ilm-fanning ommalashuvi aynan mualliflik huquqlarining himoyasi bilan uzviy bog‘liq. Shuningdek, ushbu huquq sohasida qonuniy tartib o‘rnatilishi, innovatsion g‘oyalarning iqtisodiyotga jalb etilishiga sabab bo‘ladi. Raqamli iqtisodiyot sharoitida bu huquqning ahamiyati yanada ortib bormoqda. Mualliflik huquqining milliy va xalqaro asoslari Mualliflik huquqining zamonaviy ko‘rinishdagi tushunchasi ko‘p jihatdan xalqaro shartnomalar, konvensiyalar va ichki milliy qonunchilik asosida shakllangan. O‘zbekiston Respublikasi mustaqillik yillarida xalqaro intellektual mulk tizimiga faol qo‘shilgan davlatlardan biridir. Jumladan, quyidagi xalqaro hujjatlar mualliflik huquqi asoslarining shakllanishiga ta’sir ko‘rsatgan: 1886 yildagi Berni konvensiyasi (Adabiy va badiiy asarlarni himoya qilish to‘g‘risida); 1952 va 1971 yillardagi Mualliflik huquqi bo‘yicha Jeneva konvensiyalari ; 1996 yildagi Butunjahon intellektual mulk tashkiloti (WIPO) mualliflik huquqi to‘g‘risidagi Shartnoma ; 7 1994 yildagi TRIPS bitimi (Intellektual mulk huquqlarining savdo bilan bog‘liq jihatlari bo‘yicha bitim); 1997 yildagi O‘zbekiston Respublikasining “Mualliflik huquqi va turdosh huquqlar to‘g‘risida”gi Qonuni . Mazkur hujjatlar milliy qonunchilik tizimida mualliflik huquqining asosiy tamoyillarini belgilashga xizmat qiladi. Xalqaro amaliyot bilan uyg‘unlikni 2 ta’minlash orqali O‘zbekistonda mualliflik huquqlari himoyasi huquqiy jihatdan tobora mukammallashib bormoqda. Asarning yaratilishidan huquqiy himoyagacha bo‘lgan jarayon Asar muallif tomonidan ijodiy tarzda yaratilgach, mualliflik huquqi avtomatik ravishda vujudga keladi. Bunda davlat ro‘yxatidan o‘tkazish talab etilmaydi, ya’ni mualliflik huquqi — konstitutsiyaviy asoslangan shaxsiy va mulkiy huquqdir. Shu bilan birga, mualliflar o‘z huquqlarini keyinchalik himoya qilishda isbotlash osonroq bo‘lishi uchun asarlarni ixtiyoriy ravishda ro‘yxatdan o‘tkazishlari mumkin. O‘zbekistonda bu vakolatni Adliya vazirligining huzuridagi Intellektual mulk agentligi amalga oshiradi. Ro‘yxatga olishning ixtiyoriyligi — muallifni byurokratik bosqichlardan ozod etadi, lekin huquqiy nizolarda dalillash jarayonini yengillashtiradi. Bu, ayniqsa, plagiat holatlarida asarning yaratilgan sanasi va mualliflikni isbotlashda muhim rol o‘ynaydi. Mualliflik huquqi va turdosh huquqlar o‘rtasidagi tafovut Mualliflik huquqi va unga turdosh huquqlar ko‘pincha bir tizimda ko‘riladi. Biroq ular o‘rtasida mazmunan aniq farqlar mavjud. Mualliflik huquqi — bevosita asarni yaratgan muallifga tegishli bo‘lsa, turdosh huquqlar — ijrochilar (masalan, aktyorlar), fonogramma ishlab chiqaruvchilar yoki eshittirish 2 O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi. 8-dekabr 1992-yil. 8 tashkilotlariga tegishli bo‘lishi mumkin. Ular asarning namoyish etilishi yoki ommaga yetkazilishida ishtirok etuvchi shaxslarning huquqlarini himoya qiladi. Masalan, bir qo‘shiqni muallif bastalagan bo‘lsa, uni ijro qilgan xonanda — ijrochi sifatida turdosh huquq egasi hisoblanadi. Shunday qilib, bir asar atrofida turli toifadagi subyektlar turli xil huquqlarga ega bo‘lishi mumkin. Mualliflik huquqining amal qilish muddati O‘zbekiston qonunchiligiga ko‘ra, mualliflik huquqi muallif hayoti davomida va vafotidan so‘ng 50 yil davomida saqlanadi. Bu davr ichida asardan foyda olish huquqi muallifning merosxo‘rlari yoki huquq egalariga o‘tadi. Ushbu muddat o‘tgach, asar ommaviy mulk (public domain) maqomiga ega bo‘ladi va undan hech qanday cheklovlarsiz foydalanish mumkin bo‘ladi. Bu holat, ayniqsa, adabiyot, musiqa va klassik san’at asarlarida keng uchraydi. 1.2§ Mualliflik huquqining shakllanishi va rivojlanish bosqichlari Mualliflik huquqi insoniyat taraqqiyotining intellektual mulkka bo‘lgan ehtiyoji ortib borgan sari shakllangan yuridik tushuncha hisoblanadi. Asarlar yaratilishi qadim zamonlardan boshlangan bo‘lsa-da, ularning huquqiy muhofazasi nisbatan kech, ya’ni bosma asr davrida, yaqqol shakllana boshlagan. Shu sababli, mualliflik huquqining rivojlanish tarixini bir necha bosqichga ajratish mumkin. XV asrda Yoxann Gutenberg tomonidan bosma stanok ixtiro qilinishi matbaa inqilobiga sabab bo‘ldi. Bu esa asarlarni ko‘p nusxada tarqatish imkonini yaratdi. Natijada mualliflarning o‘z asarlari ustidan nazorat qilish, undan foyda olish huquqlari haqida masala ko‘tarildi. 1709 yilda Angliyada qabul qilingan Statute of Anne (Anna Qirolichaning patenti) insoniyat tarixidagi birinchi mualliflik huquqi to‘g‘risidagi qonun 9 hisoblanadi. Ushbu hujjatga ko‘ra, mualliflarga o‘z asarlari ustidan 14 yil davomida eksklyuziv huquqlar berilgan. Bu qonun mualliflik huquqining rivojlanishida tub burilish yasagan va boshqa mamlakatlarga ham ta’sir qilgan. 