Mustaqil o‘zbekistonda tarix falsafasi - Философия - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	42.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Философия

Mustaqil o‘zbekistonda tarix falsafasi

Купить

MUSTAQIL O‘ZBEKISTONDA TARIX FALSAFASI.
REJA.
1. Buyuk davlat va siyosat arbobi I.A.Karimovning asarlari. Barkamol insonni
shakllantirishda tarixning tutgan o‘rni.
2. . Tarixning milliy g‘oya va milliy mafkuraning shakllanishida tutgan o‘rni.
Tarix va milliy taraqqiyot masalalari.
3. Mustaqillik va tarixga yangicha nazar. Tarixni xolisona o‘rganish
masalalari. Milliy istiqlol va g‘oyaviy-siyosiy dunyoqarash. Vatanparvarlik
g‘oyasi va tarix.
4. Milliy o‘zlikni anglashda tarixni tutgan o‘rni. Tarixiy va falsafiy merosni
o‘rganish masalalari.

XX a s rning so‘nggi o‘ n yilligi insoniyat tarixida yangi davrni boshlab berdi.
Totalitarizm, ma’muriy-buyruqbozlik va zo‘ravonlik g‘oyalariga tayangan
sotsializm barbod b o‘ld i. G‘ ayriinsoniy g‘oyalar tashvi q otchisi bo‘lgan kommu -
nizm mafkurasi inqirozga uchrab, mustamlakachilikning so‘nggi qo‘ r g‘ onlari
q uladi. Bashariyat taqdirida inson va jamiyatni ozod etishning yangi bosqichi,
yalpi yangilanishlar jarayoni boshlandi. Bunday tarixiy o‘zgarishlar dunyo
iqtisodiy, ma’naviy h amda ijtimoiy-siyosiy jarayonla - rining ilgari misli
k o‘ rilmagan keng mi q yosli yangilanishlar pallasiga kirganligining ravshan
ifodasidir.
Umumjahoniy yangilanishlar jarayoni avval muayyan mamlakat, keyin bir
guru h davlatlar, oxir-oqibatda barcha mamlakatlar taqdiriga, jamiyatlar va
jamoalar, alohida insonlar hayotiga bevosita va bilvosita ta’sir ko‘rsata boshladi.
Dunyo yangilanishlari jarayoniga h ar bir davlat o‘ z taraqqiyot k o‘ lami, ilmiy-
ma’rifiy va ma’naviy sa viyasi, kamoloti darajasidan kelib chiqqan h olda kutila
boshladi.
O‘zbekiston umumplanetar o‘zgarishlar jarayonlari o q imida o‘ zining betakror
ijtimoiy-siyosiy, ma’naviy yangilanishlari dasturiga ega bo‘lgan mamlakat sifatida
o‘ ziga xos va o‘ ziga mo s mav q e egalladi. Yangi sivilizatsiya va insoniyat
taraqqiyotiga kuchli ta’sir o‘ tkazishga qodir bo‘lgan davlat sifatida o‘ zining keng
imkoniyatlarini namoyon eta boshladi.
O‘zbekistonda amalga oshirilgan fav q ulodda keng k o‘ lamdagi ishlar hozirgi
zamon jahon sivilizatsiyasi bilan mushtarak ekanligi alohida q ayd etilishi lozim.
O‘zbekistonda milliy, regional va umumplanetar m o‘ ljallar doirasida izchil va
tadrijiy kechayotgan yalpi o‘ zgarishlarni o‘ z vaqtida o‘ rganish, amalga
oshirilayotgan ij timoiy-siyosiy jarayonlarni ta hl il etish, ba l olash h amda ilmiy-
nazariy umumlashmalar qilish asnosida bu jara yo n - larni ma q sadli bosh q arish
O‘zbekistondagi yangilanishlar rivoji o‘ ziga xos kechayotganligini ifoda etadi.
Ijtimoiy-i qt isodiy, ma’naviy hayotni maqsadli takomillashtirish, bu muhitni
umuminsoniy va milliy tamoyillar uyg‘unligi ruhida rivojlantirish, siyosiy
plyuralizmga shart-sharoitlar yaratish, liberalizm muhitini har tomonlama

kengaytirishga da’vat etish orqali mamlakatimizda yalpi yangilanishlar jarayoni
boshlanishiga nazariy poydevor qo‘yildi. Davlat tuzumi, jamiyat qurilishi va shaxs
ma’naviy dunyosini tubdan isloh qilish yangilangan davlat, o‘zgargan jamiyat va
komil shaxsni yara tish imkonini berdi. Davlat, jamiyat va shaxsni yangilash
jarayonlari, bu jarayonlarni maqsadli boshqarish nechog‘li aqliy shijoat, dono
siyosat hamda matonatni talab etganligiga bugungi kunda amin bo‘lib turibmiz.
Zero, bu boshqaruv sermashaqqat va murakkab kechuvchi ijtimoiy-siyosiy
voqealar, mafkuraviy ta’sir va tazyiqlar, maxsus yuzaga keltirilgan moddiy-
moliyaviy tangliklar holatlari sharoitida amalga oshirildi.
O‘zbekiston yalpi yangilanishlar jarayonini ikki o‘zaro uzviy bog‘langan
yo‘nalishlarda amalga oshirishga kirishdi. Birinchisi, mamlakatning ichki
dunyosida, ya’ni iqtisodiyot, ma’naviyat, siyosat, turmush tarzida, xalq xarakteri
va mentalitetida rejaviy asoslarda amalga oshirilayotgan yangilanishlar majmuidan
iborat bo‘lsa, ikkinchi yo‘nalish – xalqaro ijtimoiy muhit manzarasini
takomillashtirish, ya’ni qarama-qarshi kuchlar o‘rta sidagi ziddiyatlarni
barqarorlashtirish, kolliziya muhitidan murosa, hamkorlik munosabatlari, tinchlik
madaniyatiga o‘tish, millatlararo, davlatlararo, konfessiyalararo tolerantlik
munosabatlarini chuqurlash-tirish, insoniyatga umumiy xavf tug‘diruvchi
terrorizm, narko biznes, ekstremizmga qarshi xalqaro tashkilot tuzilmalariga asos
solish va boshqa faoliyatlar majmuidan tashkil topadi.
O‘zbekistonda yalpi yangilanishlar jarayoni mamlakatimiz birinchi Prezidenti
Islom Karimovning qonunlar o‘zgarishlar jarayonlaridan avval yurishi kerak,
degan metodolo gik ko‘rsatmasi asosida amalga oshirila boshladi.
Dastavval, O‘zbekiston mustaqill igi nin g huquqiy - me’yoriy asoslari yaratildi.
Mamlakatning istiqlol Konstitutsiyasi qabul qilindi. Milliy davlat tizimi an’anaviy
davlatchilik. g‘oyalari va jahon davlatchiligi ilg‘or tajribalarining sintezi shaklida
barpo etildi. Boshqaruvda yangi usullar qaror topdi. Mahalliy davlat hokimiyati
tizimida tub o‘zgarishlar yasaldi. Nodavlat tuzilmalar, jamoat tashkilotlari va o‘z-
o‘zini boshqarish organ- larining vakolatlari kengaytirildi.

