Muqimiyning “Sayohatnoma”sida davr, muhit, voqelik tasviri - Adabiyot - Diplom ishlar

Dokument ma'lumotlari

Narxi	60000UZS
Hajmi	541.5KB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	28 Mart 2026
Kengaytma	doc
Bo'lim	Diplom ishlar
Fan	Adabiyot

Sotuvchi

Rajabov Yorbek

Ro'yxatga olish sanasi 19 Mart 2026

0 Sotish

Muqimiyning “Sayohatnoma”sida davr, muhit, voqelik tasviri

Sotib olish

Muqimiyning Sayohatnoma sida davr, muhit, voqelik“ ”
tasviri
1

MUNDARIJA
KIRISH.
I BOB. Qo qon adabiy muhitida siyosiy hayotning badiiy tasviri.‘
I. 1. Qo qon adabiy muhitida satiraning o rni.
‘ ‘
I. 2. Ijtimoiy tiplarning satirik talqinlari.
II bob. Muqimiy hajvlarining g oyaviy konsepsiyasi.
‘
II.1. Sayohatnoma asarining janr xususiyatlari va obrazlari.
“ ”
II. 2. Sayohatnoma asarida davr, muhit va voqelik tasviri.
“ ”
XULOSA.
Foydalanilgan adabiyotlar.
2

КИРИШ
Битирув малакавий ишнинг долзарблиги . Халқимизнинг кўп асрлик
армонлари ушалиб , Истиқлолга эришишимиз баробарида ижтимоий - фалсафий
тафаккуримиз , маданий - адабий тараққиётимиз тарихида беқиёс рол ўйнаган
улуғ сиймолар номи ва шаъни ўзининг ҳақиқий қадр - қимматини топмоқда .
Марказий Осиёда машҳур Мавлоно Муқимий тарих синовларидан
муваффақиятли ўтиб келаётган , абадиятга дахлдор ана шундай намояндалардан
биридир .
Президентимиз И.А.Каримов таъкидлаганидек: “Аждодларимиз тафаккури
ва даҳоси билан яратилган энг қадимги тошёзув ва битиклар, халқ оғзаки ижоди
намуналаридан тортиб, бугунги кунда кутубхоналаримиз хазинасида
сақланаётган минг-минглаб қўлёзмалар, уларда мужассамлашган тарих, адабиёт,
санъат, сиёсат, ахлоқ, фалсафа, тиббиёт, математика, минералогия, кимё,
астрономия, меъморлик, деҳқончилик ва бошқа соҳаларга оид қимматбаҳо
асарлар бизнинг буюк маънавий бойлигимиздир. Бунчалик катта меросга эга
бўлган халқ дунёда камдан-кам топилади”. 1
О‘zbek mumtoz adabiyoti tarixida yorqin iz qoldirgan Muqimiy, Furqat, Zavqiy
singari qalam sohibalari о‘zlarining kо‘ngil kechinmalari, rangin tuyg‘ulari hamda
ijtimoiy hayotga munosabatlarini badiiy ifodalashda о‘ziga xos mahorat maktabi
yaratganlar. Shuning uchun ham madaniy merosimizni, uning ulug‘ siymolarining
hayot va ijod yо‘llarini ham ilmiy ham badiiy talqin etish bugungi kunimizning
muhim vazifalaridan biridir. Mazkur Muqimiyning “Sayohatnoma” asaridagi davr,
muhit voqelikning о‘rganishimizning о‘zi bitiruv malakaviy ishning dolzarbligini
belgilaydi.
Эндиликда мустаqиллик шарофати билан ўзбек адабиёти тарихи
янгиланаётган бадиий тафаккур талаблари асосида qайта идрок этилмоqда,
ўтмишда яратилган асарларнинг асл моhиятини очишга hаракат qилинмоqда.
Адабиётшунослик истиqлолгача бўлган даврларда бадиий асарларни асосан
1
Karimov I. A. Yuksak ma naviyat-yengilmas kuch.-T.: Ma naviyat. 2008. 11-14’ ’ бет.
3

ижтимоий-сиёсий нуqтаи назаридан текширишга мослашган бўлса, энди ўша
qолипларни тарк этиб, бадиий матнга эстетик талаблар асосида ёндашишга, hар
qандай хулосани матннинг ўзидан келтириб чиqаришга hаракат qилмоqда.
Натижада кўплаб мумтоз адабиёт намуналарининг асл бадиий qиймати, бир
qатор адибларнинг миллат эстетик тафаккури тараqqиётидаги тарихий ўрни
холисона белгиланаётир.
Шунинг учун hам Ватанимиз мустаqилликка эришгандан сўнг тарих учун
нисбатан qисqа фурсат ичида ўтмиш адабиётимиз ва тарихий асарларимизни
ўрганишда тўg‘ри ва холис ёндашув устувор текшириш усулига айланмоqда.
Bitiruv malakaviy ishning maqsad va vazifalari . O‘zbek adabiyotida demokratik
yo‘nalishning vujudga kelishi va shakllanishi Muqimiy nomi bilan bog‘liq. Ayniqsa
uning Sayohatnoma asarida xalq turkumining og irligi, qishloqlarning vayronaligi“ ” ‘
realistik tasvirlangan. Ana shu asardagi voqelik, davr, muhit tasvirini tadqiq etish
ishimizning asosiy maqsadi hisoblanib, quyidagi vazifalarni belgilab oldik.
 Qo qon adabiy muhitidagi siyosiy hayotning badiiy tasvirini tadqiq etish.
‘
 Qo qon adabiy muhitida satira janrining o rnini o rganish.
‘ ‘ ‘
 Mazkur muhitda ijtimoiy tiplarning satirik qiyofalarining talqinlari.
 Muqimiy hajvlarining g oyaviy konsepsiyasini aniqlash.
‘
 Sayohatnoma asarining janr xususiyatlari va obrazlarini tahlil qilish.
“ ”
 Sayohatnoma asaridagi davr, muhit va voqelik tasvirini tadqiq etish
“ ”
Bitiruv malakaviy ish mavzusini o rganilishi.
‘
Sho ro davrida yaratilgan bir qancha tadqiqotlarda ham Muqimiy hayoti va ijodi
‘
haqida qimmatli ma lumotlar bildirilgan. Homil
’ Yoqubov, Abdulla Olimjonov,
Hamid Olimjon, Hodi Zaripov, Hoshimjon Razzoqov, G ulom Karimov, Abdurashid
‘
Abdug afurov, Abduvohid Shokirov kabi olimlar tadqiqotlari shular jumlasidandir.
‘
Ammo bu tadqiqotlarning bahsli, munozarali jihatlari ham talaygina. Ularni Milliy
istiqlol mafkurasi nuqta nazaridan yangicha talqin etish zarurati bor.
Muqimiy ijodini o rganishda professor G .Karimovning xizmatlari katta bo ldi. U
‘ ‘ ‘
Muqimiy Asarlar to plami ni jami to rt marta (1958, 1960, 1973, 1974 yillarda)
“ ” ‘ ‘
nashr ettirdi. Shoirning nazmiy asarlariga bag ishlangan tadqiqotlari, xususan, 1962
‘
4

yili yoqlangan O zbek demokrat shoiri Muqimiy va uning davri adabiyoti“ ” ‘
mavzuidagi doktorlik dissertatsiyasi, 1970 yili nashr etilgan Muqimiy. Hayoti va
“
ijodi nomli monografiyasi Muqimiy hayoti va ijodi tadqiqiga bag ishlangan birinchi
” ‘
yirik monografiyadir. Unda shoir hayoti va ijodi muqimiyshunoslikning o sha
‘
davrdagi mavjud yutuqlarini mujassamlashtirgan holda ancha mufassal tadqiq etilgan.
G .Karimov tomonidan nashr etilgan universitetlar va pedagogika institutlari
‘
filologiya fakultetlari uchun O zbek adabiyoti tarixi darsligida ham (1966, 1975,
“ ” ‘
1987) shoir hayoti va ijodi muqimiyshunoslikning o sha paytdagi eng so nggi
‘ ‘
yutuqlari asosida o rganilgan.
‘
A.Shokirov, A.Madaminov, O.Jo raboyev va A.Turdialiyevlarning Muqimiyning
‘
yangi topilgan asarlarini matbuotda e lon qilishi ham Muqimiy biografiyasini
’
tiklashda, ijodkor sifatida uning shaxsiyatini, dunyoqarashini belgilashda muhim
ahamiyatga ega. Jumladan, adabiyotshunos A.Turdialiyevning Adabiy meros
“ ” jurnali
1988 yil, 1-sonidagi Muqimiyning yangi aniqlangan dastxatlari sarlavhali maqolasida
“ ”
Muqimiyning o z qo li bilan yozilgan fors-tojik tilidagi Isfaraga do sti Ibrohim
‘ ‘ – ‘
xo jaga bag ishlangan nasriy maktubini talqin qilib, matnini joriy imloda berishi
‘ ‘
Muqimiy hayoti va ijodini o rganishda alohida o rin tutadi.
‘ ‘
Shuningdek, A.Madaminov nashrga tayyorlagan Zavqiy, Furqat, Muqimiy
asarlaridan iborat Yangi bayoz (Toshkent, 1997) nomli kitobida ham Muqimiyning
“ ”
jamoatchilikka ma lum bo lmagan she rlari nashr etilgan.
’ ‘ ’
A.Shokirovning Adabiy meros jurnalining
“ ” 1976 yil, 5-son, 1976 yil, 6-son va 1978
yil, 10-sonlarida e lon qilgan Muqimiy dastxat yozgan bayoz , Muqimiyning bir
’ “ ” “
dastxati haqida hamda Muqimiyning yangi topilgan satirasi kabi maqolalarida
” “ ”
Muqimiy ijodining jamoatchilikka ma lum bo lmagan qirralari o rganilgan.
’ ‘ ‘
O.Jo raboyevning Guliston jurnali 1999 yil, 2-sonidagi Muqimiyning cho ntak
‘ “ ” “ ‘
bayozi ,
” Til va adabiyot ta limi jurnali 2001 yil, 3-sonidagi Qo lyozma “ ” “ ’ ‘
manbalarda Muqimiy ijodi kabi maqolalarida ham Muqimiy ijodining o rganilmagan
” ‘
jihatlari haqida qimmatli ma lumotlar uchraydi.
’
5

Bu kabi yangi ma lumotlar Muqimiy ijodining hali tadqiqotchilar e tibori yetarli’ ’
qaratilmagan jihatlariga bag ishlanganligi, ko p hollarda muhim masalalar o rtaga
‘ ‘ ‘
qo yilib, puxta hal etilganligi bilan e tiborga molik.
‘ ’
Bitiruv malakaviy ishning yangiligi . Ma lumki, Muqimiyning hayoti va ijodi
’
yetarlicha o rganilgan. Ammo uning Sayohatnoma asari undagi voqelik, davr,
‘ “ ”
muhit muammolari yetarlcha tahlil qilinmagan. Ana shuni o zi ishning yangiligini
‘
belgilaydi
Bitiruv malakaviy ishining ilmiy-amaliy ahamiyati. Mazkur bitiruv
malakaviy ishdan maktab, litsey, kollej o qituvchilari o zbek mumtoz adabiyotidan
‘ ‘
ma ruzalar, referatlar yozishda bemalol foydalanishlari mumkin.
’
Bitiruv malakaviy ishning obekti . Bu mazkur bitiruv malakaviy ishni yozishda
Muqimiyning Asarlar to plami hamda G .Karimovning Muqimiy hayoti va ijodiga
“ ” ‘ ‘
doir tadqiqotlaridan foydalandik.
6

I bob. Qo qon adabiy muhitida siyosiy hayotning badiiy tasviri.‘
Bizning kelajagi buyuk davlatimiz ana shu falsafaga uyg un holda, Xoja
‘
Ahmad Yassaviy, Xoja Bahovaddin Naqshband, Imom Buxoriy, Imom Termiziy, Amir
Temur, Mirzo Ulug bek, Alisher Navoiy, Bobur Mirzo singari mutafakkir
‘
ajdodlarimizning dono fikrlariga uyg un holda shakllanishi lozim degan fikri milliy
‘ ”
qadriyatlarimizning davr, zamon, istiqlol mezoni asosida tadqiq etishni taqozo etadi.
Prezidentimiz nomlarini tilga olgan ulug ajdodlarimiz safiga o zbek mumtoz
‘ ‘
adabiyotini yangi bosqichga ko targan, lirikaga yangi ruh, yangi mavzular olib
‘
kirgan, ijodi bilan o ziga xos mahorat va tajriba maktabi yaratgan Mavlono
‘
Muqimiyni ham qo shish mumkin. Xalqimizning bu ulug farzandi o zining
‘ ‘ ‘
adolatparvarlik va ma rifiy qarashlari, ilm-fandagi hamda ijtimoiy hayotdagi
’
yangiliklarni badiiy tarannum etishi bilan o zi mansub bo lgan muhit doirasidan
‘ ‘
yuqori ko tarila olgan. Shoir zamonasining taraqqiyparvar kuchlari o rtasida haq
‘ ‘
so zi va haqiqat uchun kurashishi tufayli oldingi o rinlarni egallagan.
‘ ‘
Qadim Turkistonning uchta xonlikka bo linib ketishi, feodal tarqoqlik,
‘
iqtisodiy zaiflik, ilm-ma rifat taraqqiyotining sustlashuvi vatanimizni chet el
’
bosqinchilarining xurujlariga duchor qildi. Bir tomondan Chor Rossiyasi bosqinchilari
zulmi, ikkinchi tomondan ularning malaylariga aylangan mahalliy amaldorlar jabri
xalqni holdan toydirdi. Ana shunday tarixiy sharoitda ham adabiyot va san at xalq
’
ommasiga ma naviy dalda berish, uni yorug kunlarga ruhlantirsh vazifasini ado
’ ‘
etishdan to xtab qolmadi. Adabiyotning o zi ham ijtimoiy-siyosiy hayotning
‘ ‘
ko zgusi sifatida taraqqiyotdan to xtamadi. Janrlarning mazmunan yangilanishi,
‘ ‘
badiiy adabiyotning xalq hayotiga yaqinlashuvi, ijodiy jarayonda realistik
tamoyillarning kuchayishi shular jumlasidandir. Bu davrda Qo qon adabiy muhitining
‘
maydonga kelishi, yuzlab shoiru adiblar, tarixchi va bastakorlar, san at ahli barakali
’
ijod qilishi xalqimiz madaniyati va ijtimoiy tafakkuri tarixida yorqin iz qoldirdi.
O ziga xos an ana tusini olgan zullisonaynlik ikki tilda ijod qiluvchilar tufayli
‘ ’ –
badiiy, tarixiy asarlar bir-birini to ldirdi va boyitdi.
‘
7

Ijtimoiy turmushning bugungi va ertangi hayoti qay yo ldan bormog i‘ ‘
lozimligini aniqlash va rejalashtirish uchun kechagi kunga, aniqrog i o tmishga
‘ ‘
nazar tashlash har qanday fan mutaxassislari uchun sinalgan haqiqatdir. Shunga ko ra
‘
adabiy va madaniy merosimizning o rganilmagan yoki nisbatan kam varaqlangan
‘
sahifalariga zehn solish, ularni Istiqlol mafkurasi nuqtai nazaridan xolis ilmiy tadqiq
etish, ulardan ibrat saboqlarini o rganish bugunning qadriga yetish va kelajakning
‘ –
izchil taraqqiyot yo nalishini aniqlash uchun dasturilamal bo lishi turgan gap.
‘ ‘
Adabiyotimizning, xususan, ota-bobolarimizning tafakkur mevalari bo lmish
‘
adabiy merosning hozirgi va kelgusi avlodlarda yuksak axloqiy fazilatlarni
shakllantirishga va rivojlantirishga mustahkam zamin ekanligi haqida haqli ravishda
ko p ta kidlangan.
‘ ’
Prezidentimiz Islom Abdug aniyevich Karimov uqtirganidek, ...O z tarixini
‘ “ ‘
bilmaydigan, kechagi kunini unutgan millatning kelajagi yo q. Bu haqiqat kishilik
‘
tarixida ko p bora o z isbotini topdi . Shunday ekan, har bir millat, xalq va
‘ ‘ ”
mamlakatning jahon hamjamiyatidagi tutgan o rni uning dunyo ilm-fani, san ati va
‘ ’
madaniyati rivojiga qo shgan hissasi bilan birga ota-bobolari tomonidan qoldirilgan
‘
adabiy va madaniy merosning ahamiyati bilan o lchanadi va qadrlanadi. Ana shu
‘
nuqtai nazarga ko ra o tmishga nazar solsak, ko hna Turonning buyuk tarixiy
‘ ‘ ‘
ijodkorlari beqiyos adabiy meros qoldirgan dunyodagi eng ilg or mamlakatlardan biri
‘
ekanligiga yana bir karra ishonch hosil qilamiz. Istiqlol sharofati ila ana shu boy
adabiy-ma naviy merosimizni qanday bor bo lsa shu holicha o rganish, ilmiy
’ ‘ ‘
jihatdan xolis tahlil etish va xalqqa taqdim etish imkoniyati yanada kengaydi: B i z
“
orzu etgan buyuk davlatni bunyod qilish barchamizdan mustahkam iroda, iymon,
e tiqod, milliy g urur tuyg usi, buyuk ajdodlarimizdan qolgan ma naviy bisotga
’ ‘ ‘ ’
ega bo lishni talab etadi . Yurtboshimizning ana shu ko rsatmalariga javoban
‘ ” ‘
bugungi kunda ko p asrlik adabiyotimiz tarixining mutlaqo o rganilmagan yoki
‘ ‘
yaxshi ochib berilmagan qirralarini ko rsatib berish, biryoqlama talqin qilingan
‘
jihatlarini yangicha va xolislik bilan nazardan o tkazish davr talabiga aylandi.
‘
Bitiruv-malakaviy ishimiz mavzusining dolzarbligini belgilovchi asosiy omil hayot
yo li va adabiy merosi yaqin kunlargacha biryoqlama, ya ni faqat dunyoviylik
‘ ’
8

nuqtai nazaridan o rganilgan siymolardan biri - Qo qon adabiy muhitining‘ ‘
namoyandalaridan biri, o zbek, fors-tojik tilida birday mahorat bilan qalam
‘
tebratgan shoir, zamonasining zabardast so z san atkori, ijtimoiy-siyosiy hayotga
‘ ’
xolis hamda haqqoniy munosabati bilan Sharq xalqlari tarixida yorqin iz qoldirgan
Muqimiy hayoti va ijodiga doir ma lumotlarni sharhlash, xususan, xalqimiz orasida
’
g oyat mashhur va bugungi kunda ham sevib o qilayotgan Sayohatnoma asarini
‘ ‘ “ ”
ilmiy tekshirish, shoirning she riy mahoratini o rganish, adabiyotimiz tarixidagi
’ ‘
o rnini ko rsatishdir. Buning uchun, avvalo, Mavlono Muqimiy yashab ijod qilgan
‘ ‘
davr va muhit haqida muayyan tasavvurga ega bo lish, shoir ruhlangan adabiy
‘
an analar, u adabiy jarayonga olib kirgan o ziga xos yangiliklarni tahlilga tortish
’ ‘
lozim bo ladi.
‘
O tmishga xolis nazar solsak, hukmdorlar bilan hukmdorlarning farqi borligi,
‘
amaldorlar ham amaldorlardan xulqu fazilatlari, yaxshi-yomon ishlari bilan
tafovutlanishlari ko zga tashlanadi. Chunki birlari o tkinchi dunyoda yaxshi nom
‘ ‘
qoldirish uchun kurashgan va yashagan bo lsalar, ikkinchi toifadagilar ko p vaqt
‘ ‘
o z turmushini yaxshilashni, boylik orttirishni, bor narsalarni ham yo q qilishni
‘ ‘
o ylagan, yaratuvchilik g oyasidan uzoq bo lgan.
‘ ‘ ‘
Qo qon xonligining hukmdorlaridan biri bo lgan Amir Umarxon bir tomondan
‘ ‘
mang itlar sulolasining yirik vakillaridan bo lishi, hokimiyat uchun bo lgan
‘ ‘ ‘
kurashlarda faol qatnashishi bilan birga, o z davri madaniyatining katta arbobi, XVIII
‘
asr o zbek adabiyotining yirik vakili ham bo lgan. Shu bilan birga, rafiqasi
‘ ‘
Nodirabegim boshchiligida xotin-qizlarning ijod qilishlari, ilm-ma rifat bilan
’
shug ullanishlari uchun ham keng imkoniyatlar yaratgan. Uvaysiydan tortib, Anbar
‘
otingacha bo lgan davrda xotin-qizlar orasidan o nlab so z san atkorlari yetishib
‘ ‘ ‘ ’
chiqishi ana shu e tibor va g amxo rlikning mevasi edi.
’ ‘ ‘
Tekshirishlardan ma lum bo lishicha, Muqimiy qo lyozmalaridan ko pgina lirik
’ ‘ ‘ ‘
asarlar yo qolgan yoki hanuzgacha topilgani yo q. Uning adabiy merosi hali
‘ ‘
mukammal o rganilmagan yoki Istiqlolgacha bo lgan davrdagi tuzum
‘ ‘
mafkurasining tazyiqi bilan biryoqlama tahlil etilgan.
9