3. XVIII–XIX asrlar: Mualliflik huquqi tushunchasining kengayishi Yuqoridagi qonunchilik tajribasi Yevropaning boshqa mamlakatlarida ham mualliflik huquqi institutining shakllanishiga turtki berdi. Ayniqsa Frantsiya, Germaniya va Italiya kabi mamlakatlarda mualliflik huquqi muhim ijtimoiy institut sifatida qarala boshladi. Shu davrda mualliflik huquqi faqat adabiy asarlar emas, balki musiqa, drama, tasviriy san’at, ilmiy ishlanmalarni ham qamrab oldi. Bundan tashqari, ushbu davrda mualliflik huquqining ikki asosiy yondashuvi shakllandi: Anglo-sakson modeli (Buyuk Britaniya va AQSh): mualliflik huquqini mulkiy huquq deb hisoblaydi; Kontinental yondashuv (Frantsiya, Germaniya): mualliflik huquqini shaxsiy huquq sifatida ko‘radi. Bu ikki yondashuv bugungi kunda ham xalqaro mualliflik huquqi tizimida farqli tamoyillar asosida mavjudligini saqlab qolgan. 1.3§ O‘zbekiston Respublikasida mualliflik huquqining huquqiy asoslari 3 O‘zbekiston Respublikasi mustaqillikka erishgach, intellektual mulkni, jumladan mualliflik huquqini himoya qilishga qaratilgan yangi huquqiy tizimni shakllantira boshladi. Mazkur yo‘nalishda qabul qilingan qonunlar, Prezident farmonlari, Vazirlar Mahkamasi qarorlari va idoraviy me’yoriy hujjatlar mualliflik huquqini tartibga solishda asosiy manba bo‘lib xizmat qilmoqda. 3 O‘zbekiston Respublikasining Fuqarolik kodeksi. 1996-yil. 10 Mualliflik huquqining asosiy qonunchilik manbalari O‘zbekiston Respublikasida mualliflik huquqiga oid huquqiy asoslar quyidagi asosiy normativ-huquqiy hujjatlar orqali mustahkamlangan: O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi : 41-moddaga ko‘ra, har bir fuqaro ilm-fan, san’at va texnika yutuqlaridan foydalanish hamda madaniyatda ishtirok etish huquqiga ega. Ushbu normalar mualliflik huquqining umumiy konstitutsiyaviy asoslarini belgilaydi. “Mualliflik huquqi va turdosh huquqlar to‘g‘risida”gi Qonun (2006-yil 20- iyul): ushbu qonun mualliflik huquqlarining obyekti, subyekti, ularning huquqlari, cheklovlari, huquqlarni buzish holatlari va huquqni muhofaza qilish mexanizmlarini aniq belgilab beradi. Qonun 2020-yil va 2022-yillarda bir necha bor tahrir qilinib, yangi normalar bilan boyitilgan. Fuqarolik kodeksi : 974-moddadan boshlab mualliflik huquqiga oid umumiy qoidalar bayon etilgan. Bu yerda mualliflik huquqlarining muddati, huquqlarni meros qilib o‘tishi, litsenziya shartnomalari kabi masalalar tartibga solinadi. Ma’muriy javobgarlik to‘g‘risidagi kodeks hamda Jinoyat kodeksi : mualliflik huquqini buzgan shaxslarga nisbatan ma’muriy va jinoiy chora- tadbirlarni belgilaydi. Xususan, Jinoyat kodeksining 177-1-moddasida mualliflik huquqini buzganlik uchun jarima, majburiy ishlar yoki hibsga olish kabi jazolar nazarda tutilgan. Davlat siyosati va muhofaza organlari O‘zbekistonda mualliflik huquqlarini muhofaza qilish borasida bir nechta muhim davlat organlari faoliyat yuritadi: O‘zbekiston Respublikasi Adliya vazirligi : mualliflik huquqlari sohasida normativ-huquqiy hujjatlarni ishlab chiqish, muvofiqlashtirish va xalqaro hamkorlikni amalga oshiradi. 11 Intellektual mulk agentligi : mualliflik huquqlari bilan bog‘liq masalalar bo‘yicha mualliflar, huquq egalari va foydalanuvchilarga axborot, maslahat va huquqiy ko‘mak beradi. Sud organlari : huquq buzilishi holatlarini ko‘rib chiqadi, da’volarni ko‘rib chiqish orqali mualliflik huquqini himoya qiladi. Shuningdek, soliq, bojxona va ichki ishlar organlari ham mualliflik huquqlarining noqonuniy buzilishi holatlariga qarshi kurashda ishtirok etadi. Xalqaro huquqiy hujjatlar va O‘zbekistonning a’zoligi O‘zbekiston Respublikasi xalqaro huquqiy maydonda mualliflik huquqini tan olgan va qator asosiy konvensiyalarga qo‘shilgan. Ular orasida: Bern konvensiyasi (1886): O‘zbekiston 2005-yil ushbu konvensiyaga a’zo bo‘ldi. Konvensiya mualliflik huquqlarining xalqaro darajada tan olinishini va himoyasini kafolatlaydi. Jahon intellektual mulk tashkiloti (WIPO) : O‘zbekiston 1997-yildan boshlab WIPO a’zosi hisoblanadi. Tashkilot doirasida mualliflik huquqlarini mustahkamlovchi turli shartnomalar mavjud. WIPO Internet shartnomalari (WCT va WPPT): bu shartnomalar O‘zbekistonga zamonaviy raqamli muhitda mualliflik huquqlarini muhofaza qilish imkonini beradi. 12 II BOB. MUALLIFLIK HUQUQI OBYEKTLARI VA SUBYEKTLARI 2.1§ Mualliflik huquqi obyektlari: asarlar turlari va ularning himoyasi Mualliflik huquqi obyektlari – bu muallif tomonidan yaratilgan, ma’naviy va estetik qiymatga ega, ijodiy faoliyat natijasi bo‘lgan asarlardir. Bu asarlar jamiyatda madaniy, ilmiy va texnologik rivojlanish uchun muhim resurs bo‘lib xizmat qiladi. O‘zbekiston Respublikasining “Mualliflik huquqi va turdosh huquqlar to‘g‘risida”gi Qonuni mualliflik huquqi obyektlarini aniqlab bergan bo‘lib, ularni huquqiy muhofaza ostiga oladi. Asarlar turlarining tasnifi Mualliflik huquqining himoyasiga tushadigan obyektlar juda keng qamrovli bo‘lib, ularni quyidagicha guruhlarga ajratish mumkin: 1. Adabiy asarlar – bular badiiy, publitsistik, ilmiy, o‘quv, tarjima qilingan va boshqa turdagi yozma shakldagi asarlardir. Jumladan, romanlar, hikoyalar, maqolalar, darsliklar, diplom ishi, kurs ishi, referatlar adabiy asarlar turiga kiradi. 