K o‘ p partiyaviylik tizimi tarkib topishiga keng sha roit yaratildi. Jamiyat
hayotida sog‘lom demokratik jara yonlar muhiti vujudga keldi va chuqurla sh di.
Inson haq- huqu ql ari va erkinliklarini ta’minlashning huquqiy asoslari vujudga
kelmo q da. Sud hokimiyati mustaqillik mohiyati va hozirgi zamon xalqaro huquq
tamoyillari negizida tubdan isloh qilindi.
Millatlararo totuvlikni ta’minlash choralari k o‘ rildi. Milliy xavf s izlik
konsepsiyasi ishlab chiqildi. Mamlakat h ududiy yaxlitligini va tinchligini
ta’minlashga q odir bo‘lgan zamonaviy q urolli kuchlar tizimi yaratildi.
Bozor iqtisodiyotiga o‘tishning asosiy tamoyillari doirasida aholini kuchli
ijtimoiy himoyalash davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishi qilib belgilandi.
Iqtisodiy islohotlarning «O‘zbek modeli» vujudga keldi. Makroiq-tisodiyotni
barqarorlashtirish, pul-kre dit siyosati tamoyillari ishlab chiqildi. Mulkchilik,
mulkka egalik tushunchalari shakllandi. Mulkdorlar tabaqasi vujudga keldi.
Xususiy mulkka egalikning yangi tizimi barpo etildi.
O‘zbekistonda ma’naviy-ruhiy poklanish, milliy qadriyatlarni tiklash, vorislik
an’analariga sadoqatli avlodni tarbiyalash va amaliyotga joriy etish konsepsiyasi
ishlab chiqildi. Mamlakatimizni ozod va obod jamiyatga aylantiruvchi, vatan
ravnaqini ma’naviy ta’minlab beruvchi milliy istiqlol g‘oyasi shakllandi.
Milliy istiqlol mohiyati va mustaqillik g‘oyalarini anglashda tarixiy shaxslar,
buyuk allomalar va sarkardalar, xususan, Ahmad Farg‘oniy, Burhoniddin
Marg‘inoniy, At-Termiziy, Imom Buxoriy, Al-Moturidiy, Jaloliddin Manguberdi,
Amir Temur, Ulug‘bek, Alisher Navoiy, Bobur va boshqa ulug‘ ajdoddarimiz
haqidagi ta rixiy haqiqatning ro‘yobga chiqishi katta ahamiyatga ega bo‘ldi.
Milliy urf-odatlar, qadriyatlar va an’analarning tiklanishi, yangi jamiyat
qurishda ma’naviy-ma’rifiy targ‘ibot va ta’lim-tarbiyaning roli oshirildi. Bu sohani
tubdan isloh qilish va yangilash jarayonlari izchil amalga oshirilmoqda.
Mustaqil O‘zbekiston jahon hamjamiyatining teng huquqli va faol sub’ektiga
aylandi. U Mustaqil Davlatlar Hamdo‘stligida o‘ziga xos va o‘ziga mos o‘ringa
ega bo‘lib, mintaqa taraqqiyotida muhim rol o‘ynay boshladi. Markaziy Osiyo

davlatlari bilan o‘zaro hamkorlik va qardoshlik munosabatlarini yanada
rivojlantirishning strategik yo‘nalishlari ishlab chiqildi.
Bunday keng ko‘lamdagi o‘zgarishlar va yangilanishlar jarayoni chuqur
asoslangan ilmiy-nazariy tahlilni, nazariy umumlashmalar, xulosalar chiqarishni,
amaliy tavsiyalar ishlab chiqishni ijtimoiy-gumanitar fanlar oldiga dolzarb
muammo sifatida qo‘ymoqda.
Darhaqiqat, yalpi o‘zgarishlar jarayonlarining pirovard natijasida ijtimoiy ong
mazmunida o‘zgarishlar yuz bera boshladi. Odamlar tafak-kurida, fe’l-atvorida,
sa’y-harakatlarida yangi qadriyatlar qaror topdi. Hayotga munosabatlar tizimi
o‘zgardi. O‘zbek mentaliteti, milliy xa rakter mazmunida yangi jihatlar tarkib topa
boshladi. Bu bevosita siyosiy, iqtisodiy, huquqiy va ma’naviy sohada tub
yangilanishlarga, o‘zgarishlarga ma’naviy asos bo‘lib xizmat qildi
Mamlakatda huquqiy demokratik davlat kurish va fuqarolik jamiyatini
shakllantirishning o‘zbekona tamoyillari vujudga keldi. Siyosiy, iqtisodiy, ijtimoiy
barqarorlikka erishildi. Ma’naviy-ruhiy poklanish, milliy qadriyatlarning tiklanishi
orqali istiqlol davri fuqarosi vujudga keldi.
Xullas, O‘zbekistonning jahon hamjamiyatida o‘ziga xos va o‘ziga mos
o‘ringa ega bo‘lganligi, YUrtboshimizning dunyo muammolarini hal etishda, jahon
ijtimoiy-siyosiy jarayonlarini umuminsoniy tamoyillar va umu man yaxshilik sari
burishda faol sa’y-harakatlar zarurligini asoslab berayotganligi mamlakatimizning
jahon hamjamiyatining faol sub’ektiga aylanayotganidan dalo lat beradi.
O‘zbekistonning ko‘hna dunyoni isloh qilish, uni yangi g‘oyalar asosida
o‘zgartirish konsepsiyalari dunyo jamoatchiligi tomonidan to‘la ma’qul-lanib,
qo‘llab-quvvatlanayotganligi o‘zbek xarakteri o‘zgarganligidan, xalq ongi,
ruhiyati, mentaliteti yangilanayotganligidan dalolat be radi. Ana shunday sharoitda,
ya’ni, istiqlol davri fuqarosi tarkib topganligi va yangilanishlar jarayonining uzviy-
uzluksiz rivoj topayotganligi hamda ma’naviyat mamlakatimiz ijtimoiy-iqtisodiy,
ma’naviy-intellektu al taraqqiyotining harakatlantiruvchi kuchi bo‘lib
borayotganligi bu masalalarni ilmiy-nazariy asoslash zaruriyatini kun tartibiga
qo‘ymoqda.

Shu boisdan ham ozod va obod jamiyat qurish nazariyasi, kuchli davlatdan
kuchli jamiyatga o‘tish tamoyillari asoslab berilganligi, erkinlashtirish siyosati
ijtimo iy hayotning hamma sohalarida amal qila boshlaganligi iqtisodiyot,
ma’naviyat, ma’rifat borasida tub o‘zgarishlar konsepsiyasida o‘z ifodasini
topganligi va amaliyotda faol qo‘llanila boshlaganligi masalalarini ilmiy- nazariy
tadqiq etish maqsadidamiz.
Istagimiz – istiqlol davri tarixiy jarayonlarini o‘rganish, uni ilmiy-nazariy
mushohada qilish, voqelikni anglashdan iborat. Bu masala esa ijtimoiy ong, xalq
tabiati, orzu-o‘ylari, intilishlari, maslak va e’tiqod-laridagi o‘zgarishlar jarayonlari
bilan uzviy bog‘liqdir. SHu nuqtai nazardan qaraganda fuqarolar ongi va
tafakkurini o‘zgartirmasdan turib islohotlar mohiyatini anglash va samaradorligini
oshirish mumkin emas.
Jumladan, birinchi Prezident Islom Karimov «Jamiyatni ma’naviy
yangilashdan ko‘zlangan bosh maqsad – yurt tinchligi, Vatan ranaqi, xalq erkinligi
va farovonligiga erishish, komil insonni tarbiyalash, ijtimoiy hamkorlik va
millatlararo totuvlik, diniy bag‘rikenglik kabi ko‘p-ko‘p muhim masalalardan
iborat” 1
, - degan edi. Bu bevosita jamiyatni tubdan yangilashni, insonni
“yangilash”, inson tafakkuri, ruhiyati, kayfiyati va ongini isloh qilish orqali amalga
oshirishni taqozo etadigan hodisadir.
Istiqlol evolyusiyasi bevosita odamlar tafakkuri, ularning siyosiy, iqtisodiy,
huquqiy va ijtimoiy ongining takomillashish jarayonlari bilan bog‘liqdir. SHuning
uchun ham risolada O‘zbekistonda keng miqyosli islohotlarni inson ongi va qalbi
orqali o‘tkazish, bu jarayonlarni har tomonlama ijtimoiy faol fuqaroni
shakllantirish ishi bilan uyg‘un holda olib borilganligi ilmiy tahlil va tasnif
qilinadi, nazariy umumlashmalar ilgari suriladi, amaliy sa’y-harakatlar tizimi
alohida-alohida sohalar bo‘yicha qiyosiy o‘rganiladi. Jumladan,
davlatchilik sohasida:
- d avlatning yalpi islohotlar o‘tkazishda tashabbuskorligi, aholi bunyodkorlik
va yaratuvchanlik faoliyatlarining rag‘batlantirilishi;
1
И.Каримов. Озод ва обод Ватан, эркин ва фаровон турмуш – пировард мақсадимиз. Т., “Ўзбекистон”, 2000,
499-бет.