Shunga qaramay, bizgacha yetib kelgan asarlarining o zi ham Muqimiyning‘
katta she riy iste dodidan, hozirjavobligi va zukkoligidan darak beradi. Uning
’ ’
g azal va muxammaslari, xususan, Sayohatnoma asari o zbek she riyati
‘ “ ” ‘ ’
taraqqiyotiga munosib ulush bo lib qo shilgan. Shoirning o ziga xos uslubiy
‘ ‘ ‘
qirralari uning asarlari tilidagi xalqchillik va xalqonalikda, poetik mahorati badiiy
san atlardan o rinli foydalana olishida, hayotga yaqinligida ko zga tashlanadi.
’ ‘ ‘
Shoirning hayot yo li bir tekisda kechmaganligi tabiiy.
‘ G azallaridan birida: ‘
Kelsam Hindu Marvdin balki topardim e tibor,
’
Shul erur aybim Muqimiy, mardumi Farg onaman
‘
degan shikoyat va nolasining o ziyoq uning zamona alg ov-dalg ovlaridan,
‘ ‘ ‘
muhitning nizo va fitnalaridan tinimsiz ozor chekkanligini ko rsatadi.
‘
Shundan kelib chiqib, biz Muqimiyning o sha murakkabliklar va ziddiyatlarga
‘
to la davrdagi ijodiy faoliyatida shon-shuhratga emas, ma naviy kamolotga intilish,
‘ ’
she riyat va ijodga talpinish ustun bo lgan deya xulosa chiqarishimiz mumkin.
’ ‘
Manbalardan ma lum bo lishicha, Muqimiy o zi yashagan davr adabiy muhiti
’ ‘ ‘
namoyandalaridan ma naviy g amxo rlik, hamfikrlilik hamda rahnamolik
’ ‘ ‘
ko radi. Zavqiy, Furqat singari mashhur zamondoshlariga bo lgan ehtiromini
‘ ‘
ifodalovchi satrlari bundan dalolat beradi.
...O zlarin zakki olib, xat qilmadilar loaqal,
‘
Emdi Zavqiy yurmasun deb xalq aro hushyor man.
Hasbi hol aylab qilibtur xat, so rab holin, Muqim,
‘
To qiyomat Furqatiydin emdi minnatdorman.
Muqimiy lirik she rlarida boshqalarni kamolotga da vat etar ekan, bu borada o zi
’ ’ ‘
har tomonlama ibrat ko rsata olgan betakror shaxs ham bo lgan. Yurtboshimiz
‘ ‘
iboralari bilan aytganda: Har qanday bosqin va istilolarga qaramasdan, har qanday
“
10

og ir va murakkab sharoitda ham ota-bobolarimiz o zligini yo qotmasdan,‘ ‘ ‘
ma naviy hayot mezonlari, odob-axloq qoidalariga amal qilib, komillik sari intilib
’
yashagani bugun ham barchamizga ibrat bo lib, kuch-quvvat bag ishlab kelmoqda.
‘ ‘ ”
Muqimiy ijodida dunyoviy-insoniy kechinmalar bilan birga diniy-falsafiy, tasavvufiy
g oyalar ham yetakchilik qiladi: ularda biz islom ta limoti g oyalari targ ibi bilan
‘ ’ ‘ ‘
bir qatorda, ilohiy va dunyoviy ishq tarannumi, shoirning olam va odam haqidagi
falsafiy mulohazalarining badiiy talqinlari, charxu falakdan, zamonadan va nokas
kishilardan shikoyat ohanglari, turli bid atchiliklar tanqidi, pand-nasihat ruhidagi va
’
hasbi hol xarakteridagi she rlarni ko ramiz.
’ ‘
Qayda bo lg ay telba, rasvo yaqoyu ostin,
‘ ‘
Ne bilur Majnun degan subh ila shomu choshtin,
Naylayin, o ylab tiriklikning kamiyu kostin,
‘
Gar qilich boshimga ham kelsa degayman rostin,
So zki haq bo lsa: savolimga javobim, kim desun?
‘ ‘
Shoir o z she rlarida o zbek tilining boy imkoniyatlaridan, o ziga xos
‘ ’ ‘ ‘
xususiyatlaridan mahorat bilan foydalanadi. Muqimiy she rlarining tili sodda, uslubi
’
ravon, fors-arab so zlari nihoyatda oz, jonli tilga yaqin. Bu esa shoirning o zbek
‘ ‘
adabiy tilining rivojlanishi va taraqqiy etishiga qo shgan hissasi deyish mumkin.
‘
Muqimiyning umri iqtisodiy qiyinchiliklar, turli voqea-hodisalar girdobida notinch
o tdi. Ammo ilm-ma rifatga, ijod va yaratuvchilik faoliyatiga hamisha vaqt topa
‘ ’
olganligi, boshqalarni ham bu yo lga muttasil targ ib qilganligi tahsinga loyiqdir.
‘ ‘
Shoirning nisbatan qisqa bo lgan umri davomida qoldirgan adabiy merosi o zining
‘ ‘
ilg or g oyalari, vatanparvarlik va insonparvarlik ruhi bilan bugungi kungacha
‘ ‘
xalqimizning ma naviy merosi bo lib kelmoqda. Muqimiy o zining Ko rgan
’ ‘ ‘ “ ‘
kishi radifli she rida kelguvsi avlodlarga vasiyat qilayotgandek, ushbu misralarni
” ’
bitgan edi:
...Nazmini qildi latofatlik Muqimiy boridin,
11

Istasin deb to o qib nomu nishon ko rgan kishi.‘ ‘
Demak, Muqimiy nafaqat mumtoz adabiyotimizning ulkan namoyandasi, balki
xalqimiz ijtimoiy tafakkurida yorqin iz qoldirgan ulug vor siymolardan biri, tarix
‘
sahifalariga o z nomi abadiy yozilishiga erisha olgan ilg or fikrli ziyoli inson
‘ ‘
sifatida ham qadrlanishga loyiqdir.
Mumtoz adabiyotimiz- ulkan bir xazina. Istiqlol sharofati bilan ana shu merosni
o rganish, undan kishilarning ma naviy olamini boyitishda oqilona foydalanishga
‘ ’
harakat qilinmoqda. Buyuk o zbek shoiri Muqimiy devoni ham ana shu savobli
‘
ishlarning mantiqiy davomi hisoblanadi. Ilgari keng jamoatchilikka ma lum
’
bo lmagan ijod namunalarining to plamga kiritilgani, avvalgi nashrlarda yo l
‘ ‘ ‘
qo yilgan kamchiliklarni bartaraf etishga harakat qilinganligi nashrning qiymatini
‘
yanada oshiradi. XALQNING ROSTGO Y SHOIRI XIX asrning ikkinchi yarmi
‘ –
XX asr boshlaridagi o zbek adabiyotining eng yirik vakillaridan biri Muqimiydir. U
‘
yaratgan asarlar xalqimizning chor mustamlakasi davridagi og ir hayoti manzaralarini
‘
o zida mujassam etgan. Muqimiyning asl ismi Muhammad Aminxo ja bo lib, u
‘ ‘ ‘
1850 yilda Qo qon shahrining Bekvachcha mahallasi (hozirgi Muqimiy ko chasi)da
‘ ‘
dunyoga kelgan. Otasi Mirzaxo ja Mirfozil o g li novvoylik kasbi bilan
‘ ‘ ‘
shug ullangan. Onasi Bibioysha Sayidolim Nodirshayx qizidir. Mirzaxo ja bilan
‘ ‘
Bibioysha oilasida beshta farzand bo lib, Muhammad Aminxo ja uchinchisi edi.
‘ ‘
Muhammad Aminxo ja xat-savodini mahallasidagi Abduxalil domlaning maktabida
‘
chiqargan. So ngra, ba zi ma lumotlarga qaraganda, Qo qondagi Hokimoyim
‘ ’ ’ ‘
madrasasida va Buxoro madrasalarida tahsil olib, arab, fors tillarini chuqur
o zlashtirdi. U xattotlikka ham qiziqib, qo qonlik mashhur xattot Muhammad Yusuf
‘ ‘
qilqalamdan husnixatni o rgandi. Muhammad Aminxo ja 15 16 yoshlaridan
‘ ‘ –
boshlab Muqimiy taxallusida she rlar yoza boshladi. Muqimiy yigirma besh,
“ ” ’
yigirma olti yoshlaridayoq Qo qon va uning atroflarida taniqli shoir sifatida el
‘
og ziga tushdi. Afsuski, ayni shu davrda yurtimiz chor mustamlakasi asoratiga tushib
‘
qoldi. Siyosiy-ijtimoiy hayotdagi bu tanazzul, shubhasiz, ma naviy hayotga ham katta
’
ta sir ko rsatdi. Kishilarning o z dinu shariatidan tobora uzoqlashishi oqibatida
’ ‘ ‘
12

jamiyatda munofiqlik, yulg ichlik va poraxo rlik kabi illatlar urchidi. Kambag al‘ ‘ ‘
odamning gapi hech kimga o tmaydigan zamonda Muqimiy yashashga, ijod qilishga
‘
majbur bo ldi.
‘
Muqimiy bir necha muddat Qo qondagi yer o lchash boshqarmasida ishlagan
‘ ‘
vaqtida bu ahvolni o z ko zi bilan ko rdi. Bu uning Tanobchilar she rida ham
‘ ‘ ‘ “ ” ’
aks etgan. Atrofda yuz berayotgan nohaqliklar, fojialar shoir qalamining yanada
o tkirroq, keskinroq bo lishiga olib keldi. Muqimiy xalq dardu quvonchlarini o z
‘ ‘ ‘
asarlarida ifoda eta olgani uchun ham el o rtasida mashhur bo lib ketdi. Bir
‘ ‘
muxammasida shoir shunday deb yozgandi: Kettilar hasrat bilan mardum yig ib
‘
dunyo, darig , Hirsu g aflat pardasi bosib, bo lib a mo, darig , Dahrdin bir
‘ ‘ ‘ ’ ‘
oliyhimmat bo lmadi paydo, darig ,Johu qudrat birla xok o ldi g aniylar, vo
‘ ‘ ‘ ‘
darig , Xayru ehsonin ko rolmay benavolardin biri.
‘ ‘ Muqimiyning hayoti doimo
muhtojlikda o tdi. U 1890 yilda o z hovlisini sotib, pulini o gay onasi va
‘ ‘ ‘
singillariga bo lib bergach, mahallasidagi Sohibzoda Hazrat madrasasining bir
‘
hujrasiga ko chib o tib, o sha yerda umrbod yashab qoldi. Muqimiy o z davrining
‘ ‘ ‘ ‘
mashhur shoirlari bo lmish Muhyi, Nisbatiy, Furqat, Zavqiy, Muhayyirlar bilan shu
‘
yerda uchrashib, do stlashdi, ular bilan adabiy majlislar, mushoiralar o tkazdi. Bu
‘ ‘
adabiy hamkorlik samaralarini biz mazkur shoirlarning ijodiy merosidagi bir xil
mavzu, bir xil radif va qofiyadagi ko plab she rlarda ko rishimiz mumkin.
‘ ’ ‘
Jumladan, Muqimiy, Muhyi, Furqat, Zavqiy, Nusrat, Nisbatiylarning birgalikda
G oziy g azaliga bog lagan muxammaslari, Gul , Sandali radifli g azallar,
‘ ‘ ‘ “ ” “ ” ‘
V i ktor siklidagi satiralar, F o nus , K o samen singari yumoristik she rlar
“ ” “ ” “ ” ‘ ’
fikrimizga dalil bo la oladi.Muqimiy madrasada turgani uchun ilm ahli sifatida unga
‘
ham vaqf daromadidan bir ulush berib turilardi. Lekin madrasa vaqflarini podsholik
olib qo yganligi uchun undan ham mahrum bo lgan. Bu haqda Muqimiy jiyani
‘ ‘
Ro zimuhammadga yozgan xatida shunday deydi: Har daf a xat beramiz
‘ “ ’ –
savg osiz, sizga munosib yuborg udek bir nimarsa yuborolmay xatlarimiz quruqdin-
‘ ‘
quruq borib, nihoyatda yozgan xatlarimizdin xijolat va sharmanda bo lamiz.
‘
Bechorachilik, podsholik madrasalarni vaqfini olib qo ygan, hech bir tarafdin
‘
daromad-daxl yo q, qashshoqlig . Lekin xalq o z sevimli shoirini doimo qo llab
‘ ‘” ‘ ‘
13

turgan. Muqimiyni shaxsan taniganlardan biri: Qishloqlardan yigitlar, ashulachilar“
sovg a-salom bilan Madaminxo janing hujrasiga kelishib, uning g azallaridan olib
‘ ‘ ‘
ketishar edi , deb eslaydi. Dehqonlar shoirni o z qishloqlariga chorlab ham
” – ‘
turganlar.Muqimiy she riyati xalqqa juda yaqinligi bilan ham alohida ajralib turadi.
’
XIX asrda ijodi xalq o rtasida bunchalar mashhur bo lgan o zbek shoirlari barmoq
‘ ‘ ‘
bilan sanarli. Shuning uchun uning yuzlab she rlari xalq qo shiqlariga aylanib
’ ‘
ketganligi bejiz emas. Yakka bu Farg onada , Muncha ham , Ko zlaring , Kim
“ ” “ ” “ ” “ ‘ ‘
desun? , Ayrilmasun , Yodimga tushdi , Yolg uz , Biri va boshqa nazm
” “ ” “ ” “ ” “ ” ‘
namunalari fikrimiz dalilidir.
Shoirning o zi ham bir she rida bu haqda faxrlanib shunday yozadi:Muqimiy
‘ ’
so zidin bo yi muhabbat kelgay, ey ahbob,Tarannum qilsa mahfillarda hofizlarning
‘ ‘
xushxoni.Uning B a c hchag ar , A v l iyo , T a nobchilar , H a j vi Viktor kabi
“ ” “ ” “ ” “ ” ‘
hajviyalari, B u r un , L o y , K o saman , P a s hshalar , B e z gak , O t i m
“ ” “ ” “ ” “ ” “ ” “ ” ‘
singari yumoristik she rlari, o zbek adabiyotida yangilik bo lgan she riy
’ ‘ ‘ ’
S a yyohatnoma l a ri shoir ijodining abadiyatini ta minlab turuvchi
“ ” ’
asarlardir.Muqimiy 1903 yil 25 may, dushanba kuni 53 yoshida o z hujrasida vafot
‘
etdi. Shoir Qo qondagi Shayxon qabristoniga dafn etilgan. Uning vafotiga
‘
bag ishlab o sha davrning peshqadam shoirlari bo lmish Mavlaviy Yo ldosh va
‘ ‘ ‘ ‘
Sulaymonqul Rojiy marsiya-ta rixlar yozib qoldirganlar. Muqimiy hayoti va ijodini
’
ilmiy o rganish XX asrning 30-yillaridan boshlandi. Shoir G afur G ulom 1938 yili
‘ ‘ ‘
M u q imiy bayozi n i tayyorlab, muxtasar so zboshi bilan nashr ettirdi. Uyg un,
“ ” ‘ ‘
H.Olimjon kabi shoirlarimiz ham Muqimiy hayoti va ijodi haqida maqolalar yozdilar.
Keyinroq esa Abdulla Olimjon, Hodi Zarifov singari olimlar shoir hayoti va ijodi
haqida maxsus tadqiqotlar yaratib, asarlarini nashr ettirdilar. Bu borada taniqli
adabiyotshunos olim G ulom Karimovning xizmatlari kattadir. U Muqimiy hayoti va
‘
ijodi haqida doktorlik dissertatsiyasini himoya qildi. 1960 yilda Muqimiyning ikki
tomlik asarlar to plamini, 1974 yilda bir tomlik salmoqli asarlar to plamini lug at,
‘ ‘ ‘
izohlar bilan nashr ettirdi. 1970 yili shoir hayoti va ijodi haqidagi M u qimiy nomli
“ ”
monografiyasini e lon qildi.Shoir hayoti va ijodini ommalashtirishda shoir va
’
dramaturg Sobir Abdullaning ham xizmatlari katta bo ldi. U Muqimiy nomli
‘ “ ”
14

musiqali drama yaratdi. Shoir hayoti va ijodiga oid badiiy lavhalardan iborat
M a v lono Muqimiy asarini e lon qildi. Bu asarlar o z davrida katta shuhrat“ ” ’ ‘
qozondi.Ammo, shuni ham ta kidlab o tish joizki, Muqimiy hayoti va ijodiga doir
’ ‘
mazkur asarlar sho rolar davrida yaratilganligi sababli ularda kommunistik
‘
mafkuraning kuchli tazyiqi sezilib turadi, ya ni o sha davr adabiyotini sun iy
’ ‘ ’
ravishda demokratik va reaksion adabiyotga ajratish, Muqimiy va Muhyi o rtasidagi
‘
ixtiloflarni bo rttirib ko rsatish, Muqimiyga Abdullajon Nasimiy va Haziniyni
‘ ‘
qarama-qarshi qo yish shular jumlasidandir.Istiqlol yillarida adabiy merosimizni xolis
‘
va haqqoniy o rganish yo lida keng imkoniyatlar ochildi. Ilgari nohaq qoralangan
‘ ‘
yoki bir yoqlama o rganilgan ijodkorlar haqida xolis ilmiy tadqiqotlar yaratilib,
‘
ularning asarlari chop etildi. Shu o rinda Po latjon domla Qayumovning 1998 yilda
‘ ‘
chop etilgan uch jildlik T a zkirai Qayyumiy asari muhim voqea bo ldi. Bu tazkira
“ ” ‘
adabiyotimiz tarixidagi bir qancha bahsli masalalarga oydinlik kiritdi. Tazkiradagi
Muqimiy va Muhyiga oid fikrlar, shuningdek, professor Sh.Yusupovning
O z bekiston adabiyoti va san ati gazetasining 1996 yil 21 iyun sonida e lon
“ ” ‘ ’ ’
qilingan M u q imiy va Muhyi sarlavhali maqolasi adabiyotshunosligimizdagi
“ ”
yangicha fikrlashning mahsulidir. Bu jarayon davom etmoqda.
Muqimiy yashab ijod etgan davr adabiy hayoti murakkab edi. Bunday muhit
Muqimiy ijodiga kuchli ta sir ko rsatdi. Ijodining ilk davrida qisman shaklbozlik
’ ‘
unsurlari, san atpardozlik mayllariga berilish ham uchraydi. Lekin tezda bu xil
’
an analardan voz kechib, jamiyatdagi illatlarga, eskilik aqidalariga tanqidiy nazar
’
bilan qaradi.
Navoiy, Jomiy, Nizomiy va Fuzuliydan o rgandi, ular g azallariga
‘ ‘
muxammaslar bog ladi. Jomiyni o ziga ustoz bildi. O zbek, fors mumtoz shoirlari
‘ ‘ ‘
an analarini davom ettirdi. O zbek adabiyotida demokratik yo nalishning vujudga
’ ‘ ‘
kelishi va shakllanishi Muqimiy nomi bilan bog liq. U boshliq Furqat, Zavqiy, Avaz,
‘
Komil kabi ilg or fikrli shoirlar o zbek adabiyoti tarixida yangi sahifa ochdilar.
‘ ‘
Muqimiy lirikasi chuqur optimizm bilan sug orilgan, hayotiylik ushbu lirikaning
‘
asosiy va yetakchi xususiyatlaridan. Muqimiy real muhabbatni, insonni kuylagan.
She rlarining tub mohiyatini inson kechinmalari, sevinch va alamlari, istak va
’
15