2. Audiovizual asarlar – kino, telefilm, multfilm, reklama roliklari, video blog va boshqa videomateriallar mualliflik huquqi bilan himoyalanadi. 3. Musiqiy asarlar – kuy, qo‘shiq, simfoniyalar va boshqa musiqa turlarini o‘z ichiga oladi. Ular notalarda ifodalangan yoki ijro shaklida yozilgan bo‘lishi mumkin. 4. Tasviriy san’at asarlari – rasmlar, grafika, dizayn ishlari, illyustratsiyalar, suratlar mualliflik obyektiga kiradi. 5. Arxitektura va dizayn asarlari – bino loyihalari, interyer dizayni, landshaft dizayni kabi asarlar. 6. Kompyut er dasturlari va ma’lumotla r bazalari – O‘zbekisto n qonunchiligiga ko‘ra, bu obyektlar adabiy asarlar sifatida muhofaza qilinadi. 13 7. Ilmiy ishlar va izlanishlar – ilmiy maqolalar, monografiyalar, statistik ishlanmalar, tahliliy materiallar mualliflik huquqi bilan himoyalanadi. 8. Scenariy va dramatik asarlar – sahna ko‘rinishlari, teatr pyesalari, dramatik syujet asosida yozilgan asarlar. Bu turlar qanchalik xilma-xil bo‘lsa-da, ularning umumiy belgisi – ijodiy mehnat mahsuli ekanligidir. Biroq oddiy g‘oyalar, faktlar, texnik yechimlar yoki davlat ramzlari kabi obyektlar mualliflik huquqi bilan himoyalanmaydi. Mualliflik huquqi obyektlarining huquqiy muhofazasi O‘zbekiston Respublikasining “Mualliflik huquqi va turdosh huquqlar to‘g‘risida”gi Qonuniga ko‘ra, mualliflik huquqi obyektlari avtomatik tarzda – ya’ni ro‘yxatga olinmasdan ham – yaratilgan paytdan boshlab himoyalanadi. Bu “mualliflik huquqi paydo bo‘lishi uchun rasmiylashtirish talab qilinmaydi” degani. Ammo ba’zi hollarda, ayniqsa mualliflikni isbotlash yoki nizoli holatlarda himoyani kuchaytirish uchun notarial tasdiq, pochta bilan yuborish yoki Intellektual mulk agentligida ro‘yxatdan o‘tkazish mumkin. Mualliflik huquqining amal qilish muddati – muallif hayotining davomida va u vafotidan keyingi 70 yilni tashkil etadi. Shundan so‘ng, asar jamoat mulkiga aylanadi va uni erkin foydalanish mumkin bo‘ladi. Asar yaratuvchisining huquqlari Asarni yaratgan shaxs – muallif – quyidagi huquqlarga ega bo‘ladi: Shaxsiy (nomoddiy) huquqlar : muallif sifatida tan olinishi, asarning nomi va tuzilmasini aniqlash, asarni o‘zgartirishga qarshi chiqish. Mulkiy huquqlar : asarni nusxalash, tarqatish, ijaraga berish, ommaviy namoyish qilish, tarjima qilish, tarmoqda joylashtirish kabi harakatlarni amalga oshirish yoki boshqalarga ruxsat berish. 14 Ushbu huquqlar muallifga yoki boshqa huquq egasiga daromad olish imkonini beradi. 4 Raqamli muhitda obyektlarning himoyasi Bugungi kunda mualliflik huquqiga doir eng dolzarb muammolardan biri – bu raqamli muhitda obyektlarn i himoya qilishdir. Asarlar internetg a joylashtirilganda ularni noqonuniy nusxalash, ko‘chirib olish, o‘zgartirish, tarqatish holatlari ko‘paymoqda. Shu sababli elektron raqamli imzo, DRM texnologiyasi (Digital Rights Management), blokcheyn asosidagi mualliflik nazorati kabi zamonaviy vositalar qo‘llanilmoqda. O‘zbekistonda bu yo‘nalishda qator qonunchilik tashabbuslari mavjud bo‘lib, Internet tarmog‘ida mualliflik huquqini buzgan shaxslarga nisbatan jarima va jinoiy javobgarlik choralarini belgilovchi normativlar ishlab chiqilmoqda. 2.2§ Mualliflik huquqi subyektlari: mualliflar, huquq egalari Mualliflik huquqining subyektlari deganda, qonuniy tarzda mualliflik huquqlariga ega bo‘lgan, ularni amalga oshirish va boshqalarga o‘tkazish huquqiga ega shaxslar tushuniladi. Ular bevosita asar yaratuvchisi – muallif, shuningdek, huquq egasi sifatida asarni sotib olgan yoki unga egalik qiluvchi yuridik yoki jismoniy shaxslar bo‘lishi mumkin. Muallif tushunchasi va uning huquqiy maqomi “Muallif” atamasi mualliflik huquqi tizimining markaziy tushunchasidir. O‘zbekiston Respublikas ining “Mualliflik huquqi va turdosh huquqlar to‘g‘risida”gi Qonuniga muvofiq, muallif – bu asarni bevosita yaratuvchi jismoniy shaxsdir. Faqat tabiiy shaxs – ya’ni odam – muallif bo‘la oladi. Yuridik shaxslar 4 Turg‘unov I. Raqamli muhitda mualliflik huquqlari. “Huquq va taraqqiyot” jurnali, 2022-yil, №2 . 