Mulkdor bo‘lish huquqi va uning O‘zbekistonda o‘rnatilishi - Юриспруденция - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	2.9MB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	Юриспруденция

Mulkdor bo‘lish huquqi va uning O‘zbekistonda o‘rnatilishi

Купить

SHA ROF RASHIDOV N OMIDAGI SAMA RQA N D DAVLAT
UN IV ERSITETI Y URIDIK FA KULTETI 106-
GURUHN IN G 1-BOSQICH TALA BASI
X O’J A MUROTOV FA RX ODN IN G
KONSTITUTSIYAVIY HUQUQ FA N IDA N
MUSTAQIL ISHI
TAQDIMOT

Mulkdor bo’lish huquqi va uning O’zbekistonda
o’rnatilishi
Reja:
1 O’zbekistonda mulkdor bo’lish huquqi
2 O’zbekistonda mulkning o’rnatilishi
3 O’zbekistonda mulklarni tartibga soladigan
qonun hujjatlari

Ta’kidlash joizki, mamlakatimizda ro‘y berayotgan
ijtimoiy-iqtisodiy
islohotlar va yangilanishlar jarayonida ko‘plab qonun
huj jat lari ishlab
chiqilib, qabul qilindi va hayotimizga joriy etilmoqda.
Ularning maqsadi
aynan yurtimiz obodligi va xalqimiz farovonligiga
yo‘naltirilgan
iqtisodiyotimizni liberallashtirish va modernizatsiya
qilishda nafaqat
mustahkam huquqiy asos, balk i amal ga
oshirilayot gan islohot lari miz
ortga qaytmasligining k afolat i bo‘lib xizmat
qilmoqda.

Ma’lumki, iqtisodiyotning
samarali amal qilishiga va xalq
farovonligi o‘sishiga imkoniyat
yaratuvchi omil mulk hisoblanib,
mamlakatimiz qonunchiligida
mulkning har qanday shakllariga ruxsat
berilgan. Buning tasdig‘i sifatida
O‘zbek ist on Respublik asining
Konst it ut siy asi 65-moddasi 1-
qismida “ Fuqarolar farov onligini
oshirishga qarat ilgan O‘zbek ist on
iqt isodiy ot ining negizini xilma-x il
shak llardagi mulk t ashk il et adi” deb
belgilab qo‘y ilganligini e’t irof et ish
maqsadga muvofiq .

Davlat mulkning xilma-xil shakllari zamirida bozor munosabatlarini
rivojlantirish, halol raqobat uchun shart-sharoitlar yaratish,
iste’molchilarning huquqlari ustuvorligini hisobga olgan holda
iqtisodiy
faoliyat, tadbirkorlik va mehnat qilish erkinligini kafolatlash orqali
fuqarolar farovonligini oshirishga erishishni o‘z oldiga maqsad qilib
qo‘yganligidir.
Dav lat mulk shak llarining erk in sharoit ini v a mulk dorlar
huquqlarini
ta’minlash maqsadida iqtisodiy munosabatlarning o‘ziga xos
jihatlarini
belgilab beradi.

birinchidan, iqt isodiy faoliy at erk inligi;
ik k inchidan, t adbirk orlik faoliy at i erk inligi;
uchinchidan, mehnat qilish erk inligi;
t o‘rt inchidan, barcha mulk shak llarining t eng huquqliligi;
beshinchidan, mulk shak llarining huquqiy jihat dan bab-barav ar
muhofaza etilishi.
Ayni vaqtda, dav lat Konst it ut siy a, qonunlar v a ularning ijrosini
ta’minlovchi mexanizmlar yordamida
xilma-xil shakldagi mulk egalari va
tadbirkorlik subyektlarining o‘z
faoliyatlarini amalga oshirishlarida,
avvalambor, iste’molchilar huquqlari
ustunligi, ularning talab va takliflari
iqtisodiy faoliyatni harakatga
keltiruvchi, tartibga solib turuvchi jarayon ekanligini hisobga olib
shartsharoitlar
yaratadi.