armonlari, kurashlari tashkil etgan. Ularda do stlik, sadoqat, samimiyat, vafodorlik,‘
sabot va matonat ulug langan va bular orqali shoir kishilarda yaxshi xususiyatlarni
‘
tarbiyalashga intilgan. Adolatli va baxtli zamonni orzu qilgan, shunday kunlar
kelishiga ishongan («Kelur oxir seni ham yo qlag udek bir zamon yaxshi» va
‘ ‘
boshqa). Hasrat, shikoyat, norozilik motivlari mavjud bo lgan she rlarida ham
‘ ’
kelajakka ishonch, farovon hayot haqidagi orzu-ideallari aks etgan.
Muqimiy dunyoqarashi va intilishlari bilan muhit o rtasidagi ziddiyat uning
‘
ijodida tanqidiy yo nalishni maydonga keltirgan. Bu uning hajviyotida ko proq aks
‘ ‘
etgan. Hajviyoti mazmunan satira va yumorga bo linadi. Satiralarida chor
‘
amaldorlari, ayrim mahalliy boylarning kirdikorlari ochib tashlangan («Tanobchilar»
va boshqa) «Saylov», «Dar mazammati zamona» va boshqada o lkaga kirib
‘
kelayotgan kapitalistik va g ayriaxloqiy munosabatlar hamda ularning oqibatlari
‘
ko rsatilgan. Ba zan, o sha davrdagi hukmron qarashlarga ergashib, Dukchi eshon
‘ ’ ‘
haqida ham hajviy asarlar yozgan («Hajvi halifai Mingtepa»).
Ot, arava, loy, pashsha, bezgak kabi mavzularda 30 ga yaqin hajviy asar
yaratgan. Ularda shoir turmushning qoloq va chirkin tomonlari, ijtimoiy ongdagi
nuqsonlar ustidan kulgan, mustamlakachilik azobi, xarobalikni zaharxandalik bilan
tasvirlagan («Devonamen», «Ko samen» «Hayron qildi loy», «Pashshalar»,
‘
«Shikoyati bezak» va boshqa). Boshqa bir qator hajviyalarida jamiyat hayotidagi
o zgarishlarga yangicha munosabat aks etgan («Ta rifi pech», «Aroba qursin»,
‘ ’
«Loy» va boshqa).
Muqimiy o zbek adabiyotiga ishchilar mavzuini olib kirdi, tiplar galereyasini yaratdi
‘
(«Maskovchi boy ta rifida», «Voqeai Viktor» va boshqa). Turli shaxar va
’
qishloqlarga qilgan sayohatlari taassurotlari asosida 4 qismli «Sayohatnoma» asarini
yozdi. Asar yengil, o ynoqi vaznda yozilgan, 4 misrali bandlardan tashkil topgan.
‘
Unda xalq turmushining og irligi, qishloqlarning vayronaligi realistik tasvirlangan.
‘
Shoir yaxshilikni ma qullab, go zallikni madh etgan, kamchiliklar ustidan kulib,
’ ‘
tanbeh bergan, yovuzlikni, turli illatlarni tanqid qilgan. Muqimiyning nasr va nazmdagi
maktublari epistolyar adabiyot namunasi hisoblanadi. 10 she riy, 20 ga yaqin nasriy
’
maktublari saqlangan. She rlari qo lyozmalar, bayozlar, 20-asr boshlarida
’ ‘
16

litografiyada nashr qilingan kitoblar, Toshkent va Peterburgda bosilgan vaqtli matbuot
sahifalarida bizgacha yetib kelgan.
1907 yilda T u r kiston viloyatining gazeti muharriri N.Ostroumov Toshkentda“ ”
Devoni Muqimiy nomli to plamni nashr etdirishi bilan keng jamoatchilik hajvchi
“ ” ‘
shoir she rlari bilan tanisha boshladi.Afsuski, bu paytda shoir muhtojlikda hayot
’
kechirib, kasallikdan vafot etib ketgandi.
1903 yil, may.Qo qonlik 53 yoshli Muhammad Aminning har yili qaytalab
‘
turgan » yaraqon»(jigar xastaligi), quloq og rig i kasalligi ancha kuchaygach, umri
‘ ‘
oilaviy nizolar, kambag allik, kimlar bilandir kelishmovchiliklar bilan o tgani
‘ ‘
natijasida orttirilgan xastaligi uni to shakka yotqizib qo ygan edi.Biroq xastaligiga
‘ ‘
qaramay, ruhiyati tetikligi uchun shoir o tgan kunlarini sarhisob qilib, o zidan ham
‘ ‘
ko ra Moskvalik jiyani Ro zimuhammad haqida o ylar, yozgan maktublariga javob
‘ ‘ ‘
kelishini intizorlik bilan kutardi.Muhammad Amin shu tariqa xastalanib yotganicha 25
may, dushanba kuni Qo qonning Begvachcha mahallasidagi hujrasida vafot etadi.
‘
Asli Toshkentlik bo lib, 1836 yilda Qo qonga kelganicha novvoylik qilib
‘ ‘
turg un bo lib qolgan Mirzaxo ja Oyshabibi ismli qizga uylanadi.Kelinning otasi
‘ ‘ ‘
Saidolim Nodirshoh o g li ham asli Xo jandlik bo lib, u ham Qo qonga kelib
‘ ‘ ‘ ‘ ‘
turg un bo lib qolgan edi. Vaqt o tib yangi oilada yolg iz o g il va to rt qiz-
‘ ‘ ‘ ‘ ‘ ‘ ‘
Tojiniso, Ulu-bibi, Saydiniso, Mehriniso voyaga yetadi. Oiladagi va mahalladagilar
Mirzaxo janing o g lini Madaminxo ja deb chaqirishar, onasining bolalikda ilmga
‘ ‘ ‘ ‘
havas ruhida tarbiyalangani bois, she rlar ham yoza boshlagan shoir esa, Muhammad
’
Aminxo ja Muqimiy, deya yozganlariga imzo qo yardi.
‘ ‘
Madaminxo janing onasi Bibioysha adabiyot va san atga oshno ayol bo lib,
‘ ’ ‘
mahalladagilar uni Xumorbibi deya atashar,o g li ham onasi ta sirida ilmga, ijodga
‘ ‘ ’
hasav bilan voyaga yetadi.Otasi esa novvoyligi ortidan 7 ta jondan iborat oilani
qiynalib boqdi.Shunga qaramay, ilm va ijodga havas ruhi uyg ongan bolam
‘
o ksinmasin, deb bor to plagan mablag iga Madaminni avval mahalladagi
‘ ‘ ‘
Abduxalil domlaning maktabida, keyin esa Qo qondagi Hokim oyim va
‘ “ ”
Buxorodagi M e htar anbar madrasalarida o qitdirdi.Muqimiy tahsil davomida arab
“ ” ‘
va fors tillarini o rganadi.
‘
17

Madrasalar tahsilini tugatgach, Qo qonga qaytgan Muqimiy, biroz muddat yer‘
qurilish mahkamasida mirzalik, daryo qirg og idagi Oqjarda kemachilarga
‘ ‘
pattachilik qilib yurdi.Ammo ba zi noinsof tanobchilar, kemachilar bilan
’
kelishaolmay, har ikkala ishni tashlab uyiga qaytib keldi.Tabiatan adolatgo y
‘
bo lgan Muqimiy parom va tanobchilar mavzusini o z she rlarida aks etdirib ham
‘ ‘ ’
o tgan:
‘
Kelganim ushbu makonga qiladur manga alam,
Loyiqi tab yo q odamki,desam hasratu g am,
’ ‘ ‘
Gaplashurg a kishi yo q ertadin oqshomg acha ham,
‘ ‘ ‘
Kun sovuq, qora chiroq, go rdek uyu, o tin kam.
‘ ‘
Chiqsam eshikka qilur to rg ayi chuldir-chuldir.
‘ ‘
yoki tanobchilarning qing irliklarini hajv qilarkan, she r oxirida shoir shunday
‘ ’
xulosa chiqaradi:
Tag i bular yaxshiyu bizlar yamon,
‘
El tamizidin hazar et, al amon.
’
Hayotda shunday qing irliklarni ko rib yurgan vaqtda onasining kasallikdan
‘ ‘
vafot etadi va otasi Ziyodabibi degan beva ayolga uylanadi.Uning Sanambibi ismli qizi
ham bor edi.Otasi ishi yurishmay uyga qaytib kelgan Madaminni 1878 yilda ana shu
o gay qiziga uylantirib qo ydi.
‘ ‘
Garchi oradan bir yil o tib, o g li Akbar tug ilgan bo lsa-da,Madamin
‘ ‘ ‘ ‘ ‘
Sanambibi bilan otasi va singillariga, qolaversa, ba zida o ziga ham bo lgan
’ ‘ ‘
hurmatsizligi sababli kelishaolmay, 1881 yili ajrashishga majbur bo ldi.U shu tariqa
‘
uy-joyini otasi, o gay onasi va singillariga tashlab, o g lini olganicha madrasa
‘ ‘ ‘
hujrasiga bosh olib ketdi.1886 yilda otasi ham vafot etadi.
Muqimiy madrasa mudarrisi sifatida hujrada yasharkan, madrasa peshvosi
Sohibzoda Hazratning yordamini aytmasa, qiyin hayot kechirgan.Uning hujradagi bor-
yo q bisoti oddiy bir namat, bir sholcha, o g li Akbar uchun bir sidra ko rpa-
‘ ‘ ‘ ‘
yostiq, ko za, qumg on, dekcha va choynak-piyoladan iborat edi.Biroq shunga
‘ ‘
18

qaramay, shoir yaxshi ijod qildiki, uning yozganlarida qiynalib yashaganidan nolish,
zamonasining taraqqiyotidan orqada qolganidan kuyinish kabi jihatlar yaqqol aks etib
turardi:
Ketardim bosh olib, gar bo lsa erdi, ro zg orim yo q,‘ ‘ ‘ ‘
Netay bezodu to sha, yo lga yurmakka madorim yo q,
‘ ‘ ‘
Turarga qolmadi toqat, ko ngulda ixtiyorim yo q,
‘ ‘
O zingdan o zga, yo rab, rahbari laylu nahorim yo q,
‘ ‘ ‘
Hidoyat aylagaymu deb Muqiyming intizor o lmish..
‘
Yoki boshqa bir she rida:
’
Hayfkim, ahli tamiz ushbu mahalda xor ekan,
Oldilar har yerda bulbul oshyonin zog lar,
‘
degan satrlar bor.
Boshqa bir ash orida bo lsa:
’ ‘
Ranj-mehnat sog arin kimdurki davron yutdurur,
‘
To`leim ham nechakim ortuqcha pinhon yutdurur,
Charx selisiz Muqimiyg a qachon non yutdurur,
‘
Almaiyg a baski baxti dam-badam qon yutdurur,
‘
Margdur shirin qotida zahridin achchiq hayot…
deya dardlarini qog ozga to kadi shoir.
‘ ‘
Ha, davr qiyinchiliklari nafaqat Muqimiy, balki Almaiy, Mahmudxo ja, G aribiy,
‘ ‘
Kamiy kabi ijodkor do stlariga ham katta ta sir o tkazgandi. Muqimiy chiroyli
‘ ’ ‘
husnixat egasi bo lganidan xattotlik qilib pul topar, kelgan oz-moz chaqaga, o g li
‘ ‘ ‘
ikkalasi uchun kundalik yemish xarajat qilardi. Buning ustiga yaraqon, sariq
kasalligiga, quloq og rigiga chalinganidan, tabiblar unga havo almashtirishni
‘
maslahat bergach, o g lini singillariga topshirib, topgan ozgina puliga Isfara,
‘ ‘
19

Konibodom, Toshkentning bahavo joylariga sayohat qildi.Aynan ana shu sayohatida u
o zbek she riyatida mashhur bo lgan «Sayohatnoma» asarini yozib qoldirdi‘ ’ ‘ …
Faryodkim, garduni dun,
Aylar yurak-bag rimni xun.
‘
Ko rdiki bir ahli funun-
‘
Charx anga kajraftor ekan
…
Shoir sayohati davomidagi quvonchniyu, davr jafolarini ham shu tariqa qalamga
olib o tadi.Umuman olganda Muqimiy ijodida hajv katta o rinni egallaydi.Uning
‘ ‘
T a nobchilar , T o yi Iqonbachcha , M a skovchi boy ta rifida , V o qeai
“ ” “ ” “ ” “ ‘ ’
Viktor , Saylov , Dar shikoyati Laxtin hajviyalarida zamondoshlarning va
” “ ” “ ”
jamiyatning kirdikorlari fosh etilgan. Voqeai ko r Ashurboy hoji singari
” ‘ ”
hajviyalarda esa hajga borib kelgan axloqiy buzuq kimsaning ishratbozligi tasvir
etilgan.
Muqimiy o zining turmushi nochorligi, oilaviy ishlari yurishmaganligi,
‘
sog lig ining yomonligi, qolaversa, zamonasidagi mutaasibona qarashlar iqtidorli
‘ ‘
insonlar parvoziga to g anoq bo layotganligi bois, o z jiyani va o g lidan
‘ ‘ ‘ ‘ ‘ ‘
umidvor edi.Ularning kamolini ko rib, armonga aylangan orzulari ular orqali
‘
ushalishini,»Sayohatnoma» turkumiga kiruvchi she rlarini olis Moskva-yu
’
Peterburgga borib ham yozishni istardi.O g li Akbarning hali bola bo lganligi
‘ ‘ ‘
sababli, jiyani Ro zimuhammaddan ko proq umid qilar, jiyani ortidan ergashib,
‘ ‘
o g lining ham olis Moskvaga borib yashashi, o qishini orzu qilardi.Axir bu
‘ ‘ ‘
manaman degan boyvachchaga ham nasib qilavermasdi-da!
Xo sh, Ro zimuhamad qanday qilib Rossiyaga borib qolgan? Muqimiyning
‘ ‘
jiyani bo lmish Ro zimuhammad, bolaligidan onadan erta yetim qolgani sababli,
‘ ‘
meshkobchi otasining nochor turmush sharoitida Qo qonda voyaga
‘
yetayotgandi.Otasi Do stmat aka uni yeru ko kka ishonmay, doimo birga olib
‘ ‘
yurgan.Falakning gardishini qarangki, otasi ham kasallikdan vafot etdi.Tog asi
‘
Muqimiy Ro zimuhammadni boqib olay desa, o zi madrasa hujrasida zo rg a
‘ ‘ ‘ ‘
kunini o tkazayapti.Biroq tog a jiyanining iqtidoridan xabardorligi uchun unga
‘ ‘
20

ko pincha yozish va o qishdan saboq berdi.Shunday fojiali kunlarning birida yetim‘ ‘
qolib, goh u, goh bu qarindoshlarinikida yurgan Ro zimuhammadni Qo qonga ish
‘ ‘
bilan kelgan peterburglik Zinaida Alekseyeva ismli xonim ko rib, u bilan tanishib
‘
qoldi.
Zehni o tkir, qolaversa, uddaburon va ko chada turli yumushlarni qilib, rus
‘ ‘
tilini chala-chulpa o rganib olgan Ro zimuhammad Zinaidaning ishonchini
‘ ‘
oqlagach, peterburglik xonim uni Rossiyaga olib ketdi.Shu tariqa qo qonlik
‘
meshkobchining zehnli, yetim qolgan o g li Peterburga borib, Zinaida xonimnikida,
‘ ‘
uning onasi Mariya Vasilevna tarbiyasida o sdi.11 yoshli bolakayning rus tilini
‘
o rganishga, turli kasblarga qiziqishini ko rgan peterburglik xonimlar uni Moskvaga
‘ ‘
keltirib, dvoryanlarning maktabiga o qishga kirgizdilar.
‘
Shu tariqa Ro zimuhammad 8-9 yilcha Moskvada tahsil olib, qarindoshlarini
‘
ko rgani 1898 yilning may oyida Qo qonga keldi.Qo qonda bu paytda uning eng
‘ ‘ ‘
yaqin odami, dastlabki, o quv-yozuvni o rgatgan, ba zi qarindoshlari
‘ ‘ ’
Ro zimuhammadni Rossiyaga yuborishga qarshi turganida ham unga oq yo l tilab
‘ ‘
qolgan tog asi Muqimiy edi.Ko p yillik hijrondan so ng madrasa hujrasida
‘ ‘ ‘
diydorlashgan tog a-jiyan Peterburg va Moskvada ko rganlari, taraqqiyot namunalari
‘ ‘
haqida suhbatlashdilar.
Ta tilga kelgan jiyani ikki oy tog asi yonida bo lib, uning ijod namunalari
’ ‘ ‘
bilan tanishdi. Avgust oxirlarida esa ba zi qarindoshlari yana avvalgidek kofir
’ “ ”
bo lib ketasan, deya Ro zimuhammadni olib qolmoqchi bo lganida, tog asi
‘ ‘ ‘ ‘
Muqimiy mojaroni tinchitib, rus maktabi formasidagi jiyanini shaxsan o zi poyezdga
‘
chiqarib qo ydi. Puli kamligidan atigi bitta ro mol va do ppinigina jiyaniga sovg a
‘ ‘ ‘ ‘
sifatida berib yubora oldi, xolos.
Oradan ko p o tmay, Moskvadan Ro zimuhammad tog asiga xat yozib
‘ ‘ ‘ ‘
jo natdi. Xat orasidagi boshida furajka, egnida pidjak, shim, palto, oyog ida botinka
‘ ‘
kiygan jiyanining rasmini ko rgan Muqimiy sevinib, tor hujrasiga oftob kirgandek
‘
bo ldi. U shundan keyin fotosuratni hujrasiga osib qo ydi. O sha vaqtda
‘ ‘ ‘
mutaassiblar hatto, suratga tushishga ham qarshi turgan paytda madrasa hujrasida rasm
osib qo yish jasorat edi.
‘
21

Bundan tashqari, Muqimiy Ro zimuhammadning Moskvadagi manziliga‘
ko plab xatlar yozib, maslahatlar berib turdi. Ro zimuhammadga bag ishlab she r
‘ ‘ ‘ ’
bitdi.Maktub orqali Muqimiyning Moskvadagi jiyani bilan aloqasi 1903 yilning may
oyigacha, ya ni shoirning vafotigacha davom etgan. Hatto, og ir kasal yotgan tog a
’ ‘ ‘
madrasa hujrasida osig liq turgan moskvalik jiyanining suratiga orzu bilan
‘
termulganigacha vafot etgan ekan. Shoir Qo qondagi Shayxon qabristoniga dafn
‘ “ ”
etilgan.
Shoirning jiyani Ro zimuhammad Do stmatov tog asi merosini izlash, uni
‘ ‘ ‘
kelgusi avlodlarga avaylab saqlash bo yicha ko pgina ishlar qilib, 1965 yili olamdan
‘ ‘
o tadi.
‘
I . 1. Qo qon adabiy muhitida satiraning o rni.
‘ ‘
Qo qon adabiy muhiti shoirlari ijodida satirik yo nalishning alohida o rni va
‘ ‘ ‘
ahamiyati bor. Zamona hodisalarini, davr xususiyatlarini, zamondoshlarning
qiyofalarini aks ettirishda voqelikni ta sirchan ifodalashda shoirlar satira qurolidan
’
ham unumli foydalanganlar.
Bugungi kunda mumtoz adabiyot namunalari, jumladan she riy asarlarni
’
ta lim tizimida o qitishning bir qancha muammolari ko zga tashlanadi. Ulardan
’ ‘ ‘
eng asosiysi mumtoz adabiyot namunalari matnini tushunish va to g ri tahlil
‘ ‘
etishdir. Chunki adabiyot o qituvchisi har bir kitobxon qandaydir yangi, hali
‘
ma lum bo lmagan tomonlarini ochishi mumkin bo lgan badiiy matnni ilmiy tadqiq
’ ‘ ‘
qila olishi lozim bo ladi. U, shuningdek, o quvchilarga xos, ularning yoshiga mos
‘ ‘
badiiy idrokni ham hisobga olishi kerak. Demak, adabiyot muallimi har bir
mashg ulot uchun o rganilajak asarni tadqiq qilishi, undagi shakl va mazmun
‘ ‘
birligida ifoda etilgan poetik fikrni mutaxassis sifatida idrok etish barobarida badiiy
matn vositasida tarbiyalanuvchilarda estetik didni rivojlantirish, ularning
ma naviyatini shakllantirish, shaxslik sifatlarini qaror toptirish bo yicha ham
’ ‘
izlanishi kerak bo ladi.
‘
Shundan kelib chiqib, S a yohatnoma asarini tahlil qilishga kirishishdan
“ ”
avval, mazkur asarning xarater va mazmun mohiyatiga ko ra qanday asar ekanligini,
‘
satira va yumor o rtasidagi o xshash hamda tafovutni, muallif murojaat qilgan
‘ ‘
22