15 mualliflik huquqiga egalik qilishi mumkin, ammo ular asarni yaratuvchi bo‘la olmaydi. Muallif: o‘zining ismi bilan asar yaratuvchisi sifatida e’tirof etiladi; asar ustida shaxsiy va mulkiy huquqlarga ega bo‘ladi; asarning nashr etilishi, tarqatilishi, ko‘paytirilishi yoki ommaga namoyish qilinishi ustidan nazoratni amalga oshiradi. Mualliflik huquqi avtomatik tarzda asar yaratilgan zahoti paydo bo‘ladi. Asarni yaratgan shaxs uni rasmiy ro‘yxatdan o‘tkazmasa ham, mualliflik huquqi unga tegishli hisoblanadi. Bir nechta mualliflar: hammualliflik tushunchasi Asarning bir necha shaxs tomonidan yaratilishi holatlarida hammualliflik vujudga keladi. Hammualliflik – bu ikki yoki undan ortiq muallifning birgalikdagi ijodiy faoliyati natijasida yagona asarning yaratilishidir. Bunday holatda: mualliflik huquqlari hammualliflarga tegishli bo‘ladi; har bir hammuallif o‘z hissasiga muvofiq foyda oladi; asarni foydalanish uchun barcha hammualliflarning roziligi zarur (agar hissalar ajralmas bo‘lsa). Agar hammualliflardan biri o‘z hissasini mustaqil foydalanish imkoniga ega bo‘lsa (ya’ni asarning mazmuni, shakli ajratilsa), u holda o‘sha qism bo‘yicha yakka huquqqa ega bo‘ladi. Yollanma asar muallifi va ish beruvchi O‘zbekiston qonunchiligida yollanma asar (xizmat vazifasini bajarish jarayonida yaratilgan asar) tushunchasi mavjud. Bunday holatda: asarni ishchi yaratsa ham, uning muallifi o‘sha ishchi hisoblanadi; 16 lekin mulkiy huquqlar ko‘pincha ish beruvchiga o‘tadi (agar mehnat shartnomasida boshqacha ko‘zda tutilmagan bo‘lsa); ish beruvchi asarni foydalanish, tarqatish 5 va undan daromad olish huquqiga ega bo‘ladi. Masalan, dizayner reklama agentligida ishlaydi va ish beruvchi topshirig‘i asosida logotip yaratadi. Bu logotip bo‘yicha shaxsiy huquqlar dizaynerda qoladi, biroq agentlik logotipdan foydalanish huquqiga ega bo‘ladi. Mualliflik huquqi egasi Har doim ham asar yaratuvchisi uning huquqiy egasi bo‘lavermaydi. Ko‘pincha huquqlar boshqa shaxslarga o‘tadi. Quyidagi shaxslar mualliflik huquqi egasi bo‘lishi mumkin: 1. Merosxo‘rlar – muallif vafotidan so‘ng, uning huquqlari qonuniy merosxo‘rlarga o‘tadi. Ular asardan foydalanganlik uchun ruxsat berish yoki foyda olish huquqiga ega bo‘ladi. 2. Litsenziat – muallif asardan foydalanish huquqini boshqa shaxslarga litsenziya shartnomasi orqali beradi. Bu holda, muayyan muddat va hududda foydalanish huquqi litsenziatga beriladi. 3. Shartnoma asosida huquq sotib olgan shaxslar – muallif o‘z huquqlarini to‘liq yoki qisman boshqa shaxslarga o‘tkazishi mumkin. Masalan, noshirlik kompaniyasi muallifdan nashr huquqini sotib oladi. 4. Ish beruvchilar – yuqorida aytib o‘tilgan yollanma asarlar holatida. Subyektlar o‘rtasidagi huquqiy munosabatlar Mualliflik huquqi subyektlari o‘rtasida ko‘plab huquqiy munosabatlar yuzaga keladi: Litsenziya shartnomalari tuziladi; 5 Toshpulatov S.S. Mualliflik huquqi va turdosh huquqlar. Toshkent, 2020. 17 Mualliflik huquqlari boshqa shaxslarga o‘tkaziladi; Shartnoma asosida foydalanish huquqlari belgilanadi; Mualliflik huquqlari ustidan nazorat va himoya ishlari olib boriladi. Ushbu munosabatlar aniq shartnomalar asosida tartibga solinad i. Shartnomalar da tomonlarning huquq va majburiyatlari, huquqlardan foydalanish muddatlari, to‘lov miqdori, foyda taqsimoti va nizolarni hal qilish mexanizmlari ko‘zda tutiladi. 2.3§ Mualliflik huquqlarining tarkibi: shaxsiy va mulkiy huquqlar Mualliflik huquqlari o‘z mohiyatiga ko‘ra ikki asosiy toifaga bo‘linadi: shaxsiy huquqlar va mulkiy huquqlar . Ushbu huquqlar muallifning asar ustidan nazorat o‘rnatishi, undan foydalanishi, uni himoya qilishi va iqtisodiy manfaatdorlikni ta’minlash imkonini beradi. Shuningdek, bu huquqlar fuqarolik huquqining muhim bo‘g‘ini hisoblanib, muallif va jamiyat o‘rtasidagi huquqiy muvozanatni saqlab turadi. 1. Shaxsiy (shaxsga bog‘liq) huquqlar Shaxsiy huquqlar – bu muallifning nomi, sha’ni, obro‘-e’tibori, ijodiy erkinligi bilan bog‘liq huquqlardir. Ular mulkiy manfaatlardan qat’i nazar, doimiy, ajralmas va o‘ziga xos xususiyatga ega. O‘zbekiston Respublikasining "Mualliflik huquqi va turdosh huquqlar to‘g‘risida"gi Qonunida quyidagi shaxsiy huquqlar belgilangan: a) Mualliflik huquqi (ism huquqi). Muallif o‘z asarini ismi bilan e’lon qilish, taxallus bilan yoki anonim tarzda e’lon qilish huquqiga ega. Bu huquq asarning qanday shaklda tarqatilishidan qat’i nazar, doimiy saqlanadi. 18 Masalan, yozuvchi o‘z romanini "Shodlik" nomli taxallus bilan chop etishi yoki ismi ko‘rsatilmasdan ("Anonim") nashr ettirish huquqiga egadir. 