O‘zbekiston Respublikasi “Iste’molchilarning
huquqlarini himoya
qilish to‘g‘risida”gi Qonunining 23-moddasida
Konstitutsiyaviy qoida (65-
modda) asosida ist e’molchil ar huquql ari ning dav l at
t omonidan himoy a
qilinishini ta’minlash mexanizmlari belgilangan. Unga
ko‘ra davlat
Konstitutsiya va qonun hujjatlari orqali
iste’molchilarning tovar sotib
olish, ishlar bajarish, xizmatlar ko‘rsatish va ulardan
foydalanish
261
chog‘idagi huquqlari hamda qonun bilan
qo‘riqlanadigan manfaatlari
himoyasini kafolatlaydi va amalga oshiradi.

Ist e’molchilar huquqlarining ust unligi ularning ishlab
chiqaruv chi,
xizmat ko‘rsatuvchi, sotuvchidan farqli ravishda foyda
olish maqsadini
ko‘zlamasligi, asosan, shaxsiy iste’mol yoki boshqa
ehtiyojlarini qondirish
uchun tovarlar sotib olishi, ish va xizmatga buyurtma
berishida hamda
ularning sifat va xavfsizligi kafolatlanganligini,
shuningdek, qonun
hujjatlarida belgilangan boshqa talablarini qo‘yishda aks
etadi.

Ma’lumki, jamiyatning iqtisodiy negizi
undagi mavjud mulkchilik
munosabatlariga asoslanishi
nuqtainazaridan
mulk nafaqat huquqiy mazmunga,
balki iqtisodiy ma’noga ham ega. Mulk
insonlarning erki-irodasidan tashqarida
vujudga keladi. Kishilar mehnati bilan
yaratilgan yoki tabiat tomonidan
insonlarga
berilgan boyliklar har doim mulk bo‘lib
kelgan.

Mulk, biri nchidan, k i shi ning ashy oga nisbat an egalik his-t uy g‘usi
bilan bog‘liq bo‘lsa, ik k inchidan, ushbu ashy o x ususida k ishilar
o‘rt asida
vujudga keladigan munosabatdir. Demak, bir so‘z bilan aytganda, mulk
ashyo va unga nisbatan egalik hissi bilan bog‘liq munosabatlardan
iborat.
O‘z navbatida, mulkiy munosabatlar qonunlar bilan tartibga solinadi
va
ularning ta’siri ostida mulkiy huquqiy munosabatlar sifatida namoyon
bo‘ladi.
Qoida tariqasida mulk:
- iqt isodiy v a y uridik ma’nolardagi shak l larga bo‘linadi.
Iqt isodiy ma’nodagi mulk shak llari dey i lganda, moddiy
ne’mat larni
o‘zlashtirish usullarining yig‘indisi tushuniladi va bunday usullar y ak k a
t art ibda y ok i jamoat bo‘lib y oxud dav l at t omonidan amalga
oshiriladi .
Yuridi k ma’nodagi mulk shak li esa – moddiy ne’mat larni muay y an
subyektlarga tegishli bo‘lishini mustahkamlovchi va tegishli mulkning
huquqiy rejimini belgilovchi huquqiy me’yorlar yig‘indisini anglatadi.

O‘zbek ist on Respublik asi Konst i t ut si y asining y uqori da t ilga
olingan 65-moddasi mamlakatimizda
mulk shakllarining turli xil
bo‘lishi mumkinligini o‘zida
ifodalash bilan birga qonunda
belgilangan asoslar va tartibga
muvofiq vujudga kelgan molmulkning
miqdorini chegaralamaydi. Ta’kidlash joizki, ushbu norma halol
raqobat sharoitida iste’molchilarning huquqlari ustuvorligini ta’minlagan
holda qonuniy tadbirkorlik va mehnat qilish natijasida orttirilgan molmulkning
hajmi, soni, miqdori cheklanmasligini nazarda tutadi.

Mulk shakllarining bunday turkumlanishida mulk subyekti
maqomi
va mol-mulk rejimining uzviy birligi asosiy mezon bo‘lib
hisoblanadi.
Bundan tashqari O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 65-
moddasi
2-qismi barcha mulk shakllarining tengligi hamda huquqiy
jihatdan
himoyasi ta’minlanganligini, shuningdek turli ko‘rinishlarda ham
bo‘lishi
mumkinligini e’tirof etadi. Xususan, O‘zbek ist on
Respublik asining
“ O‘zbek ist on Respublik asida mulk chilik t o‘g‘risida” gi Qonuni
5-
moddasida mulk ning an’anav iy ik k i shak lidan t ashqari jamoa
mulk i,
aralash mulk, boshqa davlatlar hamda xalqaro tashkilotlar yuridik
va
jismoniy shaxslarining mulki kabi ko‘rinishlarda bo‘lishi ham
ko‘zda
tutilgan. Har qanday hollarda ham davlat mulkning xilma-xil
shakllarini
rivojlantirish uchun ularning qonuniy t engligini t a’minlay di v a
himoy asini k afolat lay di.