muayyan janrning ifoda imkoniyatlarini, qolaversa, muallifning o z badiiy asari‘
obektiga nisbatan qanday pozitsiyada turganligini oydinlashtirib olish lozim deb
o ylaymiz.
‘
Satiraga mavjud lug atlarda quyidagicha ta rif beriladi. Satira (yunoncha
‘ ’ –
satura turli, aralash ma nosida) ijtimoiy hayotning ma lum tomoni yo ayrim
– ’ – ’
guruh va shaxslarning yaramas salbiy xislatlaridan achchiq kulib va uni tanqidiy
tasvirlab yozilgan hajviy asar. Satirik asarlar turli janrlarda (roman, hikoya, she r va
’
boshqa janrlarda) yozilishi mumkin. U holda bunday asarlar satirik roman , satirik
“ ” “
hikoya , satirik she r deb ataladi...
” “ ” ’
Yozuvchi s a t i r a d a mubolag adan, fantaziyadan foydalanish yo li bilan
‘ ‘
voqeani atayin bo rttira oladi. Yozuvchi satirik obrazning tashqi qiyofasini ham
‘
masxara qilib ko rsatishi mumkin. Lekin bu bilan yozuvchi kishilarning jismoniy
‘
nuqsonlaridan kulmaydi, balki hajv tanqid ostiga olingan kishining yaramas
–
xislatlarini, xulq-atvorini bo rttirib ko rsatadi. Chunki Satira kamchiliklarni,
‘ ‘ “
kishilarning zaif tomonlarini, qabohatlarni masxaralash bo lmay, balki achchiqlangan
‘
hisning hamlasi, energiyasi, olijanob g azabning momoqaldirog i va chaqmog i
‘ ‘ ‘
bo lishi kerak (V.G.Belinskiy). Mana shunday satira ijtimoiy hayotdagi
‘ ”
kamchiliklarni tuzatishga, illatlarni tag-tomiri bilan quritishga xizmat qiladi. Satira
badiiy adabiyotning muhim ijtimoiy-tarbiyaviy ahamiyatga molik bo lgan
‘
sohalaridandir... O tmish o zbek adabiyotida Turdi, Maxmur, Gulxaniy va ayniqsa,
‘ ‘
Muqimiy satiraning yirik san atkorlari sifatida ma lum va mashhur bo lganlar...
’ ’ ‘
Kichik satirik asarlar ko pincha she riy shaklda yaratilgan. Muqimiy, Zavqiy va
‘ ’
boshqa yozuvchilarning satirik asarlari: B a chchag ar , A v l iyo (Muqimiy),
“ ” “ ” ‘
A h l i rasta hajvi (Zavqiy) kabi she rlar bunga misol bo la oladi.
“ ” ’ ‘
Yumor (lotincha humor namlik ma nosidagi so z) -birmuncha yengil
– – ’ ‘
tanqidga asoslangan kulgili asar. Yumoristik asarda yozuvchi turmushdagi va ayrim
kishilardagi ba zi bir kamchiliklardan kulib, uni tanqid qiladi. Bunda yozuvchi tanqid
’
qilinayotgan obektning yo q bo lib ketishini istamaydi, unga hatto achinadi va
‘ ‘
undagi kamchiliklarning tuzalishini istaydi. Bu bilan yumor satiradan farq qiladi.
Biroq satirada yumor elementi bo lganidek, yumorda ham satira elementlari mavjud
‘
23

bo ladi. Yumoristik asar kitobxonning kulgisini qistashi bilan birga, ma lum ijtimoiy‘ ’
ahamiyatga ega bo lgan fikrni ham ilgari suradi. Xalq xushchaqchaqligidan, uning
‘
hozirjavobligidan, xalq hazili va askiyalaridan foydalanish asarning yumoristik
mohiyatini kuchaytiradi, badiiy qimmatini oshiradi... Yumor ba zan achchiq
’
kinoyaga, N.V. Gogol ta biri bilan aytganda ko z yoshi aralash kulgi ga aylanib
’ “ ‘ ”
ketadi.
Hajviyot geroizm, tragizm, dramatizm kabi ehtiros (pafos)lardan keyinroq kelib
chiqdi, ammo har bir jamiyatni qayta qurish va taraqqiy ettirishda katta xizmat qila
boshladi. Chunki u noqobil odamda og riq qoldiradi, oshkora, kerak bo lsa haqoratli
‘ ‘
savalaydigan, qattiq tegadigan bo ladiyu Goho g arazliday ko rinadi, estetik ideal
‘ ‘ ‘
esa muallif obrazida ko rinadi, buhol kulgi shaklida namoyon bo ladi. Ammo
‘ ‘
demokratik satirada simvol, majoz o rnini hayotiy tiplar, mehnatkash xalqqa
‘
hamdardlik oldi, ko pgina hajviy xarakterlar prototipli edi, lekin satira, umuman,
‘
to qima obraz hayotdagi yaramaslikni fosh etadi, kishilar satira o zi to g risida
‘ ‘ ‘ ‘
yozilganday his qiladi, jiddiy o ylaydi va hayajonlanadi. Bu esa satirada o ziga xos
‘ ‘
tipiklashtirish mavjudligini ko rsatadi. Unga ko ra, satirik asarda salbiy hodisalar va
‘ ‘
holatlar shakllanadi, ular bo rttiriladi, badiiy to qima mavqei ortadi. Qo yilayotgan
‘ ‘ ‘
masalalarda majoziy obrazlardan foydalaniladi, ijobiylikni ma qullash hajviy tasvir
’
orqali amalga oshiriladi. Satirik tipning o zi hayotdan olinadi, badiiy to qima orqali
‘ ‘
to kislanadi, realistik detallar, o ta mubolag a, karikatura, shartlilik, mantiq, fosh
‘ ‘ ‘
etish, muhim qirralarni topish yo llari qo llaniladi. Shunda hayotda ko zga
‘ ‘ ‘
tashlanmay yurgan hajviy xarakterni el ko ziga olib chiqiladi. Shu boisdan, satirik
‘
qiyofa ichki tomondan tanlanadi, yorqin pozitsiyadan turib, ilg or qarash,
‘
taraqqiyparvarlik jihatidan shiddatli, keskin tasvirlanadi. Yolg on va chin, soxta va
‘
haqiqiy, olijanoblik va tubanlik, go zallik va xunuklik yonma yon qo yiladi.
‘ – ‘
Estetik ideal bir necha yo l bilan ayon bo ladi, yomonni uzil-kesil fosh etish,
‘ ‘
tuzatish satirik asarda ijobiy obraz yoki ideal fazilatlarni qarama-qarshi qo yish orqali
‘
namoyon bo ladi. Demak, satira yo qotish ni, yumor tuzatishni niyat qilib oladi.
‘ “ ‘ ”
Satira mumtoz adabiyotda h a j viya deb atalgan, ammo unda satira va yumor
“ ”
24

elementlari uyg unlashib ketgan. She riy satirada hisiyot birinchi planga chiqadi,‘ ’
siqiqlikka e tibor beriladi, emotsional bo yoqdorlik katta rol o ynaydi.
’ ‘ ‘
Inson hayot ekan, unga kulgu hamdamdir. Donishmandlardan biri kulguni
barcha qusur va noqisliklarni yo q etuvchi eng qudratli qurollardandir deyishi bejiz
‘
emas. Shuning uchun kishilarning eng qadimiy ijodiyotidan tortib bizning
kunlarimizgacha bo lgan badiiy asarlarda hayotda uchraydigan kamchilik va
‘
qusurlarni kulgu vositasi bilan tanqid qilish usuli yashab kelmoqda.
Hajv Yusuf Xos Hojib va Ahmad Yugnakiy asarlarida element holida bo lsa-
‘
da, ko rina boshlaydi. Keyinchalik Lutfiy, Yusuf Amiriy, Yaqiniy singari shoirlarning
‘
asarlarida hajv alohida obrazlar, epizodlar vositasida namoyon bo la boshlaydi.
‘
Ammo o zbek adabiyotida Navoiygacha maxsus satirik va yumoristik asarlar yozgan
‘
shoirlarni uchratmaymiz. Shunday bo lsa-da, hajviy elementlar ma lum estetik-
‘ ’
g oyaviy vazifani o tab, alohida g azallar turining, hajviy g azallarning vujudga
‘ ‘ ‘ ‘
kelishiga zamin bo ldi.
‘
Atoyining hajv elementi va yumor bilan yo g rilgan g azallaridan biri quyidagicha
‘ ‘ ‘
boshlanadi:
Seni men ongladim, bevafo emishtuksan,
Ko ngulga ofatu jong a balo emishtuksan...
‘ ‘
Gaheki bossa oyog in yuzumga noz ila der:
‘
Ayog im og ridi, ne bo ryo emishtuksan?
“ ” ‘ ‘ ‘
...Yuziga ko p tika boqsam, manga kulub aytur:
‘
A t oyi, ne ko zi to ymas gado emishtuksan?
“ ” ‘ ‘
Bunday baytlar, albatta, hajviy g azallarning shakllanishi va rivojida ahamiyatli
‘
bo lgan.
‘
O zbek mumtoz adabiyoti tarixida hajviy g azallarning chinakam ixtirochisi
‘ ‘
Navoiy bo ldi.
‘ Uning hajviy g azallarining mavzular ko lami keng va rang- ‘ ‘
barangdir. Shoir munofiq va hiylakor shayxlar, xudbin, badbin zohidlar, johil voizlar
ustidan kuladi va ularni fosh etadi. Uning Meni ishqdin man etar soda shayx deb
“ ” ’
25

boshlanuvchi satirik g azalining o zi o zbek adabiyotida alohida turkumni tashkil‘ ‘ ‘
etib, biz so z yuritayotgan Xorazm adabiy muhitida ham ko plab shoirlar ushbu
‘ ‘
g azalga naziralar yozdi. Ul shayxki, minbar uza afsung a berur tul , Necha
‘ “ ‘ ” “
yolg on so zu muzhik harakot, ey voiz , Xonaqohda halqai zikr ichra g avg o
‘ ‘ ” “ ‘ ‘
qildi shayx , Masih oyin agar minbarda zohir qilsa dam voiz singari o nlab
” “ ” ‘
g azallari hanuzgacha mashhur va sevib o qiladi. Bu g azallarning o ziga xos
‘ ‘ ‘ ‘
xususiyatlaridan biri shuki, ularda realistik tamoyil ustun bo lib, riyokor shayxlar,
‘
voizlarning haqiqiy qiyofalari real bo yoqlarda umumlashtiriladi.
‘
Keyinchalik Turdi, Maxmur, Munis, Ogahiy, Muqimiy, Zavqiy, Avaz O tar,
‘
Faqiriy singari ko plab shoirlar hajviy hamda yumoristik g azallar yaratdilar. Ular
‘ ‘
she riyatda satiraning mavqeini mustahkamladilar. Hajviy hamda yumor
’
g azallarning mavzular doirasini ancha kengaytirdilar, g azalga yangidan yangi tip
‘ ‘
hamda obrazlarni olib kirdilar. Muqimiy davri o zbek adabiyotida satiraning yangi
‘
bosqichga ko tarilishi omillarini adabiyotshunos A. Abdug afurov quyidagicha
‘ ‘
sharhlaydi: O zbekiston territoriyasining Rossiyaga qo shib olinishi natijasida...
“ ‘ ‘
ikki yoqlama zulmning, adolatsizlikning nihoyatda kuchayib ketishi, kapitalistik
munosabatlarning tobora yuzaga chiqa borishi, xalqimizning zulm va adolatsizliklarga
qarshi o z ozodligi uchun kurashining faollashuvi, hukmron sinflar va tuzumning
‘
tartib-qoidalaridan noroziligining kundan kunga orta borishi, ikkinchi tomondan...
o zbek adabiyotida tanqidiy realizm metodining shakllanishiga, bu adabiyotda,
‘
ayniqsa, satirik yo nalishning keng rivojlanishiga olib keldi.
‘ ”
Satiraga murojaat qilgan shoirlar ko proq g azal janridan foydalandilar.
‘ ‘
Buning sababi, fikrimizcha, ushbu janrning boshqalarga qaraganda xalqqa yaqinligi,
o z taraqqiyoti davomida ko p asrlik tajriba va an analarga ega bo lishidir. Buning
‘ ‘ ’ ‘
ustiga, satirik va yumoristik g azallar xalq orasida juda tez tarqalar, hatto qo shiq
‘ ‘
qilib aytilar edi. Rost so zni ayta bilish, haqiqatni har qanday xolatda ham himoya
‘
qila oishga tayyor turish satirik shoirlarning g oyaviy pozitsiyasiga aylanganligini
‘
Muqimiyning quyidagi misralaridan ham ilg ashimiz mumkin:
‘
Gar qilich boshimga ham kelsa degayman rostin,
26

So zki haq bo lsa, savolimga javobim kim desun.‘ ‘
Qo qon adabiy muhitining yana bir namoyandasi bo lgan Zavqiy ham Muqimiyga
‘ ‘
hamohang ravishda o z ijodiy prinsipini quyidagicha bayon qilgan edi:
‘
She r eshitmaydi birov, davron qulog i anga kar,
’ ‘
Bir hovuch oltin, kumushning xush jarang ovozi bo l!
‘
...Istamas bo lsa zamona Zavqiy yozgan she rni,
‘ ’
Kim eshitsun arzining xoh rozi, xoh norozi bo l!
‘
Badiiy adabiyotda biror yo nalishning, masalan satiraning taraqqiy etishi va
‘
keng qo llanilishi shoir yashagan hudud bilangina emas, balki ijtimoiy-siyosiy
‘
tuzum, voqelik hamda tarixiy vaziyat bilan ham bog liqdir. Masalan, Muqimiy va
‘
Zavqiylarga zamondosh bo lgan Xorazm adabiy muhiti vakili Avaz O tar ijodida
‘ ‘
ham satirik yo nalish salmoqli o ringa ega. Avazning Xalq , Topar ekan
‘ ‘ “ ” “
qachon? , Fidoyi xalqim , Ulamolarga , Birovlar kabi she rlari ana shu
” “ ” “ ” “ ” ’
ruhda yozilgan satirik ijodning ajoyib namunalaridir. Bu g azallarda shoir xalqning
‘
xonavayron bo lganini, zulm ostida qolganini, zamonaning nosoz qurilganini, jaholat
‘
hukmronligini achinish va alam, xolislik va haqgo ylik bilan tasvirlab bergan.
‘
Yo q jahon mulkida bizdek ojizu bechora xalq,
‘
Zulm tig i birla bo lg on bag ri yuz ming pora xalq.
‘ ‘ ‘ ‘
Bir necha avboshlar bundog hukmron aylasa,
‘
Qolmag ay, ori, na yonglig mehnatu ozora xalq?
‘ ‘
Na alarda bordurur ilmu adolatdin asar,
Ne ajabkim, topmasa dog i dilig a chora xalq.
‘ ‘
Yetgan ofatni boshig a doimo taqdir deb,
‘
Hasratu armon bilan ketgusi bora-bora xalq...
27

Mumtoz satirik asarlarda, xususan, Qo qon adabiy muhiti namoyandalari tilida‘
ham yangiliklar va yangilanishlar yuz bera boshladi. Ayniqsa, XIX asrning ikkinchi
yarmi va XX asr boshlaridagi adabiyot namunalarida xalq orasida ko p
‘
qo llanadigan, adabiy tildan mustahkam o rin olmagan so zlar izchil ishlatila
‘ ‘ ‘
boshladi. Bu hol satirik asarlar tilini xalqqa yanada yaqinlashtirdi, ommalashishini
tezlashtirdi.
Muqimiy she rlarining milliy va umumbashariy g oyalar tashishi, lirik
’ ‘
obrazlarning mukammalligi, xarakterlarning hayotiyligi shoirni o z davri
‘
an analaridan yuqori ko targan xususiyatlardan biridir. Ulug shoir ko plab
’ ‘ ‘ ‘
salaflari, zamondoshlaridan farqli ravishda, lirik obrazlarning tashqi portretiga e tibor
’
beribgina qolmasdan, ularning ruhiy ma naviy olamiga ham keng yo l ochdi. Bir
– ’ ‘
so z bilan aytganda, shoir yaratgan lirik obrazlar muallifning yuksak ideallarini
‘
tashish bilan birga, hayotga juda yaqin keldilar va she riyat muxlislarining ko ngil
’ ‘
mulkiga aylandilar.
I. 2. Ijtimoiy tiplarning satirik talqinlari
Badiiy adabiyot ijtimoiy hayotning ko zgusidir. Voqelikda ro y berayotgan
‘ ‘
hodisalar, turmushdagi o zgarishlar, xalqning orzu-umidlari va intilishlari davrning
‘
peshqadam kishilari bo lgan so z san atkorlarining qalami orqali u yoki bu darajada
‘ ‘ ’
aks etib boradi. Albatta, voqelikning qanday va qaysi pozitsiyada turib badiiy
ifodalanishi shoirning dunyoqarashi, iste dodi, fe l-atvori, ta bidagi muayyan
’ ’ ’
moyilliklar ta sirida yuzaga keladi. Taqdiridan xushnudlik yoki aksincha zamona
’
nosozliklaridan norozilik, o z maqeidan iftixor yoxud davr adolatsizliklaridan
‘
shikoyat shoir ijodida madh tipidagi lirik asarlarni yoki aksincha satirik ruhdagi
adabiyot namunalarini maydonga kelishiga sabab bo ladi.
‘
Muqimiy davri adabiy muhiti haqida so z ketganda ham ana shu ikki
‘
pozitsiyada turgan ijodkorlarni ko z oldimizga keltirishimiz mumkin. Adabiyotshunos
‘
Po latxon Qayyumiy tomonidan tartib berilgan tazkirasida Qo qon adabiy
‘ ‘
muhitining yetakchi ijodkorlaridan 120 nafari haqida ma lumot berilgan. Tazkirada
’
28

XIX asr oxiri XX asr boshlarida Qo qonda yashab ijod etgan shoirlarning har– ‘
biriga xos asosiy xususiyat ularning taxallusi oldidan keltirilgan va bu ayni paytda
ularning muxtasar ta rifi hamdir. Jumladan, Ado, Hoziq, Fazliy, Mahjub, Nodim va
’
boshqalar. Ularning ko pchiligi qasida va nazira yozishda, ba zilari lirik shoir
‘ ’
sifatida, ayrimlari esa satirik asarlar yaratishda peshqadam bo lganlar. Saroy
‘
muhitida ularga bir xilda munosabatda bo linmaganligi, maddoh hamda nazirago y
‘ ‘
shoirlar ko proq xon iltifotiga loyiq bo lganlari, hajvchi shoirlar esa e tibordan
‘ ‘ ’
chetda qolib, hatto ta qib ostiga olinganliklari haqida ma lumotlar berilgan.
’ ’
Agar Qayyumiy tazkirasini Fazliyning Qo qon adabiy muhiti namoyandalari
‘
haqidagi M a j muai shoiron tazkirasi bilan taqqoslasak, sezilarli tafovutni
“ ”
kuzatamiz. Fazliy M a j muai shoiron d a b a tab i shoh shohning didiga mos
“ ” “ ” ’ –
keladigan asarlar yozgan shoirlar (Fazliy, Mushrif, Ado, Xijlat va boshqalar) tahsinu
maqtovlarga sazovor bo lsa, xalqning og ir hayotini tasvirlab, o z zamonasiga
‘ ‘ ‘
norozilik bildirgan Maxmur, Gulxaniy kabi qalamkashlar ochiqdan ochiq qoralanib,
kamsitiladi. Po latxon Qayyumiyning Qo qon shoirlari haqidagi tazkirasida esa
‘ ‘
birorta shoir shaxsiyatiga nisbatan haqoratomuz so zlar qo llanilmaydi. Haziniy,
‘ ‘
Kaltatoiy, Zavqiy kabi shoirlarga nisbatan tanqidiy munosabat uchrasa-da, bu faqat
ularning ijodiga tegishli va asosli bo lib, uni inson sifatida yerga urishga intilish
‘
yo q.
‘
Darhaqiqat, hayot haqiqatini kuylash borasida Qo qon adabiy muhitining yirik
‘
vakillari Akmal, Gulxaniy, Maxmur boshqa shoirlardan farq qiladilar.
Darhaqiqat, Maxmur xon iltifotiga sazovor bo lish uchun tirishmagani, maddohlikdan
‘
yiroq bo lganligi uchun ham saroydan o z munosib o rnini topa olmagan. Uning
‘ ‘ ‘
tabiatidagi isyonkorlik, hajvga moyillik, to g riso zlik shaxsiy hayotida ham
‘ ‘ ‘
ko plab kulfatlar keltirdi. Bu esa o z navbatida shoir ijodida zamon nosozliklaridan
‘ ‘
shikoyat hamda voqelikka tanqidiy nazarni keltirib chiqardi.
Shoirning iqtisodiy nochorlikda kun kechirishi, hukmron tabaqalarning
nazaridan qolishi, iste dodiga yarasha e tibor topa olmasligi uning ruhiyatida
’ ’
isyonkorlik tuyg ularini uyg otishi tabiiy edi.
‘ ‘
29

