Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 78.3KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Юриспруденция

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Mualliflik huquqi

Купить
KURS ISHI Mavzu: Mualliflik huquqi 1 MUNDARIJA: Kirish…………………………………………………………………………..…..3 I BOB. MUALLIFLIK HUQUQINING UMUMIY TUSHUNCHASI, MAZMUNI VA HUQUQIY ASOSLARI………………………………..............5 1.1. Mualliflik huquqining tushunchasi, mohiyati va huquqiy tabiati……………...5 1.2. Mualliflik huquqining fuqarolik huquqi tizimidagi o‘rni va ahamiyati……….8 1.3. Mualliflik huquqini tartibga soluvchi normativ-huquqiy manbalar tizimi…...11 II BOB. MUALLIFLIK HUQUQI OBYEKTLARI VA SUBYEKTLARINING HUQUQIY TAVSIFI…………………………………14 2.1. Mualliflik huquqi obyektlarining tushunchasi va turlari……………………..14 2.2. Mualliflik huquqi subyektlarining huquqiy maqomi va turlari………………16 2.3. Muallifning shaxsiy nomulkiy va mulkiy huquqlarining mazmuni va o‘ziga xos xususiyatlari…………………………………………………………………..18 III BOB. MUALLIFLIK HUQUQINI MUHOFAZA QILISH VA HIMOYA QILISHNING HUQUQIY MEXANIZMLARI………………………………..21 3.1. Mualliflik huquqini muhofaza qilish shakllari va usullari…………………...21 3.2. Mualliflik huquqini buzganlik uchun javobgarlik turlari va huquqiy oqibatlari…………………………………………………………………………..22 3.3. Sud amaliyotida mualliflik huquqini himoya qilish masalalarining tahlili…..25 Xulosa…………………………………………………………………………….27 Foydalangan adabiyotlar ro’yxati………………………………………………29 2 KIRISH Bugungi globallashuv va axborot texnologiyalari jadal rivojlanayotgan sharoitda intellektual faoliyat natijalarining huquqiy muhofazasi muhim ahamiyat kasb etmoqda. Ayniqsa, ilm-fan, adabiyot, san’at va ommaviy axborot vositalari sohasida yaratilayotgan asarlar jamiyat taraqqiyotining muhim omillaridan biri hisoblanadi. Ushbu asarlarni yaratgan shaxslarning huquqlarini ta’minlash, ularning qonuniy manfaatlarini himoya qilish esa mualliflik huquqi instituti orqali amalga oshiriladi. Shu sababli mualliflik huquqi fuqarolik huquqining muhim va dolzarb institutlaridan biri hisoblanadi. Mualliflik huquqi ijodiy faoliyat bilan shug‘ullanuvchi shaxslarning shaxsiy nomulkiy va mulkiy huquqlarini tartibga soluvchi huquqiy normalar majmuasidir. Ushbu huquq asar yaratilgan paytdan boshlab muallifga tegishli bo‘lib, uni ro‘yxatdan o‘tkazish yoki boshqa rasmiylashtirish talab etilmaydi. Bu holat mualliflik huquqining o‘ziga xos xususiyatlaridan biri bo‘lib, ijodkorlarning huquqlarini tez va samarali himoya qilish imkonini beradi. Hozirgi kunda raqamli texnologiyalar, internet tarmoqlari va ijtimoiy platformalar keng rivojlanib, asarlarni nusxalash, tarqatish va o‘zgartirish imkoniyatlari keskin oshdi. Natijada mualliflik huquqining buzilishi holatlari ham ko‘payib bormoqda. Ayniqsa, muallif roziligisiz asarlardan foydalanish, plagiat, noqonuniy ko‘paytirish va tarqatish kabi holatlar mualliflarning moddiy va ma’naviy manfaatlariga jiddiy zarar yetkazmoqda. Shu sababli mualliflik huquqini huquqiy jihatdan mustahkamlash va uni samarali himoya qilish masalalari bugungi kunda dolzarb ahamiyat kasb etadi. O‘zbekiston Respublikasida mualliflik huquqi fuqarolik qonunchiligi, xususan, O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi hamda “Mualliflik huquqi va turdosh huquqlar to‘g‘risida”gi qonun bilan tartibga solinadi. Ushbu normativ- huquqiy hujjatlar mualliflik huquqi obyektlari va subyektlari, muallifning shaxsiy nomulkiy hamda mulkiy huquqlari, shuningdek, ularni himoya qilish usullarini belgilab beradi. Shu bilan birga, xalqaro huquq normalari va xalqaro shartnomalar ham mualliflik huquqining huquqiy asosini tashkil etadi. 3 Mazkur kurs ishining dolzarbligi shundaki, mualliflik huquqi bilan bog‘liq munosabatlar doimiy ravishda rivojlanib, yangilanib borayotgan huquqiy institut hisoblanadi. Amaliyotda mualliflik huquqini buzish bilan bog‘liq nizolar ko‘p uchraydi va ularni to‘g‘ri hal etish uchun nazariy bilimlar bilan bir qatorda amaliy ko‘nikmalar ham zarur bo‘ladi. Shu bois mazkur mavzuni o‘rganish kelajakda yuridik faoliyat bilan shug‘ullanish uchun muhim ahamiyatga ega. Kurs ishi mavzusining o’rganilganlik darajasi. Mualliflik huquqi masalalari huquqshunos olimlar tomonidan keng o‘rganilgan bo‘lib, ushbu soha intellektual mulk huquqining muhim tarkibiy qismi sifatida e’tirof etiladi. O‘zbekiston huquqshunos olimlaridan A.X. Saidov, M.H. Rustamboyev, B.A. Xudoyberganov, Sh.H. Qodirov kabi tadqiqotchilar tomonidan intellektual mulk huquqi, jumladan mualliflik huquqining milliy qonunchilikdagi o‘rni, rivojlanish bosqichlari va amaliy muammolari tahlil qilingan. Ularning ilmiy ishlarida O‘zbekiston Respublikasining “Mualliflik huquqi va turdosh huquqlar to‘g‘risida”gi Qonuni, Fuqarolik kodeksidagi normalar hamda ularni qo‘llash amaliyoti atroflicha yoritilgan. MDH mamlakatlari va Rossiya huquqshunosligida esa E.A. Sukhanov, S.A. Stepanov, I.A. Zenin, A.P. Sergeyev kabi olimlar mualliflik huquqining fuqarolik huquqi tizimidagi o‘rni, mualliflik shartnomalari, huquqlarni amalga oshirish va himoya qilish masalalarini ilmiy jihatdan o‘rganib chiqqanlar. Shu bilan birga, raqamli texnologiyalar rivoji, internet tarmog‘ida asarlardan foydalanish, plagiat muammolari, sun’iy intellekt mahsulotlariga nisbatan mualliflik huquqi masalalari hali ham yetarli darajada chuqur o‘rganilmagan yo‘nalishlar sifatida qolmoqda. Mazkur kurs ishida mualliflik huquqining nazariy asoslari bilan bir qatorda, aynan zamonaviy sharoitdagi muammolar va ularning huquqiy yechimlariga alohida e’tibor qaratiladi. Kurs ishining maqsadi . M ualliflik huquqining mazmun-mohiyatini, uning fuqarolik huquqidagi o‘rnini, obyektlari va subyektlarini, shuningdek, mualliflik huquqini muhofaza qilish va himoya qilishning huquqiy mexanizmlarini ilmiy- nazariy jihatdan tahlil qilishdan iborat. Mazkur maqsadga erishish uchun quyidagi vazifalar belgilandi: 4  mualliflik huquqi tushunchasi va uning huquqiy mazmunini yoritish;  mualliflik huquqining fuqarolik huquqidagi o‘rnini aniqlash;  mualliflik huquqi obyektlari va subyektlarini tahlil qilish;  muallifning shaxsiy nomulkiy va mulkiy huquqlarini ochib berish;  mualliflik huquqini muhofaza qilish va himoya qilish usullarini o‘rganish;  mualliflik huquqini buzganlik uchun javobgarlik masalalarini tahlil qilish. Kurs ishi mavzusining o’rganilganlik darajasi. Mualliflik huquqi masalalari huquqshunos olimlar tomonidan keng o‘rganilgan bo‘lib, ushbu soha intellektual mulk huquqining muhim tarkibiy qismi sifatida e’tirof etiladi. O‘zbekiston huquqshunos olimlaridan A.X. Saidov, M.H. Rustamboyev, B.A. Xudoyberganov, Sh.H. Qodirov kabi tadqiqotchilar tomonidan intellektual mulk huquqi, jumladan mualliflik huquqining milliy qonunchilikdagi o‘rni, rivojlanish bosqichlari va amaliy muammolari tahlil qilingan. Ularning ilmiy ishlarida O‘zbekiston Respublikasining “Mualliflik huquqi va turdosh huquqlar to‘g‘risida”gi Qonuni, Fuqarolik kodeksidagi normalar hamda ularni qo‘llash amaliyoti atroflicha yoritilgan. MDH mamlakatlari va Rossiya huquqshunosligida esa E.A. Sukhanov, S.A. Stepanov, I.A. Zenin, A.P. Sergeyev kabi olimlar mualliflik huquqining fuqarolik huquqi tizimidagi o‘rni, mualliflik shartnomalari, huquqlarni amalga oshirish va himoya qilish masalalarini ilmiy jihatdan o‘rganib chiqqanlar. Shu bilan birga, raqamli texnologiyalar rivoji, internet tarmog‘ida asarlardan foydalanish, plagiat muammolari, sun’iy intellekt mahsulotlariga nisbatan mualliflik huquqi masalalari hali ham yetarli darajada chuqur o‘rganilmagan yo‘nalishlar sifatida qolmoqda. Mazkur kurs ishida mualliflik huquqining nazariy asoslari bilan bir qatorda, aynan zamonaviy sharoitdagi muammolar va ularning huquqiy yechimlariga alohida e’tibor qaratiladi. Kurs