- h uquqiy demokrat i k davlat q urishda milliy va umum insoniy tamoyillarning
uy g‘ unlashtirilishi;
- qonun oldida aholi barcha qatlamlari tengligining ta’minlanishi, qonun
ustuvorligi tamoyillarining umumjamiyat tomonidan qabul qilingan voqelikka
aylantirilishi;
- jamiyat a’zolari moddiy, ma’naviy va ijtimoiy imkoniyatlarining mamlakatni
ozod va obod o‘lkaga aylantirish g‘oyalariga safarbar etilishi;
- aholining mulkdorlar qatlamini shakllantirish borasidagi sa’y-harakatlar,
aholi turli tabaqalari tur mush tarzida haddan tashqari farqlar yuzaga kelib
qolishining oldini olish;
- xalqaro iqtisodiy hamkorlikning yanada takomillashtirilishi, bir mamlakat
bilan yaqinlashuv boshqa davlatlar bilan uzoqlashuv holatiga olib kelmasligi
tamoyilining izchil amalga oshuvi.
Siyosiy sohada:
- xalqning ham bevosita, ham bilvosita, ya’ni o‘z vakillari orqali davlat
hokimiyatini boshqarishda to‘liq ishtirok etishi lozimligining asoslanishi;
- hokimiyatning umume’tirof etilgan qonun chiqaruvchi, ijro etuvchi va sud
hokimiyatiga bo‘linish tamoyilini joriy etish asosida demokratik boshqaruv
tizimlarining amal qila boshlashi, milliy davlatchilik tuzil- malarining barpo
qilinishi;
- jamiyat siyosiy tizimida plyuralistik yondashuvlar tizimining yuzaga kelishi,
ko‘p variantli baholash maydonlarining tarkib toptirilishi;
- bir mafkuraning, bir dunyoqarashning yakkahokimligidan voz kechish,
siyosiy tashkilotlar, mafkuralar va fikrlar xilma-xilligini tan olishning ijtimoiy
zarurligi tamoyilining ishlab chiqilishi;
- fuqarolarning jamoa, jamiyat va davlat oldida hamda davlat va jamiyatning
shaxs oldidagi mas’uliyati masalalarida adolatli muvozanat konsepsiyasining
yaratilishi;
- O‘zbekistonda tug‘ilib, uning zaminida yashayotgan, mehnat qilayotgan har
bir kishi, milliy mansubligi va diniy e’tiqodidan qat’i nazar, mamlakatning teng

huquqli fuqarosi bo‘lishi uchun huquqiy, siyosiy va ma’ naviy shart-sharoitlarning
amal qilishiga erishilishi.
Iqtisodiy sohada:
- yurt tinchligi, xalq farovonligini ta’minlaydigan barqaror rivojlanib boruvchi
iqtisodiyotning barpo etilishi;
- ijtimoiy yo‘naltirilgan bozor munosabatlariga bosqichma-bosqich,
evolyusion o‘tish nazariyasining asos lanishi va amaliyotda muvaffaqiyatli
qo‘llanilishi;
- mulk egalari huquqlarining himoya qilinishi va mulkchilikning barcha
shakllari huquqiy tengligini mustahkam qaror toptirilishi;
- iqtisodiyotni davlat tomonidan bevosita boshqarilishi tizimidan voz
kechilishi, korxonalar va tashkilotlar mustaqilligining kengaytiri-lishi,
muassasalarning xo‘jalik faoliyatiga aralashuv amaliyotiga barham berilishi.
Ijtimoiy va ma’naviy sohada:
- umuminsoniy tamoyillar, ezgulik g‘oyalariga sodiqlik, inson hayoti va
shaxsiy daxlsizligi, ozodligi, qadr-qimmati, kasb-kor va yashash joylarini erkin
tanlash huquqlarining ta’minlanishi;
- hu rfikrlilik, vijdon va din erkinligining qaror toptirilishi;
- ijtimoiy adolat qoidalarining ro‘yobga chiqarilishi, aholining himoyaga
ehtiyojmand qatlamlari – keksalar, nogironlar, ko‘p bolali oilalar, o‘quvchi-
yoshlarning davlat tomonidan ijtimoiy va ma’naviy muhofaza etilishi;
- fuqarolarning o‘z intilishlari, imkoniyatlari va qobiliyatlarini namoyon
qilishlari uchun zarur shart-sharoitlarning yaratilishi.
O‘zbekiston Respublikasi birinchi Prezidenti Islom Karimovning kitoblari,
risolalari, nutqlari va ma’ruzalarida ijtimoiy voqelikni yalpi yangilash, ijtimoiy
o‘zgarishlar mantig‘ini shaxs manfaatlariga yo‘naltirish, komil insonni tarkib
toptirish, jamiyatning yuksak ma’naviy-axloqiy qiyofa kasb etishiga doir
konsepsiyalar majmui, ularning ijtimoiy muhitda amal qilish jarayonlari chuqur
asoslangan.