6 b) Nom huquqi (asar nomini belgilash huquqi). Muallif asarining nomini tanlash huquqiga egadir. Bu nom asar mazmuniga, mualliflik niyatiga mos bo‘lishi mumkin. Hech kim muallif ruxsatisiz asar nomini o‘zgartirishga haqli emas. c) Asarni daxlsiz saqlash huquqi. Muallif o‘z asariga nisbatan o‘zgartirish kiritilishiga qarshi chiqish huquqiga ega. Masalan, matnni qisqartirish, tarjima qilish, rasmga olish yoki tahrirlash – bular faqat muallif ruxsati bilan amalga oshiriladi. Bu huquq muallif sha’ni va obro‘sining himoyasi sifatida ko‘riladi. d) Asarni e’lon qilish huquqi. Muallif asarni e’lon qilish yoki qilmaslikni tanlash huquqiga egadir. Bu huquq asarni birinchi marta ommaga taqdim etish vaqti, joyi va shaklini belgilashni o‘z ichiga oladi. Shaxsiy huquqlar muallif vafotidan so‘ng ham muayyan muddat davomida merosxo‘rlar yoki huquq egalarining ishonchli shaxslari tomonidan himoya qilinadi. 2. Mulkiy huquqlar Mulkiy huquqlar – bu muallifning asardan iqtisodiy foyda olishga oid huquqlaridir. Ular mualliflik huquqi doirasida eng ko‘p amaliy qo‘llaniladigan va tijorat ahamiyatiga ega bo‘lgan huquqlardir. O‘zbekiston Respublikasining amaldagi qonunchiligiga muvofiq, mulkiy huquqlar quyidagilarni o‘z ichiga oladi: a) Asardan nusxa ko‘paytirish huquqi Muallif yoki huquq egasi o‘z asaridan nusxa olish (ya’ni ko‘paytirish) huquqiga egadir. Bu: 6 Toshpulatov S.S. Mualliflik huquqi va turdosh huquqlar. Toshkent, 2020. 19 nashr qilish (bosma shakl), elektron ko‘rinishga keltirish, audio yoki video yozuvlar yaratish, kompyuter disklariga ko‘chirish, va boshqa shakllarni o‘z ichiga oladi. b) Asarni tarqatish huquqi Muallif o‘z asarini sotish, ijaraga berish yoki boshqa har qanday usulda ommaga tarqatish huquqiga egadir. Masalan, biror qo‘shiqni internetda pulli yuklab olish imkoniyati yaratish – bu tarqatish huquqidir. c) Asarni ommaga namoyish etish huquqi Asarni jamoat oldida ovozli ijro etish, ekran orqali ko‘rsatish, radio va televideniye orqali namoyish qilish, internet orqali translyatsiya qilish – bularning barchasi muallifning maxsus roziligi bilan amalga oshiriladi. d) Asardan foydalanish bo‘yicha ruxsat (litsenziya) berish huquqi Muallif o‘z asaridan foydalanish huquqini boshqa shaxslarga vaqtincha yoki doimiy tarzda berishi mumkin. Bunday hollarda: muayyan huquqlar litsenziya shartnomasi asosida o'tadi, ruxsatnoma uchun to‘lov (royalty) belgilanadi, huquqni buzganlar javobgarlikka tortiladi. e) Tarjima qilish va asarni qayta ishlash huquqi Muallif o‘z asarini boshqa tillarga tarjima qilish yoki asar asosida boshqa asarlar yaratish (masalan, roman asosida film suratga olish) bo‘yicha huquqqa egadir. Bu turdagi huquqlar muallifning ijodiy nazoratini kengaytiradi. 20 III BOB. MUALLIFLIK HUQUQLARINING HIMOYASI VA DOLZARB MASALALAR 3.1§ Mualliflik huquqlarining buzilishi: misollar va tahlillar Mualliflik huquqi har qanday davlatning huquqiy tizimida muhim o‘rin egallaydi. Ammo so‘nggi yillarda mualliflik huquqlarining buzilishi hollari nafaqat O‘zbekistonda, balki butun dunyoda ham ortib bormoqda. Texnologiyaning jadal rivojlanishi, internet resurslarining kengayishi va raqamli vositalarning oddiy foydalanuvchilarga ham ochiqligi sababli, mualliflik huquqlari yanada ko‘proq xavf ostida qolmoqda. 1. Mualliflik huquqi buzilishi tushunchasi Mualliflik huquqining buzilishi deganda, muallifning yoki huquq egasining roziligisiz uning asaridan foydalanish, uni ko‘paytirish, tarqatish, qayta ishlash yoki asarning muallifini noto‘g‘ri ko‘rsatish kabi harakatlar tushuniladi. Bunga quyidagi amallar kiradi: asarni muallif ruxsatisiz nusxalash; mualliflikni o‘g‘irlash (plagiat); asarni tijorat maqsadida foydalanish; muallif nomini ko‘rsatmaslik yoki noto‘g‘ri ko‘rsatish; asarni muallif ruxsatisiz tahrirlash, tarjima qilish, qisqartirish. 2. Mualliflik huquqlari buzilishining asosiy shakllari O‘zbekiston Respublikasi qonunchiligiga ko‘ra, mualliflik huquqlari quyidagi shakllarda buzilishi mumkin: a) Plagiat 21 Plagiat – bu boshqa shaxsning asarini 7 o‘z nomidan taqdim etish yoki o‘g‘irlash. Bu huquqbuzarlik ayniqsa ilmiy, adabiy va san’at asarlarida keng uchraydi. Talabalar tomonidan ilmiy ishlarni boshqa manbalardan ko‘chirib olish holatlari, blog va internet maqolalarda muallifliksiz kontentlar keltirilishi plagiatga misol bo‘ladi. 8 b) Ruxsatsiz nusxa ko‘paytirish Kitoblarni, dasturlarni yoki musiqa albomlarini muallif yoki noshir ruxsatisiz ko‘paytirib sotish yoki tarqatish – bu eng keng tarqalgan buzilish shaklidir. Ko‘pincha bu turdagi huquqbuzarlik internet orqali amalga oshiriladi. c) Internetdagi buzilishlar Raqamli muhitda mualliflik huquqi eng ko‘p buziladi. YouTube, Telegram, TikTok kabi platformalarda: musiqalar, videoroliklar, darsliklar, elektron kitoblar, muallif ruxsatisiz yuklab qo‘yiladi, tarqatiladi yoki qayta ishlanadi. d) Muallif nomini yashirish yoki noto‘g‘ri ko‘rsatish Asar muallifining nomi noto‘g‘ri ko‘rsatilsa yoki umuman ko‘rsatilmasa, bu ham mualliflik huquqining buzilishi hisoblanadi. Bu holatlar ko‘proq tarjima, internetda maqola joylash, kontent ishlab chiqishda uchraydi. 