ishining obyekti . Mazkur kurs ishining obyekti sifatida mualliflik huquqi sohasida yuzaga keladigan ijtimoiy-huquqiy munosabatlar belgilanadi. Jumladan, asar yaratilishi, undan foydalanish, muallifning shaxsiy va mulkiy huquqlarini amalga oshirish, ushbu huquqlarning buzilishi hamda ularni himoya qilish 5 jarayonida vujudga keladigan munosabatlar kurs ishining asosiy obyektini tashkil etadi. Kurs ishining predmeti. Kurs ishining predmeti esa mualliflik huquqini tartibga soluvchi huquqiy normalar, ularning mazmuni, qo‘llanilishi va rivojlanish xususiyatlaridan iboratdir. Xususan, O‘zbekiston Respublikasining “Mualliflik huquqi va turdosh huquqlar to‘g‘risida”gi Qonuni, Fuqarolik kodeksidagi mualliflik huquqiga oid normalar, shuningdek, xalqaro huquqiy hujjatlarda belgilangan qoidalar tahlil qilinadi. Mazkur kurs ishini yozishda O‘zbekiston Respublikasining Fuqarolik kodeksi, mualliflik huquqiga oid maxsus qonunlar, ilmiy adabiyotlar, darsliklar va huquqshunos olimlarning ilmiy ishlari asosiy normativ-huquqiy va nazariy manba sifatida foydalanildi. Kurs ishining tuzilishi. Kirish, 3 ta bob, 9 ta paragraf, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro’yxatidan iborat. 6 I BOB. MUALLIFLIK HUQUQINING UMUMIY TUSHUNCHASI, MAZMUNI VA HUQUQIY ASOSLARI 1.1. Mualliflik huquqining tushunchasi, mohiyati va huquqiy tabiati Mualliflik huquqi fuqarolik huquqining intellektual mulk huquqlari tizimiga kiruvchi muhim institutlardan biri bo‘lib, ijodiy faoliyat natijasida yaratilgan fan, adabiyot va san’at asarlariga nisbatan yuzaga keladigan huquqiy munosabatlarni tartibga soladi. Ushbu huquq muallifning ijodiy mehnatini huquqiy jihatdan tan olish, muhofaza qilish va rag‘batlantirishga qaratilgan bo‘lib, jamiyatning ilmiy, madaniy va ma’naviy rivojlanishida muhim o‘rin egallaydi. Mualliflik huquqi (intellektual faoliyat natijasining muallifi deb e tirof etilish huquqi) shaxsiyʼ nomulkiy huquq hisoblanadi va ijodiy mehnati bilan intellektual faoliyat natijasini yaratgan shaxsgagina tegishli bo ladi. ʻ 1 Huquqiy adabiyotlarda mualliflik huquqiga turlicha ta’riflar berilgan bo‘lsa- da, ularning barchasi umumiy jihatdan mualliflik huquqini asar muallifiga tegishli bo‘lgan shaxsiy nomulkiy va mulkiy huquqlar majmuasi sifatida tavsiflaydi. O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksiga muvofiq, mualliflik huquqi asar yaratilgan paytdan boshlab vujudga keladi va uni e’lon qilish, ro‘yxatdan o‘tkazish yoki boshqa shaklda rasmiylashtirish talab etilmaydi. Bu holat mualliflik huquqining muhim xususiyati bo‘lib, muallif manfaatlarini tez va samarali himoya qilishga xizmat qiladi. Mualliflik huquqining vujudga kelishi uchun asar ijodiy xarakterga ega bo‘lishi lozim. Ya’ni, asar muallifning mustaqil ijodiy faoliyati natijasida yaratilgan bo‘lishi kerak. Oddiy texnik ishlar, umumiy ma’lumotlarni mexanik tarzda jamlash yoki ijodiy yondashuvsiz bajarilgan faoliyat natijalari mualliflik huquqi obyektlari sifatida tan olinmaydi. Shu bilan birga, asarning badiiy yoki ilmiy qiymati yuqori bo‘lishi shart emas, muhim jihat — unda ijodiylik mavjud bo‘lishidir. 1 O’zR Fuqarolik kodeksi 1033- modda 7 Mualliflik huquqining mazmuni ikki asosiy huquqiy elementdan iborat: shaxsiy nomulkiy huquqlar va mulkiy huquqlar. Shaxsiy nomulkiy huquqlar muallif shaxsi bilan uzviy bog‘liq bo‘lib, ular muallif vafot etganidan keyin ham ayrim hollarda muhofaza qilinadi. Bunday huquqlarga mualliflikni tan olish huquqi, muallif nomini ko‘rsatish huquqi, taxallusdan foydalanish huquqi, asarning daxlsizligi huquqi hamda asarni e’lon qilish huquqi kiradi. Ushbu huquqlarni boshqa shaxslarga berish yoki ulardan voz kechish mumkin emas. Mulkiy huquqlar esa muallifga o‘z asaridan moddiy foyda olish imkonini beradi. Ular asardan foydalanishning turli shakllarini o‘z ichiga oladi, jumladan, asarni ko‘paytirish, tarqatish, ijaraga berish, ommaviy namoyish etish, internet tarmoqlari orqali joylashtirish va boshqa usullar. Mulkiy huquqlar muallif tomonidan shartnoma asosida boshqa shaxslarga berilishi mumkin bo‘lib, bu holat mualliflik huquqining iqtisodiy ahamiyatini yanada oshiradi. Mualliflik huquqining yana bir muhim jihati shundaki, u muallifning nafaqat moddiy, balki ma’naviy manfaatlarini ham himoya qiladi. Asarga muallif nomining ko‘rsatilishi, asarning mazmuni ruxsatsiz o‘zgartirilmasligi muallif sha’ni va qadr-qimmatini ta’minlashga xizmat qiladi. Bu jihatlar mualliflik huquqining shaxsiy nomulkiy tabiatini yaqqol namoyon etadi. Shuningdek, mualliflik huquqi jamiyat manfaatlari bilan ham chambarchas bog‘liq. Bir tomondan, muallif huquqlarining himoyalanishi ijodiy faoliyatni rag‘batlantirsa, ikkinchi tomondan, qonunda belgilangan ayrim cheklovlar orqali jamiyatning axborotga bo‘lgan ehtiyojlari ham qondiriladi. Masalan, ilmiy, ta’limiy yoki axborot maqsadlarida asarlardan muayyan shartlar asosida foydalanishga ruxsat etiladi. Mualliflik huquqi ijodiy faoliyat natijalarini huquqiy muhofaza qilishga qaratilgan murakkab va ko‘p qirrali institut bo‘lib, uning mazmuni muallifning shaxsiy nomulkiy va mulkiy huquqlari orqali namoyon bo‘ladi. Ushbu huquqlarni to‘g‘ri anglash va qo‘llash muallif manfaatlarini himoya qilish bilan birga, jamiyatning ilmiy va madaniy rivojlanishiga ham xizmat qiladi. 8 Xorijiy davlatlar tajribasida ham mualliflik huquqi intellektual mulk huquqlarining eng muhim yo‘nalishlaridan biri sifatida e’tirof etiladi. Xususan, rivojlangan davlatlarda mualliflik huquqi ijodiy faoliyatni rag‘batlantirish, innovatsiyalarni qo‘llab-quvvatlash hamda madaniy merosni asrab-avaylashning asosiy huquqiy mexanizmi hisoblanadi. Yevropa Ittifoqi mamlakatlarida mualliflik huquqi yagona standartlar asosida tartibga solinadi. Yevropa Ittifoqining tegishli direktivalarida mualliflik huquqining vujudga kelishi, muallifning shaxsiy nomulkiy va mulkiy huquqlari, shuningdek, raqamli muhitda mualliflik huquqini himoya qilish masalalariga alohida e’tibor qaratilgan. Xususan, Yevropa mamlakatlarida muallifning shaxsiy nomulkiy huquqlari doimiy xarakterga ega bo‘lib, ular muallif vafotidan keyin ham muhofaza qilinadi. Bu jihat muallif sha’ni va ijodiy obro‘sini himoya qilishga xizmat qiladi. AQSh tajribasida mualliflik huquqi asosan iqtisodiy yondashuv asosida rivojlangan. Amerika Qo‘shma Shtatlarida mualliflik huquqi muallifning asardan tijorat maqsadida foydalanish huquqlarini keng ta’minlashga qaratilgan. Shu bilan birga, “adolatli foydalanish” (fair use) instituti muhim o‘rin egallaydi. Ushbu institut ta’lim, ilmiy tadqiqot, tanqid va axborot maqsadlarida asarlardan muallif roziligisiz cheklangan tarzda foydalanishga ruxsat beradi. Bu holat muallif manfaatlari bilan jamiyat manfaatlari o‘rtasidagi muvozanatni ta’minlashga xizmat qiladi. 2 Yaponiya va Janubiy Koreya kabi davlatlarda mualliflik huquqi zamonaviy texnologiyalar bilan chambarchas bog‘langan holda rivojlanmoqda. Ushbu mamlakatlarda raqamli kontent, dasturiy ta’minot, audiovizual asarlar va internet orqali tarqatiladigan mahsulotlarga nisbatan mualliflik huquqining kuchli himoya mexanizmlari joriy etilgan. Ayniqsa, noqonuniy nusxalash va tarqatishga qarshi 2 States and Related Law United States Copyright Office / Copyright Law of the United - https://www.copyright.gov/title17/title17.pdf 9 qat’iy choralar ko‘rilishi mualliflik huquqining samarali ta’minlanishiga xizmat qilmoqda. Xalqaro miqyosda mualliflik huquqining huquqiy asoslari Bern konvensiyasi, Butunjahon intellektual mulk tashkiloti (WIPO) doirasidagi shartnomalar orqali belgilanadi. Ushbu hujjatlar mualliflik huquqini xalqaro darajada tan olish, mualliflarning huquqlarini boshqa davlatlar hududida ham himoya qilish imkonini beradi. O‘zbekiston Respublikasining ushbu xalqaro shartnomalarga qo‘shilgani milliy mualliflik huquqi tizimini xalqaro standartlarga moslashtirishga xizmat qilmoqda. Xorijiy tajribani tahlil qilish shuni ko‘rsatadiki, mualliflik huquqining samarali himoyasi nafaqat muallif manfaatlarini, balki davlatning iqtisodiy va madaniy rivojlanishini ham ta’minlaydi. Shu bois O‘zbekiston Respublikasida mualliflik huquqini rivojlantirishda rivojlangan davlatlar tajribasidan oqilona foydalanish muhim ahamiyat kasb etadi. 