Mustaqillik yillarida O‘zbekistonda diniy-ma’rifiy siyosat huquqiy asoslari,xususiyatlari va muammolari - Юриспруденция - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	154.2KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Юриспруденция

Mustaqillik yillarida O‘zbekistonda diniy-ma’rifiy siyosat huquqiy asoslari,xususiyatlari va muammolari

Купить

“Mustaqillik yillarida O‘zbekistonda diniy-ma’rifiy siyosat : huquqiy
asoslari,xususiyatlari va muammolari”
MUNDARIJA
KIRISH........................................................................................... ................7-14 ..
I BOB. O‘ZBEKISTONDA MILLIY URF-ODATLAR, AN’ANALAR VA
DINIY QADRIYATLARNING TIKLANISHI YO ‘LIDAGI DASTLABKI
QADAMLAR …15-40.
1.1. Milliy va diniy qadriyatlar, urf-odatlar, bayramlarning tiklanishi
omillari .............. .....................................................................................15-22...........
1.2. Diniy - ma’rifiy soha rivoji huquqiy asoslarining yarati li shi ....... .....23-32....
1.3. Milliy urf-odatlar,bayramlar va boshqa qadriyatlarining tiklana
boshlashi……… 33-40 …..
II BOB. MUSTAQILLIK YILLARIDA O‘ZBEKISTONDA VIJDON
ERKINLIGINI TA’MINLASHGA QARATILGAN TADBIRLARNING
AMALGA OSHIRILISHI…41-77…
2.1.Mamlakatda masjidlar faoliyatining tiklanishi va bu sohada olib borilgan
bunyodkorlik ishlari……………………………41-49……..
2. 2. O‘zbekiston musulmonlar idorasi, viloyatlardagi diniy boshqarmalar,
masjidlarning diniy ma’rifiy faoliyati.............................................. 50-58 ..........
2.3. O‘zbekistonda diniy matbuot, diniy-ma’rifiy asarlar nashr etilishi, anjumanlar
o‘tkazilishining kengayib borishi va uning diniy targ‘ibotdagi o‘rni .......59-71.......
2. 4 . O‘zbekistonda ziyorat turizmining rivojlanishi .. ....................... 72-77 ..........
III BOB. O‘ZBEKISTONDA DINIY IDORA, MASJIDLAR UCHUN
ZAMONAVIY, YETUK KADRLAR TAYYORLASH JARAYONI… 78-113.
3.1. Madrasalar va diniy maktablarning ochilishi ............... 78-87 ......
1

3.2. Diniy oliy ta’lim tizimining rivojlanishi .............. 88-94 .....
3.3. Islomshunoslik diniy va dunyoviy tadqiqot markazlarining tashkil qilinishi va
ularning diniy ma’rifiy faoliyati........................................................94-
113..................
XULOSA ......................................................................113-116.........................
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI .............. 116-125 ..................
2

KIRISH
Mavzuning asoslanishi va dolzarbligi . Bugungi kunda diniy-ma’rifiy sohada
amalga oshirilayotgan islohotlar boy ilmiy-tarixiy merosimizni o‘rganish va targ‘ib
qilishga xizmat qilish bilan birga necha asrlardan beri Islom diniga e’tiqod qilib
kelayotgan xalqimizning diniy ma’rifatini yanada yuksaltirishda katta ahamiyatga
ega. So‘nggi yillarda mamlakatimizda tashkil etilgan Islom sivilizasiyasi markazi,
Xalqaro Islom akademiyasi, Buxoro Mir Arab oliy instituti, Imom Buxoriy va
Imom Termiziy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazlari boy ilmiy-tarixiy merosimizni
o‘rganish va targ‘ib qilishga xizmat qilmoqda. Shu bilan birga, dunyoda ro‘y
berayotgan voqea-hodisalar va ijtimoiy-siyosiy vaziyatning tahlili diniy-ma’rifiy
sohadagi faoliyat samaradorligini oshirishni va malakali kadrlar tayyorlashning
yaxlit tizimini yaratishni taqozo etmoqda.
Mustaqillik yillarida, ayniqsa, 2016 yildan e’tiboran diniy ta’limni rivojlantirish
va uni yangi bosqichga olib chiqish bo‘yicha ham ishlar amalga oshirildi.
Jumladan, diniy ta’limni rivojlantirish maqsadida 2018 yilning 16 aprelida
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining «Diniy-ma’rifiy soha faoliyatini tubdan
takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida»gi 1
Farmoni e’lon qilindi. Mazkur
hujjat asosida O‘zbekistonda diniy ta’lim tizimining uzluksizligini ta’minlashga
qaratilgan vazifalar belgilab berildi.
Bundan tashqari, Din ishlari bo‘yicha qo‘mita faoliyatini takomillashtirish
bo‘yicha tegishli ishlar amalga oshirildi. Jumladan, 2018 yil 16 aprelda
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining «O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar
Mahkamasi huzuridagi Din ishlari bo‘yicha qo‘mita faoliyatini takomillashtirish
chora-tadbirlari to‘g‘risida»gi Qarori qabul qilindi. Mazkur Qarorga muvofiq
1
Diniy-ma’rifiy soha faoliyatini tubdan takomillashtirish chora-tadbirlari to’g’risida”gi O‘zbekiston Respublikasi
Prezidentining Farmoni, 16.04.2018 yildagi PF-5416-son
3

Qo‘mita huzurida faoliyat yuritadigan jamoatchilik-maslahat organi hisoblangan
Konfessiya ishlari bo‘yicha kengashning yangi tarkibi tasdiqlandi. Kengash tarkibi
9 tadan 17 ta a’zoga – O‘zbekistonda faoliyat yuritayotgan diniy konfessiyalar
vakillari hisobiga kengaytirildi.
Mazkur davrda qorilar musobaqasi o‘tkazish ishlari ham yo‘lga qo‘yildi.
Jumladan, 2018 yilning yanvar-aprel oylarida Respublika miqyosida bir necha
bosqichdan iborat (tuman, shahar, viloyat, respublika) Qur’oni karim tilovati
bo‘yicha qorilar ochiq musobaqasi tashkil etilib, unda 5 mingdan ziyod ishtirokchi
qatnashdi. Shu bilan birga, mazkur davrda Islom sivilizasiyasi markazi, Imom
Buxoriy va Imom Termiziy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazlari tashkil etildi,
viloyatlarda esa kalom, hadis, fiqh, aqida ilmi va tasavvufni o‘rganishga
ixtisoslashgan beshta ilmiy maktab ochildi.
Bu boradagi ishlarni xalqaro miqyosida hal etish bo‘yicha ham Hukumat
tomonidan tegishli ishlar amalga oshirildi. Jumladan, 2017 yil sentyabr oyida BMT
Bosh Assambleyasining 72-sessiyasida O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti
Sh.Mirziyoyev tomonidan ilgari surilgan tashabbus asosida BMT Bosh
Assambleyasi tomonidan 2018 yilning 12 dekabr oyida o‘tkazilgan yalpi majlisda
«Ma’rifat va diniy bag‘rikenglik» 2
deb nomlangan maxsus rezolyusiya qabul
qilindi. O‘zbekiston tomonidan ishlab chiqilgan hujjat loyihasi BMTning barcha
a’zo davlatlari tomonidan bir ovozdan qo‘llab-quvvatlandi.
Bundan tashqari, mazkur sohaga mo‘ljallangan oliy o‘quv yurtlari va ilmiy
tadqiqot muassasalarining faoliyati yo‘lga qo‘yildi. Jumladan, O‘zbekiston Islom
akademiyasi va Toshkent Islom universiteti negizida O‘zbekiston xalqaro Islom
akademiyasi tashkil etildi. Qoraqalpog‘iston Respublikasi, Samarqand, Namangan
va Surxondaryo viloyatlarida Akademiya tarkibidagi malaka oshirish Markazi
hududiy filiallari tashkil etildi. Bundan tashqari, Imom Buxoriy va Imom Termiziy
xalqaro ilmiy-tadqiqot markazlari, viloyatlarda kalom, hadis, fiqh, aqida ilmi va
tasavvufni o‘rganishga ixtisoslashgan beshta ilmiy maktab o‘z faoliyatini boshladi .
2
https://www.gazeta.uz/oz/2018/12/13/bmt-rezolyutsiya/
4