Shuningdek, insoniyatning ongli ko‘p ming yillik ta rixi mobaynida amalga
oshirilgan o‘zgarishlar jarayonlari, bu o‘zgarishlar jarayonlariga asos solgan va
boshqargan ulug‘ shaxslar, hukmdorlar, prezidentlar, alloma va mutafakkirlarning
nazariy mushohadalari ham bizga tarixiy saboq vazifasini o‘taydi.
O‘zbekistonda ijtimoiy o‘zgarishlar va yangilanishlar konsepsiyasini
o‘rganish asnosida SHarq va Fap6 mutafakkirlari, antik davr olimlari, xususan,
Platon, Aristotel, Fukidid, Laersiy, Spinoza, Zardusht, Imom Buxoriy, Forobiy,
Marg‘inoniy, Yusuf Xos Xojib, Mahmud Qoshg‘ariy, Beruniy, Amir Temur
singari mutafakkirlar va davlat arboblarining asarlari, Gegel, Freyd, Berdyaev,
Toynbi, Popper, YAspers, Xomans, Neru, Gubman va boshqa olimlarning ilmiy-
nazariy qarashlari ham jiddiy e’tiborga loyiqdir.
Ijtimoiy ong mazmunining tobora insoniy mohiyat kasb eta borishi, shaxs
haq-huquqlari barqarorlashayotganligi, xalqaro makonda mehr-shafqat,
bag‘rikenglik, odamiylikka doir umumplanetar maylning kuchayishi jamiyat,
jamoa va shaxs ma’naviyatida yangilanish jarayonlarini amalga oshirish bilan
bevosita bog‘liqdir. XX asr so‘ngiga kelib insoniyat o‘z qazosi ham, o‘z davosi
ham o‘z qo‘lida, real sa’y-harakatlarida, tafakkur tarzida ekanligini to‘la anglab
etdi. Dunyo o‘z-o‘zini asrash instinktini ishga solish taraddudini ko‘rmoqda.
Ana shu jarayonlarda markaziy masalalardan biri hamma sa’y-harakatlarni
insonga, uning real manfaatlariga, ruhiy intellektual sog‘lomligiga, ma’naviy
tarbiyasiga qaratish vazifasidir. Birinchi Prezident Islom Karimov yalpi
yangilanishlar va tub o‘zgarishlar mohiyatini xuddi ana shu omillarda kashf etib,
islohotlar barcha jabhalarini ayni inson orqali amalga oshirish nazariyasini asoslab
berdi.
Yangilanish jarayonlarining pirovard natijalari ham inson imkoniyatlarini
to‘laroq yuzaga chiqishiga, shaxs potensiali, salohiyat zahiralari namoyon
bo‘lishiga keng yo‘l ochishdan iboratdir.
Qizil imperiya va xalqaro kommunistik mafkura XX asrning 80-yillariga kelib
tanazzulga yuz tuta boshladi. Totalitar rejim inqirozi dastavval qizil mafkura
tanazzulidan boshlandi.

Sobiq ittifoq hududida demokratik jarayonlarning chuqurlashishi, aniqroq
qilib aytganda, «demokratiya o‘yin»larining avj olishi butun mamlakat hududida
siyosiy jarayonlarni faollashtirishgan bo‘lsa, muayyan guruhlarning manfaatlari,
ayrim shaxslarning siyosiy mavqe uchun intilish-lari beqaror siyosiy muhitni
vujudga keltirdi. Xalq deputatlari s’ezdlari va kommunistik partiyaning nufuzli
yig‘ilishlarida siyosiy mojarolar, o‘zaro tortishuvlar, shaxsiy adovat va
manfaatning keskinlashuv holatlari yuzaga keldi. O‘zaro to‘qnashuvlar avj olib,
mam lakat oliy rahbariyati o‘rtasida parokandalik, o‘zaro kelishmovchiliklar,
tarafkashlik va guruhbozlik kuchaydi, siyosiy mavqeini yo‘qotayotgan rahbar
shaxslar o‘rtasi dagi kurashlar mamlakatni fojiali oqibat girdobiga torta boshladi.
Kremldagi bunday kelishmovchiliklar, o‘zaro ichki ziddiyatlar Markaz bilan
ittifoqdosh respublikalar o‘rtasidagi munosabatlarning keskinla-shuviga ham sabab
bo‘ldi. Asabiy kayfiyat, ruhiy beqarorlik, ma’naviy ozurdalik tufayli hatto
Rossiyaning o‘zida – Moskvada, Leningradda (hozirgi Sankt-Peterburg) Kremlga
ishonchsizlik bildirishlar, mamlakat rahbariyatiga ta’na-dashnomlar yog‘dirishlar
avj olib ketdi. Dastlab, siyosiy ano miya holati vujudga keldi. Umumdavlat
manfaatiga xiz mat qiladigan g‘oyalar atrofida aholini zo‘rlab birlashtirish uchun
endi avvalgi qudratli tazyiq mashinasi ish bermay qo‘ygan edi. Ana shunday
ijtimoiy-siyosiy, ma’naviy-ruhiy va iqtisodiy beqarorlikdan talvasaga tushgan
mamlakat rahbariyati fuqarolarni chalg‘itish yo‘li bilan davlatning hududiy
yaxlitligini saqlab qolishga intila boshladi. O‘ z maqsadlariga erishish uchun h atto
turli milliy va millatlararo mojarolarni uyushtirishdan h am toyishmadi.
Sobiq ittifoqda qonunchilik hokimiyati y o‘q ligi bois, siyosiy hukm - tazyiq
o‘ tkazish orqali boshqarish vazifasi q izil mafkura zimmasiga yuklatilgan edi.
Mafkuraviy ta’sirning bar h am topishi, huquqiy doktrina y o‘ql igi, ma’muriy-
buyruqbozlik tizimi tobora chuqurlashganligi, boz ustiga bozor iqtisodiyoti
elementlarining paydo b o‘ la boshlashi, milliy ong va milliy uyg‘onish
jarayonlarining kuchayishi mamlakatda umumiy xaos holatini tarkib toptirdi.
Ijtimoiy tartibsizliklar, milliy, jamoaviy, mintaqaviy va shaxslararo q arama-
qa rshiliklar kuchayib, bunday vaziyat jamiyatdagi de struktiv holatlarni

chuqurlashtira boshladi. Siyosiy ano miya doiralari kengayib, iqtisodiyot va
ijtimoiyotning barcha sohalarini q amrab oldi. Natijada totalitarizm bilan
demokratiya, kommunistik mafkura bilan umumin soniy qadriyatlar o‘rtasida jiddiy
to‘qnashuvlar sodir bo‘ldi. Bu Gruziyada Tbilisi voqealari, Ozarboyjon va
Armanistonda Tog‘li Qorabog‘ , Qi r g‘ izistonda O‘ sh, O‘ zbekistonda esa «paxta
ishi», «O‘zbeklar ishi», s o‘ ngro q Far g‘ ona, Andijon, Guliston, B o‘ ka va Parkent
voqealari shaklida yuzaga keldi.
O‘zbekistondagi ijtimoiy-siyosiy muhit ta hl ikali va zid d iyatli tu s oldi. YA’ni:
bir i nchidan, «paxta ishi» va «O‘zbeklar ishi» degan ayblovlar bilan yangi q ata g‘ on
dav ri boshlandi. K o‘ zga k o‘ ringan tajribali ra h barlarning asosiy q ismi jinoiy
javobgarlikka tortildi. Oqibatda butun mamlakatda parokandalik, loqaydlik va
ishonchsizlik kayfiyati chuqurlashdi.
Ikkinchidan, Fap6 demokratiyasiga taqlid qil ib, unga k o‘ r-k o‘ rona ergashgan
soxta demokratlar ijtimoiy fikrni chal g‘ itib xal q ni maydonlarga chorlay
boshladilar. Minglab odamlarni o‘ zlariga ergashtirib norozilik mi- tinglarini
uyushtirdilar. Fuqarolik urushi xavfi yuzaga keldi.
Uchinchidan, respublikada norozilikni kuchaytirish, odamlarni chal g‘it ish,
millatni bo‘lib tashlash maqsadida tumanlar, viloyatlar va turli vazirliklar qo‘ shib
yuborildi.
Tuman va viloyatlarning qo‘ shib yuborilishi mamlakat iqtisodiy taraqqiyotiga
keskin zarba berish bilan birga odamlar kayfiyatiga h am salbiy ta’sir ko‘rsatdi.
T o‘ rtinch i dan, aholi ti g‘ iz joylashgan, ijtimoiy muammolar keskin - lashgan,
moddiy jihatdan q iynalib q ol ga n mintaqalarda millatlararo nizolarni keltirib
chi q arishdi va shu y o‘ l bilan aholini mustaqillikka erishishdan iborat asosiy
maqsad va yo‘nalishlardan chal g‘ itishga intildilar. Natijada Far g‘ ona, Andijon,
Guliston, B o‘ ka, Parkentda qo nli to‘qnashuvlar vujudga keldi.
Beshinch id an, kommunistik mafkuraning «din – af’yundir» degan da h riylik
shiori odamlar qalbini jaro h atladi. Jamiyatda yuz bergan parokandalik va
tartibsizlik paytida islom dinidan o‘ z manfaati y o‘ lida foydalanu v chi aqidaparastlar
paydo bo‘lib, d iniy partiyalar atrofida birlashib, hokimiyat uchun kurashni avj