Shoir bora-bora hayotni kengroq va chuqurroq idrok eta boshlaydi. Yon atrofida
o ziga o xshash juda ko p baxtsiz kishilarni, ijtimoiy adolatsizliklarni ko ra‘ ‘ ‘ ‘
boshladi. U aksariyat mehnatkash, hunarmand va ma rifat sohiblarini g am-alamda,
’ ‘
johil davlatmandlarni aysh-ishratda ko rdi. Zamona kulfatlaridan o zi singari aziyat
‘ ‘
chekayotgan kishilarga hamdardlik tuyg ularini ifoda eta boshladi. Oddiy xalq
‘
ahvolini o z ko zi bilan ko rgan shoir Sayohatnoma asarida dunyoni dorga
‘ ‘ ‘ “ ”
o xshatadi:
‘
Bo lma halovatga kasal,
‘
Olamda yo q benish asal,
‘
Beshak mukofoti amal,
Dunyo qurulg on dor ekan.
‘
Muqimiy yashagan muhitda hukmron doiralar biron narsaga qurbi yetmagan
oddiy fuqaroga ham, mol dunyosi bo lmagan olim, fozil kishilarga ham past nazar
‘
bilan qarash hollari uchrar edi. Ularning andozasi nasl-nasab, mansab va mol dunyo
edi. Shoir o z mol-dunyosini ko z-ko z qiluvchi, noinsoflik vositasida boylik
‘ ‘ ‘
orttiruvchi davlatmandlarni qoralab, ularning kibru havosidan kuladi, nafratlanadi.
Ularga qarata aytadiki:
Hoji Zuhur ham o rdada,
‘
Sarhavzlar, oliy sada,
Borsa agar bir g amzada
‘
Jonig acha ezor ekan.
‘
Sayohatnoma dan.
“ ”
Shoir yashagan muhitning ijtimoiy illatlaridan yana biri kiborlar olamining mol-
dunyoga mukkasidan ketib, bu yo lda har qanday qabihlikdan qaytmasliklari edi. Boy
‘
va ayonlarning xudbin va badnafsliklaridan ozorlangan shoir achchiq zaharxanda bilan
shunday deydi:
30

Mingboshi Eshdavlat akam,
Ammo quruq savlat akam,
Qilsa chiqim gar bir diram
Uyqu qochib, bedor ekan.
Shoirning bunday tabaqalar ustidan satirik tahlili va xulosalari bu bilan
tugamaydi. Xalqimizda Boy kiysa muborak bo lsin, kambag al kiysa qayerdan“ ‘ ‘
olding? degan achchiq zaharxandali matali bor. Muqimiy ana shu folklor manbaidan
”
unumli foydalanib, ayrim badavlat kishilarning baxilligi hamda hasadgo yliklarini
‘
ham achchiq kulgiga ro para qiladi:
‘
Oq yer din o tdim, boylari
“ ” ‘ –
Oliy imorat joylari,
Mehmonsiz o tkay oylari,
‘
Kelsa birov nochor ekan.
Yoki quyidagi misralardagi satirik xulosalarga e tibor beraylik:
’
Boyvachchasidur badburush,
To g ri so zi achchig -turush,
‘ ‘ ‘ ‘
Sil, eski bachch, choyfurush,
Hofiz Umar, Qahhor ekan.
Muqimiy yashagan davrning eng katta illatlaridan yana biri mehnatkash
ommaning o z mehnati samarasidan bahra ololmasligi, o roqda yo q, mashoqda
‘ “ ‘ ‘
yo q, xirmonda hozir larning tekinxo rlikdan uyalmasliklari edi. Xususan, Oltiariq
‘ ” ‘
mingboshisining hiylagar va dog uli ekanligi, ehtiyotkorlikda bir cho qib ikki
‘ ‘
alanglovchi qarg aga o xshashi o zining o tkir ifodasini topgan:
‘ ‘ ‘ ‘
Mingboshisi so finamo,
‘
Tasbihu bo ynida rido.
‘
Cho qib qochar zog i alo,
‘ ‘
31

Bir dog uli ayyor ekan.‘
Bu ham yetmaganidek, himoyasiz xalqni rohzan o g ri va qaroqchilar yo llarda
– ‘ ‘ ‘
talashi, uylarini tunab ketishi ham shoir yashagan davr va muhit uchun odatiy hol edi:
Kun tobishida bu safar,
Yo llar saqardin ham batar.
‘
Tog ichra rahzan bachchag ar
‘ ‘
Ko p elni qaqshatg on ekan.
‘ ‘
O zi mansub bo lgan jamiyatdagi adolatsizlik, amir-amaldorlarning noinsofligi, boy-
‘ ‘
badavlat kishilarning kibr-havosi va xudbinligi, ayrim din va shariat peshvolarining
munofiqligi va riyokorligi, oxir-oqibat shoir tomonidan quyidagicha hukm va xulosa
chiqarilishiga olib keldi:
Mingboshilik kimning ishi,
Desam, dedi bedonishi,
Bir qo shtegirmonlik kishi,
“ ” ‘
Xo ja Iso badkor ekan.
‘
Hayot voqeliklarini muntazam kuzatib borgan Muqimiy xalq boshiga
tushayotgan azob-uqubatlarga befarq bo la olmas edi. Shuning uchun ham kundalik
‘
hayotda ro y berayotgan hodisalarga munosabatini bildirar ekan, uning ijodida
‘
mavzular ko lami tobora kengayib bordi. Shoir yaratgan asarlarda jamiyatdagi
‘
illatlarni fosh qilish bora-bora muayyan va aniq shaxslar timsolida amalga oshirila
boshlandi. Chunki shoir el-yurtga kulfat keltirayotgan, odamlar nafratiga duchor
bo layotgan kimsalarga qarshi adabiyotni, satirani qurol qilib oldi. Avvalgi fasllarda
‘
ham aytilganidek, Navoiy boshlab bergan f a l on turkumidagi an analar xuddi
“ ” ’
Maxmur ijodida bo lganidek, Muqimiy she rlarida ham izchil o rin ola boshladi.
‘ ’ ‘
Ochiq tanqid, o tkir hajv shoir hayotiga xatar keltirishi mumkinligi uning ana
‘
shunday nisbatan pardali usullardan foydalanishga majbur qilar edi. Ammo shoirning
zamondoshlari, hatto hajv qahramonining o zi ham falon atamasining ostida kim
‘ “ ”
32

turganligini yaxshi bilganlari tabiiy. Bunday she rlar qudratli satirik kuchga, yuksak’
badiiyatga egaligi bilan ham diqqatga sazovordir.
Muqimiy ijodida ijtimoiy ruh tobora kuchayib boradi. U endi xalq
ro shnoligini, osoyishta hayotini, tinch mehnatini ta minlash borasida zamonasi va
‘ ’
uning amaldorlaridan, davrning mavjud tuzumidan umidini uzadi. Uning satirasida
f a l oniy shaklidagi ishorali satiralar, adresli hajvlar o rnini xalq boshiga kulfat
“ ” ‘
keltirayotgan o z davri tuzumidan norozilik tuyg ulari egallay boshlaydi. Masalan,
‘ ‘
Zavqiyning saylov haqida yozgan ta rix she riga muxammasida Muqimiy quyidagi
’ ’
keskin xulosaga keladi:
Zindalik gulxanida har kimsa,
Kuydilar o tganida har kimsa,
‘
Ming jarohat tanida har kimsa,
Bu qazo gulshanida har kimsa
Gul kabi ochildi-yu, so ldi deng.
‘
Yuqorida aytganimizdek, bu she rda ilgari o tgan ilg or qarashli shoirlar ijodida
’ ‘ ‘
bo lganidek, xalqning nochor turmushidan norozilik tuyg ulari ifodalangan, lekin
‘ ‘
farq shundaki, Muqimiyning lirik qahramoni xalq ichida turib, xalq nomidan gapiradi.
Bir necha zolim va nodonlar xalq tepasiga chiqib olib xalqni oyoq osti qilayotganini
aytib, nahotki bu baloyu kulfatlardan qutulishning chorasi bo lmasa deya fig on
‘ ‘
chekadi.
E tibor berilsa, shoir taqdir so ziga ham alohida kinoya yuklaydi. Chorasiz
’ “ ” ‘
xalqning dardu kulfatlarni taqdirdan deya ko nikishiga qo shilolmaydi. She r
‘ ‘ ’
tuzilishi, tili, vaznining soddaligi, hayotga realistik munosabat darhol seziladi.
Muqimiy ijodida hayotdagi illatlarni fosh qilish borgan sari keskin tus ola
boradi. Bu noinsof amaldorlar, ayrim riyokor ruhoniylar va boy-boyonlarning xatti-
harakatlarini juda dadillik bilan qoralashda ko rinadi. Tanobchilar degan
‘ “ ”
satirik she rida mahalliy amaldor tilidan aytilgan quyidagi dag dag alardan buni
’ ‘ ‘
yaqqol ko rish mumkin:
‘
33

... Menki tanobingg a chiqibman kelib,‘
Xizmatimi yaxshi qilinglar bilib.
O t qo yubon kuyduradurg on o zim,
‘ ‘ ‘ ‘
Hokimingu o lduradurg on o zim.
‘ ‘ ‘
Muqimiy ijodida hayot, jabr-zulmni fosh qilish borgan sari ko payadi, hayotga
‘
yaqinlik tobora kuchayadi, ifoda keskinligi ortadi. Xalqona ifoda esa uning
ta sirchanligini, esda qolishini ta minlaydi. Masalan, Ajab xalq ekanmiz deb
’ ’ “ ”
boshlanuvchi satirik she rida Ashurboy degan boy-badavlat hojining qilmish-
’
kirdikorlari ochib tashlanadi. Muttaham va munofiq, buning ustiga axloqan buzuq
bo lgan bu kimsa kambag al bir kishining qizi yoniga tunda bostirib kiradi. Uy egasi
‘ ‘
bilib qolib, dod-faryod ko targanida tomma-tom qochayotib qo lga tushadi. Ammo
‘ ‘
uni so roq qilinayotganda Men er-xotin urushayotganini eshitib, yarashtirgani
‘ “
kirgan edim. Bular mendan pul olish uchun tuhmat qilishayapti deb aytadi. Boyning
”
gapi ma qullanib, aksincha jabrdiydalarning nomi qora bo lib qoladi. Ana shu
’ ‘
hayotiy voqedan ta sirlangan shoir afsus va nadomat bilan shunday deydi:
’
Haqorat qilingan kishilar qolib,
Topib boy so zi bunda zo r e tibor.
‘ ‘ ’
Qachon kambag allarning so zi o tar,
‘ ‘ ‘
Agar bo lsa aqchang, so zing zulfiqor.
‘ ‘
Keltirilgan misollar shoir yashagan davr hokim sinf vakillari bo lgan amaldorlar,
‘
o z manfaatinigina o ylab, zolimlarga zulm pichog ini qayrab bergan ba zi
‘ ‘ ‘ ’
ruhoniylarni sharmanda qiluvchi o tkir satira namunalaridir. Muqimiy asarlarining
‘
shakli ham ifodalanayotgan mazmunga mos bo lib, xalq termalariga, masallariga
‘
hamohang uslubga egadir.
Muqimiy shu tariqa Qo qon adabiy muhitida satira an analarini muvaffaqiyatli
‘ ’
davom ettirgan, hajviyot imkoniyatlarini kengaytirgan, yangi usullar kashf etgan shoir
34

sifatida o zbek mumtoz adabiyoti tarixida Gulxaniy, Maxmur, Turdi Farog iy,‘ ‘
Zavqiylar qatorida turadi.

II bob. Muqimiy hajvlarining g oyaviy konsepsiyasi.
‘
XIX asr Qo qon adabiy muhitida ijtimoiy tiplar hamda voqelikdagi
‘
hodisalarni satirik yo nalishda tasvirlashda yangi bosqich hisoblanadi. Oldingi
‘
fasllarda aytilganidek, hajvchilik adabiyot tarixida turli bosqichlarni bosib o tib, XX
‘
asr boshlariga kelganda yangicha qiyofa hamda ko rinish kasb eta boshladi. Lirik
‘
janrlarda ijtimoiy tiplarning qiyofasini o zida gavdalantiruvchi salbiy obrazlar
‘
shakllana boshladi. Bunday tipdagi satirik asarlarni yangi pog onaga ko targan
‘ ‘
Muqimiy, uning izdoshi bo lgan Zavqiy va boshqalar adabiyotning ijtimoiy
‘
salmog i, ommabopligi hamda ta sirchanligini yanada oshirdilar.
‘ ’
35

Mavlono Muqimiy o z davrining taniqli hajvchi ijodkori bo lib yetishdi.‘ ‘
Oddiy xalq orasidan chiqqan, o tkir zehnli, hozirjavob hamda o z davri ijtimoiy
‘ ‘
muhitiga nisbatan befarq bo lmagan bu zot Qo qon adabiy muhitining satira
‘ ‘
yo nalishida o ziga xos iz qoldirdi. Shoir o z davrining turli tabaqalari orasida
‘ ‘ ‘
bo lgan va ular haqidagi qarashlarini aks ettiruvchi ko plab asarlar yaratgan.
‘ ‘
Muqimiy o z taqdirdoshi bo lgan xalqning nochor hayotini achinish bilan qalamga
‘ ‘
oladi, zolim amaldorlarning kirdikorlaridan nafratlanadi, riyokor peshvolar, qozi-yu
mansabdorlar ustidan achchiq kuladi.
Muqimiy 1850 yilda Qo qonda tug ilgan. Otasi oddiy hunarmand novvoy
‘ ‘ –
bo lsa-da, zamonasining o qimishli kishilaridan bo lgan. Muqimiy dastlabki
‘ ‘ ‘
saboqni o z davri maktablarida oladi. Buxoro madrasalaridan birida tahsil ko radi.
‘ ‘
Mustaqil ravishda arab, fors tillarini o rgandi. Xattotlik hunarini ham puxta
‘
o zlashtirdi. Madrasani tamomlashga muvaffaq bo lsa-da, biror rasmiy lavozimga
‘ ‘
ishga kira olmaydi, natijada butun umri, qobiliyat va iste dodini hunar hamda ijodga
’
bag ishlaydi. Mumtoz lirikaning g azal, masnaviy, musaddas, mustazod, murabba,
‘ ‘
ruboiy hamda chiston janrlarida samarali qalam tebratdi. Undan bizgacha turli
bayozlardagi she rlari yetib kelgan.
’
Misralar katta umumlashtirma qudratga egadir. Bunday ixcham, lekin chuqur
mazmunli misralar odam qiyofasidagi maxluqlarning jirkanch va razil obrazlarini
ko z oldimizda yaqqol gavdalantiradi.
‘
Muqimiy hajvlari Muqimiy, yuqorida aytilganidek, satira yo nalishida samarali ijod
‘
qilgan. Uning Avliyo , Bachchag ar , To y , Maskovchi boy ta rifida kabi
“ ” “ ” “ ” “ ” ‘ ‘ ’
asarlari g oyatda diqqatga loyiqdir. Shoir bu hajvlarning deyarli barchasida real
‘
hayotda o zi tirik shohidi bo lgan hodisalarning mushtarak va xarakterli tomonlarini
‘ ‘
haqqoniy ifodalashga intildi.
Boshlarida shapka gohe, goh dastor avliyo,
Qo llarida subhayu, bo ynida zunnor avliyo...
‘ ‘
Avliyo she ridan.
“ ” ’
36

Ko rmadim olamda sandek turfa nodon bachchag ar,‘ ‘
Suratingni ko rgan odam derki, shayton bachchag ar...
‘ ‘
Bachchag ar she ridan.
“ ” ‘ ’
Osh yesalar o rtada sarson ilik,
‘
Xo ja chiroq yog i, Hakimjon pilik...
‘ – ‘ –
Tanobchilar hajvidan.
“ ”
Shoirning hajvlaridan keltirilgan bu uchun xarakterli bo lgan muhim xususiyat
‘
shundaki, shoir xoh katta hajmli hajviy manzumalarida, xoh kichik satirik she rlarida
’
bo lsin mavzuning dolzarbligiga, hodisaning ishonarli bo lishiga erisha oladi. Ayni
‘ ‘
paytda qalamga olingan hodisalarni real voqelikdagi mushtarak jihatlarini qamrab
olishga intiladi. Hajv ostiga olingan ijtimoiy tip hamda kimsalarning tipik tomonlarini
aniq hayotiy faktlar asosida badiiy umumlashma darajasiga ko tara oladi.
‘
Shoirning Darig o, dini islom hokimi ahli kuffor o lmish deb boshlangan
“ ” ‘ ‘
muxammasi yuqorida sanab o tilgan jihatlarning yaqqol namunasi bo la oladi.
‘ ‘
Ushbu satirik she rda Muqimiy ikki tomonlama zulm bir tomondan chor Rossiyasi
’ –
hukumati, ikkinchi tarafdan mahalliy amaldorlar zo ravonligi sharoitida adolat
‘
o rnini nohaqlik, istibdod, ochlik va qashshoqlik, noodil qonunlar egallaganligini,
‘
qisqasi, jamiyat hayotining real manzaralarini mohirlik bilan chizadi:
Hazor afsuskim, ilm ahlida bir zarra izzat yo q,
‘
G aniylarda saxovatdin asar, xayr ila himmat yo q.
‘ ‘
Xiradmand, ahli donishlarda ham qadr ila qimmat yo q,
‘
Gado xayliga mardumlarda ehsonu muruvvat yo q,
‘
Baxil go ri kabi el ko ngli ham toriku tor o lmish.
‘ ‘ ‘
Sayyidu xojaning egnidakim yangi choponi yo q,
‘
Alardin o zga el nazdida odamning yamoni yo q,
‘ ‘
Kaholatdinki aksar xalqning rangida qoni yo q,
‘
37

Bisotin axtarib kelsang agar, bir kaf samoni yo q,‘
Ajabkim, ko chalarda kiymishi atlas tavor o lmish...
‘ ‘
Muqimiyning shunga o xshash o tkir hajvlari xalq o rtasida juda tez
‘ ‘ ‘
tarqaladi. Albatta, o zlarini fosh qilayotgan shoirga nisbatan mahalliy amaldorlar,
‘
ayrim mutaassib ruhoniylar befarq bo la olmas edilar.
‘
Mumtoz adabiyot tarixida ko p asrlardan buyon umumlashma obrazga
‘
aylangan munofiq zohid, riyokor shayx singari ruhoniy tabaqalar Muqimiy ijodida
real shaxslarga, aniq personajlarga aylana borganligini ko rish mumkin. Adolatsiz
‘
hukmdorlarning qilmishlarini shar an oqlovchi, bosqinchi chor hukumatining
“ ” ’
mafkuraviy tayanchi bo lgan, zolimlarga zulm qilichini qayrab beruvchi ayrim eshon,
‘
mullo va shayxlarning satirik obrazlari shoir ijodidan keng o rin oladi.
‘
Masalan, Muqimiy Avliyo radifli hajviy she rida atrofiga murid to plab, o zini
“ ” ’ ‘ ‘
suratan pok vijdonli, yo ldan adashganlarning rahnamosi qilib ko rsatishga
“ ” ‘ ‘
uringan eshonlarni fosh qilishga harakat qiladi:
Domig a tushmagan kam turfa tuzoqchi Hojim,
‘
Bermaydi qilsa nasya sudrab, chatoqchi Hojim,
Yengil hazilni bilmas, nozu firoqchi Hojim,
Ko rganda so fi kunduz, oqshom qaroqchi Hojim,
‘ ‘
Minganda o zin olgay eshshak, uloqchi Hojim.
‘
Muqimiy Bachchag ar radifli boshqa bir hajviy she rida ham ayrim munofiq
“ ” ‘ ’
din peshvolarining reaksion faoliyatlarini fosh etib, riyokor ruhoniylar obrazini yanada
rivojlantiradi. Bu bilan ana shunday salbiy personajlarni satirik tip darajasiga
ko taradi. Shoir ba zi mullolarning johil, nodon, manfaatparast, xudbin, fisq-
‘ ’
fujurning koni, hayotdagi yangiliklar, ilm-ma rifatning ashaddiy dushmani
’
ekanliklarini zo r jur at, jasorat va rostgo ylik bilan badiiy ifodalaydi:
‘ ’ ‘
Botini cho‘yan qozon, qaynar ichida revu rang,
Zohiri bir so fi surat, qo lda aso bachchag ar.
‘ ‘ ‘
38