Mazkur ta’lim muassasalarining tashkil etilishi diniy – ma’rifiy sohani yanada
rivojlantirish, muqaddas Islom dini ta’limotini ilmiy tadqiq etish ishlarida katta rol
o‘ynadi.
Ajdodlarimizning diniy-ilmiy merosini keng targ‘ib qilish, dinning haqiqiy
insonparvarlik maqsadini hamda diniy-ma’rifiy hayotda sodir bo‘layotgan
yangiliklardan keng jamoatchilikni xabardor qilib borishni ta’minlash maqsadida
muayyan ishlar amalga oshirildi. Jumladan, O‘zbekiston xalqaro Islom
akademiyasi huzurida «Ziyo» media-markazi tashkil etildi. 3
Mazkur markazning
tashkil etilishi bu boradagi yangiliklarning ommaga tez va xolis etkazilishida
muhim ahamiyatga ega bo’ldi.
Respublikada Qur’oni karim tilovatini o‘tkazish bo‘yicha ham bir qator ishlar
amalga oshirildi. Jumladan, 2018 yilning yanvar-aprel oylarida Respublika
miqyosida bir necha bosqichdan iborat (tuman, shahar, viloyat, respublika) Qur’oni
karim tilovati bo‘yicha qorilar ochiq musobaqasi tashkil etildi. Va unda 5 mingdan
ziyod ishtirokchi qatnashdi.
O‘zbekistonda 2016 yildan e’tiboran ekstremizmga qarshi kurashish chora-
tadbirlarini amalga oshirishdagi yondashuvlar konseptual jihatdan qayta ko‘rib
chiqildi. Bunda asosiy e’tibor aholi o‘rtasida profilaktika va tushuntirish ishlariga
qaratildi. Ushbu sohada amalga oshirilayotgan barcha sa’y-harakatlar «Jaholatga
qarshi ma’rifat» degan ezgu g‘oyaga asoslandi. 2018 yilning sentyabr oyida esa
terroristik, ekstremistik yoki boshqa taqiqlangan tashkilot va guruhlarga adashib
a’zo bo‘lib qolgan O‘zbekiston Respublikasi fuqarolarini jinoiy javobgarlikdan
ozod qilish tartibi tasdiqlandi.
Ajdodlarimizning merosini keng targ‘ib qilish bilan bir qatorda dinlararo
bag‘rikenglik va millatlararo totuvlik, insonparvarlik tamoyillari hamda diniy-
ma’naviy hayotda sodir bo‘layotgan yangiliklardan keng jamoatchilikni xabardor
qilib borishni ta’minlash yo‘lida ham muayyan ishlar amalga oshirilmoqda.
Jumladan, shu maqsadda O‘zbekiston xalqaro Islom akademiyasi huzurida “Ziyo”
3
https://m.kun.uz/uz/news/2018/04/16/uzbekiston-halkaro-islom-akademiasi-taskil-etildi
5

media-markazi tashkil etildi. Ushbu markaz bu boradagi yangiliklarni ommaga tez
va xolis etkazishda muhim ahamiyatga ega bo‘ldi.
Masjidlar, ziyoratgohlar, muqaddas qadamjolar va shu kabi boshqa ob’ektlarning
rekonstruksiyasini moliyalashtirish, ularni moddiy-texnik bazasini yaxshilash
hamda ushbu soha xodimlarini moddiy qo‘llab-quvvatlash bo‘yicha ham bir qator
ishlar amalga oshirildi. Xususan, shu maqsadda O‘zbekiston Respublikasi
Prezidentining “Diniy-ma’rifiy soha faoliyatini tubdan takomillashtirish chora-
tadbirlari to‘g‘risida”gi Farmoniga muofiq O‘zbekiston musulmonlari idorasi
huzurida «Vaqf» xayriya jamoat fondi 4
tashkil etildi.
Jamiyatda vijdon erkinligi va diniy-ma’rifiy muhit barqarorligi kafolatlarini
ta’minlash muhim ahamiyatga ega ekanligi hisobga olinib, bu borada ham talay
ishlar amalga oshirildi. Xususan, 2019 yil 4-sentyabrda O‘zbekiston Respublikasi
Prezidentining «Diniy-ma’rifiy soha faoliyatini takomillashtirish bo‘yicha
qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida»gi Qarori e’lon qilindi. Mazkur Qaror
asosida jamiyatda vijdon erkinligi va diniy-ma’rifiy muhit barqarorligi kafolatlarini
ta’minlashni nazarda tutuvchi yangi tizim joriy etildi. Shu bilan birga, Din ishlari
bo‘yicha qo‘mita tarkibida ayollar bilan ishlash bo‘limi tashkil etildi. Bu esa o‘z
navbatida ushbu sohada amalga oshirilayotgan ishlarning samarali bo‘lishida
muhim ahamiyatga ega bo‘ldi.
O‘zbekistonda mustaqillik yillarida diniy-ma’rifiy soha faoliyatini o‘rganish va
u ning jamiyatimiz barqarorli gini mustahkamlashdagi ahamiyatini yoritib berish
hozirgi davrda tarixchilar oldida turgan eng muhim vazifalardan biri hisoblanadi.
Bularning barchasi o‘rganilayotgan mavzuning dolzarbligini belgilaydi
Mazkur dissertasiyada O‘zbekistonda mustaqillik yillarida diniy- ma’rifiy soha
rivojini yoritish ko‘zda tutilgan.
Tadqiqot obekti: Mustaqillik yillarida mamlakatimizda amalga oshirilayotgan
diniy-ma’rifiy sohadagi tadqiqot obyekti sifatida belgilab olindi.
4
https://vaqf.uz/oz/pages/view/function
6

Tadqiqot predmeti . Mamlakatimizda diniy-ma’rifiy sohadagi islohotlarning
boshlanishi, uning borishi va erishilgan natijalari . Xususan ,shuningdek, milliy urf-
odatlar, an’analar va milliy urf-odatlarning tiklanishi, vijdon erkinligini
ta’minlashga qaratilgan tadbirlar, diniy idora va masjidlar uchun yetuk kadrlar
tayyorlash ishlari va ularning natijalari.
Ishning maqsad va vazifalari. Dissertasiyaning asosiy maqsadi O‘zbekistonda
mustaqillik yillarida diniy ma’rifiy soha rivojini yoritib berishdan iborat.
Ishning bosh maqsadidan kelib chiqib quyidagi vazifalarni hal qilishga asosiy
e’tibor qaratilgan:
-O‘zbekistonda milliy urf-odatlar, an’analar va diniy qadriyatlarning tiklanishi
yo‘lidagi dastlabki qadamlarni ko‘rib chiqish; milliy va diniy qadriyatlar tiklanishi
omillarini tahlil qilish, diniy ma’rifiy soha rivoji huquqiy asoslarining yaratilishini
asoslash,
-mustaqillik yillarida O‘zbekistonda vijdon erkinligini ta’minlashga qaratilgan
tadbirlarning amalga oshirilishini yoritib berish, mamlakatda masjidlar
faoliyatining tiklanishi va bu sohada olib borilgan bunyodkorlik ishlarini tahlil
qilish;
-O‘zbekiston musulmonlari idorasi, viloyatlardagi diniy boshqarmalar,
masjidlarning diniy ma’rifiy faoliyatini o‘rganish;
-O‘zbekistonda diniy matbuot tizimining rivojlanishini ko‘rib chiqish, diniy-
ma’rifiy asarlar nashr yetilishining kengayib borishi va uning diniy targ‘ibotdagi
o‘rnini aniqlash;
-O‘zbekistonda diniy idora, machitlar uchun zamonaviy, yetuk kadrlar tayyorlash
jarayonini tahlil qilish;madrasalar va diniy maktablarning ochilishiga e’tibor
qaratish ;
-diniy oliy ta’lim tizimining rivojlanishini ko‘rib chiqish, islomshunoslik diniy va
dunyoviy tadqiqot markazlarining tashkil qilinishi va ularning diniy ma’rifiy
faoliyatini yoritib berish va h.k.lar.
7