1.2. Mualliflik huquqining fuqarolik huquqi tizimidagi o‘rni va ahamiyati Mualliflik huquqi fuqarolik huquqining intellektual mulk institutlari tizimida alohida o‘rin egallaydi. Bu huquq ijodiy faoliyat natijalarini tartibga solish orqali muallif va jamiyat manfaatlarini uyg‘unlashtirishga xizmat qiladi. Fuqarolik huquqining asosiy vazifalaridan biri — shaxslar mulkiy va nomulkiy huquqlarini himoya qilish bo‘lib, mualliflik huquqi aynan shu vazifani ijodiy asarlarga nisbatan amalga oshiradi. O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi va “Mualliflik huquqi va turdosh huquqlar to‘g‘risida”gi qonun mualliflik huquqini tartibga soluvchi asosiy normativ-huquqiy manbalarni tashkil qiladi. Ular mualliflik huquqi obyektlari, subyektlari, shaxsiy nomulkiy va mulkiy huquqlarni, shuningdek, ularni himoya qilish tartibini belgilaydi. Mazkur qonunchilikka muvofiq, muallif o‘z huquqlarini sud orqali himoya qilish, yetkazilgan zararni undirish va huquqbuzarlikni to‘xtatish huquqiga ega. 10 Xorijiy tajribada fuqarolik huquqining mualliflik huquqi bilan bog‘liqligi turli yondashuvlarda namoyon bo‘ladi. Masalan, Yevropa Ittifoqi mamlakatlarida fuqarolik qonunchiligi mualliflik huquqi bilan bog‘liq shartnomaviy munosabatlarni batafsil tartibga soladi. Bu yerda muallif va foydalanuvchi o‘rtasidagi shartnomaviy munosabatlar muallifning mulkiy huquqlarini himoya qilish bilan birga, foydalanuvchilarning adolatli foydalanish huquqlarini ham ta’minlaydi. AQShda esa mualliflik huquqi iqtisodiy huquqlar bilan bog‘liq bo‘lib, shartnomalar va litsenziyalar orqali asardan foydalanish huquqlari muallifga tijorat foydasi olish imkonini beradi. Mualliflik huquqi fuqarolik muomalasida shartnomaviy va meros huquqi bilan chambarchas bog‘liq. Masalan, nashriyot shartnomalari, buyurtma asosida yaratilgan asarlar shartnomalari orqali muallif mulkiy huquqlarini vaqtincha yoki doimiy ravishda boshqa shaxslarga berishi mumkin. Xorijiy mamlakatlarda, xususan, Germaniya va Fransiyada muallif mulkiy huquqlarini shartnoma orqali boshqa shaxslarga topshirishi mumkin bo‘lsa-da, shaxsiy nomulkiy huquqlari doimiy himoyaga ega. Bu yondashuv muallif sha’ni va ijodiy obro‘sini ta’minlashga xizmat qiladi. Shuningdek, mualliflik huquqi meros huquqi orqali ham fuqarolik huquqida o‘rni muhim ekanligi ko‘rinadi. Muallif vafot etganidan so‘ng uning mulkiy huquqlari qonunda belgilangan muddat davomida merosxo‘rlarga o‘tadi. Xorijiy tajribada ham bu tamoyil keng qo‘llaniladi: AQShda mulkiy huquqlar muallif vafotidan keyin 70 yil, Yevropa Ittifoqi mamlakatlarida ham odatda 70 yil davomida amal qiladi. Shu tarzda, mualliflik huquqi nafaqat ijodkor, balki uning oilasi va merosxo‘rlari manfaatlarini ham himoya qiladi. 3 Mualliflik huquqi va fuqarolik huquqining shaxsiy xususiyati . Mualliflik huquqi fuqarolik huquqining nomulkiy qismi sifatida shaxsiy huquqlarni ham himoya qiladi. Bu huquqlar muallifning sha’ni, nomi va asarga bo‘lgan obro‘sini himoya qilishga yo‘naltirilgan. Masalan, O‘zbekiston qonunchiligida shaxsiy 3 Sonny Bono Copyright Term Extension Act, Title I of Pub. L. No. 105-298, 112 Stat. 2827 (amending chapter 3, Title 17, United States Code, to extend the term of copyright protection for most works to life plus 70 years), enacted October 27, 1998. 11 nomulkiy huquqlarni o‘zgartirish, buzish yoki muallifni ko‘rsatmasdan asardan foydalanish taqiqlanadi. Shu bilan birga, ko‘plab xorijiy mamlakatlarda ham shaxsiy nomulkiy huquqlar doimiy va ajralmas hisoblanadi: Fransiyada “moral rights” (droits moraux) tushunchasi mavjud bo‘lib, bu muallifning shaxsiy huquqlarini umr bo‘yi himoya qiladi. Fuqarolik huquqi va ijodiy asarlar savdosi . Mualliflik huquqi fuqarolik muomalasida tijorat huquqlari bilan chambarchas bog‘liq. Muallifning asardan foydalanuvchilarga litsenziya berishi yoki asarni sotishi fuqarolik huquqi me’yorlari bilan tartibga solinadi. Masalan, O‘zbekiston qonunchiligida litsenziya shartnomasi orqali muallif mulkiy huquqlarining bir qismini vaqtincha yoki cheklangan doirada boshqalarga berishi mumkin. Xorijiy tajribada ham bu amaliyot keng tarqalgan: AQShda copyright huquqlari bilan bog‘liq shartnomalar muallifga tijorat foydasi olish imkonini beradi va sud orqali ham himoya qilinadi. Mualliflik huquqi va intellektual mulkni ijtimoiy muhofaza qilish . Mualliflik huquqi faqat muallifning manfaatlarini emas, balki jamiyatning intellektual mulkdan foydalanish huquqlarini ham tartibga soladi. Masalan, O‘zbekiston qonunchiligida ma’lum shartlarda asardan adolatli foydalanish (“fair use” yoki “foydalanish huquqi”) qoida sifatida kiritilgan. Yevropa Ittifoqi mamlakatlarida bu tamoyil yanada rivojlangan bo‘lib, ta’lim, ilmiy tadqiqotlar va kutubxona faoliyatida asarlardan foydalanish huquqlari qonun bilan himoyalangan. Xorijiy tajribada merosxo‘rlik huquqi va fuqarolik qonunchiligi . Mualliflik huquqi merosxo‘rlik tizimi orqali ham fuqarolik huquqida muhim o‘rin tutadi. Muallif vafotidan keyin uning mulkiy huquqlari belgilangan muddat davomida merosxo‘rlarga o‘tadi. Masalan, Germaniyada “Urheberrecht” qonunchiligi muallif vafotidan keyin 70 yil davomida mulkiy huquqlarni merosxo‘rlarga beradi, shuningdek, shaxsiy nomulkiy huquqlar umr bo‘yi himoya qilinadi. Shu tarzda, mualliflik huquqi nafaqat ijodkor, balki uning oilasi va merosxo‘rlari manfaatlarini ham ta’minlaydi. Mualliflik huquqi va global fuqarolik huquqi tendensiyalari . Xorijiy tajribada fuqarolik huquqi va mualliflik huquqi integratsiyasi global miqyosda ham 12 rivojlanmoqda. Masalan, BMTning intellektual mulk bo‘yicha tashkilotlari (WIPO) va Yevropa Ittifoqi mamlakatlari tajribasida mualliflik huquqi nafaqat shaxsiy va mulkiy huquqlarni, balki raqamli asarlar va onlayn kontentni himoya qilishni ham tartibga soladi. Bu esa O‘zbekiston qonunchiligida ham raqamli intellektual mulkka oid normalarni takomillashtirish uchun asos bo‘lishi mumkin. Mualliflik huquqi fuqarolik huquqining ajralmas qismi bo‘lib, muallif va jamiyat manfaatlarini uyg‘unlashtiradi. Xorijiy tajribalar ko‘rsatadiki, mualliflik huquqini samarali tartibga solish va himoya qilish nafaqat huquqiy, balki iqtisodiy va madaniy rivojlanish uchun ham muhimdir. 1.3. Mualliflik huquqini tartibga soluvchi normativ-huquqiy manbalar tizimi Mualliflik huquqining manbalari deganda mualliflik huquqi bilan bog‘liq munosabatlarni tartibga soluvchi normativ-huquqiy hujjatlar, xalqaro shartnomalar hamda huquqni qo‘llash amaliyoti tushuniladi. Ushbu manbalar mualliflik huquqining mazmuni, subyektlari, obyektlari va himoya mexanizmlarini belgilab beradi. Mualliflik huquqining manbalari milliy va xalqaro darajada shakllanib, o‘zaro uyg‘un holda amal qiladi. O‘zbekiston Respublikasida mualliflik huquqining asosiy manbai — O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi hisoblanadi. Konstitutsiyada fuqarolarning ijod erkinligi kafolatlanishi hamda intellektual faoliyat natijalari davlat tomonidan muhofaza qilinishi mustahkamlab qo‘yilgan. Ushbu konstitutsiyaviy qoidalar mualliflik huquqining barcha boshqa normativ-huquqiy hujjatlarida o‘z aksini topadi. 