Mamlakatimizda ijtimoiy-iqtisodiy
munosabatlar asosini tashkil etuvchi mulk
shakllaridan biri bo‘lgan xususiy mulk qonun
hujjatlariga muvofiq tarzda qo‘lga kiritilgan har
qanday narsalar bo‘lishi mumkin. Xususiy mulk
huquqi shaxsning qonun hujjatlariga muvofiq
tarzda qo‘lga kiritgan mol-mulkka egalik qilish,
undan foydalanish va uni tasarruf etish huquqi
bo‘lib, uning miqdori va qiymati cheklanmaydi.
Fuqarolar, xo‘jalik shirkatlari va jamiyatlari, kooperativlar, jamoat
birlashmalari, jamoat fondlari va davlatga qarashli bo‘lmagan boshqa
yuridik shaxslar xususiy mulk huquqining subyektlari hisoblanadi.
Qonun
bilan man etilgan ayrim ashyolardan tashqari har qanday mol-mulk
xususiy mulk bo‘lishi mumkin.

Respublik a mulk i – respublik a budjet iga t ushadigan soliqlar v a
boshqa majburiy to‘lovlar hisobidan, shuningdek, qonunlarda nazarda
tutilgan asoslarga ko‘ra boshqa tushumlar hisobidan tashkil etilib,
qonun
hujjatlarida belgilab qo‘yilgan tartib va shartlar asosida xususiy mulk
qilib
berilishi mumkin. Respublika mulki bo‘lgan mol-mulkni O‘zbekiston
Respublikasi Oliy Majlisi, O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti,
O‘zbekiston Respublikasi Hukumati
yoki ular maxsus vakil qilgan
organlar, agar qonunda boshqacha
tartib nazarda tutilmagan bo‘lsa,
tasarruf qilish huquqiga egadirlar.

Munit sipal mulk – dav lat
hokimiyati mahalliy organlarining
mol-mulki, mahalliy budjet mablag‘lari, munitsipal uy-joy fondi va
kommunal xo‘jalik, korxonalar va boshqa mulkiy komplekslar, xalq
ta’limi, madaniyat, sog‘liqni saqlash muassasalari, shuningdek,
boshqa
mol-mulklardan iborat bo‘ladi. Ushbu mulk turi mahalliy budjetga
tushadigan soliqlar va boshqa majburiy to‘lovlar hisobidan,
shuningdek,
qonun hujjatlarida nazarda tutilgan asoslarga muvofiq, boshqa
tushumlar
hisobidan tashkil etiladi. Munitsipal mulk bo‘lgan mol-mulkni, agar
qonun
hujjatlarida boshqacha tartib nazarda tutilmagan bo‘lsa, davlat
hokimiyati
mahalliy organlari yoki ular vakil qilgan organlar tasarruf etadilar. O‘z
navbatida, munitsipal mulk obyektlari ham xususiy mulk qilib
berilishi
mumkin.

O‘zbekiston Respublikasi
Konstitutsiyasida xususiy mulkning barcha
mulk shakllari qatorida teng huquqliligi va
huquqiy jihatdan himoya etilganligi
mustahkamlab qo‘yilgan bo‘lib, uning 65-
moddasi 3-qismida “ X ususiy mulk
daxlsizdir. Mulk dor o‘z mol-mulk idan
qonunda nazarda t ut ilgan hollardan v a
t art ibdan t ashqari hamda sudning
qaroriga asoslanmagan holda mahrum et ilishi mumk in” deb belgilab
qo‘yilgan. Bunda ushbu qoida O‘zbekiston Respublikasi
Konstitutsiyasining 65-moddasi 1-2-qismlari normasining mazmunmohiy at i
bilan mantiqan bog‘liqligi ko‘zga tashlanadi va xususiy mulk
daxlsizligiga oid qismini boyitadi.
Endilikda, ijtimoiy-iqtisodiy
hayotimizda sodir bo‘lgan
yangilanishlar aks sadosi talqinida
xususiy mulk nafaqat shaxslarning
(fuqarolarning) boyligi va moddiy
mustaqilligi, balki shu bilan birga
ma’naviy erkinligining ham manbai
sifatida baholandi.