Mavzuning o‘rganilishi darajasi va adabiyotlar tahlili. Tadqiq etiloyatgan
mavzu nisbatan kam o‘rganilgan dolzarb mavzulardan biridir. Mavzuga
bag‘ishlangan asarlarda mustaqillik yillaridagi diniy ma’rifiy siyosat ochib
berilishiga harakat qilingan.Bugungi kunda bu mavzu bo‘yicha bir qator
tadqiqotchilar ish olib bormoqdalar. Masalan, Uvatov U,Oqilov S,Daminov E
“Moturudiy ta’limoti va Abu Muin Nasafiy Ilmiy merosi” nomli kitobni 2018-
yilda nashrdan chiqardilar. Ushbu mavzuni o‘rganishda Birinchi prezidentimiz
I.A.Karimovning “Inson,uning huquq va erkinliklari oliy qadriyat” asari,
O‘zbekistom Respublikasi Prezidenti Sh.M.Mirziyoyevning Oliy Majlisga
murojatnomasi. ”Xalq so‘zi” gazetasi. 2017-yil 23-dekabr.Shuningdek “Bu
muqaddas vatanda azizdir inson”, “Imom Buxoriy saboqlari” jurnali , turli xil
davriy nashrlar,O‘zbekiston Musulmonlar idorasining rasmiy veb-sayti,Samarqand
viloyati Vakilligining Sam.muslim.uz sayti va boshqa bir qator saytlar,
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Farmonlari, Vazirlar Mahkamasi qarorlari
asosiy adabiyotlar bo‘ldi. Bundan tashqari, turli xil jurnallar, nashrlar, ijtimoiy
tarmoqlarda chop etilgan mavzuga oid maqola va boshqa tadqiqotlar dissertasiyaga
manbaviy asos bo‘ldi.
Dissertasiyaning nazariy va metodologik asoslari. Mavzu bo‘yicha asosiy
metodologik asos bo‘lib O‘zbekiston respublikasi Konstitusiyasi, O‘zbekiston
Respublikasi “Vijdon erkinligi va diniy tashkilotlar” to‘g‘risidagi qonun, Prezident
farmonlari, Vazirlar Mahkamasi qarorlari xizmat qiladi.
Ishning nazariy metodologik asosini ishlab chiqishda, Respublikamiz Prezidenti
Sh.M.Mirziyoyev hamda O‘zbekiston Respublikasi Birinchi Prezidenti
I.A.Karimovning asarlari, ma’ruza va nutqlarida ilgari surilgan uslubiy, ilmiy-
nazariy ko‘rsatmalari muhim rol o‘ynadi. Shuningdek, mustaqil O‘zbekiston
Respublikasi milliy istiqlol mafkurasining ustuvor maqsad va vazifalari,
mustaqillik yillarida bir qancha olim va tadqiqotchilarning ushbu mavzuga yaqin
muommolar yuzasidan olib borgan ilmiy tadqiqotlarida keltirilgan fikr va
mulohazalari g‘oyaviy asos qilib olindi. O‘rganilayotgan mavzuni to‘g‘ri hal
8

etishda va uni yoritishda ilmiy bilishning xolislik, tarixiylik, qiyosiy va tanqidiy
o‘rganish, mantiqiy izchillik tamoyillariga amal qilindi.
Dissertasiyaning ilmiy yangiligi. Tadqiq etilayotgan mavzu tarixchilar
tomonidan nisbatan kam o‘rganilganligi uni ilmiy tadqiqot ishi mavzusi sifatida
tanlanishini belgilab berdi.
Ishning ilmiy yangiligi shundaki, tadqiqotda O‘zbekistonda mustaqillik yillarida
diniy-ma’rifiy soha rivoji masalalari, xususan bu yo‘nalishdagi davlat siyosati,
diniy ma’rifiy idoralar faoliyati, O‘zbekistonda milliy urf-odatlar,an’analar va
diniy qadriyatlarning qayta tiklanishi masalalari, milliy va diniy qadriyatlar
tiklanishi omillari, diniy ma’rifiy soha rivoji huquqiy asoslarining yaratilishi
jarayoni, mustaqillik yillarida O‘zbekistonda vijdon erkinligini ta’minlashga
qaratilgan tadbirlarning amalga oshirilishi, mamlakatda masjidlar faoliyatining
tiklanishi va bu sohada olib borilgan bunyodkorlik ishlari, O‘zbekiston
musulmonlar idorasi, viloyatlardagi diniy boshqarmalar, masjidlarning diniy
ma’rifiy faoliyati, madrasalar va diniy maktablarning ochilishi va faoliyati, diniy
oliy ta’lim tizimining rivojlanishi, islomshunoslik diniy va dunyoviy tadqiqot
markazlarining tashkil qilinishi va ularning diniy marifiy sohasidagi faoliyatining
ahamiyati kabi masalalar yangi ma’lumotlar jalb qilingan holda kompleks tarzda
o‘rganildi va bu jarayonga mustaqillik mafkurasi nuqtai nazaridan, xalqimiz
manfaatlari, milliy va diniy barqarorlikni ta’minlash maqsadidan kelib chiqqan
holda baho berildi va tegishli tavsiyalar ishlab chiqildi.
Tadqiqotda qo‘llanilgan metodikaning tavsifi: Dissertasiyada ilmiy
bilimlarning obektivlik, sistemalilik, analiz va sintez, umumlashtirish, qiyosiy
o‘rganish, tarixiylik va mantiqiylik, tizimli yondoshuv kabi metodlarga tayanildi.
Dissertasiyaning amaliy ahamiyati. Tadqiq etilgan mavzu bo‘yicha erishilgan
natijalar va chiqarilgan xulosalar xalqimizni va ayniqsa yoshlarni diniy ma’rifiy
tarbiyasini zamon talablariga mos ravishda yanada takomillashtirish uning yangi
usullarini ommalashtirish, jamiyatda milliy va diniy tolerantlikni, siyosiy
barqarorlikni ta’minlashga xizmat qiladi.
9

Ishning tarkibiy tuzilishi. Mazkur dissertasiya kirish, uch bob, 10 paragraf,
xulosa, foydalanilgan manba va adabiyotlar ro‘yxatidan ... betdan iborat tarkibiy
tuzilishga ega.
10

I BOB. O‘ZBEKISTONDA MILLIY URF-ODATLAR, AN’ANALAR VA
DINIY QADRIYATLARNING TIKLANISHI YO ‘LIDAGI DASTLABKI
QADAMLAR
1.1. Milliy va diniy qadriyatlar, urf-odatlar, bayramlarning tiklanishi
omillari
Bugungi kunda diniy omil bilan bog‘liq g‘oyaviy tahdidlar chuqur va atroflicha
anglanishi zarur. Diniy asosda vujudga kelayotgan ziddiyatlarning ko’paygani
tashvishlidir. Xususan, mutaxassislarning ta’kidlashicha, 2000-yildan e’tiboran
dunyoda bo‘lgan 43 foiz fuqarolik urushlari diniy omilning kuchayishi tufayli
yuzaga kelgan. 2006-2008-yillar mobaynida diniy adovat va qarama-qarshiliklar
oqibatida 139 ta davlatda tahqirlash va zo‘ravonliklar ro‘yxatga olingan, shundan
35 ta davlatda mazkur holat insonlarning bevaqt o‘limiga sabab bo‘lgan.
Shuningdek, yuqorida ko‘rsatilgan davr mobaynida 24 ta davlatda diniy zamindagi
urushlar va qurolli to‘qnashuvlar bo‘lib o‘tgan. Shundan 5 ta mamlakatda jabr
chekkanlar va uy-joyidan ayrilganlar soni 100 ming kishini, yana 5 mamlakatda
esa ularning soni bir million kishini tashkil etgan edi 5
. Bunday sharoit bir
tomondan, insonlar diniy ongi va e’tiqodida sezilarli o‘zgarishlarga sabab
bo‘layotgan bo‘lsa, ikkinchi tomondan, xalqlar madaniyatida azaldan shakllangan
diniy an’ana va qadriyatlarga nisbatan tahdidlarning paydo bo‘lishi hamda
dinlararo adovatning kuchayishi bilan xarakterlanmoqda.
Dunyo miqyosida vujudga kelayotgan diniy erkinlik va u bilan bog‘liq targ‘ibot
va tashviqot ishlari ayrim hollarda mamlakatlarning davlat suverenitetiga,
konstitusiyaviy tuzumiga nisbatan amalga oshirilayotgan siyosiy bosim va
tajovuzlarni g‘oyaviy jihatdan qo‘llab-quvvatlashga qaratilgan harakatlarda aks
etayotganini ham ta’kidlash joiz. Buzib talqin etilayotgan diniy g‘oyalar ma’naviy-
madaniy qadriyatlarni inkor etish, davlatlarning ichki ishlariga aralashish singari
qonunga zid harakatlarda mafkuraviy ta’sir o‘tkazish vositasi sifatida
qo‘llanilmoqda.
5
“Имом Бухорий сабоқлари” журнали. 2015 йил №1 - сон. 7-б.
11