3. O‘zbekiston qonunchiligida mualliflik huquqi buzilishi uchun javobgarlik 7 Intellektual mulk agentligi rasmiy sayti: 8 Turg‘unov I. Raqamli muhitda mualliflik huquqlari. “Huquq va taraqqiyot” jurnali, 2022-yil, №2. 22 O‘zbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksida (184-moddasi) va Ma’muriy javobgarlik to‘g‘risidagi kodeksida (177-moddasi) mualliflik huquqlarining buzilishi uchun javobgarlik nazarda tutilgan. Jinoyat javobgarligi: katta miqdorda zarar yetkazilgan holatlarda; tijorat maqsadida buzilish sodir etilganida; takroriy buzilishlar. Jinoyat sanksiyalari quyidagilardan iborat bo‘lishi mumkin: jarima (BHMning 300 baravarigacha); majburiy jamoat ishlari; axloq tuzatish ishlari; ozodlikni cheklash yoki qamoq. Ma’muriy javobgarlik: mualliflik huquqini buzgan jismoniy yoki yuridik shaxslarga jarima solinadi; noqonuniy ko‘paytirilgan mahsulotlar musodara qilinadi. 4. Amaliy misollar a) Mahalliy holat 2022-yilda Toshkent shahrida bir internet sayt egasiga nisbatan mualliflik huquqini buzganlik bo‘yicha sud ishi ochilgan. U bir nechta o‘quv kitoblarini PDF shaklida sayti orqali pulli sotayotgan bo‘lgan. Muallif va nashriyot sud orqali da’vo kiritgan, natijada sayt yopilgan va jarima belgilangan. b) Xalqaro holat 23 Mashhur AQShlik yozuvchi J.K. Rouling asarlari Xitoyda muallifliksiz nusxalarda sotuvda bo‘lgan. Sud hukmi bilan minglab nusxalar musodara qilinib, chop etgan bosmaxona yirik miqdorda jarimaga tortilgan. 3.2§ Internet va raqamli muhitda mualliflik huquqi Raqamli texnologiyalar taraqqiyoti mualliflik huquqiga bo‘lgan yondashuvni tubdan o‘zgartirdi. Internet tarmog‘i orqali asarlarni yaratish, nusxalash, tarqatish, qayta ishlash va tijoratlashtirish imkoniyatlarining ortishi mualliflik huquqini himoya qilishda yangi talab va muammolarni yuzaga keltirmoqda. 1. Raqamli muhitda mualliflik huquqining o‘ziga xosligi Internetda asarlar: tez va ommaviy tarqaladi; ruxsatsiz ko‘chirib olish, tahrirlash oson; haqiqiy muallifni aniqlash qiyin bo‘ladi; asarlarning plagiat holatlari ko‘p uchraydi. Shuning uchun an’anaviy muhofaza mexanizmlari raqamli muhitda yetarli bo‘lmaydi. Bu sohada zamonaviy yondashuvlar va texnik vositalar muhim o‘rin tutadi. 2. Raqamli vositalarda huquq buzilishi shakllari Internetda mualliflik huquqining buzilishi quyidagi shakllarda uchraydi: Asarlarni pirat nusxalarda yuklash: kinolar, kitoblar, dasturlar, musiqalar. Muallif ruxsatisiz qayta ishlash: memelar, remikslar, subtitrlar. Muallif nomini yashirish: kontent egasining ko‘rsatilmasligi. Automatik kontent yig‘uvchi botlar: saytlardan maqola yoki rasmni avtomatik ko‘chirish. 24 Misol: YouTube platformasida ko‘plab videolar boshqa foydalanuvchilarning musiqasi yoki videolaridan ruxsatsiz foydalanilgan holda joylashtirilgan bo‘ladi. Bu esa muallif huquqlarining raqamli shakldagi buzilishi hisoblanadi. 1.Elektron himoya vositalari Mualliflik huquqini raqamli muhitda himoya qilish uchun quyidagi vositalar qo‘llaniladi: DRM (Digital Rights Management): asarlarga kirishni cheklovchi tizimlar. Vatermark (digital belgi): asarga mualliflik belgisi joylashtiriladi. Hash texnologiyasi: kontentni identifikatsiya qilish va kuzatish. DMCA (Digital Millennium Copyright Act) bildirishnomasi: huquqbuzarlik haqida xosting yoki sayt egasiga rasmiy murojaat. 4. O‘zbekiston qonunchiligida raqamli muhitga doir yondashuv O‘zbekiston Respublikasida mualliflik huquqini internetda himoya qilish bilan bog‘liq ayrim qoidalar mavjud. Xususan, 2020 yildan boshlab "Elektron tijorat", "Axborotlashtirish to‘g‘risida"gi qonunlar hamda 2006 yildagi "Mualliflik va turdosh huquqlar to‘g‘risida"gi qonun tegishli o‘zgartirishlar bilan raqamli muhitga moslashtirilmoqda. Shuningdek, “Cybersecurity Center” orqali noqonuniy kontentlar kuzatib boriladi, noqonuniy saytlarga kirish cheklanadi. 3.3§ Sud amaliyotida mualliflik huquqi himoyasi Mualliflik huquqlarining buzilishi holatlarini samarali himoya qilishda sud amaliyoti muhim ahamiyatga ega. Ayniqsa, Internet va raqamli muhitda asarlarning noqonuniy ko‘chirilishi, tarqatilishi yoki o‘zgartirilishi holatlari 25 ko‘paygani sari sud organlari ushbu nizolarni hal qilishda asosiy institutga aylanmoqda. 1. Mualliflik huquqlari bilan bog‘liq sud nizolari turlari Mualliflik huquqlari bilan bog‘liq da’volar quyidagi shakllarda sudga taqdim etiladi: 9 Asarning muallifi sifatida tan olish; Asarning noqonuniy nusxalarini tarqatishni to‘xtatish; Yetkazilgan zararni undirish; Asarning muallifi ko‘rsatilmagan yoki noto‘g‘ri ko‘rsatilgan holatlarni tuzatish; Noqonuniy daromadni musodara qilish. 2. O‘zbekiston sud amaliyotida uchraydigan holatlar O‘zbekiston Respublikasi sudlarida mualliflik huquqlari bilan bog‘liq ishlar soni so‘nggi yillarda ortmoqda. Bunga sabab: 1.raqamli muhitda kontent mualliflarining ko‘paygani; 2.ijtimoiy tarmoqlar orqali asarlarning tarqatilishi; 3.huquqiy ongning o‘sishi va shaxslarning o‘z huquqlarini talab qilishi. 