4 Mualliflik huquqini tartibga soluvchi asosiy sohaviy hujjat O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi dir. Fuqarolik kodeksida mualliflik huquqining umumiy qoidalari, mualliflik huquqi obyektlari va subyektlari, muallifning shaxsiy nomulkiy hamda mulkiy huquqlari, shuningdek, ularni himoya qilish usullari 4 O’zR Konstitutsiyasi 53- modda 13 belgilab berilgan. Fuqarolik kodeksi mualliflik huquqini fuqarolik-huquqiy munosabatlarning ajralmas qismi sifatida e’tirof etadi. Shuningdek, mualliflik huquqining muhim manbai — “Mualliflik huquqi va turdosh huquqlar to‘g‘risida”gi Qonun hisoblanadi. Ushbu qonun mualliflik huquqi obyektlarining turlari, asarlardan foydalanish tartibi, huquqlarni cheklash holatlari, mualliflik huquqini buzganlik uchun javobgarlik masalalarini batafsil tartibga soladi. Qonun muallif huquqlarini himoya qilishda maxsus huquqiy mexanizmlarni belgilab, amaliyotda muhim ahamiyatga ega. Milliy qonunchilikdan tashqari, mualliflik huquqining manbalari sifatida xalqaro huquq normalari ham muhim o‘rin tutadi. Xususan, Bern konvensiyasi , Butunjahon intellektual mulk tashkiloti (WIPO) shartnomalari mualliflik huquqining xalqaro standartlarini belgilab beradi. Ushbu xalqaro hujjatlar mualliflik huquqini davlatlararo darajada tan olish, muallif huquqlarini chet elda ham himoya qilish imkonini yaratadi. O‘zbekiston Respublikasining mazkur xalqaro shartnomalarga qo‘shilgani milliy mualliflik huquqi tizimini xalqaro talablarga moslashtirishga xizmat qilmoqda. Xorijiy davlatlar tajribasida mualliflik huquqi manbalari keng va batafsil tartibga solingan. Masalan, AQShda mualliflik huquqining asosiy manbai sifatida 1976-yildagi Copyright Act amal qiladi. 5 Ushbu qonunda mualliflik huquqining vujudga kelishi, amal qilish muddati, mulkiy huquqlar va “adolatli foydalanish” instituti aniq belgilangan. AQSh tajribasi mualliflik huquqining iqtisodiy jihatlariga katta e’tibor qaratilishi bilan ajralib turadi. Yevropa Ittifoqi mamlakatlarida mualliflik huquqining manbalari milliy qonunchilik bilan bir qatorda Yevropa Ittifoqi direktivalari orqali tartibga solinadi. Ushbu direktivalar a’zo davlatlarda mualliflik huquqini yagona standartlar asosida qo‘llashga xizmat qiladi. Ayniqsa, raqamli muhitda mualliflik huquqini himoya qilishga qaratilgan normativ hujjatlar Yevropa tajribasining muhim jihati hisoblanadi. 5 https://en.wikipedia.org/wiki/Copyright_Act_of_1976 14 Yaponiya va Janubiy Koreya tajribasida mualliflik huquqining manbalari raqamli texnologiyalar va internet muhitiga moslashtirilgan. Ushbu mamlakatlarda mualliflik huquqi bo‘yicha maxsus qonunlar doimiy ravishda yangilanib boriladi va zamonaviy intellektual mahsulotlarni samarali himoya qilishga qaratilgan. Mualliflik huquqining manbalari milliy va xalqaro normativ-huquqiy hujjatlar majmuasidan iborat bo‘lib, ular mualliflik huquqining samarali amalga oshirilishini ta’minlaydi. Xorijiy tajriba shuni ko‘rsatadiki, mualliflik huquqi manbalarining mukammal va uyg‘un tizimi ijodkorlar huquqlarini ishonchli himoya qilishga xizmat qiladi. 15 II BOB. MUALLIFLIK HUQUQI OBYEKTLARI VA SUBYEKTLARINING HUQUQIY TAVSIFI 2.1. Mualliflik huquqi obyektlarining tushunchasi va turlari Mualliflik huquqi obyektlari deganda muallifning ijodiy faoliyati natijasida yaratilgan fan, adabiyot va san’at asarlari tushuniladi. Ushbu asarlar mualliflik huquqi bilan muhofaza qilinishi uchun ijodiy xarakterga ega bo‘lishi va muayyan obyektiv shaklda ifodalangan bo‘lishi lozim. Asarning yozma, og‘zaki, audio, vizual yoki elektron shaklda ifodalanishi muhim ahamiyat kasb etadi, biroq uning badiiy yoki ilmiy qiymati yuqori bo‘lishi shart emas. 6 O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi va “Mualliflik huquqi va turdosh huquqlar to‘g‘risida”gi Qonunga muvofiq, quyidagilar mualliflik huquqi obyektlaridir: adabiy asarlar (adabiy-badiiy, ilmiy, o quv, publitsistik va boshqa asarlar);ʻ drama va ssenariy asarlari; matnli yoki matnsiz musiqa asarlari; musiqali drama asarlari; xoreografiya asarlari va pantomimalar; audiovizual asarlar; rangtasvir, haykaltaroshlik, grafika, dizayn asarlari va tasviriy san atning ʼ boshqa asarlari; manzarali-amaliy va sahna bezagi san ati asarlari; ʼ arxitektura, shaharsozlik va bog -park barpo etish san ati asarlari; ʻ ʼ fotografiya asarlari va fotografiyaga o xshash usullarda yaratilgan asarlar; ʻ jo g rofiya, geologiya xaritalari va boshqa xaritalar, jo g rofiya, topografiya ʻ ʻ ʻ ʻ va boshqa fanlarga taalluqli tarhlar, eskizlar va asarlar; barcha turdagi EHM uchun dasturlar, shu jumladan har qanday dasturlash tilida va har qanday shaklda, chunonchi boshlang ich matn hamda obyekt kodida ʻ ifodalanishi mumkin bo lgan amaliy dasturlar va operatsiya tizimlari. ʻ 7 6 “Mualliflik huquqi va turdosh huquqlar toʻgʻrisida”gi 5-modda 7 “Mualliflik huquqi va turdosh huquqlar toʻgʻrisida”gi 6-modda 16 Shuningdek, mualliflik huquqi obyekti bo‘lishi uchun asar tugallangan bo‘lishi shart emas. Shu sababli asar tugallanmagan bo‘lsa ham, agarda ularda ijodiylik unsurlari mavjud bo‘lsa, mualliflik huquqining mustaqil obyekti bo‘lib hisoblanadi. 8 Mualliflik huquqi obyektlarining muhim belgilaridan biri — ijodiylik hisoblanadi. Ijodiylik deganda muallifning shaxsiy yondashuvi, individual fikrlashi va mustaqil mehnati tushuniladi. Shu bois rasmiy hujjatlar, qonunlar, sud qarorlari, oddiy axborot xabarlari, matematik formulalar va g‘oyalar mualliflik huquqi obyektlari sifatida tan olinmaydi. Bu holat mualliflik huquqi bilan himoyalanadigan va himoyalanmaydigan obyektlar o‘rtasidagi muhim farqni belgilaydi. Mualliflik huquqining obyekti hisoblanadigan materiallar mavjud bo’lganligi kabi obyekt hisoblanmaydigan materiallar ham mavjud va bular qonunchilikda belgilab o’tilgan: rasmiy hujjatlar (qonunlar, qarorlar, to xtamlar va shu kabilar), shuningdekʻ ularning rasmiy tarjimalari; rasmiy ramzlar va belgilar (bayroqlar, gerblar, ordenlar, pul belgilari va shu kabilar); xalq ijodiyoti asarlari; oddiy matbuot axboroti tusidagi kundalik yangiliklarga doir yoki joriy voqealar haqidagi xabarlar; insonning bevosita individual asar yaratishga qaratilgan ijodiy faoliyati amalga oshirilmasdan, muayyan turdagi ishlab chiqarish uchun mo ljallangan ʻ texnika vositalari yordamida olingan natijalar. 9 Xorijiy tajribada ham mualliflik huquqi obyektlariga nisbatan o‘xshash yondashuv mavjud. Masalan, Yevropa Ittifoqi mamlakatlarida asarning mualliflik huquqi bilan muhofaza qilinishi uchun unda muallifning “intellektual hissasi” mavjud bo‘lishi talab etiladi. Yevropa sud amaliyotida ijodiylik mezoni muallifning shaxsiy tanlovi va erkin qarorlari orqali ifodalanishi bilan belgilanadi. 8 Фуқаролик ҳуқуқи . (II- қисм ). – Т .: ТДЮИ нашри ѐти , 2009. 723- бет . 9 “Mualliflik huquqi va turdosh huquqlar toʻgʻrisida”gi 8-modda 17 AQSh tajribasida mualliflik huquqi obyektlari doirasi juda keng bo‘lib, kompyuter dasturlari va raqamli kontent alohida o‘rin egallaydi. AQSh qonunchiligida asarning mualliflik huquqi bilan muhofaza qilinishi uchun u “minimal darajadagi ijodiylik”ka ega bo‘lishi kifoya. Shu bilan birga, g‘oyalar, faktlar va uslublar mualliflik huquqi bilan himoyalanmaydi, faqat ularning aniq ifodasi muhofaza qilinadi. Yaponiya va Janubiy Koreya tajribasida mualliflik huquqi obyektlari raqamli texnologiyalar rivoji bilan bog‘liq holda keng talqin qilinadi. Dasturiy ta’minot, video o‘yinlar, animatsiyalar va internet kontenti mualliflik huquqining muhim obyektlari hisoblanadi. Ushbu mamlakatlarda mualliflik huquqi obyektlarini noqonuniy nusxalash va tarqatishga qarshi qat’iy choralar belgilangan. Shu bilan birga, mualliflik huquqi obyektlariga nisbatan ayrim cheklovlar ham mavjud. Ta’lim, ilmiy tadqiqot, axborot berish maqsadlarida asarlardan muallif roziligisiz cheklangan tarzda foydalanishga ruxsat etiladi. Bu holat xorijiy tajribada ham keng qo‘llanilib, jamiyat manfaatlari bilan muallif manfaatlari o‘rtasidagi muvozanatni ta’minlashga xizmat qiladi. Mualliflik huquqi obyektlari fan, adabiyot va san’at sohasidagi keng ko‘lamli asarlarni qamrab oladi. Xorijiy tajriba shuni ko‘rsatadiki, mualliflik huquqi obyektlarini aniq belgilash va ularni samarali muhofaza qilish ijodiy faoliyatni rag‘batlantirishda muhim ahamiyatga ega. 2.2. Mualliflik huquqi subyektlarining huquqiy maqomi va turlari Mualliflik huquqi subyektlari deganda mualliflik huquqiga ega bo‘lgan shaxslar, ya’ni mualliflar hamda qonun yoki shartnoma asosida mualliflik huquqlarini amalga oshiruvchi boshqa shaxslar tushuniladi. Mualliflik huquqi subyektlari doirasi keng bo‘lib, ularning huquqiy maqomi fuqarolik qonunchiligi normalari bilan belgilanadi. 