Diniy omil va globallashuvning o‘zaro aloqadorligi haqida gap ketganda shuni
ham ta’kidlash o‘rinli-ki, hozirda barqaror shakllanib ulgurgan, o‘ziga xos
rivojlanish xususiyatlariga ega bo‘lgan globallashuvning alohida shakli-diniy
globallashuvning yuzaga kelgani haqida nazariy qarashlar ilgari surilmoqda.
Xususan, ularga binoan “diniy globallashuv, bir tomondan, vijdon erkinligi va
bag‘rikenglik tamoyillari asosida dinlararo sog‘lom muloqotning intensivlashuvi,
diniy ong va madaniyatning rivojlanishi, ikkinchi tomondan, din niqobi ostida
g‘arazli kuchlar hamda soxta diniy oqimlar faoliyatining kuchayib borishidan
iborat murakkab va ziddiyatli hodisadir” 6
. Yangi paydo bo‘layotgan diniy
harakatlar diniy omil bilan bog‘liq jarayonlarning asosiy yo‘nalishlaridan birini
tashkil etmoqda. Inson qalbi va ongini zabt etishga intilayotgan yangi diniy
harakatlar “o‘zgacha” e’tiqodni targ‘ib etgan holda nafaqat insonlarning e’tiqodiga,
balki turli din, millat va elatlar o‘rtasidagi hamjihatlikka rahna solmoqda.
Globallashuv jarayonlarining shiddatli tus olishi mafkuraviy kurashning
kuchayib borayotgani bilan ham xarakterlidir. Bu borada, ayrim siyosiy markazlar
o‘zlarining yovuz va buzg‘unchi g‘oyalari bilan yoshlarning qalbi va ongini zabt
etish yo‘lida diniy tuyg‘ulardan ustalik bilan foydalanishmoqda. Birinchi
Prezidentimiz I.A.Karimov yozganlaridek: “O‘z-o‘zidan ayonki, ayrim hollarda
bunday kirdikor va chiqishlar xalqaro jamoatchilikning millatlar va elatlar, turli
diniy konfessiyalar vakillari o‘rtasidagi hamjihatlikni mustahkamlash borasidagi
murakkab, uzoq va izchil davom etadigan faoliyatni yo‘qqa chiqarmoqda” 7
. Din
niqobi ostidagi harakatlar aksariyat hollarda harbiy to‘qnashuvlarning kelib
chiqishiga zamin yaratmoqda.
Sirasini aytganda, globallashuv jarayonlarining chuqurlashuvida diniy omil
orqali ta’sir ko‘rsatish alohida ahaiyat kasb etmoqda. Bundan tashqari,
globallashuvning avj olishi, o‘z navbatida, dunyo miqyosida millat, madaniyat va
qadriyatlarni rad etuvchi vatansizlik g‘oyalarining ilgari surilayotganligi bilan ham
kechmoqda. Bu haqda sosiolog Ulrix Bek: “globallashuv, eng avvalo,
6
Комилов К. Глобаллашув ва диний жараёнлар. Т.: ”Мовароуннаҳр”, 2014. Б.-22.
7
Каримов И.А. Инсон, унинг ҳуқуқ ва эркинликлари-олий қадрият. Т.:”Ўзбекистон”, 2006. Б.-264.
12

millasizlanish, milliy davlat qarashlarining yo‘qolishi va tushunarsiz trasmilliy
hayot shaklidir”,-deb ta’kidlagan edi. Shu ma’noda, globallashuv jarayonlarining
chuqurlashuvi an’anaviy dinlarning zaiflashuvi, noan’anaviy dinlarning esa
kuchayishiga xizmat qilayotganligi haqidagi fikrlar ham muayyan asoslarga ega 8
.
Yoshlardagi intiluvchanlik, shijoat, ularning dunyo qarash pozisiyasini tanlash,
hayotning mazmuni va maqsadini aniq belgilashga bo‘lgan intilishlaridan
noan’anaviy diniy harakat vakillari ustamonlik bilan foydalanmoqdalar. Xususan,
yoshlarga xos psixologik belgilar-qat’iylik va maksimalizm, mo jiza va sirlargaʻ
qiziquvchanlik, yangilikka intilish qulay shart-sharoit bo‘lib xizmat qilmoqda.
Dunyo miqyosida diniy omilning namoyon bo‘lishi aksariyat holatlarda inson
huquqlari va milliy qonunchilikni buzish, irqchilik mafkurasini yoyish, moliyaviy
firibgarlik kabi jinoyatlarga zamin yaratmoqda. Hozirgi paytda ayrim diniy
tashkilotlar xalqaro miqyosda nodavlat notijorat tashkilotlar maqomida faoliyat
yuritmoqda. Ularning faoliyatida tovlamachilik, firibgarlik, soliq to‘lashdan bo‘yin
tovlash, yangi jalb etilgan yoshlardan tashkilot manfaati uchun pul talab qilish
holatlar tobora kuchaymoqda.
Qisqacha qilib aytganda, din ma’naviy-madaniy yaqinlik va ruhiy hamohanglikni
ta’minlashdek funksiyasiga ko‘ra integrasiyaning muhim omili hisoblanadi va
geosiyosiy manfaatlarni amlga oshirishda alohida o‘rin tutadi. Shu bois din niqobi
ostidagi tashkilotlar o‘z harakatlarini ommalashtirish maqsadida turli xil aksiyalar,
madaniy targ‘ibot va tashviqot ishlarini olib borishga alohida e’tibor qaratadilar.
Shuning uchun, buzg‘unchi oqimlar an’anaviy dinlardan foiz jihatdan kam
bo‘lishiga qaramasdan, o‘z safiga yangi a’zolarni faol jalb etishlari bilan ajralib
turadilar. Shu nuqtai nazardan qaraganda, hozirgi kunga kelib jahonning ko‘plab
mamlakatlarida jamiyatni, fuqarolarning huquq va erkinliklarini din niqobi ostidagi
noqonuniy harakatlarning zararli ta’siridan himoya qilish dolzarb vazifalar sirasiga
kiritilgan. Shuning uchun noqonuniy diniy harakatlarning faoliyatiga qarshi aniq
8
“Имом Бухорий сабоқлари” журнали. 2015 йил №1-сон. Б.-9.
13