oldirdilar. Islom Karimov ana shunday muammolar q alashib ketgan murakkab va
zildiyatli paytda hokimiyat tepasiga keldi.
Respublikadagi yalpi anomiya holatini tartibga tu sh irish, axloqiy- m eyoriy
muvozanatnn qaror topt i r i sh, ma’naviy b o‘ shli q , ijtimoiy hayotdagi
parokandalikni bartaraf etish zarur edi. Ma’muriy tizimning b o‘ shligi, mahalliy
hokimiyat organlari faoliyatining sustlashganligi, tartibsizlikning avj olganligi kabi
jamiyat va odamlar hayotida xavf tu g‘ diruvchi holatni bartaraf etish lozim edi.
Birinchi Prezident Islom Karimov Respublika ra g‘ bari sifatida faoliyat ko‘rsata
boshlagan dastlabki kunla- ridano q O‘zbek xalqi manfaatlari, sha’ni va g‘ ururini
himoya qilishga kirishdi. Yurtboshimiz O‘zbeklar sha’niga yo g‘ dirilgan
b o‘ xtonlarga javoban: «O‘zbek xalqining vijdoni pok. Far g‘ ona voqealari o‘zbek
xalqining irodasi bilan sodir bo‘lmadi. Bu voqealarga tuturu q siz va g‘ ara z li
maqsaddarni k o‘ zlab, kim qanday bu yoq bermasin, tarix albatta o‘ zining adolatli
hukmini chiqaradi. Baynalminalchilik, me h mond o‘ stlik, yaxshilik, qalb saxovati
h amisha O‘zbek xalqiga xos fazilatlar bo‘lib keldi. Xalqimiz hech qachon boshqa
xal ql arga nisbatan dushmanlik kayfiyatida b o‘ lmagan. Bu qa dimiy va hozirgi
tariximizdan olingan k o‘ pgina misollar bilan isbot qilingan» 2
, degan nu q tai nazarni
qat’iyat bilan ilgari surdi va mavjud tasav vurlar mazmunini o‘zgartira bildi.
Jamiyatda mavjud xaos va anomiya holatlariga barham berildi. «Paxta ishi»
bilan bog‘liq ommaviy q ata g‘ on ishlariga nuqta qo‘ yildi. Viloyatlar, tumanlar
ma’muriy-iqtisodiy hududlari qaytadan k o‘ rib chiqildi. Millatlararo
munosabatlarni barqarorlashtirishning yangi konsepsiyalari ishlab chiqildi. Dinga
munosabat o‘zgartirilib, islom dinining ma’naviy, ma’rifiy va tarbiyaviy
g‘oyalaridan keng foydalanish choralari k o‘ rildi. Ma’naviy va ruhiy
yangilanishlarning amaliy yakuni sifatida birinchi Prezident Islom Karimov
«Barcha masalalarni h al etish uchun siyosiy sistemani isloh qilish zarur» 3
, degan
masalani o‘rtaga qo‘ ydi.
Ana shunday g‘oyalar va islo h otlarga tayyorgarlik kon sepsiyasi
mustamlakachilikdan ozod bo‘lish, mustaqillikka erishish g‘oyalari bilan ulanib
2
“Совет Ўзбекистони” газетаси. 1989 йил 20 август.
3
“Совет Ўзбекистони” газетаси. 1989 йил 20 август.

ketdi. Mamlakat rahbari Islom Karimov o‘ zining strategik maqsadini aniq va
ravshan o‘ rtaga tashladi: «Mamlakat katta falokat yo q asiga, jar yo q asiga kelib
q olganini k o‘ rib turibmiz. Xalq o‘ zi ning ertangi kuniga ishonchini kundan-kunga
y o‘q otyapti. Odamlar o‘ zlarining, oilasining, bola-cha q asining tinchligiga kafolat
istaydi. T o‘ kis, xotirjam hayo t talab q ilyapti. Bu istaklar, bu talablar safsatabozlik
va va’dabozlik ostida k o‘ milib ketyapti.
O‘zbekiston rahbariyati he ch qachon, qanday ittifoq b o‘ lmasin, kim bilan
ittifoq b o‘ lmasin, qanday sharoit b o‘ lmasin, ikkinchi darajali rolga rozi bo‘lmaydi,
bun ga y o‘ l h am qo‘ ymaydi» 4
.
Birinchi Prezident Islom Karimov siyosiy aldovlar va va’dalarga ishonmadi,
xalqimiz uchun ikkinchi y o‘ l qa ramlmk va mutelik ekanligini anglash zarur ligini
ijtimoiy siyo sat darajasiga k o‘ tardi. Q addi va q albi zabun xa lq imiz uchun faqat
bitta y o‘ l – mustaqillik y o‘ li bor, degan ishonch bilan qat’iy harakat qildi, Ana shu
siyosiy qat’iyat, kuch li g‘oyaviy e’tiqod va shaxsiy iroda kuchi jarga q ula yo tgan
respublikani asrab, uni mu qa rrar ijtimoiy falokat va halokatdan sa ql adi. Jamiyatda
asta-sekinlik bilan, bos q ichma-bosqich barqaror ma’naviy-ruhiy, siyosiy-ijtimoiy
muhit vujudga kela boshladi.
O‘zbekistonning butun uch ming yillik tarixi mobay nida biror-bir millat
nomiga qo‘yilgan davlat yoxud im periya amal qilmagan. Movarounnahr va uning
atrofini qamrab olgan katta geopolitik makonda faqat sulolaviy yoxud jug‘rofiy
nomlanishlarda saltanatlar, davlatlar xalqlarni siyosiy jihatdan uyushtirib kelgan.
Hozir biz guvohi bo‘lib turgan O‘zbekiston davlati xalqimizning asriy orzu-
umidlarini, ilk mustaqil davdatchiligi-mizni ifodalovchi ulug‘ voqelik, tengi yo‘q
buyuk qadriyatdir. Islom Karimov esa shu ulug‘ voqelikning ijodkoridir.
Ma’lumki, O‘rta Osiyo xalqlari o‘zining ming yilliklar mobaynida
shakllangan boshqaruv siyosati, serqirra hamda teran ildizli davlatchilik an’analari
bi lan jahon davlatchiligi taraqqiyotiga kuchli ta’sir ko‘rsatib keldi. SHarq
davlatchiligi tarixida chuqur iz qoldirgan Afrosiyob, Somoniylar, Qoraxoniylar,
Muhammad Xorazmshoh tomonidan adolat va insonparvarlikka tayangan davlat
4
“Халқ сўзи” газетаси. 1991 йил 1 сентябрь.