Yotquzub tilsang banogoh qornidin chiqmas alif,
Sallasin ko rgan kishi der: Katta mullo bachchag ar .‘ “ ‘ ”
Ko rinadiki, shoirning nafratiga duchor bo lgan asosiy narsa ayrim
‘ ‘
mullalarning munofiqligi va riyokorligidir. Yuqorida aytganimizdek, shoir ularni
satirik ijtimoiy tip, salbiy qahramon, yorqin obrazga aylantirishda turli usullardan,
xalqona vositalardan, badiiy elementlardan ustalik bilan foydalanadi. Mullolarning
o z holidan bexabar boshqalarga pand-nasihat qilishlarining o zi satirik kulgiga
“ ” ‘ ‘
sabab bo ladi. Tashqi qiyofasi, savlati ot hurkadigan mullalar aslida alif lomdan
‘ “ ”
ham bexabar savodsizlar bo lib chiqadilar. Haq uchun qilingan toat imondir,
‘ “ –
xalq uchun, ya ni xo jako rsinga qilingan toat riyodir deyiladi diniy-falsafiy
’ ‘ ‘ ”
manbalarda. Ma lum bo ladiki, Muqimiy hajviga qahramon bo lgan mullalar el
’ ‘ ‘ “
ko zi-chun toat qiladilar. Aslida ma nan buzuq kimsalar o z qavmlariga poklik
‘ ” ’ ‘
hamda diyonatdan va z aytishlari esa haqli ravishda, o quvchining nafratini
’ ‘
qo zg atadi. Shoir bu she rida riyokor va munofiq ruhoniylarni shiddatli tanqid
‘ ‘ ’
qilish bilan birga, ana shunday satirik ijtimoiy tiplar tomonidan mehnatkash
insonlarning qadr-qimmati tahqirlanishiga qarshi keskin norozilik bildiradi. Insoniy
sharaf va nomusni ulug laydi. Shu ma noda she r muallifi o z-o ziga murojaat
‘ ’ ’ ‘ ‘
qilib:
...Qilmas erdim hajv, nochor ayladimkim o qishib,
‘
Ahli donishg a bo lur deb daf i savdo bachchag ar.
‘ ‘ ’ ‘
...Ey Muqimiy, sendin ozore biravga yetmasin,
Dushmaning ham bo lsa hargiz dema aslo bachchag ar.
‘ ‘
deydiki, bu misralar Muqimiy ijodini otashin insonparvarlik va chuqur
ma rifatparvarlik ruhi bilan sug orilganidan dalolat beradi. Kishini haqiqiy
’ ‘
insonlikka, odamiy shon-sharafning qadriga yetishga, jaholat va ko r-ko rona ruhiy
‘ ‘
bandalikka qarshi keskin norozilik bildirishga da vat etishining o zi ham o z
’ ‘ ‘
39

zamonasi uchun katta taraqqiyparvarlik ahamiyatiga ega bo lib, shoirning olijanob‘
insoniy fazilatlar kuychisi ekanligidan darakdir.
Muqimiy ijodidagi realistik tendensiya va intilishlar, uning boshqa hajviy
asarlarida ham yaqqol ko zga tashlanadi. Shoirning o z zamondoshi bo lmish boy-
‘ ‘ ‘
savdogar Hodixo ja eshon haqida yozgan katta hajviy manzumasi uning satirik
‘
merosida salmoqli o rin egallaydi. Bu hajviy manzuma, avvalo, o zbek mumtoz
‘ ‘
adabiyoti tarixida Maxmur, Turdi Farog iylar ijodidan boshlangan adresli hajvning
‘
Qo qon adabiy muhitidagi yaqqol ko rinishlaridan biridir. Shuningdek, mazkur
‘ ‘
satira aniq bir tarixiy shaxs haqida yozilgan bo lsa-da, lekin shoir unda yagona
‘
shaxsning turmush yo sini va xulq-atvoriga tegishli bo lgan xususiyatlarning oddiy
‘ ‘
tasvirini emas, balki shunday insonlar guruhining xatti-harakati, hayotiy faoliyatlari,
ichki va tashqi qiyofasiga xos salbiy sifatlarni tanlab, ularni Hodixo ja shaxsiyatida
‘
jamlab, uni tarixiy va satirik shaxsning badiiy portreti darajasiga ko tarishga
‘
muvaffaq bo lgan. Haqiqatan, Hodixo ja eshon haqidagi hajviy manzumani o qir
‘ ‘ ‘
ekanmiz, X1X asr oxiri va XX asr boshlarida tarix sahnasiga chiqa boshlagan
maskovchi boy, Hodi eshonlar timsolida namoyon bo lgan o zbek milliy
‘ ‘
burjuaziyasining tipik vakillaridan biri ko z oldimizda gavdalanadi. Hodixo ja eshon
‘ ‘
o z manfaati yo lida imonini yutgan kishilar timsolidir. Pul va mol to plash
‘ ‘ ‘
yo lida har qanday kasb va yumushdan qaytmaydi. Savdogarlikdan tortib,
‘
muttahamlikkacha bo lgan hunarlar sohibi bo lgan bu kimsa o z manfaati yo lida
‘ ‘ ‘ ‘
xilma-xil nayranglar ishlatadi, hiylalar ijod qiladi, o zini turli ko yga soladi,
‘ ‘
buqalamundek istalgan rang va tusga kira oladi:
...Vale rastada savlatin ko rsangiz
‘
Kim arziydi shayxi zamon bilsangiz.
Ot ustida mardum qilurlar gumon,
Muddarislari Beg ni, deb Tosh eshon.
“ ”
Amoma boshida, safid jomalar,
Xayol aylagaysizki allomalar...
40

Keltirilgan misralarda Hodixo janing tashqi ko rinishi, xatti-harakatlari‘ ‘
tasvirlanib, o quvchi ko z oldida avvalo uning tashqi qiyofasi gavdalantiriladi.
‘ ‘
Uning turli kasb-hunarlar bilan o ralashib yurishi, istagan qiyofaga kira olishi
‘
xarakteridagi yetakchi xususiyatlarni namoyon etadi. Chunki uning turli yumushlarga
vaziyatga qarab qo l urishi ostida manfaatparastlik yotadi. U kerak bo lsa, o zini
‘ ‘ ‘
telbalikka solishdan ham qaytmaydi. Ana endi biz ham uni shoirga qo shilib, ablah va
‘
makkor deya e tirof eta olamiz. Uning olib-sotarlikdagi ustasi farangligi va
’
nayrangbozligi endi bizni hayron qoldirmaydi.
Katta hajviy manzumadan terib olingan bu misralardan ayonki, shoirning asosiy
g oyaviy muddaosi mumsik, xasis, qallob, o larmon, sulloh, firibgar boy
‘ – ‘
sadogarlarning razil va jirkanch obrazlarini yaratishga qaratilgan. Aytish mumkinki,
shoir bu hajvi orqali o z zamonasining makkor va firibgar savdo ahllarini bir obrazda
‘
mujassamlashtira olgan hamda tipik satirik qahramon yarata olgan.
Yuqorida tahlilga tortilgan misollardan ko rinadiki, Muqimiy o zining
‘ ‘
barakali va sermazmun ijodi bilan Navoiy, Bobur, Mashrab, Munis, Turdi Farog iy,
‘
Maxmur kabi mumtoz adabiyotimiz namoyandalaridan ko p narsa o rgandi. Ular
‘ ‘
boshlab bergan an analarni yanada rivojlantirdi, boyitdi. Insoniylik, adolat,
’
xalqparvarlik g oyalarini izchillik bilan tashviq qilish Muqimiy ijodi uchun ham xos
‘
bo ldi. Shoir Qo qon adabiy muhiti adabiy merosini original yangi asarlar bilan
‘ ‘
to ldirdi. Do sti, maslakdoshi shoir Zavqiy bilan yelkama-yelka turib, chuqur
‘ ‘
demokratizm va ma rifatparvarlik g oyalarini olg a surdi, zamona nosozliklarini,
’ ‘ ‘
hukmron tabaqalarning insofsizliklarini ayamay fosh etdi. Kamsitish va tahqirlashlar
shoir irodasini buka olmadi. U hech qachon haq so zni aytishdan qaytmadi.
‘
II. 1. Sayohatnoma asarining janr xususiyatlari va obrazlari
Shoirlarga xalq bilan, turmush bilan bog lanishni targ ib qilgan Muqimiy
‘ ‘
o zi ham xalq bilan aloqasini uzmagan. Hamisha el-yurt tashvishi bilan
‘
yashaganligini shoirning zamondoshlari ham yozib ketganlar. Zero, xalq boshiga
tushayotgan kulfat-balolarni shoir o zinikidek qabul qilgan ( O zgalara rohatu,
‘ “ ‘
41

menga azob , El tamizidin hazar et, al amon ). Jamiyat bilan uzviy bog langan” “ ” ’ ‘
holda ijod qilish Muqimiy asarlarining g oyaviy va badiiy fazilatlarini oshirishda,
‘
adabiyotning hayot oldidagi vazifalarini aniqlashda muhim rol o ynagan.
‘
Mavlono Muqimiyning bu xildagi ijodga bo lgan munosabatlari keyingi davrlar
‘
adabiyotshunoslari, adib va yozuvchilari tomonidan ham qayta-qayta ta kidlangan.
’
Xuddi shu fikrlardan bizning mavzuimizga aloqador xususiyat ham kelib chiqadi.
Shoir har qanday janrlarga qo l urib, badiiy obrazlar yaratayotganida unga turli
‘
tabaqalar vakillarining psixologiyasi, turish-turmushini yaxshi bilganligi qo l keladi.
‘
Natijada shoir yaratgan lirik obraz va ijtimoiy tiplarning xarakterlari hayotiyligi
ta minlanadi.
’
Mumtoz adabiyotimiz tarixida ma lum g oyaviy va badiiy xususiyatlarga ega
’ ‘
bo lgan Sayohatnoma janri, garchi undan oldin ham murabba janrida asarlar
‘ “ ” ’
yaratilgan bo lsa-da, janr e tibori bilan hamda uning g oyaviy-estetik funksiyasi,
‘ ’ ‘
xarakteri va obrazlar tizimiga ko ra Mavlono Muqimiyga mansubdir. Shoir turli
‘
yo nalishlar (Qo qon Farg ona, Qo qon Shohimardon, Qo qon Isfara)
‘ ‘ – ‘ ‘ – ‘ –
bo ylab qilingan safar hamda sayohatlar taassurotlarining she riy ifodasidir.
‘ ’
Muqimiy Sayohatnoma si muallif hayotligidayoq ma lum va mashhur bo lib,
“ ” ’ ‘
to bugungi kungacha badiiy-estetik ta sirchanligini yo qotmay kelmoqda. Ushbu
’ ‘
asar o z vaqtida o xshatma va naziralarni ham maydonga keltirdi. Shoir Zavqiy ham
‘ ‘
Muqimiy Sayohatnoma larining ruhini, uning vaznini, qofiya tizimini, murabba
“ ” ’ –
to rtliklar usulini saqlagan holda ana shunday asar yozganligi ma lum.
‘ ’
1892 yilda Furqatning Hindistondan Xitoyga qilgan safari davrida unga hamroh
bo lgan shoir Tajalliyning ham Muqimiy Sayohatnoma siga javoban shunday
‘ “ ”
tipdagi asar yozganligi to g risida ma lumotlar bor. Ammo bu asar bizgacha to liq
‘ ‘ ’ ‘
yetib kelmagan.
Muqimiy Sayohatnoma lari yo nalishlar nomidan kelib chiqib, uch xil
“ ” ‘
nomlansa-da, aslida ular yaxlit bir asardir. Chunki ularning g oyaviy maqsadi bir xil
‘
bo lib, ularning hammasida muallif yagona niyatni turmush va voqelikdagi
‘ –
kuzatishlarini bayon etishni nazarda tutadi.
42

Yetim haqi go shti baliq,– ‘
Qilmishlari nayrang ekan.
Yoki xushhavo Yaypan to g risida so z borayotganida u yerda yashovchi aksariyat
‘ ‘ ‘
odamlar tabiatidagi janjalga moyillikni ta kidlaydi:
’
“Yayfan agarchi xushhavo
”
Odamlari yengilnamo.
Bir-birlarila doimo
Bo lar-bo lmasga jang ekan.
‘ ‘
Muqimiy nafaqat mahoratli so z san atkori, balki o z davrining ulkan
‘ ’ ‘
donishmandi, ma rifatparvari, faylasufi sifatida ham barakali qalam tebratgan hamda
’
birgina Sayohatnoma janrida bitgan asarlari misolida ham kelguvsi avlodlarga
“ ”
qimmatli ma naviy-madaniy meros qoldirishga muyassar bo lgan.
’ ‘
Asarning kompozitsion qurilishi, badiiy-estetik xususiyatlari hamma o rinda ana shu
‘
maqsadni amalga oshirishga xizmat qiladi.
Sayohatnoma tahlili bilan bog liq bo lgan eng muhim masalalar quyidagilarni
“ ” ‘ ‘
tashkil etadi:
 Sayohatnoma da muallif obrazi.
“ ”
 Sayohatnoma da hokim guruh va ayrim ijtimoiy tiplarning fosh etilishi.
“ ”
 Sayohatnoma da tabiat tasviri.
“ ”
Asar muallifi o z sayohatlari taassurotlarini bayon etar ekan, u turmush va o zi
‘ ‘
mansub bo lgan davr voqeligi xususida bahs yuritadi. Asar mazmun-mohiyatidan
‘
shoirning ma naviy dunyosi ochiladi, munosabat va mushohadalarda muallif obrazi
’
ko z oldimizda gavdalanadi. Muallif obrazi tahlilida quyidagi jihatlarga e tiborni
‘ ’
qaratamiz: Avvalo shoirning sayohatga chiqish sababini qanday izohlashini ko ramiz.
‘
Qo qondan Shohimardonga qismining muqaddimasi quyidagicha:
“ ” ‘
Faryodkim, garduni dun
43

Aylar yurak-bag rimni xun,‘
Ko rdiki, bir ahli funun
‘ –
Charx anga kajraftor ekan.
Qolmay shaharda toqatim,
Qishloq chiqardim odatim,
Xohi yayov, bo lsin otim,
‘
Gah sayr ham larkor ekan.
Muqimiy sayohatining sabablariga oid yana bir parcha Qo qondan Isfaraga
“ ” ‘
qismida ham berilgan. Bu parchada ham shoir o z sayohatining sabablarini
‘
yuqoridagi muqaddima bandlarida qanday ko rsatgan bo lsa, shunday ko rsatadi:
‘ ‘ ‘
Aflok kajraftor uchun,
Har dam ko ngu afgor uchun,
‘
Xo qand tangu tor uchun
‘
Sahro chiqish darkor ekan.
Ko rinadiki, garduni dun teskari aylanuvchi falak zulmi jafosi ostida yurak-
‘ “ ” – “
bag ri xun , ko ngli afkor bo lgan muallifning shaharda turolmay, qishloq-
‘ ” “ ‘ ” ‘
sahrolarga sayr qilib, o z ko nglini yupatishga, dard-alamlarini bir oz bo lsa-da
‘ ‘ ‘
unutishga intilgani aytiladi. Muqimiyning mazkur asari yaratilgan paytda (1890 yillar
atrofida) shaxsiy hayotidagi noqisliklar, iqtisodiy tanglik, bo g iq muhit muallifni
‘ ‘
shaharni vaqtincha bo lsa-da tark etishiga sabab bo lganligi tabiiy. Muqimiyning
‘ ‘
hayot sharoiti bu davrda shu qadar og ir va kulfatli ediki, unda Qo qonni butunlay
‘ ‘
tashlab ketish, g urbatni ixtiyor etish kayfiyati ham paydo bo lgan. Bu hol uning
‘ ‘
muxammas she rlaridan birida ham aks etgan:
’
Bedimog u mulku molam, dilda yo q zavqi shikor,
‘ ‘
So rg udek holi xarobimdin na bir xeshu tabor,
‘ ‘
44

Emdi xush, ahli zamondin tutmak anqodek kanor,
Necha dermankim, Muqimiy, g urbat aylay ixtiyor,‘
Bir vatandin dil uzib, g ayrat qilolmay dog men.
‘ ‘
Ammo shoirning bu niyati amalga oshmay qoldi va Farg ona vodiysidagi kichik
‘
sayohatlar bilan cheklanishga majbur bo ldi. Shohimardon, Isfara, So x singari
‘ ‘
bahavo joylarga sayohatga chiqishni uning salomatligi yomonlashuvi ham taqozo
etgan bo lishi mumkin.
‘
Sayohatnoma ning turli o rinlarida Muqimiy o z kayfiyati, kechinmalari
“ ” ‘ ‘
to g risida so zlaganda, o zining mayus , Ko ngli mahzun ekanligini
‘ ‘ ‘ ‘ “ ” “ ‘ ”
Majnun sifat , devonavash tabiatini ta kidlaydi:
“ ” “ ” ’
Mayus bordim Zohidon,
Bir ko cha ketkuncha do kon,
‘ ‘
Sho x odami ichmay piyon,
‘
Mast, otasi bezor ekan.
Yoki:
Chun shahridin chiqdim Qudash ,
“ ”
Ko ngul bo lib mahzunu g ash,
‘ ‘ ‘
Majnun sifat, devonavash,
Serchashma-yu, kam chang ekan.
Yana bir o rinda:
‘
Mayus chiqdim Isfara ,
“ ”
Dil xasta, majruhu yara,
Issiqda kuygan qop-qora,
Olti jihat ko hsor ekan.
‘
Sayohatnoma da muallif obrazining bunday mayus, ko ngli mahzun, dili yarali
“ ” ‘
holda tasvirlanishi tasodifiy hol emas. Sayohatnoma dagi muallif obrazi Muqimiy
“ ”
she riyatidagi lirik qahramon xarakteriga hamohang bo lib, uni ma lum ma noda
’ ‘ ’ ’
45

to ldiradi. Shoir lirik qahramoni ham adolatsizlik va nohaqlik hukmron bo lgan‘ ‘
jamiyatda o zining yuksak orzu-umidlariga yeta olmaganidan so ng chor-nochor
‘ ‘
hasrat qilishga, davr va muhitdan nolishga, bevafo charxdan shikoyat qilishga majbur
bo lgan edi. Sayohatnoma da ham xuddi shunday holatlarning guvohi bo lamiz.
‘ “ ” ‘
Mavjud turmushdan, unda o rnatilgan zo ravonlik tartiblaridan, yuqori tabaqalar
‘ ‘
manfaatiga xizmat qilayotgan qonun-qoidalardan ko ngli to lmagan shoir uni tark
‘ ‘
etishni xohlaydi, mayus va mahzun bo lib, sahrolarni orzu qilib qoladi. Muallifning
‘
Sahro chiqish darkor ekan degn so zlarida o zi mansub bo lgan jamiyat orasiga
“ ” ‘ ‘ ‘
sig may qolib, sahrolarga bosh olib ketgan Qays Majnun ahvolini his qilamiz.
‘ –
Demak, Sayohatnoma dagi muallif obrazi shoir she riyatidagi lirik qahramon bilan
“ ” ’
hamohang bo lib, har ikkisi bir-birini to ldiradi, xarakter qirralarini boyitadi.
‘ ‘
Mumtoz so z san atkorlari badiiy ijodga qo l urib, turli obrazlar
‘ ’ ‘
yaratayotganlarida ularga barcha tabaqa vakillarining psixologiyasi, turish-turmushini
yaxshi bilganliklari qo l keladi. Natijada badiiy obraz va xarakterlar hayotiyligi,
‘
qo llangan poetik san atlarning tabiiyligi ta minlanadi. Bunda shoir mavjud
‘ ’ ’
voqelik, unda yashab turgan odamlarning qarashlari, ma naviyati, saviyasi va
’
qiziqishlariga suyanadi. Shu zaylda davr va sharoitga qarab, poetik obrazlar
mundarijasi o zgarib, boyib boradi yoki ba zilari o rnini boshqalari egallaydi.
‘ ’ ‘
Demak shoir yaratgan obrazlar o sha davr ijtimoiy-siyosiy, ruhiy-ma naviy
‘ ’
masalalarining ko zgusi ham hisoblanadi. Lutfiy, Navoiy, Bobur, Muqimiy va
‘
boshqa bir qator ta lim tizimida o rganish uchun ijodidan namunalar kiritilgan
’ ‘
ijodkorlar nihoyatda murakkab tarixiy sharoitda, turli xil ziddiyatlar to lib toshgan
‘
davrlarda yashab ijod etdilar. Ayniqsa, biz ijodi xususida so z yuritayotgan Muqimiy
‘
xalq ikki tomonlama zulm ostida ezilayotgan davrda, turli ijtimoiy-siyosiy ziddiyat va
nifoqlarning ichida yashashga, ijod etishga majbur edi. Ana shunday ziddiyatlar ham
ilg or fikrli kishi, ham shoir sifatida uni behalovat qilib, yangi-yangi asarlar
‘
yaratishga, amalda hal etib bo lmaydigan muammolar yechimini badiiy ijodda
‘
topishga olib kelar edi. Shu tariqa shoirning badiiy obrazlari tizimi ham tobora
kengaydi. Bunday obrazlar zimmasiga yuklanadigan vazifalar salmog i ham ortib
‘
bordi.
46