ma’naviy, mafkuraviy va huquqiy chora-tadbirlar qo‘llash jamiyatdagi umumiy
barqarorlikning muhim shartidir.
Umuman olganda, globallashuv sharoitida diniy omildan g‘arazli maqsadlarni
amalga oshirishda foydalanish yo‘lidagi harakatlarning oldini olishning ma’naviy,
ma’rifiy, huquqiy asoslarini mustahkamlab borish milliy ma’naviyat, madaniyat va
asl diniy qadriyatlarni asrab-avaylash va rivojlantirishning zaruriy shartidir. Yer
yuzida tinchlik hukm surishi uchun millatlararo totuvlik suv bilan havodek zarur.
Birinchi Prezident bu masalaga alohida e’tibor qaratib “O‘zbekistonning boyliklari
ko‘p, lekin bizning eng katta boyligimiz, eng yuksak qadriyatmiz, bu-
jamiyatimizda hukm surayotgan tinchlik, millatlararo do‘stlik va hamjihatlikdir 9
”-
deya takidlaydi.
XXI asr boshlarida dunyoda mingdan ziyod millat va elatlar yashamoqda va ular
turli dinlarga e’tiqod qiladilar. Shu sabab tinchlik va osoyishtalikni saqlash, diniy
va milliy adovatning oldini olish uchun diniy tolerantlik, milliy totuvlikni
ta’minlash ob’ektiv zaruriyatdir.
Ma’lumki, dunyoning deyarli barcha davlatlarida turli dinlarga e’tiqod qiluvchi
kishilar yashaydi. Musulmonlar ilgari tradision xristian dini to‘la hukmron bo‘lgan
G arbiy Yevropa mamlakatlarida ham ahiolining sezilarli qatlamini tashkil qilaʻ
boshladilar. Hozir Norvegiya aholisining 1,8 foizi, Shvesiya aholisining 5 foizi,
Buyuk Britaniya aholisining 4,6 foizi, Fransiya aholisining 8 foizi, Ispaniya
aholisining 3 foizi, Finlyandiya aholisining 0,8 fozi, Gollandiya aholisining 6 foizi,
Belgiya aholisining 6 foizi, Avstriya aholisining 5,7 foizi, Germaniya aholisining
5,2 foizini islom diniga e’tiqod qiluvchilar tashkil etadi. O‘zbekiston aholisini 86,3
foizi musulmon, 9 foizi pravoslav, 3 foizi boshqa dinlarga e’tiqod qiladi, 1,7 foizi
hech qaysi dinga e’tiqod qilmaydi. 10
Demak, dinlararo bag‘rikenglik g‘oyasini
butun dunyoda targ‘ib va tashviq etish insoniyat oldida turgan dolzarb vazifalardan
biridir. Shuning uchun ham BMT 2011-yilning 1-7 fevral kunlarini butun jahonda
9
Karimov I.A. Xavfsizlik va tinchlik uchun kurashamiz. T.10. T., 2002.B.181.
10
Юксак маънавият ва қонун устуворлиги асосида яшаш, эл-юртга садоқат, адолат, ҳалоллик ва жасорат
фазилатларини камол топтириш. Т.:”Ўзбекистон” НМИУ, 2013. Б.-360.
14

“Dinlararo munosabatlar uyg‘unligi xalqaro haftaligi ” deb e’lon qildi. Yuqoridagi
omillarga ko‘ra bashariyat diniy tolerantlik, millatlararo totuvlikni umuminsoniy
qadriyatlar sifatida e’tirof etmoqda. Millatlararo totuvlik, diniy tolerantlikning
huquqiy asosini “Inson huquqlari Umumjahon Deklarasiyasi”,“Fuqarolarning
ijtimoiy va siyosiy huquqlari to‘g‘risida”gi xalqaro pakt singari hujjatlar tashkil
etadi.
O‘zbekiston mustaqilligini qo‘lga kiritgach inson, uning huquq va manfaatlarini
eng oliy qadriyat sifatida e’lon qildi. O‘zbekiston Respublikasining Konstitusiyasi,
“Vijdon erkinligi va diniy tashkilotlar to‘g‘risida”gi qonunda diniy tolerantlik
g‘oyasi mustahkamlab qo‘yildi. O‘zbekistonda 16 ta diniy konfessiya faoliyat
ko‘rsatmoqda 11
. Bu O‘zbekiston Respublikasini ko‘p millatli, ko‘p konfessiyali
davlat ekanligidan dalolat beradi. Darhaqiqat, O‘zbekiston xalqi o‘z mentalitetiga
ko‘ra bag‘rikeng, ko‘p dinli xalq bo‘lganligiga sabab, uning davlati ham ko‘p dinli,
ko‘p millatlidir. Shu bois, O‘zbekiston tarixida milliy va diniy asosda sodir bo‘lgan
urushlar kuzatilmaydi. Bu o‘zbek xalqini boshqa millat vakillariga nisbatan doimo
hurmat va e’zoz bilan munosabatda bo‘lganligidan dalolat beradi.
Demak, diniy tolerantlik, millatlararo totuvlik o‘zbek xalqining ruhiyatidan kelib
chiqqan ijtimoiy hodisadir. Ammo, ta’kidlab o‘tish joizki, O‘zbekistonda
millatlararo, dinlararo to‘qnashuvlar keltirib chiqarishga urinishlar o‘tmishda
doimo bo‘lgan va bugun ham bunday harakatlar zamonaviy ko‘rinishlarda bo‘lib
turibdi. “Biz diniy ekstremizm g‘oyalari ta’siriga adashib tushib qolgan fuqarolarni
ijtimoiy reabilitasiya qilish, ularni sog‘lom hayotga qaytarish bo‘yicha ishlarni
yanada takomillashtiramiz. Jamiyatimizda diniy konfessiyalar o‘rtasida hamjihatlik
va fuqarolar totuvligini mustahkamlashni biz bundan buyon ham eng dolzarb va
ezgu vazifamiz deb bilamiz” 12
,- deb ta’kidlanadi muhtaram Prezidentimiz Shavkat
Mirziyoyevning Oliy Majlisga yo‘llagan Murojaatnomasida.
11
Юксак маънавият ва қонун устуворлиги асосида яшаш, эл-юртга садоқат, адолат, ҳалоллик ва жасорат
фазилатларини камол топтириш. Т.:”Ўзбекистон” НМИУ, 2013. Б.-361.
12
Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёевнинг Олий Мажлисга Мурожаатномаси. “Халқ
сўзи” газетаси. 2017 йил 23 декабр.
15

“Diniy bag‘rikenglik”-turli diniy e’tiqodga ega kishilarning olijanob g‘oya va
niyatlar yo‘lida hamkor va hamjihat bo‘lib yashashini anglatadi. Bag‘rikenglik esa
qadimiy qadriyat bo‘lib, o‘zgalarning turmush tarzi, xulq-atvori, odatlari, his-
tuyg‘ulari, fikr-mulohazalari, g‘oyalari va e’tiqodlariga nisbatan toqatli bo‘lishdir.
Diniy bag‘rikenglik diniy tolerantlik deb ham ataladi. Tolerantlik (lotincha
“tolerantia” so‘zidan olingan bo‘lib, “sabr-toqat, chidam, bardosh” degan
ma’nolarni anglatadi) 13
, boshqalarning fikr, e’tiqod va erkinliklariga bag‘rikenglik
va sabr-toqat bilan munosabatda bo‘lishni bildiradi. Dunyoda dinlar ko‘p. Ular
tarixiy zarurat tufayli turli davrlarda vujudga kelgan. Dunyodagi dinlarning
barchasi ezgulik g‘oyalariga asoslanadi, yaxshilik, tinchlik, do‘stlik kabi
xususiyatlarga tayanadi, odamlarni halollik, poklik, mehr-shafqat, birodarlik va
bag‘rikenglikka da’vat etadi.
Din qadim-qadimdan aksariyat ma’naviy qadriyatlarni o‘zida mujassam etib
kelgan. Milliy va diniy qadriyatlarning asrlar osha bezavol yashab kelayotgani ham
ularning bir-birlari bilan yaqin mushtarak maqsadlarga egaligidandir. Dinlararo
bag‘rikenglik nafaqat dindorlar, balki butun jamiyat a’zolarining hamkorligini
nazarda tutadi hamda tinchlik va barqarorlikni mustahkamlashning muhim sharti
hisoblanadi. O‘zbekistonda barcha dinlarga teng imkoniyatlar yaratilgan. Diniy
tashkilotlar bilan munosabatlarning qonun asosida, ularning haq-huquqlarini
himoya qilish asosida olib borilayotgani e’tiqod erkinligining amaldagi ifodasidir.
Ayni vaqtda diniy tashkilotlardan ham qonun oldidagi burch va majburiyatlarini
bajarish talab qilinadi. Bu xalqimizning xohish-irodasi bilan tanlab olingan to‘g‘ri
yo‘ldir.
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Din ishlari bo‘yicha
qo‘mita O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 1992-yil 7-mart kunidagi
“O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Din ishlari bo‘yicha
qo‘mitani tashkil etish to‘g‘risida” gi Farmoniga muvofiq tashkil etilgan bo‘lib, har
bir shaxsning vijdon va diniy e’tiqod erkinligi huquqi, fuqarolarning, dinga bo‘lgan
13
Ўзбек тилининг изоҳли луғати. Т.4. Т., 2008. Б.-138.
16