tizimlarining shakllantirilishi, sohib-qiron Amir Temurning markazlashgan davlat
tuzishi va millat iftixori uchun kurashishi, salkam 500 yil amal qilgan buyuk
temuriylar saltanatiga asos solishi, Mirzo Ulug‘bekning fan va madaniyat
ravnaqiga, Husayn Boyqaroning adabiyot va san’at, ilm ravnaqiga yo‘l berishi,
hunar ahliga rahnamoligi, Zahiriddin Muhammad Bobur, Humoyun, Akbar shoh,
SHox Jahonlarning turli din va mazhabdagi xalqlarni birlashtirib, odil va
insonparvar davlat tarkib toptirish yo‘lidagi tajribalari kishilikning ijtimoiy,
ma’muriy birlashuv jarayonlari tarixidagi muhim bosqich sifatida tan olingan.
Jahon siyosatdonlari mamlakatimizda erkinlik tamoyillari ijtimoiy muhitning
barcha jabhalarida amal qila boshlaganligini, qonunga hurmat bilan qarash, qat’iy
intizom turmush tarziga singib borayotganligi, umum tomonidan qabul qilingan
odatiy holatlarga aylanib borayotganligini e’tirof etmoqdalar. Islom Karimov
milliy davlatchilik poydevorlarini tiklash asnolarida yuzaga kelgan muammoviy
vaziyatlarni xal etish hamda ijtimoiy voqelik jarayonlariga yondashishda ana shu
ta rixiy tajribalar va fuqarolar ma’naviy-ruhiy ehtiyojlaridan kelib chiqadi.
Nemis faylasufi Gegel iborasi bilan aytganda, «har bir davlat qurilishi ma’lum
xalq milliy-ma’naviy mahsuli, o‘zligini. namoyon etish va ma’naviy-onglilik
taraqqiyotining pillapoyasidir. Bu taraqqiyot zinani qadam-baqadam bosib, bir
me’yordagi harakatni, vaqtdan uzib ketmaslikni taqozo etadi. Vaqt hamma narsaga
qodir. Unda tafakkur, falsafa... hamma narsa mujassam» 5
.
Davlat tizimining tarkib topish evolyusiyasi, uning o‘ziga xos qonuniyatlari,
murakkabliklari va talablari xususida gapirar ekan, Gegel ijtimoiy o‘zgarishlarni
inqilobiy usullarda amalga oshirish nechog‘li zararliligi xususida alohida to‘xtalib,
yangiliklarni inqilobiy tarzda joriy etish hamma vaqt vayronagarchiliklarga olib
kelishini, yangi shakllarni esa faqat tadrijiy tartibotlarda sekinlik bilan amalga
oshirish zarurligini uqtiradi. Davlat qurilishi jonli hodisa sifatida doimiy harakatda,
o‘zgarishlar asnosidadir 6
, degan fikrni asoslaydi.
O‘zbek milliy davlatchiligi, uning shakllanish jarayo ni xususida gap borar
ekan, shu o‘rinda, Gegel falsafa si va uning evolyusion qonuniyat-laridan farq qilib,
5
Гегель. Философия права. М., 1990. стр. 469.
6
Гегель. Философия права. М., 1990. стр. 469.

Birinchi Prezident Islom Karimov ishlab chiqqan davlat qurili shi va amaliyotiga
doir konsepsiyaning yangi davr shart- sharoitlarini puxta hisobga oluvchi mantiqiy
tizim si fatida muhimligi va ijtimoiy qimmatiga ko‘ra mukam mal nazariya
ekanligiga amin bo‘lish mumkin. Gegel ta’limotida urg‘u berilmagan bir muhim
jihat – mahalliy shart-sharoitlar, milliy ruh, mintaqadagi ijtimoiy-tarixiy
tajribalarning o‘rni va roli Islom Karimov asarlarida chuqur ilmiy-nazariy asoslab
beriladi va ama- liyot orqali sinovdan muvaffaqiyatli o‘tkaziladi. Darhaqiqat,
milliy mentalitet o‘ziga xosligiga, dunyoqarash, an’analar va ehtiyojlar mantig‘iga
asoslanmagan g‘ar qanday davlat tizimi uzoq yashay olmaganligi tarixiy taj-
ribalardan ma’lumdir.
Jahon davlatchiligi tarixi ijtimoiy tuzumning bir holatdan ikkinchi holatga
o‘tishi kabi inqilobiy o‘zgarishlar jarayonini ko‘p ko‘rgan. Ana shunday murakkab
sha roitda turli davlatlar turlicha yo‘l tutishgan. Biroq, taj riba shuni ko‘rsatadiki,
tub burilishlar paytida kuchli ijro hokimiyatini vujudga keltirish, qat’iy tartibotlar,
huquqiy boshqaruv tizginini mahkam tutish o‘ta zarurdir.
Mamlakatda qonun ustuvorligiga erishish, butun boshqaruv tizimida ijro
intizomi mavqeini oshirish, qonun ga bo‘ysunib yashashni aholining turmush
tarziga aylantirish demokratik davlatning sifat ko‘rinishi, fuqaro lik jamiyatining
xususiyatlaridir. Biroq mamlakatda ana shunday holatni barqaror ta’minlashning
Uo‘ziga xos murakkab tomonlari bor. Bular:
- birinchidan, aholi dunyoqarashi, huquqiy , siyosiy va iqtisodiy bilimlar
darajasini doimiy va izchil yuksaltirish bilan bog‘liq muammolar;
- ikkinchidan, ma’naviy va axloqiy barkamollikka intilishni hayotiy zarurat
darajasiga chiqarish, xhar bir fuqaroning o‘zini o‘zi boshqarishi va o‘zini o‘zi
nazoratga olishi kabi murakkab, vaqt talab etadigan ma’naviy- ruhiy o‘zgarishlar
bilan bog‘liq muammolar;
- uchinchidan, ijtimoiy adolat tamoyillarini davlat va jamiyat tizimida hal
qiluvchi qoidalar darajasiga yuksaltirish bilan bog‘liq muammolardir.
Inson ruhiyati, ongi va dunyoqarashida jiddiy tadri jiy o‘zgarishlar yuz
berayotgan, vaqt va sabr talab etadi gan murakkab jarayonlar amalga oshayotgan,