Mulk dor mulk idan faqat qonunda nazarda
tutilgan hollarda va tartibdagina, ya’ni
mulkdorning ixtiyoriy suratda majburiyatni
bajarishi, mulkdorning mol-mulk taqdirini hal
qiladigan bir tomonlama qaror qabul qilishi, sud
qarori y ok i dav lat hok imi y at i organi qarori
asosida mol-mulk ni olib qo‘y ish (sot ib olish)
y o‘li bi lan (masal an, musodara, rek v izit siy a),
shuni ngdek mulk huquqini bek or qil uv chi qonun
huj jat lariga asosan
(masalan, nat si onal izat siy a) mahrum et ilishi
mumk in (O‘R
Konstitutsiyasi 65-m. 3-q.).
O‘zbek i st on Respubli k asi Konst it ut siy asi v a u
asosida qabul
qilingan qonunlar Yangi O‘zbekiston taraqqiyot
yo‘lining iqtisodiy
negizlarini belgilab beradi, davlat iqtisodiyotning
asosini tashkil qiluvchi
xilma-xil mulk shakllari, jumladan xususiy mulk
daxlsizligini kafolatlaydi.

Konstitutsiyaning mazkur normasini
hayotga bevosita joriy etishning moddiy va
protsessual mexanizmlari sifatida
O‘zbekiston Respublikasining fuqarolik,
fuqarolik protsessual va iqtisodiy protsessual kodekslari tegishli
qoidalari,
mulk va mulkchilikka oid bir qator qonun hujjatlari, jumladan
O‘zbekiston
Respublikasining “ X ususiy mul k ni hi moy a qi lish v a mulk dorlar
huquqlarining k afolat l ari t o‘g‘risi da” [3]gi v a boshqaruv t i zimini
takomillashtirish, ortiqcha byurokratik to‘siqlarni bartaraf etish
maqsadida
2021 y il 14 iy ulda qabul qil ingan O‘RQ-701 sonli “ Lit senziy alash,
ruxsat
berish v a x abardor qi lish t art ib-t amoy ill ari t o‘g‘risi da” [4]gi
qonunlari,
shuningdek, O‘zbek ist on Respublik asi Prezi dent ining 2022 y il 24
av gust dagi PF-198-son “ Mulk huquqining daxlsizl igini ishonchl i
himoy a
qilish, mulk iy munosabat larga asossiz aral ashuv ga y o‘l
qo‘y ilmaslik ,
xususi y mulk ning k apit allashuv darajasini oshiri sh chora-
t adbirlari
t o‘g‘risi da”gi Farmoni muhim amaliy ahamiy at k asb et adi .

Mulk daxl si zligi t amoy ili ol iy y uri dik k uchga
ega bo‘lib, O‘zbek ist on
Respublikasi Konstitutsiyasining 65-moddasi 2
v a 3-qisml arida,
shuningdek , 41-moddasi 1-qismida bu
boradagi normalar e’tirof etilgan. Darhaqiqat,
mazkur normalarning asosiy maqsadi – mulk
daxlsizligini ta’minlashdir. Biroq, yuqorida
qayd etilgan moddalar bilan bir qatorda, yana
ayrim moddalarda belgilangan normalar
mazmun jihatidan mulk daxlsizligini
ta’minlashga xizmat qiladi. Garchi, ularning
maqsadi to‘g‘ridan-to‘g‘ri mulk huquqini
himoya qilishga yoki mulk daxlsizligini
ta’minlashga qaratilmagan bo‘lsada, ularning
amalga oshirilishi natijasida shaxsning mulk
huquqlari ta’minlanadi.

“ Mulk daxlsizligi”
t ushunchasi mulk dorga
qarshi t urgan barcha
subyektlarning mulk huquqini
buzishdan o‘zlarini tiyishlari va
saqlashlaridan iborat bo‘lib,
mulk davlat himoyasidadir.

Mulkdor bo‘lish huquqi va uning O‘zbekistonda o‘rnatilishi

Купить