munosabatidan qat’iy nazar, tengligini ta’minlash, shuningdek, diniy tashkilotlar
faoliyati bilan bog‘liq munosabatlarni tartibga solish sohasidagi vazifalarni hal
etish vakolati berilgan davlat boshqaruvi organi hisoblanadi 14
.
Din ishlari bo‘yicha qo‘mita o‘z faoliyatida O‘zbekiston Respublikasi
Konstitusiyasi va qonunlariga, O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining qarorlari
va boshqa hujjatlariga, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining farmonlari,
qarorlari va farmoyishlariga, O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining
qarorlari va farmoyishlariga, shuningdek o‘z nizomiga amal qiladi.
Din ishlari bo‘yicha qo‘mita respublikamizda joylashgan diniy tashkilotlar bilan
mustahkam o‘zaro hamkorlik qilish, turli diniy konfessiyalar faoliyatiga yordam
ko‘rsatish, jamiyatda dinlararo va millatlararo tinchlik va totuvlikni ta’minlash
yuzasidan takliflar va chora-tadbirlar ishlab chiqadi.
Konfessiyalararo muloqot madaniyatini rivojlantirish uchun Din ishlari bo‘yicha
qo‘mita huzurida Konfessiyalar ishlari jamoatchilik kengashi tashkil etilgan bo‘lib,
uning tarkibiga respublikadagi ko‘p sonli diniy konfessiyalar etakchilari kirgan.
Mustaqil O‘zbekiston Respublikasining qonunchiligi xalqaro huquq normalari
shartlariga to‘liq javob bera oladigan huquqiy poydevor yaratgan. O‘zbekistonda
diniy ta’lim olish, xayriya ishlari olib borish, ziyoratlar tashkil etish, turli
konfessiyalar orasida muloqot o‘rnatishda teng huquqlar berilgan.
Respublikada Qur’oni karim, Eski Ahdning 16 ta kitobi va Yangi Ahd
to‘laligicha o‘zbek tiliga tarjima qilinib, nashr etildi. Yuzlab masjid, cherkov va
ibodatxonalar, shu jumladan, Toshkent, Samarqand va Navoiydagi pravoslav
ibodatxonalari, Toshkentdagi katolik kostyoli, Samarqanddagi Arman cherkovi
qurildi va ta’mirlandi. Qisqacha qilib aytganda, Respublikamizda O‘zbekiston
musulmonlari idorasi, Qoraqalpog‘iston musulmonlari qoziyoti, Tolshkent islom
instituti, 1999-yilda O‘zbekiston Respublikasi Birinchi Prezidentining farmoni
asosida tashkil topgan Toshkent islom universiteti, 14 ta madrasa va 2033 ta
masjid faoliyat yuritmoqda. O‘quv muassasalarida 4200 dan ortiq yoshlar diniy va
14
Юксак маънавият ва қонун устуворлиги асосида яшаш, эл-юртга садоқат, адолат, ҳалоллик ва жасорат
фазилатларини камол топтириш. Т.: “Ўзбекистон” НМИУ, 2013.Б.-364.
17

dunyoviy ta’lim olmoqdalar 15
. 2007-yilda Islom konferensiyasi tashkilotining
ta’lim, fan va madaniyat masalalari bo‘yicha tuzilmasi AYSESKO tomonidan
“Toshkent-Islom madaniyati poytaxti ” deb e’lon qilindi. Bu xalqimizning islom
dini rivojiga qo‘shgan hissasiga berilgan yuksak bahodir.
Shunday qilib, mustaqillik yillarida yurtimizda milliy va diniy tolerantlikni,
siyosiy barqarorlikni ta’minlash, milliy urf-odatlar, diniy qadriyatlar tiklanishi
yo‘lida bir qator ishlarni amalga oshirilishini taqozo qildi. Qadimdan bayram
qilingan Navro‘z, Qurbon hayit, Ramazon hayiti kabi bayramlarimiz xalqimizga
qaytarib berildi, boshqa xalqlar urf-odatlari, diniy qadriyatlarini, bayramlarini
rivojlantirishga tegishli ishlar ham amalga oshirildi. Bu O‘zbekistonda amalga
oshirilayotgan milliy, diniy siyosatning tarkibiy qismi bo‘lib qoldi va
mamlakatimiz xalqlarini jipslashtirishda muhim ahamiyatga ega bo‘ldi.
1.2. Diniy ma’rifiy soha rivoji huquqiy asoslarining yarati li shi……..
O‘zbekistonda diniy-ma’rifiy soha rivojining huquqiy asoslarining shakllanishi
davlatimiz o‘z istiqlolini qo‘lga kiritishdan oldin ya’ni 1991-yildayoq boshlangan
edi. Bundan O‘zbekistonning Birinchi Prezidenti I.A.Karimovning 1991-yilda
15
Бу муқаддас Ватанда азиздир инсон. Т., 2010. Б.-47.
18

qabul qilingan “Qurbon hayitini bayram qilish haqidagi” farmoni dalolat beradi.
Unga ko‘ra “Musulmonlarning ko‘plab istak va xohishlarini qondirish va O‘rta
osiyo musulmonlari diniy boshqarmasining murojaatini e’tiborga olib hamda
fuqarolar hamjihatligi va mehr-oqibatini yuksaltirish maqsadida “Qurbon hayit”
(“Iyd al-adha”) ni bu yil 22-iyun 16
kuni va keyingi yillarda esa “Qurbon hayit”ning
birinchi birinchi kuni dam olish kuni deb” tayinlandi.
1991-yil 14-iyunda “Vijdon erkinligi va diniy tashkilotlar to‘g‘risida”gi qonun
qabul qilindi. Keyinchalik bu qonunning yangi tahrirdagi shakllari tasdiqlandi.
Uning yangi variantlari 1998-yil 1-mayda va 2021-yil 26-iyunda maqullangan.
Ushbu qonun 6 bobdan iboratdir. Ularda vijdon erkinligini ta’minlash asoslari,
diniy tashkilotlar tashkil etish, uning huquq va majburiyatlari, faoliyatining
qo‘shimcha kafolatlari, diniy tashkilotlarni ro‘yxatdan va qayta ro‘yxatdan
o‘tkazish tartibi, diniy tashkilotning faoliyatini to‘xtatib turish va tugatish kabi
masalalar o‘z aksini topgan. Qonunning maqsadi vijdon erkinligini ta’minlash
sohasidagi munosabatlarni, shuningdek diniy tashkilotlar faoliyatini tartibga
solishdan iborat. Unda ta’lim tizimi va dinning o‘zaro munosabatlari ham o‘z
aksini topgan. Ta’kidlanishicha O‘zbekiston Respublikasida ta’lim tizimi dindan
ajratilgandir. Ta’lim tizimining o‘quv dasturlariga diniy fanlar kiritilishiga (bundan
diniy ta’lim muassasalari mustasno) yo‘l qo‘yilmasligi belgilangan.
Bundan tashqari O‘zbekiston Respublikasi fuqarolarining dunyoviy ta’lim olish
huquqi, ularning dinga bo‘lgan munosabatidan qat’i nazar, ta’minlanishi, barcha
fuqarolarning diniy ta’lim muassasalarida professional diniy ta’lim olish huquqiga
egaligi, diniy ta’lim muassasalarida o‘qishga fuqarolar qonunchilikka muvofiq
umumiy o‘rta, o‘rta maxsus ta’lim yoki professional ta’lim olgan shaxslar diniy
ta’lim muassasalarida diniy fanlarni o‘qitish faoliyati bilan shug‘ullanish huquqiga
egaligi kafolatlangan.
O‘zbekiston Respublikasida diniy-ma’rifiy soha rivoji huquqiy asoslarining
yaratilishi va vijdon erkinligini ta’minlashda mamlakatimizning asosiy qonun
16
Lex.uz.O’zbekiston SSR Prezidenti Farmoni. 20.06.1991- yildagiPF -221- son .
19