kuchli ijroiya hokimiyatiga ehtiyoj kuchaygan tarixiy sharoitlarda mamlakatimieda
mavjud vaziyat taqozosiga ko‘ra mantiqan to‘g‘ri yo‘l tutildi. Ammo bu borada
qilingan sa’y-harakatlar, ya’ni rahbarning shaxsiy mas’ulligi va javobgarligi
masalalariga, qat’iy tartibotlarga ko‘proq ypg‘y berilayotganligi, davlat boshqaruv
organlarining ba’zi bo‘g‘inlarini o‘z vakolatiga ola boshlaganligi ayrim
siyosatchilar chiqishlarida bir muncha tanqid qilina boshlandi.
Ammo yuqorida aytilgani kabi, o‘tish davrida boshqaruv jarayonlariga
yondashuv o‘zgacha bo‘lishi, uning xaotik holatlarda kechishiga yo‘l qo‘ymaslik
muhim ahamiyatga egadir. 2002 yil 27 yanvarda o‘tkazilgan umumxalq
referendum natijalariga ko‘ra O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasiga
qo‘shimcha va o‘zgartishlar kiritilgach, prezident vakolatlarining bir qismi ijro
hokimiyatiga va qonunchilik hokimiyatiga berildi.
Parlamentar-respublika boshqaruvi joriy etilishi tarafdorlari tarixiy tajribani
bilmasliklari va eng muhimi, mamlakatimizdagi tinchlik va barqarorlikka g‘arazli
qarashlari oqibatida boshqaruvning prezvdentlik-respublika shakli totalitar
tuzumga olib kelishi mumkin-ligini ro‘kach qilmoqdalar.
Aslida esa prezidentlik – respublika boshqaruvida hokimiyatni demokratik
negizlarda bo‘linishini adolatli tarzda amalga oshirish imkoni bor. Yani qonun
chiqaruvchi, ijro va sud hokimiyati bir-biriga daxlsiz holda ish olib boradi.
Prezidentlik – respublika boshqaruvida ijro hokimiyati Prezident qo‘ lida bo‘ladi.
Bu usul imko niyatlarini xalqaro hamjamiyat allaqachon tan olgan.
Boshqaruvning parlamentar – respublika usulida Prezident parlament
yi g‘i lishida, uning a’zolari tomoni dan saylanadi. Prezidentlik – respublika
boshqaruvida esa u umumxalq saylovi y o‘ li bilan barcha fuqarolarning ovoz
berishi asosida saylanadi. Bunda Prezident o‘ z vakolatini parlamentning sano ql i
a’zolaridan emas, balki keng xalq ommasidan ola d i. Q olaversa, buning siyosiy,
huquqiy, ma’naviy va demokratik mazmuni kengrok ekan ligi k o‘ pgina
siyosatshunos olimlar tomonidan e’tirof etilgan.
Mutaxassislarning fikricha, keyingi yillarda dav lat boshqaruvining
parlamentar — respublika va monarxiya shakli o‘ rnatilgan mamlakatlarda h am

hukumat — oliy ijro organi asosiy o‘ rinni egallamoqda. Masalan, Olmoniya,
Buyuk Britaniya, Italiya, Yaponiya va boshqa mam lakatlarda ana shunday hodisa
yuz bermoqda.
Umuman olganda, birinchi Prezident Islom Karimovning boshqaruv
faoliyatida qat’iylik, ijro intizomidagi sobitlik xususiyatlari diktatura k o‘ rinishi
yoki davlat q urilishidagi nu q son emas, aksincha, yuksak talabchanlik va katta
mas’uliyatni chuqur h is etish ifodasidir. Buni birinchi Prezident Islom
Karimovning «Komsomolskaya pravda» gazetasi muxbiri savollariga bergan
javoblarida ya qq ol k o‘ rish mumkin. Jumladan, u shunday deydi: «Muxoliflarim
meni diktator q ilib ko‘rsatishni juda xo hl aydilar. Tan olaman: e ht imol mening
h arakatlarimda avtoritarizm nisho nal ari bordir. Ammo men buni faqat bir narsa
bilan izo h layman: tarixning muayyan davrlarida, huquqiy davlatchilik qa ror
to p ayotgan paytda, ayni q sa bir tizimdan ikkinchisiga o‘ tish davrida, h ar h olda
kuchli h okimiyat zarur. Q on t o‘ k ili shiga va q arama-qarshilikka y o‘ l qo‘ ymaslik,
mintaqada millatlararo va fuqarolarning totuvligi, tinchligi va barqarorlikni sa ql ash
uchun shunday bo‘lishi zarur. Bu y o‘ lda men jonimni fido qilishga tayyorman» 7
.
Davlat boshqaruvining prezidentlik – respublika shaklida diktatura
chuqurlashadi, totalitarizm ga keng y o‘ l ochiladi, degan nu qt ai nazar asosan davlat
boshqaruvi bilan siyosiy rejim o‘rtasidagi farqni ajrata bilmaslik o q ibatida yuzaga
kelgandir. CHunki bir qator mamlakatlarda bosh q aruv turlicha bo‘lgani bilan
siyosiy rejim bir xilligicha q olishi mumkin. YOki aksincha, masalan, Olmoniyada
– davlat boshqaruvining parlament a r – respublika, Fransiyada esa dualistik –
respublika shakllari mavjud. Biroq ularning barchasida bir xil siyosiy tar g‘ ibotlar -
demo k ratik rejim amal q iladi. Shunday ekan, O‘zbekistonda h am davlat
boshqaruvining qaysi usuli amal q ilmasin, pirovard maqsad va intilishlarimiz xalq
h okimiyati asosidagi fuqarolik jamiyati q urish ekan, demokratik rejim h ayot
tarziga aylanishi h ayot ta q ozosidir.
Umuminsoniy tamoyillar ustuvorligini tan olmaydigan, pirovard maqsadlari
mav h um, jamoatchilik fikrini chal g‘ itadigan, bir-biriga antogonistik g‘oyalar va
7
И.Каримов. Ўзбекистон: миллий истиқлол, иқтисод, сиёсат, мафкура. Т., “Ўзбекистон”, 19893, 141-бет.

q arashlar amal qiladigan davlat tuzumi h ech qachon uzo qq a bora olmaydi. Siyosiy
y o‘ nalishlari va tamoyillari tez- tez o‘ zgarib turadigan, aniq pozitsiyaga ega
bo‘lmagan bosh q aruv tizimida parokandalik yuz beradi. Buni Yugoslaviya,
Indoneziya, Filippin, Ukraina va MD H tarkibidagi k o‘ pgina mamlakatlar misolida
ya qq ol k o‘ rishimiz mumkin.
Davlat tizimini izchil mustahkamlab borish, boshqaruv jilovini ma h kam
tutish, qonun ustuvorligiga eri shish siyosiy va ijtimoiy zarurat ekanligini buyuk
faylasuf Abu Nasr Forobiy h am ta’kidlagan edi. Forobiy ma’naviy kamolotga
erishish shaxslarning o‘ z- o‘ ziga bo‘lgan mas’ulligi, insoniy intizomining necho g‘ li
yuksakligiga bog‘liqligini asoslab beradi. Ulu g‘ mutafakkir kamo lotga erishish
y o‘ lini h ar bir kishi o‘ zi uchun mu q addas suluk, ilo h iy qonun darajasida
anglamo g‘ i zarurligini ta’kidlaydi. U ilohiy qonunni idrok etish uchun ikki narsaga
e’tibor berishni tavsiya qiladi: «Birinchisi, sa’y-harakati, h unari va maqsadlari
hokimga (davlat ra h bariga - N. J.) qarshi bo‘lgan yovuz niyatli odamlardan
shaxarni (mamlakatni - N. J.) tozalashdir. Boshqa bir g‘oya – pand-nasi h at yo‘li
bilan farovonlikka intilish va odamlarning ilohiy qonunni osonlikcha va quvonch
bilan qabul qilishlarini ta’minlashdir» 8
.
O‘zbekiston Respublikasining davlat mustaqilligi e’lon qilin - ganidan keyingi
tarixiy vaziyat shunday ediki, endi davlatimiz mustaqil b o‘l di, xalq esa o‘ z
ta q dirini o‘ zi belgilaydi, deb e’lon qilishning o‘ zigina kifoya emas edi.
Mamlakatda davlat mustaqilligi bilan bog‘liq qonunlar tizimini yaratish zarur edi.
Ayni paytda isti ql ol g‘oyasini h am faqat bir tomonlama - h avoyi va yuzaki tal q in
qilib b o‘ lmas edi. Binobarin, erishilgan mustaqillikni sobit q adamlik bilan
mustahkamlash yo‘lida izchil kurashishga da’vat etadigan, millat sha’ni va
oriyatini qo‘ z g‘ gatadigan kuchli milliy isti ql ol g‘oyasini yaratish va xalq ongiga
singdirish lozim edi.
O‘zbekiston mustaqil davlat deb e’lon qilingan kunning o‘ zidayo q
davlatchilik atributlarini joriy qilish yuzasidan amaliy choralar k o‘ rila boshlandi.
O‘zbekiston Respublikasining Davlat bayro g‘ i, gerbi va mad h iyasining matni va
8
Форобий Абу Наср. Фозил одамлар шаҳри. Т., А.Қодирий номидаги халқ мероси нашриёти, 1993, 37-бет.