10 Mualliflik huquqining asosiy subyekti — muallif hisoblanadi. Muallif deb o‘zining ijodiy mehnati natijasida fan, adabiyot yoki san’at asarini yaratgan 10 Фуқаролик ҳуқуқи . (II- қисм ). – Т .: ТДЮИ нашри ѐти , 2009. 724- бет . 18 jismoniy shaxsga aytiladi. O‘zbekiston Respublikasi qonunchiligiga muvofiq, mualliflik huquqi faqat jismoniy shaxslarga tegishli bo‘lishi mumkin. Asar muallifi sifatida yuridik shaxs emas, balki uni bevosita yaratgan shaxs tan olinadi. Bu holat mualliflik huquqining shaxsiy xarakterga ega ekanligini ko‘rsatadi. Mualliflik huquqi bir yoki bir nechta shaxsga tegishli bo‘lishi mumkin. Agar asar bir nechta shaxsning birgalikdagi ijodiy faoliyati natijasida yaratilgan bo‘lsa, u hamkorlikdagi mualliflik, ya’ni hammuallif hisoblanadi. 11 Bunda har bir muallif asarga nisbatan teng huquqlarga ega bo‘ladi, agar ular o‘rtasida boshqacha kelishuv mavjud bo‘lmasa. Hamkorlikdagi mualliflik ilmiy tadqiqotlar, darsliklar, qo‘shma badiiy asarlar yaratishda keng uchraydi. Ijrochilar, fonogrammalarni tayyorlovchilar, efir yoki kabel orqali ko rsatuvʻ yoxud eshittirish beruvchi tashkilotlar turdosh huquqlar subyektlaridir . Turdosh huquqlarning yuzaga kelishi va amalga oshirilishi uchun turdosh huquqlar obyektini ro yxatdan o tkazish yoki biron-bir boshqa rasmiyatchilikka rioya etish ʻ ʻ talab qilinmaydi. 12 Mualliflik huquqi subyektlariga muallifdan tashqari huquq vorislari ham kiradi. Muallif vafot etganidan so‘ng uning mulkiy huquqlari qonunda belgilangan muddat davomida merosxo‘rlarga o‘tadi. Bu holat mualliflik huquqining iqtisodiy ahamiyatini oshiradi hamda muallif oilasi manfaatlarini himoya qiladi. Shaxsiy nomulkiy huquqlar esa, odatda, muallif nomini saqlash va asarning daxlsizligini ta’minlash shaklida muhofaza qilinadi. Shuningdek, mualliflik huquqi subyektlari qatoriga shartnoma asosida huquqlarga ega bo‘lgan shaxslar ham kiradi. Masalan, nashriyotlar, produserlar, media kompaniyalar muallif bilan tuzilgan litsenziya yoki mualliflik shartnomalari asosida asardan foydalanish huquqiga ega bo‘lishi mumkin. Bunday hollarda muallif o‘z mulkiy huquqlarini saqlab qolgan holda, ularni boshqa shaxslarga vaqtincha yoki ma’lum doirada beradi. Xorijiy davlatlar tajribasida ham mualliflik huquqi subyektlari o‘xshash tarzda talqin qilinadi. Yevropa Ittifoqi mamlakatlarida mualliflik huquqining 11 O’zR Fuqarolik kodeksi 1033- modda 12 “Mualliflik huquqi va turdosh huquqlar toʻgʻrisida”gi 45-modda 19 asosiy subyekti sifatida muallif tan olinadi va uning shaxsiy nomulkiy huquqlari kuchli himoya qilinadi. Masalan, Fransiya va Germaniyada muallifning shaxsiy huquqlari doimiy bo‘lib, hatto muallif vafotidan keyin ham saqlanib qoladi. AQSh tajribasida mualliflik huquqi subyektlari doirasida muallif bilan bir qatorda ish beruvchi ham alohida o‘rin egallaydi. “Xizmat vazifasi doirasida yaratilgan asar” (work made for hire) konsepsiyasiga ko‘ra, ayrim hollarda mualliflik huquqi asarni yaratgan xodimga emas, balki ish beruvchiga tegishli bo‘ladi. Bu yondashuv mualliflik huquqining iqtisodiy jihatlariga urg‘u berilganligini ko‘rsatadi. Yaponiya va Janubiy Koreya tajribasida mualliflik huquqi subyektlari raqamli kontent yaratuvchilari bilan kengaygan. Blogerlar, dasturchilar, dizaynerlar va multimedia mahsulotlari mualliflari mualliflik huquqining to‘laqonli subyektlari sifatida e’tirof etiladi. Ushbu mamlakatlarda mualliflik huquqi subyektlarining huquqlari zamonaviy texnologiyalar sharoitida qat’iy muhofaza qilinadi. 13 Xulosa qilib aytganda, mualliflik huquqi subyektlari tizimi muallif, huquq vorislari hamda shartnoma asosida huquqlarga ega bo‘lgan boshqa shaxslarni qamrab oladi. Xorijiy tajriba shuni ko‘rsatadiki, mualliflik huquqi subyektlarining huquqiy maqomini aniq belgilash mualliflik huquqini samarali himoya qilishning muhim sharti hisoblanadi. 2.3. Muallifning shaxsiy nomulkiy va mulkiy huquqlarining mazmuni va o‘ziga xos xususiyatlari Muallifning shaxsiy nomulkiy va mulkiy huquqlari mualliflik huquqining asosiy mazmunini tashkil etadi. Ushbu huquqlar muallifning ijodiy mehnati natijasida yaratilgan asarga bo‘lgan huquqiy munosabatlarini belgilab beradi hamda ularning huquqiy himoyasini ta’minlaydi. O‘zbekiston Respublikasi fuqarolik qonunchiligiga muvofiq, mualliflik huquqi muallifning shaxsiy nomulkiy va mulkiy huquqlaridan iborat. 13 https://www.japaneselawtranslation.go.jp/en/laws/view/3379 20 Muallifning shaxsiy nomulkiy huquqlari muallif shaxsi bilan uzviy bog‘liq bo‘lib, ular muallifning shaxsiy manfaatlarini himoya qilishga qaratilgan. Ushbu huquqlarga, avvalo, mualliflikni tan olish huquqi kiradi. Bu huquq muallifning asar muallifi sifatida e’tirof etilishini ta’minlaydi va boshqa shaxslarning asarni o‘z nomidan taqdim etishiga yo‘l qo‘ymaydi. Shuningdek, muallifning muhim shaxsiy nomulkiy huquqlaridan biri — muallif nomini ko‘rsatish huquqi hisoblanadi. Muallif o‘z asaridan foydalanilganda uning nomi ko‘rsatilishini yoki taxallusdan foydalanilishini talab qilish huquqiga ega. Ayrim hollarda muallif o‘z xohishiga ko‘ra anonim bo‘lib qolishni ham tanlashi mumkin. Bu huquq muallifning ijodiy obro‘si va sha’nini himoya qilishga xizmat qiladi. Muallifning shaxsiy nomulkiy huquqlaridan yana biri — asarning daxlsizligi huquqi dir. Ushbu huquq asarning mazmuni, shakli yoki nomiga muallif roziligisiz o‘zgartirish kiritilishiga yo‘l qo‘ymaslikni anglatadi. Asarning buzilishi yoki muallif g‘oyasiga zid tarzda qayta ishlanishi muallif sha’ni va qadr- qimmatiga putur yetkazishi mumkin. Shu bois qonunchilik asarning daxlsizligini qat’iy muhofaza qiladi. Muallifning shaxsiy nomulkiy huquqlaridan yana biri — asarni e’lon qilish huquqi hisoblanadi. Muallif o‘z asarini qachon va qanday shaklda ommaga taqdim etish masalasini mustaqil hal qilish huquqiga ega. Bu huquq muallifning ijodiy erkinligini ta’minlaydi va asarning taqdirini belgilash imkonini beradi. Muallifning mulkiy huquqlari esa asardan moddiy foyda olish imkoniyatini beradi. Ushbu huquqlar muallifga asardan foydalanishning turli shakllarini nazorat qilish huquqini taqdim etadi. Jumladan, asarni ko‘paytirish, tarqatish, ijaraga berish, ommaviy namoyish etish, efirga uzatish va internet tarmoqlari orqali joylashtirish huquqlari mulkiy huquqlarga kiradi. Mulkiy huquqlar muallif tomonidan boshqa shaxslarga shartnoma asosida berilishi mumkin. Bunday shartnomalar mualliflik shartnomalari yoki litsenziya shartnomalari shaklida tuziladi. Ushbu holat mualliflik huquqining iqtisodiy 21 ahamiyatini oshiradi hamda muallifga o‘z ijodiy mehnatidan daromad olish imkonini beradi. Muallifning mulkiy huquqlari qonunda belgilangan muddat davomida amal qiladi. Ushbu muddat tugagach, asar jamoat mulkiga aylanadi va undan erkin foydalanish mumkin bo‘ladi. Biroq bu holat muallifning shaxsiy nomulkiy huquqlariga ta’sir ko‘rsatmaydi, chunki ular doimiy xarakterga ega. Muallifning shaxsiy nomulkiy va mulkiy huquqlari mualliflik huquqining asosini tashkil etadi. Ushbu huquqlar muallifning ijodiy manfaatlarini himoya qilish, uning asaridan adolatli foydalanilishini ta’minlash hamda fuqarolik-huquqiy munosabatlarda muallifning huquqiy maqomini mustahkamlashga xizmat qiladi. 