3. Sudga murojaat qilish tartibi Mualliflik huquqlari buzilgan taqdirda shaxs quyidagi tartibda sudga murojaat qilishi mumkin: Huquq buzilganligini isbotlovchi dalillar (ekran surati, arxiv nusxa, tan olingan mualliflik sertifikati va h.k.). Da’vo arizasini tayyorlash – unda talablar, asoslar va huquqiy dalillar keltiriladi. 9 Toshpulatov S.S. Mualliflik huquqi va turdosh huquqlar. Toshkent, 2020. 26 Fuqarolik ishlari bo‘yicha tuman (shahar) sudi yoki iqtisodiy sudga da’vo beriladi. Sud tekshiruv o‘tkazadi va ehtiyoj bo‘lsa, ekspertiza tayinlaydi (intellektual mulk bo‘yicha). Qaror qabul qilinadi va u bajarilishi ta’minlanadi. 4. Sud qarorlarining tahlili Sud qarorlarida quyidagi holatlar muhim baholanadi: Mualliflik huquqining mavjudligi va isbotlanishi; Asarning original ekani va boshqa shaxs tomonidan foydalanilganligi; Huquqbuzarlik natijasida yetkazilgan zarar; Huquqbuzar shaxsning aybi darajasi (bilgan yoki bilmaganligi); Mualliflik belgilarining bor-yo‘qligi. 3.4§ O‘zbekistonda mualliflik huquqini takomillashtirish yo‘llari Bugungi globallashuv va raqamli texnologiyalar davrida mualliflik huquqini ishonchli himoya qilish nafaqat mualliflar manfaatini ta’minlaydi, balki jamiyatda intellektual mehnatga hurmat, qonuniylik va madaniyat darajasining oshishiga ham xizmat qiladi. O‘zbekistonda mualliflik huquqlari sohasida muayyan yutuqlarga erishilgan bo‘lsa-da, amaliyotda bir qator muammolar mavjud bo‘lib, ularni bartaraf etish uchun tizimli va huquqiy takomillashtirish ishlari zarurdir. 1. Normativ-huquqiy bazani takomillashtirish Mualliflik huquqiga oid asosiy qonunchilik hujjati bu – O‘zbekiston Respublikasining “Mualliflik huquqi va turdosh huquqlar to‘g‘risida”gi Qonunidir. Ushbu qonun 2006-yilda qabul qilingan bo‘lib, bugungi kungacha bir necha bor o‘zgartirilgan. Biroq, zamonaviy raqamli muhit, sun’iy intellekt, blokcheyn 27 texnologiyasi, NFT, va boshqa yangiliklar mualliflik huquqlarini yangi bosqichga olib chiqmoqda. Shu munosabat bilan quyidagi yo‘nalishlarda qonunchilikni yangilash tavsiya etiladi. Raqamli asarlarni alohida tartibda huquqiy muhofaza qilish (masalan: internet kontent, elektron darsliklar, onlayn video-bloglar); Sun’iy intellekt mahsuloti ustidan huquqiy maqom aniqligi (AI tomonidan yaratilgan asarlar muallifligi); Internetda asarlarni monitoring qilish bo‘yicha tartiblarni joriy etish 2. Asarlarni rasmiy ro‘yxatdan o‘tkazish tartibini soddalashtirish Ko‘p mualliflar o‘z asarlarini huquqiy himoya qilishni lozim topmaydi, chunki ro‘yxatdan o‘tkazish tartibi qiyinchilik tug‘diradi yoki ma’lumot yo‘qligi sabab bo‘ladi. Bu esa sudda mualliflikni isbotlashda jiddiy muammo 10 tug‘diradi. Takliflar: Online ro‘yxatga olish tizimi joriy qilinishi (davlat portali orqali, avtomatik vaqt muhrlari bilan); Asar muallifligini tasdiqlovchi mobil ilovalar va platformalar yaratilishi ; Blockchain texnologiyasi asosida ishonchli raqamli muhofaza tizimi joriy etilishi . 3. Huquqiy ongni oshirish va mualliflarni qo‘llab-quvvatlash Mualliflarning o‘z huquqlarini bilmasligi, ularni himoya qilish tartiblarini o‘zlashtirmasligi ham muammolardan biridir. Bu borada huquqiy madaniyatni oshirish, keng jamoatchilikni xabardor qilish zarur. Quyidagi choralar foydali bo‘lishi mumkin: 10 Intellektual mulk agentligi rasmiy sayti: 28 OAV va ijtimoiy tarmoqlarda tushuntirish ishlari olib borish ; Talaba va ijodkorlar uchun treninglar, seminarlar tashkil etish ; Huquqiy savodxonlikni oshirish uchun bepul elektron qo‘llanmalar yaratish . Bundan tashqari, mualliflar uchun grantlar, mukofotlar va huquqiy maslahat xizmati (yuridik yordam) yo‘lga qo‘yilishi lozim. 4. Mualliflik huquqlarini onlayn muhitda nazorat qilish Hozirda asarlar internetda katta tezlikda tarqalmoqda. Buni nazorat qilishda texnologik vositalar yordamida avtomatlashtirilgan monitoring tizimlari zarur. Takliflar: Kontentni identifikatsiya qiluvchi algoritmlar (Content ID) asosida asarlarni aniqlovchi platformalar joriy etilishi; Internetda mualliflik huquqlari buzilishini avtomatik aniqlovchi dasturlar yaratish ; O‘zbekiston milliy domenlarida (UZ) mualliflikka oid shikoyatlarning maxsus portali ochilishi . 