Sayohatnoma o z davri nuqtai nazaridan realistik badiiy asar bo lib,“ ” ‘ ‘
shunday janr (murabba ) da yaratilgan o zidan oldingi so z san ati namunalaridan
’ ‘ ‘ ’
ancha olg a ketadi. Unda hokim guruhlar va mahalliy amaldorlar, mingboshilar,
‘
bo lis boshliqlari, riyokor va mutaassib din peshvolari ayovsiz tanqid ostiga olinadi.
‘
Muqimiy real voqelik va xalq turmushini sinchkovlik bilan kuzatib, oddiy odamlar
hayotini mehr va achinish bilan tasvirlasa, ikkinchi tomondan chor amaldorlari,
ularning mahalliy malaylari kirdikorlarini nafrat va g azab bilan fosh etadi. Shoir
‘
o z hajvgo ylik iste dodini ishga solib, munofiq mingboshilar, adolatsiz qozilar,
‘ ‘ ’
noinsof boylar va boshqalarni asl basharalarini ayovsiz ochib tashlaydi:
Mingboshilik kimning ishi,
Desam dedi: bedonishi,
Bir qo shtegirmonlik kishi
“ ” ‘ –
Hoji Iso badkor ekan.
Mag rur, xasisu beshu kam,
‘
Har gapda yuz ichgay qasam,
Tagjoy olur moxovdanam
–
Hoji o zi murdor ekan.
‘
Do rmoncha qishlog ining hokimi ham yaramas fe l-atvori bilan Hoji Isodan
‘ ‘ ’
qolishmaydi. Bu qishloqning volost (bo lis) boshlig i G ozi ismli kishi zolimlik va
‘ ‘ ‘
shafqatsizligi bilan shuhrat qozongan, el-yurt nafratiga duchor bo lgan edi:
‘
Unda bo lis G ozi dedi,
‘ ‘
Ham mufti, ham qozi dedi,
Yurt barcha norozi dedi,
Qilgan ishi ozor ekan.
47

Ham mufti ham qozi deganda shu narsa anglashiladiki, amaldor G ozi biror ishga“ ” ‘
din va shariat nomidan o zi fatvo berib, mansabdor ijrochi (qozi) sifatida ana shu
‘
fatvoni o zi amalga oshiradi. Natijada oddiy xalq vakillari dardi va muammosini
‘
kimga arz qilishni bilmaydilar. Ya ni o zingdan chiqqan baloga, qayga borursan
’ “ ‘
davoga , deganlaridek, dard-hasrati ichida qolaveradi.
”
Muqimiy mehnatkash xalqni ayamay ezuvchi ana shunday mansabdorlarni ijtimoiy tip
sifatida fosh etib qolmay, ularning odam sifatida ham pastkash, jirkanch tabiatli
kimsalar ekanligini ko rsatib beradi. Ulardan biri Oltiariq mingboshisidir:
‘
Mingboshisi so finamo,
‘
Tasbihu bo ynida rido,
‘
Cho qib qochar zog i alo,
‘ ‘
Bir dog uli ayyor ekan.
‘
Xayru saxo vajhiga kar,
Bir pulni yuz yerdin tugar,
Kelsa gadoy nogoh agar
Bir non chiqish dushvor ekan.
Sayohatnoma dagi ijtimoiy tiplar va badiiy obrazlar haqida gapirganda,
“ ”
ularning shoir tomonidan she riyatga olib kirilishi borasida fikr yuritganda faqat
’
ijtimoiy-siyosiy voqelik masalasi bilan cheklanib qolish unchalik to g ri emas deb
‘ ‘
o ylaymiz. Donishmandlardan birining tashbeh qo llashda mohir bo lgan shoir
‘ “ ‘ ‘
jahongirroq bo ladi , degan fikrlarini adabiy obraz yaratish masalasiga ham tatbiq
‘ ”
etish mumkin. Muqimiy o zigacha mavjud bo lgan adabiy obrazlar hamda
‘ ‘
an anaviy badiiy san atlar bilan cheklanib qolganida bu qadar mashhur
’ ’
bo lolmasdi.
‘
Mingboshi Eshdavlat akam
Ammo quruq savlat akam,
48

Qilsa chiqim gar bir diram,
Uyqu qochib, bedor ekan.
Muqimiyning amaldorlarni bunday xasis qilib ko rsatishi tasodifiy emas edi.‘
Ma lum bo lishicha, chor hukumati davrida bosqinchilarning ishonchiga kirib olgan
’ ‘
mahalliy amaldorlar o zlariga biriktirilgan qishloqlarda istaganicha hukm yuritar,
‘
mansabni egallash uchun sarflaganlarini oddiy xalq hisobidan ortig i bilan undirib
‘
olishga intilar edilar. Muqimiyning Tanobchilar satirasidagi Sulton Alixo ja bilan
“ ” ‘
Hakimjonlarning xalqqa qarab O ldiradigan ham, kuydiradigan ham o zim , deya
“ ” ‘ ‘
o shqirishlarida ana shu mantiq ko rinib turadi. Sayohatnoma muallifi o zidan
‘ ‘ “ ” ‘
avvalgi adiblar ijodiy merosida ko p uchraydigan xasis va ziqna kishilarning
‘
obrazlarini shu tariqa real hayotga o ta yaqin olib keldi. Ular aniq tarixiy shaxslar
‘
timsolida bir diram sarflasa uyqusi kelmaydigan , bir pulni yuz yerdan tugadigan
“ ” “ ”
hayotiy obrazlarga aylandilar.
Sayohatnoma dagi yana bir muhim xususiyat shuki, shoir real hayot lavhalarini
“ ”
ko rar, mushohada etar ekan, chuqur umumlashmalar qiladi. Ochko z va zolim
‘ ‘
amaldorlarni, noinsof va ziqna boylarni, xarob bo lgan qishloqlarni, og ir mehnat,
‘ ‘
zulm va nohaqliklar yuki ostida ezilgan och va yupun dehqonlarni, mustamlaka
sirmog ida bo g ilgan o lka hayotini, o rnatilgan tartiblarni ko zdan kechirar
‘ ‘ ‘ ‘ ‘ ‘
ekan, bunday hayot odamlar uchun qurilgan dor, jallod kundasidir, degan xulosaga
keladi ( Olamni tahqiq ayladim Dunyo qurilgan dor ekan! )
“ ” –
Sayohatnoma dagi tanqidiy o rinlar uning satirik xarakterini belgilaydi.
“ ” ‘
Mingboshi, bo lis boshliqlari va boshqa amaldorlar haqida yozilgan bandlar nafaqat
‘
Muqimiy satirasidagi, balki o zbek mumtoz hajvchiligi xazinasidagi noyob
‘
durdonalar hisoblanadi.
Sayohatnoma dan o rin olgan tabiat manzaralari tasviri ham o quvchida
“ ” ‘ ‘
chuqur badiiy-estetik zavq uyg otadi. Chunki sayohatdan asl maqsad ham nafaqat
‘
jamiyat hayotiga nazarni, balki tabiat go zalliklaridan bahra olishni ham anglatadi.
‘
Shoir Farg ona vodiysi bo ylab qilgan sayohati davomida turli qishloq va dalalar,
‘ ‘
sahro va dashtlarda bo lar ekan, tug ilgan yurti tabiatining go zalliklaridan
‘ ‘ ‘
49

quvonadi, zavq oladi va ularni yuksak badiiy tasvirlaydi. Shoir o z vatanini, uning‘
jo shqin soylarini, baxmaldek qirlarini, serfayz dala va bog larini, ulug vor
‘ ‘ ‘
tog larini sevib tilga oladi. Asardagi bu xususiyat muallifni ko z oldimizda
‘ ‘
tabiatning jo shqin kuychisi, otashin vatanparvar sifatida gavdalantiradi.
‘
Shoir Rapqon haqida so z yuritar ekan, quyidagi misralarni bitadi:
‘
Rafqon ajoyib joy ekan,
“ ”
Bir ko cha ketgan soy ekan.
‘
Salqin supa hoy-hoy ekan,
Kim ko rsa hangu mang ekan.
‘
Yaypan ta rifida esa quyidagi serzavq satrlarni o qiymiz:
’ ‘
Yayfan kabi tolzor kam,
Yo q soyasida zarra g am,
‘ ‘
Zebo sanam, qoshi qalam
Jononlari bisyor ekan.
Rishtonni esa jannat bog larini eslatuvchi maskan sifatida tilga oladi:
‘
Ammo nazarda Roshidon
“ ”
Firdavs bog idin nishon,
‘
O ynab oqar obiravon,
‘
Sahni gulu gulzor ekan.
Vodil qishlog i ham Sayohatnoma muallifida chuqur taassurotlar qoldiradi va bu
‘ “ ”
yerning tabiati haqida quyidagi misralarni bitadi:
Vodil maqomi dilfizo,
“ ”
Ko chalaridur dilkusho,
‘
50

Anhorida obi safo,
Sebarga, obishor ekan.
Adabiyotshunoslikla peyzaj deb nomlanuvchi tabiat manzaralari tasviri badiiy
adabiyotning muhim tarkibiy qismi hisoblanadi. Muqimiy o z asarida tabiatga‘
munosabati orqali ruhiy holati, kechinmalari hamda ijtimoiy masalalarga munosabatini
ham ifodalaydi.
II. 2. Sayohatnoma asarid davr, muhit va voqelik tasviri.
“ ”
Ma lumki, yozma adabiyot bilan xalq og zaki badiiy ijodi o rtasidagi o zaro
’ ‘ ‘ ‘
aloqalar ko p qirrali badiiy-estetik jarayonlarni o z ichiga qamrab olgan bo lib, bu
‘ ‘ ‘
qadimiy an anada folklor janrlarining yozma adabiyot namoyandalari ijodiga
’
51

ta siri hamda yozma adabiyotga xos janrlarning xalq ijodiyoti badiiy rivojiga’
qo shgan hissasi kabi ikki muhim masala jiddiy o rganilishi lozim. Chunki mumtoz
‘ ‘
adabiyot va folklor o rtasida janrlararo munosabatning o ziga xosligi shundan
‘ ‘
iboratki, bu jarayonda yozma adabiyotga xos ayrim janrlar xalq og zaki badiiy
‘
ijodiyotida ham ayni shunga o xshash janrning yuzaga kelishi uchun zamin vazifasini
‘
o tagan. Ayni hodisani yozma adabiyot va folklordagi sayohatnoma janrining
‘
tahlili misolida ko rishimiz mumkin.
‘
O zbek adabiyotida sayohatnoma janrining yuzaga kelishi va taraqqiy etishi
‘
XVII XVIII asrlardagi turkiy adabiyot an analari bilan bevosita bog liqdir.
– ’ ‘
Sayohatnoma janrida asar yozish turkiy xalqlarning XX asrgacha bo lgan adabiyotida
‘
keng tarqalgan an ana bo lganligi bois, ko pgina turkiy tillarda bu janrni
’ ‘ ‘
ifodalovchi terminlar mavjud. Masalan, bu janr atamasi ozarbayjon tilida yo l
“ ‘
yazmalari , qozoq tilida sayoxatnama , qirg iz tilida sayokatnaama , tatar tilida yul
” “ ” “ ” “ ‘
yazmalari , turkman tilida siyaxatnama , yol yazg ulari , uyg ur
” “ ” “ ” ‘ ‘
tilida sayohatnoma , turk tilida seyahatname deb yuritiladi Ba zi olimlar turkiy
“ ” “ ” ’
adabiyotdagi sayohatnoma janrining yuzaga kelishini arab adabiyotidagi hajnoma
janriga mansub asarlarning ta siri bilan bog lab ham izohlaydilar. Xususan,
’ ‘
V.P.Adriyanova-Peretsning fikricha, arab tilidagi adabiyot va islomiy manbalar orqali
haj safari taassurotlari hamda muqaddas qadamjolar bo ylab qilingan safar haqida
‘
hikoya qiluvchi hajnomalar keyinchalik sayohatnomalarning vujudga kelishiga asos
bo lgan
‘
Bizning fikrimizcha, dastlab yaratilgan sayohatnomalarning mualliflari
ko proq savdogarlar va sayyohlar bo lganligi sababli, bunday asarlarda asosan
‘ ‘
voqelikni badiiy aks ettirishdan ko ra muayyan hodisalarni realistik usulda bayon
‘
qilish, taassurotlarni tasvirlash, ya ni publitsistik ruh ustuvorlik qilgan. Keyinchalik
’
esa safar taassurotlarini tasvirlash an anasi asosida badiiy adabiyotda sayohatnoma
’
janri shakllangan.
O zbek adabiyotida sayohatnoma janri XIX asrningII yarmida yuzaga kelgan
‘
bo lib, uning dastlabki namunasi Muqimiy tomonidan yaratilgan.
‘
52

O zbek adabiyotida muayyan sayohatdan olingan xotiralarni hikoya qilish,‘
badiiy so z vositasida bayon qilish an anasi mavjud bo lsa-da, bundan ilgari
‘ ’ ‘
sayohatnoma janriga oid biror-bir poetik asar mavjud bo lganligi haqida ma lumot
‘ ’
yo q. Shu bois, Muqimiy adabiyotimizga mazkur janrni olib kirgan ijodkor
‘
sifatida o zbek she riyatining janrlar tizimini boyitishga muhim hissa qo shgan.
‘ ’ ‘
Shoir ijodida bu janrga oid asarning yuzaga kelishi uchun muayyan hayotiy asos
mavjud bo lgan, albatta. Atoqli olim Hodi Zarifovning qayd
‘
etishicha, Muhammad Amin sayohat qilishni yaxshi ko rar edi. U Qo qonning
“ ‘ ‘
tevarak uzoq-yaqin qishloqlarining ko pini aylanib chiqqan, ba zi qishloqlarda
‘ ’
bir necha martalab bo lgan edi. Turli qishloqlarda ham Muqimiyning dehqon va
‘
kosib do stlari ko p bo lib, ularning bir qanchasi adabiyot va san at havaskorlari
‘ ‘ ‘ ’
bo lganliklarini so zlaydilar. Har yili pishiqchilik vaqtlarida bular shoirni
‘ ‘
chekka-chekkadan yo qlab chaqirar va Muqimiy kezi kelganda qo qonlik yaqin
‘ ‘
do stlari bilan birgalikda sayohatga chiqar, turli qishloqlarni bir-ikki bor aylanib
‘
kelardi .
”
Muqimiy Sayohatnoma larida shoirning Qo qon-Farg ona, Qo qon
“ ” ‘ ‘ ‘
Shohimardon, Qo qon-Isfara yo nalishida qilgan safarlari davomida ko rgan-
‘ ‘ ‘
kechirgan voqea-hodisalar, turli qishloqlar tabiati, u yerlarda istiqomat qiluvchi
kishilarning turmush tarzi, oqsoqollarning xarakter xususiyatlari qalamga olingan.
Shoir o z manfaatini o ylaydigan ayrim badnafs mansabdorlarni hajv tig i bilan
‘ ‘ ‘
nishonga olar ekan, badiiy so z vositasida ularning qilmishlarini ochib tashlaydi.
‘
Keyinchalik sayohatnoma janriga oid asar shoir Zavqiy tomonidan ham
yaratilgan. Uning Obid mingboshi haqida hajv , Shohimardon xotirasi asarlari
“ ” “ ”
sayohatnoma janriga oid bo lib, she riy tuzilishi va badiiy tasvir usuliga ko ra
‘ ’ ‘
Muqimiy Sayohatnoma laridan deyarli farq qilmaydi.
“ ”
Sayohatnoma janrining paydo bo lishi va bir qator shoirlarning Muqimiy
‘
asaridan ilhomlanib mustaqil Sayohatnoma lar yaratishlari xalq orasida bu janrga
“ ”
bo lgan qiziqishni yanada kuchaytirdi. G .Karimovning qayd qilishicha, xalq
‘ ‘ “
Muqimiy Sayohatnoma larini yodlab, turli munosabatlar bilan aytib yurgan, o zi
“ ” ‘
53

ham sayohatnoma formasida va uslubida yangi bandlar to qib, Sayohatnoma ning“ ” “ ” ‘
tarkibiy qismi sifatida aytib yurgan.
Shunday qilib, Sayohatnoma larning og izdan-og izga o tib yuruvchi
“ ” ‘ ‘ ‘
xalq variantlari maydonga kelgan .
”
Nazarimizda, Muqimiy Sayohatnoma larining xalq variantlari shakllanishining
“ ”
quyidagi ikki asosi mavjud: birinchidan, Sayohatnoma ning yozilish uslubi,
“ ”
she riy shakli, qofiya va vazn qurilishi xalq qo shiqlariga yaqin bo lganligi uchun
’ ‘ ‘
keng omma o rtasida tezda mashhur bo lib ketgan; ikkinchidan,
‘ ‘
Muqimiy Sayohatnoma sining obrazlar tizimi, mavzui va talqinining xalqonaligi bu
“ ”
janrga oid matnlarning og zaki variantlari yuzaga kelishiga asos bo lgan.
‘ ‘
Yozma adabiyot va folklor o rtasidagi ana shunday janrlararo munosabatlar tufayli
‘
o zbek xalq og zaki badiiy ijodining janrlar tizimida og zaki sayohatnoma
‘ ‘ “ ‘ ”
janri kelib chiqqan.
Adabiyotshunoslikda Muqimiy Sayohatnoma siga nazira tariqasida yaratilgan
“ ”
va xalq orasida og izdan-og izga o tib ijro etib kelingan sayohatnomalarni
‘ ‘ ‘
mazkur asarning xalq variantlari sifatida baholash an anasi mavjud. Bizningcha,
’
Sayohatnoma uslubidagi folklor asarlarining tarqalish areali faqat Farg ona
“ ” ‘
vodiysi doirasini emas, mamlakatimizning deyarli barcha viloyatlarini o z ichiga
‘
qamrab olishini hamda she r tuzilishi, badiiy uslub va voqelikni ifodalash
’
tarzida mushtaraklik mavjudligiga ko ra bunday asarlarni folklordagi og zaki
‘ ‘
sayohatnoma janri namunasi deb hisoblash maqsadga muvofiqdir. H.Zarifov
boshchiligida 1953 yilda Muqimiy haqida material to plash uchun Qo qonga ilmiy
‘ ‘
safarga borgan olimlar shoirning hayoti va ijodi haqida bir qancha muhim
ma lumotlar to plash bilan bir qatorda, shoir Sayohatnoma si uslubida
’ ‘ “ ”
yaratilgan folklor namunalarini ham yozib olishgan. Isfara sayohatnomasiga oid
yangi materiallar Isfarada, Molotov nomli jamoa xo jaligida yashovchi keksa
‘
hunarmand G olib Yaqubzodadan 1953 yil 9 iyul kuni Charxiy tomonidan yozib
‘
olingan. 11 banddan iborat mazkur Sayohatnoma da Qo qon bilan Isfara oralig ida
“ ” ‘ ‘
joylashgan Yayfan, Chorko , Machchoyon kabi qishloqlar bo ylab qilingan safar
‘ ‘
taassurotlari tasvirlangan.
54