Konstitusiyasi muhim ro‘l o‘ynaydi. O‘zbekiston Respublikasi Konstitusiyasi O‘n
ikkinchi chaqiriq O‘zbekiston Respublikasi Oliy Kengashining o‘n birinchi
sessiyasida 1992-yil 8-dekabrda qabul qilingan. O‘zbekiston Respublikasi
Konstitusiyasining 4,8,18,21,31,57,73,74,115-moddalarida va qator qonunlarda
turli millatga mansub aholining ma’naviy-madaniy jihatdan rivojlanishi uchun teng
sharoit va imkoniyatlar yaratish masalasi mustahkamlab qo‘yildi. Jumladan, 1997-
yil 26-dekabrda “Ommaviy axborot vositalari to‘g‘risida”gi qonunning 6-
moddasida, 1995-yil 21-dekabrda yangi tahrirdagi “Davlat tili to‘g‘risidagi”
qonunning 24-moddasida barcha fuqarolar, ya’ni etnik guruxlarning huquqlari
ustunligi nazarda tutilgan. O‘zbekiston Respublikasi Konstitusiyasining 8-
moddasida 17
: “O‘zbekiston xalqini, millatidan qat’i nazar, O‘zbekiston
Respublikasi fuqarolari tashkil etadi”, deya qayd etilgan. O‘zbekistonda tug‘ilgan,
uning zaminida yashab, mehnat qilayotgan har bir kishi, millati va irqiy
mansubligidan, diniy e’tiqodidan qat’i nazar, mamlakatimizning teng huquqli
fuqarosi bo‘lishga munosibdir deb ta’kidlangan.
Shu maqsadlarni o‘zida ifoda etgan huquqiy asoslar sifatida O‘zbekiston
Respublikasi Konstitusiyasining 61-moddasida: “Diniy tashkilotlar va birlashmalar
davlatdan ajratilgan hamda qonun oldida tengdirlar. Davlat diniy birlashmalarning
faoliyatiga aralashmaydi” deb belgilangan. Shu bilan birga, Konstitusiyaning 18,
31, 48 va 57- moddalarida ham davlat va din munosabatlarida O‘zbekiston
siyosatining mazmunini ochib beradigan normalar aks etgan.
Dinning davlat ishlaridan ajratilganligi tamoyili davlat tomonidan diniy
tashkilotlarning ichki faoliyatiga aralashmaslikni anglatadi. Biroq bu diniy
tashkilotlarning faoliyatiga qonunning daxli yo‘q degani emas. Diniy
tashkilotlarning a’zolari ayni paytda o‘z davlatining fuqarolari ham hisoblanadi va
ular Konstitusiyaning 48-moddasiga ko‘ra: “… Konstitusiya va qonunlarga rioya
etishga, boshqa kishilarning huquqlari, erkinliklari, sha’ni va qadr-qimmatini
17
Ўзбекистон Республикаси Конституцияси. Т.: Ўзбекистон, 2018
20

hurmat qilishga majburdirlar 18
”. Mazkur moddada belgilangan vazifalarni amalga
oshirish maqsadida 1992-yilda Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Din ishlari
bo‘yicha qo‘mita tashkil etilgan. Tashkilot har bir shaxsning vijdon va diniy
e’tiqod erkinligi huquqi, fuqarolarning dinga bo‘lgan munosabatidan qat’iy nazar
tengligini ta’minlash, shuningdek, diniy tashkilotlar faoliyati bilan bog‘liq
munosabatlarni tartibga solish sohasidagi vazifalarni hal etish vakolati berilgan
davlat boshqaruvi organi hisoblanadi.
1995-yil 21-dekabrda yangi tahrirdagi “Davlat tili to‘g‘risida”gi qonunning 24-
moddasida barcha fuqarolar, ya’ni etnik guruhlarning huquqlari ustunligi nazarda
tutilgan.
Sohani tartibga soluvchi asosiy qonun “Vijdon erkinligi va diniy tashkilotlar
to‘g‘risida”gi qonun hisoblanib, u bugungi kunga qadar 3 bora qabul qilingan.
Buning asosiy sabablaridan biri sifatida, unda ma’lum moddalar davlat-din
o‘rtasidagi munosabatlarni to‘la ifoda etmaganligidadir. Xususan, 1998-yil 1-
mayda qabul qilingan qonun 23 moddadan iborat bo‘lgan bo‘lsa, 2021-yilda qabul
qilingan yangi tahrirdagi qonun loyihasidagi moddalar soni 35 tani tashkil etadi 19
.
Istiqlol yillarida islom olamining zabardast allomalari-vatandoshlarimiz Imom
Abu Iso at-Termiziyning 1200 yilligi, Mahmud az-Zamaxshariyning 920 yilligi,
Najmiddin Kubroning 850 yilligi, Bahouddin Naqshbandning 675 yilligi va Xoja
Ahrori Valiyning 600 yilligi, Imom al-Buxoriy tavalludining hijriy-qamariy taqvim
bo‘yicha 1225 yilligining keng ko‘lamda nishonlanishi yurtimizda iymon, dinu,
dinu-diyonat qaytadan yuksalayotganiga yorqin dalil bo‘ldi. Bu aziz va mukarram
zotlarning bebaho asarlari qayta chop etildi, nomlari abadiylashtirildi.
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar mahkamasining “Imom al-Buxoriy
tavalludining Hijriy qamariy yil bo‘yicha 1225 20
- yillgini nishonlash to‘g‘risida”gi
18
Ўзбекистон Республикаси Конституцияси. Т.: Ўзбекистон, 2018
19
https://tarjumon.uz/uzbekistonda-din-va-davlat-munosabatlari-din-davlatdan-ajratilganmi/ 26-aprel
2022-yil
20
“ O’zbekistonning yangi tarixi” III-kitob Toshkent 2000.Sharq nashiryoti
21

29.04.1997-yilda qabul qilingan 217-sonli qarori bo‘yicha 1998-yilda Samarqand
viloyati Chelak shahri yaqinida Imom al Buxoriyning 1225 yillik yubileyi
nishonlandi 21
. Undan maqsad din sohasidagi ma’naviy-ma’rifiy, ta’lim ishlari va
faoliyatni yanada takomillashtirish, islom dinining asl insonparvarlik mohiyatini,
xalqimiz, ayniqsa, yoshlarimizni diniy aqidaparastlik va ekstremizm xatarlaridan
himoya qilish, mamlakatimizda ijtimoiy-ma’naviy muhitni yanada
sog‘lomlashtirish, muqaddas dinimizni soxtalashtirishga urinayotgan turli
mutaassib kuchlarning yovuz harakatlari oldini olishga qaratilgan chora-
tadbirlarning hayotiy ahamiyati va ta’sirchanligini oshirishdan iborat edi.
Diniy ma’rifiy ishlarni takomillashtirish keying yillarda ham O‘zbekiston
rahbariyatining diqqat markazida bo‘ldi. 2008-yil 7-avgustda I.A.Karimovning
O‘zbekiston Musulmonlar Idorasi huzurida muqaddas qadamjolarni saqlash va
obod etish xayriya jamg‘armasini tashkil qilish to‘g‘risida 938-sonli farrmoni
imzolandi. Unda muqaddas islom dini, islom falsafasi va madaniyati rivojiga ulkan
hissa qo‘shgan buyuk ulamo va aziz avliyolarning tabarruk nomlari bilan bog‘liq
Imom Buxoriy, Imom Termiziy, Imom Motrudiy, Hazrati Imom, Shohizinda,
Bahouddin Naqshband, Xoja Axror Valiy, Ko‘kgumbaz, Dorus-saodat,
Qosimshayx kabi mamlakatimiz hududidagi qutlug‘ ziyaratgoh va qadamjolarni
talab darajasida saqlash va obodonlashtirish, ularning infratuzilmasini
takomillashtirish ishlarini amalga oshirish nazarda tutilgan edi. Ushbu qaror
asosida 2008-yilda 22
O‘zbekiston musulmonlar idorasi huzurida muqaddas
qadamjolarni saqlash va obod etish xayriya jamg‘armasini tashkil qilindi. 2017-yil
16-avgustda O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “2018-2019-yillarda turizm
sohasini rivojlantirish bo‘yicha navbatdagi chora-tadbirlar to‘g‘risida”gi qarori
e’lon qilindi. Bu qarorlarning qabul qilinishi O‘zbekiston Respublikasi
Konstitusiyasining 31-moddasida ta’kidlangan: “Hamma uchun vijdon erkinligi
21
“O‘zbekiston musulmonlar idorasi huzurida muqaddas qadamjolarni saqlash va obod etish xayriya jamg‘armasini
tashkil qilish to‘g‘risida” O‘zbekiston Respublikasi Birinchi Prezidentining qarori. https.Lex.uz.PQ-938 son
07.08.2008.
22
Htpps.Lex.uz.PQ 938-sonli 07.08.2008.
22