22 III BOB. MUALLIFLIK HUQUQINI MUHOFAZA QILISH VA HIMOYA QILISHNING HUQUQIY MEXANIZMLARI 3.1. Mualliflik huquqini muhofaza qilish shakllari va usullari Mualliflik huquqini muhofaza qilish muallifning ijodiy faoliyati natijasida yaratilgan asariga nisbatan uning huquqlarini saqlash va buzilishining oldini olishga qaratilgan huquqiy choralar majmuasidir. Intellektual mulk obyektlarini huquqiy muhofaza qilish ularning yaratilganligi tufayli yoxud fuqarolik kodeksda yoki boshqa qonunlarda nazarda tutilgan hollarda va tartibda vakolat berilgan davlat organi tomonidan huquqiy muhofaza berilishi natijasida yuzaga keladi. 14 Mualliflik huquqini muhofaza qilishning asosiy maqsadi muallifning shaxsiy nomulkiy va mulkiy huquqlarini ta’minlash, ularni noqonuniy foydalanishdan himoya qilish hamda huquqbuzarliklar sodir etilishining oldini olishdan iborat. O‘zbekiston Respublikasi qonunchiligiga muvofiq, mualliflik huquqi asar yaratilgan paytdan boshlab vujudga keladi va maxsus ro‘yxatdan o‘tkazish talab etilmaydi. Bu holat mualliflik huquqining avtomatik muhofaza qilinishini anglatadi va muallif manfaatlarini himoya qilishni yengillashtiradi. Biroq ayrim hollarda huquqlarni isbotlash maqsadida asarni ro‘yxatdan o‘tkazish yoki hujjatlashtirish amaliy ahamiyatga ega bo‘lishi mumkin. Mualliflik huquqini muhofaza qilishning muhim shakllaridan biri — shartnomaviy muhofaza hisoblanadi. Muallif o‘z asaridan foydalanish huquqlarini boshqa shaxslarga mualliflik shartnomalari yoki litsenziya shartnomalari orqali berishi mumkin. Bunday shartnomalarda asardan foydalanish doirasi, muddati, hududi hamda muallifga to‘lanadigan haq aniq belgilab qo‘yiladi. Shartnomaviy muhofaza muallif huquqlarining buzilishining oldini olishda muhim rol o‘ynaydi. Mualliflik huquqini muhofaza qilish shakllaridan yana biri — ogohlantiruvchi belgilar va yozuvlardan foydalanish dir. Xususan, © belgisi, muallif nomi va asar yaratilgan yilning ko‘rsatilishi uchinchi shaxslarni asar mualliflik huquqi bilan muhofaza qilinishi haqida xabardor qiladi. Bu belgi 14 “Mualliflik huquqi va turdosh huquqlar toʻgʻrisida”gi 61-modda 23 majburiy bo‘lmasa-da, amaliyotda mualliflik huquqining buzilishining oldini olishda muhim ahamiyat kasb etadi. Shuningdek, mualliflik huquqini muhofaza qilishda tashkiliy va texnik choralar ham muhim o‘rin tutadi. Masalan, raqamli asarlarga parol qo‘yish, suv belgilaridan (watermark) foydalanish, elektron platformalarda foydalanishni cheklash kabi choralar asarlarning noqonuniy nusxalanishining oldini olishga xizmat qiladi. Bunday choralar, ayniqsa, internet muhitida mualliflik huquqini muhofaza qilishda dolzarb hisoblanadi. Mualliflik huquqini muhofaza qilishda davlat organlari va sudgacha bo‘lgan mexanizmlar ham muhim rol o‘ynaydi. Muallif o‘z huquqlari buzilgan taqdirda tegishli davlat organlariga murojaat qilish, huquqbuzarlikni to‘xtatish choralarini ko‘rishni talab qilish huquqiga ega. Bu holat mualliflik huquqini himoya qilishning keyingi bosqichlari uchun asos bo‘lib xizmat qiladi. Mualliflik huquqini muhofaza qilish shakllari huquqlarni oldindan ta’minlash va huquqbuzarliklarning oldini olishga qaratilgan choralar majmuasidan iborat. Ushbu shakllardan samarali foydalanish muallif manfaatlarini himoya qilish, ijodiy faoliyatni rag‘batlantirish hamda fuqarolik-huquqiy munosabatlarda qonuniylikni ta’minlashga xizmat qiladi. 3.2. Mualliflik huquqini buzganlik uchun javobgarlik turlari va huquqiy oqibatlari Mualliflik huquqini buzganlik huquqbuzarlikning alohida turi bo‘lib, u muallifning shaxsiy nomulkiy yoki mulkiy huquqlarini noqonuniy ravishda cheklash, buzish yoki poymol etishda namoyon bo‘ladi. Bunday huquqbuzarliklar muallifning moddiy manfaatlariga zarar yetkazish bilan bir qatorda, uning ijodiy sha’ni va obro‘siga ham salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Shu bois mualliflik huquqini buzganlik uchun javobgarlik masalalari fuqarolik qonunchiligida alohida tartibda belgilangan. O‘zbekiston Respublikasi qonunchiligiga muvofiq, mualliflik huquqini buzgan shaxs fuqarolik-huquqiy javobgarlikka tortiladi. Fuqarolik-huquqiy 24 javobgarlik muallifning buzilgan huquqlarini tiklash, yetkazilgan moddiy va ma’naviy zararni qoplashga qaratilgan choralarni o‘z ichiga oladi. Xususan, muallif suddan huquqbuzarlikni to‘xtatishni, noqonuniy foydalanilgan asar nusxalarini musodara qilishni hamda zararni qoplashni talab qilish huquqiga ega. Mualliflik huquqini buzganlik uchun moddiy zarar muallifga yetkazilgan real zarar va olinmagan foydadan iborat bo‘lishi mumkin. Qonunchilikda muallifga yetkazilgan zarar o‘rniga ma’lum miqdorda kompensatsiya undirish imkoniyati ham nazarda tutilgan. Bu muallifga yetkazilgan zararni aniq hisoblash qiyin bo‘lgan hollarda muhim ahamiyat kasb etadi. Shuningdek, mualliflik huquqini buzish muallifga ma’naviy zarar yetkazgan bo‘lsa, sud tomonidan ma’naviy zarar uchun pul kompensatsiyasi belgilanishi mumkin. Bu muallif sha’ni, qadr-qimmati va ishchanlik obro‘sining kamsitilishi bilan bog‘liq holatlarda qo‘llaniladi. Ma’naviy zarar miqdori sud tomonidan huquqbuzarlikning xarakteri va oqibatlarini inobatga olgan holda belgilanadi. Mualliflik huquqini buzganlik uchun javobgarlik choralaridan yana biri — huquqbuzarlik vositalarini musodara qilish hisoblanadi. Noqonuniy ravishda ko‘paytirilgan asar nusxalari, ularni tayyorlashda foydalanilgan texnik vositalar sud qaroriga asosan olib qo‘yilishi mumkin. Bu chora huquqbuzarliklarning oldini olishga qaratilgan bo‘lib, profilaktik ahamiyatga ega. Ayrim hollarda mualliflik huquqini buzish ma’muriy yoki jinoiy javobgarlikka ham sabab bo‘lishi mumkin. Bunday javobgarlik mualliflik huquqini buzish og‘ir oqibatlarga olib kelgan yoki tizimli ravishda sodir etilgan hollarda qo‘llaniladi. Ushbu choralarning qo‘llanilishi mualliflik huquqining huquqiy himoyasini kuchaytirishga xizmat qiladi. Ma’muriy javobgarlik to’g’risidagi kodeksning 177 1 -moddasiga ko’ra, asarlardan yoki turdosh huquqlar obyektlaridan qonunga xilof ravishda foydalanish, xuddi shuningdek asarlarning yoki turdosh huquqlar obyektlarining kontrafakt nusxalarini takrorlash, tarqatish, barchaning e tiboriga yetkazish yoxud asarlarning yoki turdosh huquqlarʼ obyektlarining nusxalarida ularning tayyorlovchilari haqida, ularni ishlab chiqarish 25 joylari to g risida, shuningdek mualliflik huquqining va turdosh huquqlarningʻ ʻ egalari haqida yolg on axborotni ko rsatish kabi huquqbuzarliklar kelib chiqqanda ʻ ʻ — asarlarning va turdosh huquqlar obyektlarining kontrafakt nusxalarini, shuningdek ularni takrorlash hamda tarqatish uchun foydalaniladigan materiallar va uskunalarni hamda boshqa huquqbuzarlik sodir etish qurollarini musodara qilib, fuqarolarga bazaviy hisoblash miqdorining besh baravaridan o n besh ʻ baravarigacha , mansabdor shaxslarga esa — o n besh baravaridan o ttiz ʻ ʻ baravarigacha miqdorda jarima solishga sabab bo ladi. Xuddi shunday ʻ huquqbuzarliklar ma muriy jazo chorasi qo llanilganidan keyin bir yil davomida ʼ ʻ takror sodir etilgan bo lsa, — asarlarning va turdosh huquqlar obyektlarining ʻ kontrafakt nusxalarini, shuningdek ularni takrorlash hamda tarqatish uchun foydalaniladigan materiallar va uskunalarni hamda boshqa huquqbuzarlik sodir etish qurollarini musodara qilib, fuqarolarga bazaviy hisoblash miqdorining o n ʻ besh baravaridan o ttiz baravarigacha ʻ , mansabdor shaxslarga esa — o ttiz ʻ baravaridan ellik baravarigacha miqdorda jarima solishga sabab bo ladi. ʻ 15 Jinoyat kodeksining 149-moddasiga binoan, asarga, ixtiroga, foydali modelga, sanoat namunasiga, seleksiya yutug iga va integral