29 XULOSA Mualliflik huquqi – bu intellektual faoliyat natijasi bo‘lgan asarlar ustidan mualliflarning shaxsiy va mulkiy huquqlarini himoya qiluvchi huquqiy institutdir. Bugungi raqamli jamiyatda bu institutning ahamiyati tobora ortib bormoqda. Ayniqsa, Internet, sun’iy intellekt, raqamli media, onlayn nashrlar va boshqa innovatsion vositalar tufayli mualliflik huquqlarini himoya qilish dolzarb masalaga aylangan. Kurs ishida mualliflik huquqining nazariy-huquqiy asoslari, uning shakllanishi, rivojlanish bosqichlari va O‘zbekiston Respublikasidagi huquqiy tartibga solish masalalari keng yoritildi. Jumladan: 1.Mualliflik huquqining mazmuni, uning obyektlari va subyektlari, shuningdek, huquqlarning shaxsiy va mulkiy jihatlari tahlil qilindi; 2.O‘zbekistondagi amaldagi qonunchilik bazasi, mavjud muammolar va xalqaro tajriba asosida taqqoslamalar o‘rganildi; 3.Mualliflik huquqlari buzilishi, raqamli muhitda yuzaga keladigan xavflar va sud amaliyotidagi holatlar tahlil etildi; 4.So‘nggi bo‘limda esa mualliflik huquqlarini takomillashtirish yo‘llari huquqiy, texnologik va ijtimoiy jihatlari bilan ko‘rsatib o‘tildi. Shuni alohida ta’kidlash lozimki, O‘zbekistonda mualliflik huquqi borasida yuridik asoslar mavjud bo‘lsa-da, amaliy jihatdan tizimni kuchaytirishga ehtiyoj yuqori. Ayniqsa, internet orqali keng tarqalayotgan asarlarni himoya qilish, plagiyatga qarshi kurashish, asarlarni ro‘yxatga olish va mualliflik huquqlarining buzilishi holatlarini aniqlashda raqamli texnologiyalar imkoniyatlaridan keng foydalanish lozim. Shuningdek, jamiyatda huquqiy ong va madaniyatni oshirish, ijodkorlarni qo‘llab-quvvatlash, huquqni himoya qiluvchi sud tizimining ixtisoslashuvi ham dolzarbdir. 30 Kurs ishi davomida quyidagi xulosalarga kelindi:  Mualliflik huquqi – bu faqatgina muallif manfaatini himoya qiluvchi emas, balki jamiyat taraqqiyotiga hissa qo‘shuvchi strategik vositadir;  Raqamli texnologiyalar davrida mualliflik huquqini himoya qilish uchun qonunchilik doimiy ravishda yangilanib borishi kerak;  Mualliflarning asarlarini ro‘yxatga olish, huquqiy bilimlarini oshirish va davlat tomonidan rag‘batlantirish tizimi kuchaytirilishi lozim;  Sud amaliyotini optimallashtirish, ayniqsa intellektual mulk sohasida ixtisoslashgan sud organlarini tashkil etish maqsadga muvofiqdir;  Xalqaro tashkilotlar bilan hamkorlikni kengaytirish va xorijiy ilg‘or tajribalarni joriy qilish orqali O‘zbekistonda mualliflik huquqi institutining barqaror rivojlanishiga erishish mumkin. Shu asosda aytish mumkinki, mualliflik huquqi sohasidagi huquqiy mexanizmlarni zamonaviy ehtiyojlar asosida isloh qilish nafaqat mualliflar, balki butun jamiyat uchun foydali bo‘ladi. Zero, muallif – bu jamiyatning ijtimoiy, madaniy va ma’naviy ko‘zgusidir. 31 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI I.O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI QONUNLARI. 1.1 O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi. 8-dekabr 1992-yil. 1.2 O‘zbekiston Respublikasining Fuqarolik kodeksi. 1996-yil. 1.3 O‘zbekiston Respublikasining “Mualliflik huquqi va turdosh huquqlar to‘g‘risida”gi Qonuni. 2006-yil 20-iyul. II.O‘QUV DARSLIKLAR 2.1 Karimov A.A. Intellektual mulk huquqi. O‘quv qo‘llanma. Toshkent: TDYU nashriyoti, 2021. 2.2 Toshpulatov S.S. Mualliflik huquqi va turdosh huquqlar. Toshkent, 2020. III. ILMIY MAQOLALAR 3.1 Abdurahmonova M.A. Mualliflik huquqining nazariy va amaliy masalalari. Ilmiy maqola. “Yuridik fanlar axborotnomasi”, 2023, №4. 3.2 Turg‘unov I. Raqamli muhitda mualliflik huquqlari. “Huquq va taraqqiyot” jurnali, 2022-yil, №2. 3.3 Yo‘ldoshev Q. Internetda mualliflik huquqlarini himoya qilish mexanizmlari. Ilmiy maqola. TDYU elektron jurnali, 2023. 3.4 G‘afurov O. Intellektual mulk huquqlari: xalqaro va milliy mezonlar. Toshkent: Yuridik adabiyotlar, 2022. 3.5 Xudoyqulov S. Mualliflik huquqi himoyasining sud-huquqiy mexanizmlari. “Adliya yangiliklari” jurnali, 2023-yil, №1. IV.INTERNET SAYTLAR 32 4.1 Intellektual mulk agentligi rasmiy sayti: 4.2 – O‘zbekiston Respublikasi qonun hujjatlari milliy bazasi. 4.3 UNESCO. Copyright and the digital environment. 2021. 4.4 WIPO. Understanding Copyright and Related Rights. Geneva, 2020. 33 34

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB MUALLIFLIK HUQUQINING NAZARIY-HUQUQIY ASOSLARI

1.1§ Mualliflik huquqining tushunchasi va mazmuni

1.2§ Mualliflik huquqining shakllanishi va rivojlanish bosqichlari

1.3§ O‘zbekiston Respublikasida mualliflik huquqining huquqiy asoslari

II BOB MUALLIFLIK HUQUQI OBYEKTLARI VA SUBYEKTLARI

2.1§ Mualliflik huquqi obyektlari: asarlar turlari va ularning himoyasi

2.2§ Mualliflik huquqi subyektlari: mualliflar, huquq egalari

2.3§ Mualliflik huquqlarining tarkibi: shaxsiy va mulkiy huquqlar

III BOB. MUALLIFLIK HUQUQLARINING HIMOYASI VA DOLZARB MASALALAR

3.1§ Mualliflik huquqlarining buzilishi: misollar va tahlillar

3.2§ Internet va raqamli muhitda mualliflik huquqi

3.3§ Sud amaliyotida mualliflik huquqi himoyasi

3.4§ O‘zbekistonda mualliflik huquqini takomillashtirish yo‘llari

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI

Купить