Mazkur ilmiy ekspeditsiyaning asosiy maqsadi Muqimiy haqida ko p“ ‘
hujjatlarni qo lga kiritish, shu choqqacha ma lum bo lmagan asarlarini ham izlab
‘ ’ ‘
topish dan iborat bo lganligi bois, H.Zarifov xalq og zidan yozib olingan ushbu
” ‘ ‘
asar Muqimiy Sayohatnoma sining bir bo lagi bo lishi kerak, degan xulosaga
“ ” ‘ ‘
kelgan edi. Uning fikricha, shoir Sayohatnoma sining organik bir qismini tashkil
“ ”
etgan Qo qondan Isfaraga asari hozirga qadar ma lum bo lganidan ko ra
“ ” ‘ ’ ‘ ‘
ko proq bo lgan .
‘ ‘ ”
Farg ona vodiysi aholisining folklorini to plash va tadqiq etishga katta hissa
‘ ‘
qo shgan folklorshunos H.Razzoqov ham og zaki sayohatnomalar xalq orasida keng
‘ ‘
ko lamda tarqalganligini qayd qilib, quyidagi faktni keltiradi: Sayohatnoma janri
‘ “ ”
xalq og zaki ijodiga ham ta sir etgandir.
‘ ’
Xalq orasida hozirgacha to y-to kin, gap-gashtak, sayllarda aytilib yuradigan
‘ ‘
Muqimiy asariga nazira tarzida yaratilgan Sayohatnoma da, jumladan quyidagi
“ ”
misralar bor:
Bundan bordim Izboskanga,
Uylarini is boskanga,
Dillarini g am bosganga,
‘
Sholining konini ko rdim.
‘
Bundan bordim Andijonga,
Odamlari saranjomga,
Qornim to ymadi bir nonga,
‘
Boylarning konini ko rdim.
‘
Olim to g ri qayd etganidek, Bu qo shiq Farg ona vodiysida juda ko p
‘ ‘ “ ‘ ‘ ‘
tarqalgan. Keltirilgan misollar Andijon viloyatining Xoldevonbek qishlog ida
‘
yashovchi Najmiddinov A zamjon, Isomiddin, Sadrjon, Karimsher va boshqalar
’
og zidan yozib olingandir Mazkur parchaning birinchi bandida Izboskan(joy nomi) va
‘
is boskan (ya ni ivirsib ketgan, supurib-sidirilmaganligi sababli uylarini is
’
bosgan) so zlarining ohangdoshligi tufayli badiiy nutqda kinoyali ravishda
‘ “
55

ishlatish san ati, ya ni paronimiya hodisasining poetik imkoniyatlaridan samarali” ’ ’
foydalanish natijasida qofiya shakllantirilgan.
H.Razzoqov tomonidan yozib olingan bu og zaki sayohatnomaning o ziga
‘ ‘
xosligi shundan iboratki, undagi birinchi to rtlikda obod, fayzli, go zal tabiatli
‘ ‘
qishloq ta riflansa, keyingi to rtlik satirik xarakterda bo lib, sayohat manzili
’ ‘ ‘
bo lgan u yoki bu qishloqning biror jihati yengil kulgi bilan tanqid qilinadi.
‘
Farg ona vodiysida ommalashgan og zaki sayohatnomalar orasida shaklan
‘ ‘
Muqimiyga nazira sifatida yaratilgan asarlardan jiddiy farqlanadigan namunalar ham
uchraydi. Odatda, og zaki sayohatnomalar to rt misrali qo shiq shaklida yaratilgan
‘ ‘ ‘
bo lib, aaas, bbbs, vvvs tarzida qofiyalanadi. Ammo folklorshunos olim
‘
H.Razzoqov tomonidan yozib olib nashr etilgan materiallar orasida misralar
soni5, 6, 7 tadan iborat bo lgan og zaki sayohatnomalar ham mavjud. Bu
‘ ‘
qo shiqning Sultonrabot va Qorabuloq ta rifiga bag ishlangan bandlari7
‘ ’ ‘
misradan iboratdir. Sultonrabot qishlog i ta rifiga bag ishlangan quyidagi xalq
‘ ’ ‘
qo shig ining dastlabki to rt misrasi alohida, keyingi ikki misrasi esa boshqacha
‘ ‘ ‘
qofiyalangan bo lib, oxirgi misra an anaviy ko rdim radifi bilan yakunlangan:
‘ ’ “ ‘ ”
Sultonrabot suv yoqasi,
–
Tinmay sayrar qurbaqasi,
Dahsar kepak qiz bahosi,
Bir so lkavoy er bahosi.
‘
G allasi yo q, bo sh xonalar,
‘ ‘ ‘
Har yerda pashshaxonalar,
Pashshaning konini ko rdim.
‘
Og zaki sayohatnoma janrining mantiy qurilishiga xos an anaviy
‘ ’
belgilardan yana biri bandning birinchi misrasi Bundan bordim +ta riflanadigan
’
joy nomi+jo nalish kelishigi qo shimchasi formulasi asosiga qurilishidir.
‘ ‘
Jumladan, Farg ona viloyatining O zbekiston tumanidagi Bekvachcha qishlog ida
‘ ‘ ‘
yashovchi1908 yilda tug ilgan Shodmon ota Saydaliyevdan1978 yil12 iyulda
‘
56

folklorshunos olim I.Bekmurodov yozib olgan quyidagi og zaki sayohatnomada‘
odamlarining turar joyi kapadan iborat bo lgan O ratepa, bog -rog larida
‘ ‘ ‘ ‘
pishiqchilik mavsumi boshlangan paytda bog bonlari sopqon otib o z hosilini
‘ ‘
qushlardan qo riqlaydigan Ropqon, yemishlari zog ora non bo lsa-da, odamlari
‘ ‘ ‘
g oyat tartibli bo lgan Niyozbotir va son-sanoqsiz do konlarda savdo qizigan
‘ ‘ ‘
Qo qon shahri manzarasi tinglovchi ko z o ngida haqqoniy gavdalantiriladi:
‘ ‘ ‘
Mundan bordim O ratepa,
‘
O tirish joyi bari kapa,
‘
Odamlari kimdan xafa,
Ahmoqlar konini ko rdim.
‘
Mundan bordim Ropqoningga,
Quloq soldim sopqoningga,
Eru xotin mushtlashadi,
Juvorining tolqoniga
Farg ona vodiysidan yozib olingan og zaki sayohatnomalarning muayyan joy
‘ ‘
ta rifiga bag ishlangan misralarida mohiyatan o xshashlik, hatto ayrim misralarning
’ ‘ ‘
deyarli aynan takrorlanishi yoki variantlashishi hodisasi kuzatiladi.
Muqimiy Sayohatnoma sining uslubi va badiiy shakli asosida yaratilgan
“ ”
og zaki sayohatnoma janri keng tarqalganligini tasdiqlaydigan yana bir ma lumot
‘ ’
Xorazm vohasidan yozib olingan. Og zaki sayohatnomaning bu lokal namunasida
‘
Xorazm vohasi hududida joylashgan turli qishloq va shaharlar tabiati, aholisining
o ziga xos xislatlari ta riflanadi.
‘ ’
Jumladan, xivalik Sh.Olloberganovadan1983 yil19 avgustda yozib olingan
og zaki sayohatnomada Toshovuzning salqin hovuzlari va u yerda an anaviy
‘ ’
mahalliy cholg u asbobi peshqovuz(chanqovuzga o xshash cholg u sozi)da
‘ – ‘ ‘
orombaxsh kuy chalayotgan qizlar shunday tasvirlangan:
Mundan bordim Toshovuz,
Toshovuzda besh hovuz,
57

Qizlar chertar peshqovuz,
Mast qizlarning joyi ekan.
Og zaki sayohatnoma janrining tarqalish areali Janubiy O zbekiston hududini‘ ‘
ham o z ichiga olganligini tasdiqlaydigan dalillar ham bor. Masalan,
‘
Surxondaryo viloyatining Jarqo rg on tumanidagi Soqchi qishlog ida yashovchi 67
‘ ‘ ‘
yashar Tursun G oyimovadan1978 yilda Q.Mamashukurov yozib olgan quyidagi
‘
to rtlik bu vohada ham og zaki sayohatnoma janriga oid matnlar keng
‘ ‘
ommalashganligidan dalolat beradi:
Mundan bordim Sayotqa,
Sabzi ekdim hayotqa,
Oyog idan bir ushlab,
‘
Bugun qoldim uyatqa
Og zaki sayohatnomaning bu namunasida janrga xos qofiyalanish tartibi
‘
o zgarishga uchraganligi kuzatiladi. Yuqoridagi bandning qofiyasi Sayot (joy nomi),
‘
hayot(ekin ekiladigan tomorqa, dala) va uyat so zlari ishtirokida shakllangan
‘
bo lib, an anaga ko ra aaab tarzida emas, balki aaba shaklidadir. Bu esa
‘ ’ ‘
sayohatnoma janrining og zaki talqinlari keng ommalashishi jarayonida uning
‘
qofiya tuzilishida o zgarish yuz berganligidan dalolat beradi. Garchi Surxondaryo
‘
viloyatidan faqat bitta to rtlik yozib olingan bo lsa-da, shu faktning o zi ham
‘ ‘ ‘
Janubiy O zbekiston aholisi orasida og zaki sayohatnoma janri mavjud
‘ ‘
bo lganligini ko rsatadi.
‘ ‘
Og zaki sayohatnoma uslubida to qilgan xalq qo shiqlarining ijro
‘ ‘ ‘
o rniga doir kuzatishlar shuni ko rsatdiki, bunday qo shiqlar asosan sayl-
‘ ‘ ‘
tomoshalarda, to ylarda, gap-gashtaklarda aytilgan. Xususan, Buxoro viloyatining
‘
Qorako l tumanidagi Arabxona qishlog ida yashovchi 73 yashar Qalandar buva
‘ ‘
Xo jaqulovdan folklorshunos olim M.Jo rayev yozib olgan ma lumotga ko ra,
‘ ‘ ’ ‘
bunday qo shiqlarning har bir bandidan keyin Hamya-he, hamya-hala poetik
‘ “ ”
58

takrori ikki marta qaytarilib turgan. Axborotchining qayd etishicha, bu qo shiq‘
qadimda sunnat to yi marosimida yigitlar tomonidan xatna qilinadigan bolani
‘
to yxonaga olib kelish paytida qarsak jo rligida ijro etilgan:
‘ ‘
Bundan bordim Kattaqo rg on,
‘ ‘
Darvozasi nurdan bo lgan,
‘
Besh yuz miltiq osilib turgan,
Soldatning konini ko rdim,
‘
Hamya-he, hamya-hala!
Hamya-he,
Xulosa qilib aytganda Muqimiyning Sayohatnoma asari o zbek mumtoz
“ ” ‘
adabiyotimizning nodir namunalaridan to lib, mazkur asar o sha davr voqeligi,
‘ ‘
muhiti va kishilari haqida bizga to liq ma lumot beradi. Biz mazkur bitiruv
‘ ’
malakaviy ishimizda Sayohatnoma asarini shu nuqtai nazardan tahlil qilishiga
“ ”
urindik.
59

X U L O S A
Biz yuqoridagi bob va bo limlarni tahlil qilib, quyidagi umumiy xulosalarga‘
keldik.
1. Xalqimiz tarixida g oyat murakkab bo lgan davrda yashab, ijod qilgan, zamona
‘ ‘
noqisliklari, ikki tomonlama zulm masalalarini lirik asarlarida xolis kuylagan, yorug
‘
kunlar umidi va ezgu niyatlar bilan yashagan shoir Muqimiy ijodini mustaqillik
mafkurasi asosida ilmiy tekshirish muhim ahamiyatga ega ekanligiga amin bo ldik.
‘
2. Shuning uchun ham shoirning badiiy ifoda usullari, lirik bayon tarzining xilma-
xilligi, satirik va yumor she rlarining mavzular doirasi kengligi, g oyalar hayotiyligi
’ ‘
singari masalalar, uning o ziga xos uslubi tadqiqotchilar diqqatini tortib
‘
kelayotganligini o rgandik.
‘
3. Mazkur izlanishlarimizda, shuning uchun ham so z san atkori ijodiy faoliyatini
‘ ’
an analar fonida o rganish, davr xususiyatlarini hisobga olish, muallif
’ ‘
dunyoqarashini belgilab olish asosiy meyor bo lib xizmat qilganligini tahlil qildik.
‘
Voqelikka munosabat va hayotiylik masalalarini tahlil etish shoir ijodidagi o ziga
‘
xoslik xususiyatlarini tekshirishda yetakchi omil bo ldi.
‘
4. Muqimiyning satirik asarlari, jumladan, Sayohatnoma si uchun jamiyat va tabiat
“ ”
markazida turgan insonning rang-barang ruhiy holatlarini, tashqi ko rinishlarini, xatti-
‘
harakatlarini, fe l-atvorini yangicha ohanglarda badiiy tasvirlash xarakterli ekanligini
’
o rgandik. Shuningdek, o zidan avval yashab o tgan mumtoz adabiyot
‘ ‘ ‘
namoyandalaridan keskin tafovutlanib turuvchi xususiyati shundaki, shoir ijodida
ijtimoiy-siyosiy hayotdagi voqea-hodisalar keng tasvirlandi, ilm-fan yutuqlarining
hayotga tatbiq etilishini orzu qilish, erkin va ozod hayotga talpinish tuyg ulari yorqin
‘
ifodasini topdi. Shoir o tmishdagi ulug ustozlari izidan borib, insonni
‘ ‘
sharaflanishga loyiq zot deb biladi, uning mo jizaviy aql-idroki, yuksak his-
‘
tuyg ulari va hamisha baland didiga tahsinlar o qiydi.
‘ ‘
60

Ammo muayyan davrga mansub badiiy adabiyot namunalari o sha davr jamiyatining‘
ma naviyati, adabiy-estetik didi, kishilarning dunyoqarashlari, orzu-umidlarini ham
’
belgilaydi. Bu esa so z san atkoridan o zi mansub bo lgan ana shu davr didi va
‘ ’ ‘ ‘
talabiga yarasha ijod qilishini taqozo etadi. Shuning uchun ham Muqimiy ijodida
satiraning o rni, u murojaat qilgan lirik janrlar tabiati, qalamga olgan mavzulari,
‘
g oyalari hamda falsafiy umumlashmalarini tahlil etishda yuqoridagi omillarni ham
‘
inobatga olmoq zarur.
5. Muqimiy nisbatan murakkab va ziddiyatli davrda yashab, ijod qildi. U hayoti
nochor va turmushi g arib bo lishiga qaramasdan badiiy ijod bilan muttasil va
‘ ‘
muntazam shug ullanishga vaqt topa olganligini tahlil qildik. Peshqadam
‘
dunyoqarashi va ilg or mavqeidan kelib chiqib, jamiyatda ro y berayotgan voqea-
‘ ‘
hodisalar guvohigina emas, bevosita ishtirokchisi bo lishga ham majbur edi. Bu esa
‘
uning adabiy mahsulida ijtimoiy voqelikdagi hodisalarni lirik va satirik bayon
etishnigina emas, ulardan falsafiy-axloqiy xulosalar chiqarishni ham taqozo etardi.
Shoir ijodida ham dunyoviy, ham ruhoniy motivlarning parallel uchrashi, voqea-
hodisalarga ham ziyoli tabaqa vakili, ham oddiy inson, ham ijodkor sifatida
munosabat bildirishi sababi ham shunda.
Shoir, bir tomondan, Navoiy, Bobur, Ogahiy singari ulug salaflarining
‘
munosib izdoshi bo lishga intildi. Ikkinchi tomondan, tasavvuf shayxlarining
‘
g oyibona muridi va shogirdi sifatida so fiylik g oyalarini o zida aks ettiruvchi
‘ ‘ ‘ ‘
asarlar ham yaratdi. Shuningdek, o z davrining vijdoni, xalq orzu-umidlarining
‘
sadosi vazifasini bajarib, badiiy adabiyotning eng ta sirchan usullari bo lgan satira
’ ‘
va yumorga keng murojaat qildi. Bir necha yo nalishning bitta so z san atkori
‘ ‘ ’
timsolida namoyon bo lishi ham adabiyotimiz tarixida kamyob hodisa. Shunga
‘
qaramasdan, Muqimiy ham hassos shoir, ham yetuk inson sifatida adabiyotning nodir
namunalarini yaratishga muvaffaq bo ldi.
‘
Muqimiy hayoti va ijodi xususidagi tadqiqotlar Istiqlol sharofati bilan xolislik
asosida jonlana boshladi. Xususan, 2010 yilda atoqli shoir yubileyi mamlakatimizda
keng nishonlanib, yangi topilgan asarlari bilan boyitilgan asarlar to plami nashr
‘
etildi. Shoir hayoti va ijodiga bag ishlangan ilmiy-nazariy maqolalar majmuasi
‘
61

e lon qilindi. Muqimiy ijodi, boshqa mumtoz adabiyotimiz va san atimizning yetuk’ ’
namoyandalari qatorida yangi davr talabi hamda Istiqlol mafkurasi asosida o rganila
‘
boshlandi. Biz bugungi sharoitda xalqimizning ushbu ulug vor siymosi hayoti va
‘
adabiy faoliyati bo yicha ko plab fundamental tadqiqotlar yaratilishiga ishonamiz.
‘ ‘
Chunki mustaqillikka erishganimizdan so ng qisqa fursat ichida keng kitobxonlar
‘
ommasi shoirning adabiy merosi, uning xalqimiz ijtimoiy-siyosiy tarixida tutgan
o rni haqida xolis va mukammal tasavvurga ega bo la boshladi.
‘ ‘
6. Muqimiy ijodida kuchli namoyon bo ladigan hasbi hollik, ya ni tarjimai holga
‘ ’
oid, shaxsiy hayot bilan bog liq holatlarning badiiy ifodasining o ziyoq uning
‘ ‘
murakkab va ziddiyatli taqdiri, umr yo li, dunyoqarashi, qolaversa, badiiy ijodga
‘
nisbatan pozitsiyasini oydinlashtirishga yaqindan yordam berganligini o rgandik.
‘
7. Biz mazkur bitiruv-malakaviy ishimizda Muqimiy adabiy merosining, xususan,
Sayohatnoma sining janr xususiyatlari, ijtimoiy-siyosiy hayot bilan bog liq
“ ” ‘
mavzular ko lami, g oyaviy-badiiy xususiyatlari, an analarga munosabati, poetik
‘ ‘ ’
mahorati masalalarini yoritishga intilar ekanmiz, ko proq uning o ziga ya ni u
‘ ‘ – ’
qoldirgan, bizga ma lum bo lgan va yaqin kunlarda nashr etilgan adabiy merosiga
’ ‘
tayandik.
Sodda, ammo otashin misralarda xalqonalik, tafakkur, yorug kelajakka qat iy
‘ ’
ishonch uyg unlashuvi bir tomondan uning yuksak iste dodidan darak bersa,
‘ ’
ikkinchi tomondan, o zi mansub bo lgan jamiyat noqisliklaridan ozurda zotning
‘ ‘
nolalarini ham his etamiz. Shundan kelib chiqib, biz mazkur izlanishlarimizda shoir
adabiy merosining o ziga xos jihatlarini an anaviylik fonida oydinlashtirishga
‘ ’
harakat qildik. Ammo, shunisi ham borki, lirik turning har bir janri voqelikni
ifodalashda o z imkoniyati, ifoda yo sini, shakliy belgilari va xarakteriga ko ra bir-
‘ ‘ ‘
biridan sezilarli farq qiladi. Shuni nazarda tutib, mazkur ishimizda Muqimiy lirik
merosining asosini tashkil etuvchi g azal, murabba , mustahzod, muxammas singari
‘ ’
janrlarga ko proq e tiborni qaratdik. Shoir nomini el o rtasida keng yoygan, uni
‘ ’ ‘
Lutfiy, Navoiy, Amiriy, Maxmur singari siymolar an analarining muvaffaqiyatli
’
davomchisi sifatida tanitgan boshqa adabiy merosi namunalariga o rni-o rni bilan
‘ ‘
murojaat qildik.
62

Aytmoqchimizki, Mavlono Muqimiy nomi bilan ko p vaqtlardan buyon xalq‘
tomonidan e zozlab o qilgan, ijodiy merosini xolis o rganish va ilmiy tekshirish
’ ‘ ‘
ishlari nisbatan kech boshlangan ushbu siymoning adabiy merosi, xalqimiz ijtimoiy
taraqqiyotiga qo shgan ulkan hissasi o zining munosib bahosini olmog i kerak.
‘ ‘ ‘
Umid qilamizki, bu boradagi tadqiqotlar bundan keyin ham izchil va muttasil davom
etadi.
F O Y D A L A N I L G A N A D A B I YO T L A R
1.Karimov I. A. Yuksak ma naviyat yengilmas kuch. T.: Ma naviyat.2007.
’ – ’
2. Abdurasulov M. O zbek ma rifatparvar shoirlari ilm-ma rifat haqida.
’ ’ ’
T.: O qituvchi . 1972.
“ ” ’
3. Abdug afurov A. Erk va ezgulik kuychilari. T.: 1979.
’
4. Valixo jayev B. O zbek adabiyotshunosligi tarixi.
’ ’ T.: O zbekiston. 1993 “ ’
5.Jalolov A. O zbek ma rifatparvar-demokratik adabiyoti. T.: 1978
’ ’
6.Jo rayev H. Lirikada an anaviylik va o ziga xoslik. T.: 2004.
’ ’ ’
7. Zavqiy ijodi. (Majmua). Farg ona nashriyoti. 2008.
“ ” ’
8. Karomatov H. Qur on va o zbek adabiyoti. T.: Fan 1993.
’ ’ “ ”
9. Karimov G . O zbek adabiyoti tarixi. Toshkent. 1976.
’ ’
10. Komilov N. Tasavvuf. (1-kitob). T.: 1996.
11.Muqimiy. Bog aro. T.: Akademnashr. 2010.
’
12. Sulton I. Adabiyot nazariyasi. T.: O qituvchi . 1980.
“ ” ’
13. Toshkanov S. O zbek adabiyotida satirik xarakter problemasi. T.:1987
’
14. Tojiboyev R. Furqat abadiyati. Farg ona nashriyoti. 2010.
“ ” ’
15. Sharq mumtoz poetikasi. (H. Boltaboyev talqinida). T.: 2008
16. Qodirova M. O zbek shoiralari ijodida ozodlik motivlari.T.:1977
’
17. Qodirov V. Mumtoz adabiyot: O qitish muammolari va yechimlar.T.:2009
’
18. Qayyumiy P. Xo qand tarixi va uning adabiyoti. T.: Tamaddun. 2011.
’
19. Hayitmetov A. Tabarruk izlar izidan. T.: 1976.
20.Haqqul I. Abadiyat farzandlari. T.: 1990.
ffshe riyati janrlari. T.: O qituvchi . 1979.
’ “ ’ ”
63

Sotib olish