mikrosxema ʻ topologiyasiga nisbatan mualliflikni o zlashtirib olish, hammualliflikka ʻ majburlash, shuningdek ushbu intellektual mulk obyektlari to g risidagi ʻ ʻ ma lumotlarni ular rasman e lon qilinguniga qadar muallifning roziligisiz oshkor ʼ ʼ etish, — bazaviy hisoblash miqdorining ellik baravaridan yetmish besh baravarigacha miqdorda jarima yoki besh yilgacha muayyan huquqdan mahrum qilish yoxud uch yuz oltmish soatgacha majburiy jamoat ishlari yoki ikki yilgacha ozodlikni cheklash bilan jazolanadi. Birinchi marta jinoyat sodir etgan shaxs, agar u jinoyat aniqlangan kundan e tiboran o ttiz kunlik muddatda muallifning shaxsiy ʼ ʻ nomulkiy huquqlarini buzish oqibatlarini bartaraf etgan va yetkazilgan moddiy zararning o rnini qoplagan bo lsa, javobgarlikdan ozod etiladi. ʻ ʻ 16 Mualliflik huquqini buzganlik uchun javobgarlik muallif manfaatlarini himoya qilishning muhim huquqiy mexanizmi hisoblanadi. Javobgarlik 15 Ma’muriy javobgarlik to’g’risidagi kodeks 177 1 -moddasi 16 Jinoyat kodeksi 149-moddasi 26 choralarining samarali qo‘llanilishi mualliflik huquqiga hurmatni oshiradi, huquqbuzarliklarning oldini oladi hamda ijodiy faoliyatni rag‘batlantirishga xizmat qiladi. 3.3. Sud amaliyotida mualliflik huquqini himoya qilish masalalarining tahlili Sud amaliyoti mualliflik huquqini himoya qilishda muhim ahamiyatga ega bo‘lib, u muallif huquqlarining real ta’minlanishini ko‘rsatib beradi. Amaliyotda mualliflik huquqi bilan bog‘liq nizolar asosan asardan muallif roziligisiz foydalanish, muallif nomini ko‘rsatmaslik, asarni noqonuniy ko‘paytirish va tarqatish, shuningdek, shartnoma shartlarini buzish holatlarida yuzaga keladi. Bunday nizolarni hal etishda sudlar fuqarolik qonunchiligi normalariga tayanadi. Mualliflik huquqini sud orqali himoya qilish uchun muallif yoki boshqa huquq egasi sudga da’vo arizasi bilan murojaat qiladi. Da’vo arizasida buzilgan huquqning mazmuni, huquqbuzarlik sodir etilgan holatlar hamda talablar aniq ko‘rsatilishi lozim. Sud amaliyotida mualliflar ko‘pincha huquqbuzarlikni to‘xtatish, yetkazilgan zararni qoplash, noqonuniy nusxalarni musodara qilish va kompensatsiya undirish talablarini ilgari suradilar. Sud mualliflik huquqi buzilganligini aniqlashda asarning muallifga tegishliligini, huquqbuzarlik faktini va uning oqibatlarini baholaydi. Bu jarayonda dalillar muhim ahamiyat kasb etadi. Xususan, asarning yaratilgan vaqtini tasdiqlovchi hujjatlar, shartnomalar, guvohlarning ko‘rsatmalari, ekspert xulosalari va elektron dalillar sud tomonidan har tomonlama o‘rganiladi. Sud amaliyotida mualliflik huquqini himoya qilishning samarali vositalaridan biri — ta’minlov choralarini qo‘llash hisoblanadi. Sud da’vo ko‘rilguniga qadar huquqbuzarlik davom etishining oldini olish maqsadida asardan foydalanishni vaqtincha taqiqlashi yoki noqonuniy nusxalarni tarqatishni to‘xtatib turish choralarini belgilashi mumkin. Bu muallif manfaatlarini tezkor himoya qilish imkonini beradi. Sud qarorlari mualliflik huquqini himoya qilishda muhim tarbiyaviy va ogohlantiruvchi ahamiyatga ega. Sud tomonidan chiqarilgan qarorlar 27 huquqbuzarlarga nisbatan javobgarlikning muqarrarligini ko‘rsatadi va boshqa shaxslarning ham mualliflik huquqiga hurmat bilan qarashiga sabab bo‘ladi. Shu bilan birga, sud amaliyoti mualliflik huquqi normalarini izohlash va ularni bir xil qo‘llashda muhim manba bo‘lib xizmat qiladi. Xulosa qilib aytganda, sud amaliyoti mualliflik huquqini himoya qilish mexanizmining ajralmas qismi hisoblanadi. Sud orqali huquqlarni himoya qilish muallif manfaatlarini real ta’minlashga, huquqbuzarliklarning oldini olishga hamda mualliflik huquqi institutining samaradorligini oshirishga xizmat qiladi. XULOSA 28 Mazkur kurs ishida mualliflik huquqi fuqarolik huquqining muhim instituti sifatida har tomonlama tahlil qilindi. Tadqiqot davomida mualliflik huquqining tushunchasi, mazmun-mohiyati, huquqiy asoslari, obyektlari va subyektlari, shuningdek, muallifning shaxsiy nomulkiy va mulkiy huquqlari tizimli ravishda yoritib berildi. Shu bilan birga, mualliflik huquqini muhofaza qilish va himoya qilishning huquqiy mexanizmlari hamda sud amaliyotidagi o‘rni chuqur o‘rganildi. Kurs ishining birinchi bobida mualliflik huquqining nazariy asoslari ochib berildi. Mualliflik huquqi ijodiy faoliyat natijasida yaratilgan fan, adabiyot va san’at asarlariga nisbatan vujudga keladigan shaxsiy nomulkiy va mulkiy huquqlar majmuasi ekanligi asoslab berildi. Shuningdek, mualliflik huquqining fuqarolik huquqidagi o‘rni, uning shartnomaviy munosabatlar, meros huquqi hamda intellektual mulk huquqlari tizimidagi ahamiyati tahlil qilindi. Milliy qonunchilik bilan bir qatorda, xorijiy davlatlar tajribasi va xalqaro huquq normalari solishtirma- huquqiy usulda o‘rganildi. Ikkinchi bobda mualliflik huquqi obyektlari va subyektlari masalalariga alohida e’tibor qaratildi. Mualliflik huquqi bilan muhofaza qilinadigan asarlarning turlari, ularning asosiy belgilari hamda muhofaza qilinmaydigan obyektlar aniq yoritildi. Shuningdek, mualliflik huquqining asosiy subyekti bo‘lgan muallif, hammualliflar, huquq vorislari hamda shartnoma asosida huquqlarga ega bo‘lgan shaxslarning huquqiy maqomi tahlil qilindi. Muallifning shaxsiy nomulkiy va mulkiy huquqlarining mazmuni, ularning o‘ziga xos xususiyatlari hamda huquqiy ahamiyati batafsil bayon etildi. Uchinchi bob mualliflik huquqini muhofaza qilish va himoya qilish masalalariga bag‘ishlandi. Unda mualliflik huquqining avtomatik muhofazasi, shartnomaviy himoya, texnik va tashkiliy choralar hamda ogohlantiruvchi belgilar orqali huquqlarni ta’minlash masalalari yoritildi. Shuningdek, mualliflik huquqini buzganlik uchun fuqarolik-huquqiy, ma’muriy va jinoiy javobgarlik choralarining huquqiy asoslari tahlil qilindi. Sud amaliyotining mualliflik huquqini himoya qilishdagi ahamiyati ochib berilib, sud orqali huquqlarni tiklash mexanizmlarining samaradorligi asoslab berildi. 29 Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, mualliflik huquqining samarali huquqiy muhofazasi ijodiy faoliyatni rag‘batlantirish, mualliflarning moddiy va ma’naviy manfaatlarini himoya qilish hamda jamiyatning ilmiy va madaniy rivojlanishini ta’minlashda muhim ahamiyatga ega. Raqamli texnologiyalar va internet muhitining rivojlanishi sharoitida mualliflik huquqini buzish holatlarining ko‘payishi ushbu institutni yanada takomillashtirish zaruratini yuzaga keltirmoqda. Xulosa qilib aytganda, mualliflik huquqi fuqarolik huquqining dolzarb va muhim instituti bo‘lib, uni chuqur o‘rganish va amaliyotda to‘g‘ri qo‘llash kelajakdagi yuridik faoliyat uchun muhim ahamiyat kasb etadi. Mazkur kurs ishida bayon etilgan xulosalar va tahlillar mualliflik huquqiga oid huquqiy bilimlarni mustahkamlashga hamda ushbu sohani yanada rivojlantirishga xizmat qiladi. 30 Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati Normativ-huquqiy hujjatlar: 1. O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi 2. O’zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi 3. O’zbekiston Respublikasi Ma’muriy javobgarlik to’g’risidagi kodeks 4. O’zbekiston Respublikasi Jinoiy kodeksi 5. «Mualliflik huquqi va turdosh huquqlar to’g’risida»gi qonun – 20.07.2006 Maxsus adabiyotlar: 1. Фуқаролик ҳуқуқи. (II- қисм ). – Т .: ТДЮИ нашриѐaти , 2009. 2. Fuqarolik huquqi: Darslik. II qism Mualliflar jamoasi. Toshk ѐnt: TDYU nashriyoti, 2019. Elektron ta'lim resurslari: 1. www.lex.uz 2. www.google.com 3. www.wikipedia.ru 4. States and Related Law United States Copyright Office / Copyright Law of the United - https://www.copyright.gov/title17/title17.pdf 5. Sonny Bono Copyright Term Extension Act, Title I of Pub. L. No. 105-298, 112 Stat. 2827 (amending chapter 3, Title 17), enacted October 27, 1998. 31