musi q iy bayoni haqida maxsus q aror qabul qilindi. Unda Konstitutsiya
komissiyasining ekspert guru h iga Davlat bayro g‘ ining variantlari ustida ishlashni
davom ettirish, Oliy Kengashning tegishli qo‘ mitalari ga Konstitutsiya komissiyasi
ijodiy guruhi bilan h amkorlikda Davlat bayro g‘i , mad h iyasini taqlim etish
topshirildi.
Istiqlol yo‘limizni q onunlar bilan mustahkamlash, uning jahon h amjamiyatida
tan olinishi O‘zbekistonning xalqaro ijtimoiy-siyosiy muhitda e’tirof etilishining
muhim yo‘llaridan biri sifatida qa raldi. Bir qator yosh mustaqil mamlakatlarda turli
siyosiy kolliziyalar avj olib, fikrlar chuvalashib, «kalavaning uchi topilmay
q olgan» bir paytda O‘zbekiston o‘ zining h ar bir kuniga va olis isti q boliga qat’iy
ishonch bilan qa radi. SHu ning uchun h am u, eng avvalo, davlat ramzlarini,
isti q lolimiz atributlarini qabul qilish, mamlakatning h u q u q iy poydevorini tiklash
yo‘lidan bordi.
O‘zbekistonning davlat mustaqilligiga ega bo‘lganli gi buyuk tarixiy
a h amiyatga ega voqea hisoblanishi q uyidagi omillarga k o‘ ra yanada
ravshanlashadi.
Birinchidan, o‘zbek xalqi uch ming yillik tarixi mo baynida ilk bor o‘ z
ta q d i rini o‘ zi belgilash huquqiga ega b o‘ld i, sermusibat xalqimiz mustaqil davlat
hokimiyatining birdan-bir so h ibiga aylandi.
Ikkinch id an, O‘zbekiston mustaqilligi mamlakatda adolatli, demokratik,
insonparvar jamiyat q uri sh uchun yo‘l ochib berdi, o‘ z milliy davlatchilik tizimini
barpo qilishga imkoniyat yaratdi.
Uchinchidan, mustaqillik tufayli O‘zbekiston xalqaro miqyoslarda o‘ zini
tanitish, ayni cho g‘ da xalqaro huquq me’yorlari asosida jahondagi barcha
davlatlar bilan teng h amkorlik qilish imkoniyatini qo‘ lga kiritdi. Jahon xaritasida
O‘zbekiston t o‘ la huquq l i mustaqil davlat sifatida o‘ z o‘ rniga ega bo‘ldi.
T o‘ rtinch i dan, iqtisodiyotda tub o‘zgarishlar q il i sh uchun imkoniyat yaratildi.
YA’ni jahon amaliyoti isbotlagan bozor iqtisodiyotiga o‘ tish uchun sharoit barpo
etdi. Mulkka munosabat tubdan o‘zgarib, jamiyatda mulkdorlar sinfini
shakllantirish uchun imkon ochi l di.

Beshinch i dan, mustaqillik xalqiing ma’naviy uyg‘onishi uchu n imkoniyat
sifatida yuzaga kelib, boy madaniy me rosga egalik, vorislik an’analari amal q ila
boshladi. YUrt tarixi, q adimiy madaniyat tiklana boshlandi. Xal q ning azaliy urf-
odatlari, ma’naviy qadriyatlari uning o‘ ziga qa ytari ld i. Dinga munosabat ijobiy
tomonga o‘zgardi.

Adabiyotlar:
1. O’zb e kiston R e spublikasining Konstitutsiyasi. – T.: O’zb e kiston, 2011.
2. Davlat tili haqida (yangi tahriri). O’zbekiston Respublikasining qonuni. – T.:
O’zbekiston, 1997. – 22 b.
3. Kadrlar tayyorlash milliy dasturi. – T.: Sharq, 1997. – 63 b.
4. Ta'lim to’g’risida. O’zbekiston Respublikasining qonuni. – T.: O’zbekiston,
1989. – 30 b.
5. Mirziyoev SH.M. Erkin va farovon, demokratik O‘zbekistan davlatini
birgalikda barpo etamiz. - Toshkent.O‘zbekiston, 2016. -53 b.
6. Mirziyoev SH.M. Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz bilan
quramiz. - Toshkent.O‘zbekiston, 2017 -484 b.
7. Mirziyoev SH.M. Qonun ustuvorligi va inson manfaatlarini ta’minlash-
yurt taraqqiyoti va xalq farovonligining garovi. - Toshkent. 2017. - 28 b.
8. Konstitutsiya – erkin va farovon hayotimiz, mamlakatimizni yanada taraqqiy
ettirishning mustahkam poydevoridir. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti
SHavkat Mirziyoevning O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi qabul
qilinganligining 25 yilligiga bag‘ishlangan tantanali marosimidagi
ma’ruzasi. http://uza.uz .
9. O‘zbekiston Respublikasining Prezidenti SH.M.Mirziyoevning 2017 yil 19
sentyabr kuni Birlashgan Millatlar Tashkilot Bosh Assambleyasining 72-
sessiyasida so‘zlagan nutqi. http://uza.uz .
10. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti SH.M.Mirziyoevning Oliy Majlisga
murojaatnomasi//22.12.2017. http://uza.uz .
11. Karimov I.A. Asarlar to‘plami. 1-24 jildlar. - Toshkent. O‘zbekiston,
1996-2016.
12. Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat - engilmas kuch. 2-nashr -
Toshkent.Ma’naviyat, 2016. -176 b.
13. Ahmedova M. tahriri ostida.Falsafa. -T.: OFMJ, 2006
14. Shermuhamedova N. A. Falsafaga kirish -T.: -Noshir, 2013. 460 b
15. Qo‘shoqov SH.S. Dialektika rivojlanish konsepsiyasi. – S., 2000. –B. 8 6 .
16. R.G.Collingwood. The Idea of History. Oxford University Press, England,
1994.
17. Ivin A.A. Vvedenie v filosofiyu istorii. M., 1997.
18. Barg M.A. Epoxi i idei. Stanovlenie istorizma. M., 1987.
19. Jo‘raev N. Tarix falsafasining nazariy asoslari. - T., Ma’naviyat, 2008.
20. A.Beruniy. Tanlangan asarlar. – T., Fan, 1968.
21. Berdyaev N.A. Smыsl istorii. M., 1990.
22. Blok M. Apologiya istorii ili remeslo istorika. M., 1986.
23. Veber M. Izbrannыe proizvedeniya. M., 1990.
24. Gegel G.V.F. Filosofiya istorii. Sochinenie 8-mi tomax. M.-L. 1932-1959.

Mustaqil o‘zbekistonda tarix falsafasi

Купить

Похожие документы
Borliq va rivojlanish falsafasi
Buddaviylik va xristian dini tarixi va falsafasi
Borliq – falsafaning fundamental kategoriyasi
Falsafaning fan va dunyoqarashga doir mohiyati
Falsafiy antropologiya (inson falsafasi)