MUNDARIJA

Kirish

I BOB. MUALLIFLIK HUQUQINING UMUMIY TUSHUNCHASI, MAZMUNI VA HUQUQIY ASOSLARI

1.1. Mualliflik huquqining tushunchasi, mohiyati va huquqiy tabiati

1.2. Mualliflik huquqining fuqarolik huquqi tizimidagi o‘rni va ahamiyati

1.3. Mualliflik huquqini tartibga soluvchi normativ-huquqiy manbalar tizimi

II BOB. MUALLIFLIK HUQUQI OBYEKTLARI VA SUBYEKTLARINING HUQUQIY TAVSIFI

2.1. Mualliflik huquqi obyektlarining tushunchasi va turlari

2.2. Mualliflik huquqi subyektlarining huquqiy maqomi va turlari

2.3. Muallifning shaxsiy nomulkiy va mulkiy huquqlarining mazmuni va o‘ziga xos xususiyatlari

III BOB. MUALLIFLIK HUQUQINI MUHOFAZA QILISH VA HIMOYA QILISHNING HUQUQIY MEXANIZMLARI

3.1. Mualliflik huquqini muhofaza qilish shakllari va usullari

3.2. Mualliflik huquqini buzganlik uchun javobgarlik turlari va huquqiy oqibatlari

3.3. Sud amaliyotida mualliflik huquqini himoya qilish masalalarining tahlili

Xulosa

Foydalangan adabiyotlar ro’yxati

Купить