kafolatlanadi, har bir inson xohlagan dinga e’tiqod qilish yoki hech qaysi dinga
e’tiqod qilmaslik huquqiga ega. Diniy qarashlarni majburan singdirishga yo‘l
qo‘yilmaydi” degan qoidaning amaldagi ifodasi bo‘ldi. Sir emaski, diniy ma’rifat
har qaysi zamon va makonda davlatlar ma’naviy yuksalishi va kamolotida
mustahkam o‘ringa ega bo‘lib kelgan. Dinning ijtimoiy ahamiyati, jamiyat a’zolari
uchun muhimligi, turmushning, vijdonning ajralmas qismi ekanidan kelib
chiqadigan bo‘lsak, yurtimizda diniy ma’rifat ildizlarining o‘zaro ahillik, poklik,
insof, ixlos, adolat va intizom sarachashmalari bilan sug‘orilgani xalqimizning
ma’naviy-ma’rifiy yuksalishiga xizmat qiladi. Diniy ma’rifatning nafaqat kishilar,
balki davlat hayotiga uyg‘unlikdagi rivojini saqlab qolish esa muhim vazifalardan
biridir. “Din insonlarning dilidan sahovat, marhamat, shafqat, ulfat, muruvvat
eshiklarini ochub, saodatu - salomat bo‘stoniga olib borur”. Buyuk
ma’rifatparvarimiz Abdulla Avloniy kishilardagi “diyonat” fazilatiga to‘xtalar
ekan: “Din va e’tiqodi salomat bo‘lmagan kishilar haqni botildan, foydani
zarardan, oqni qoradan, yaxshini yomondan ayira olmas, munday kishilardan na
o‘ziga va na boshqa kishilarga va na millatga tariqcha foyda yo‘qdir”
deydi 23
.Chindan ham, iymoni butun, vijdoni pok, ruhan baquvvat, qalban
muhabbatli kishilargina millati va o‘zgalar uchun ham madadkor, yelkadosh bo‘la
oladi. Binobarin, diniy ma’rifat diniy bag‘rikenglikning asosidir.
Shu o‘rinda ta’kidlash kerakki, Oliy Majlis Qonunchilik palatasida din va
e’tiqod erkinligini ta’minlash, sohadagi taklif va tavsiyalarni amalga oshirish
bo‘yicha 2018-yil 4-maydagi Oliy Majlis Qonunchilik palatasi va Senati
Kengashlarining Qo‘shma qarorlari bilan tasdiqlangan “Yo‘l xaritasi” ijrosi
yuzasidan parlament eshituvi videokonferensiya tarzida o‘tkazilgan edi.
Parlament eshituvida deputatlar, senatorlar, vazirliklar va idoralar rahbarlari,
ta’lim va ilmiy-tadqiqot muassasalari, fuqarolik institutlari, BMT Inson huquqlari
Kengashining Din va e’tiqod erkinligi masalasi bo‘yicha maxsus ma’ruzachisi A.
Shahid, BMTning Inson huquqlari bo‘yicha Oliy komissari Boshqarmasi, mazkur
23
А.Авлоний. Танланган асарлар: 2 жилдлик. 2-жилд. Тўпловчи: Б.Қосимов. Т.: “Маънавият”, 1998. 304- б.
23

boshqarmaning Markaziy Osiyo bo‘yicha vakolatxonasi, YeXHTning Demokratik
institutlar va inson huquqlari bo‘yicha Byurosi, AQSHning Davlat departamenti,
mazkur departamentning Xalqaro diniy erkinliklar bo‘yicha komissiyasi, “Global
ishtirok instituti” xalqaro nodavlat tashkiloti, Brigam Yang universiteti vakillari,
O‘zbekistonda akkreditasiyadan o‘tgan diplomatik vakolatxonalar hamda xalqaro
tashkilotlar vakillari ishtirok etdi.
Oliy Majlis Qonunchilik palatasi Spikerining birinchi o‘rinbosari A. Saidov
kirish so‘zida 2017-yilning oktabr oyida BMTning Inson huquqlari Kengashining
Din va e’tiqod erkinligi masalasi bo‘yicha maxsus ma’ruzachisi A. Shahid 24
15 yil
davomida O‘zbekistonga ilk tashrif buyurgani, mazkur tashrif yakunlarida
bildirilgan 12 ta tavsiya e’tiborga olingan holda mamlakatimiz parlamenti
tomonidan e’tiqod erkinligini ta’minlash bo‘yicha “Yo‘l xaritasi” tasdiqlanganini
aytib o‘tdi.
E’tiqod erkinligi borasida olib borilayotgan tub o‘zgarishlar O‘zbekistonda yuz
berayotgan siyosiy-huquqiy islohotlarning ajralmas tarkibiy qismi sanaladi. Bu
o‘zgarishlar O‘zbekistonni rivojlantirish bo‘yicha Harakatlar strategiyasining
millatlararo totuvlik, diniy bag‘rikenglikni ta’minlashga qaratilgan vazifalarida
belgilangan. O‘zbekiston Prezidenti Shavkat Mirziyoyev tashabbusi bilan 2018-yil
12-dekabrda BMT Bosh Assambleyasining “Ma’rifat va diniy bag‘rikenglik” deb
nomlangan Rezolyusiyasining qabul qilinishi tarixiy voqea bo‘ldi 25
.
O‘sha paytda O‘zbekiston Respublikasi Adliya vaziri o‘rinbosari lavozimida
faoliyat yuritgan A. Toshqulov diniy tashkilotlarni huquqiy tartibga solishda katta
o‘zgarishlar ro‘y bergani to‘g‘risida to‘xtalib o‘tdi. Xususan, ro‘yxatdan
o‘tkazganlik uchun davlat bojining besh baravargacha kamaygani, taqdim etiladigan
hujjatlar sonining sezilarli qisqartirilgani, diniy tashkilotlarni ro‘yxatdan
o‘tkazuvchi organga har chorakda hisobot berish bekor qilinib, bir yilda bir
marotaba elektron tarzda qisqartirilgan hajmda ma’lumot taqdim etilishi, adliya
24
https :// xs . uz / uz / post / shavkat - mirziyoev - bmt - inson - huquqlari - kengashining - makhsus - maruzachisini - qabul - qildi .
25
https://xs.uz/uzkr/post/dinij-erkinlik-sohasidagi-ozgarishlar-mamlakatda-amalga-oshirilayotgan-siyosij-huquqij-
islohotlarning-muhim-qismi .2022 йил 4 май
24

organlarining diniy tashkilotni tugatish to‘g‘risida qaror qabul qilish vakolati, diniy
tashkilot tomonidan qonun yoki ustav talablariga rioya etilmaganligi uchun
BHMning 100 baravari miqdorida jarima qo‘llash tartibi bekor qilinganligi
keltirildi. Yangi tahrirdagi “Vijdon erkinligi va diniy tashkilotlar to‘g‘risida”gi
qonun loyihasiga kiritilayotgan qo‘shimchalar va o‘zgartishlar haqida batafsil
ma’lumot berildi. Qonun loyihasini tayyorlash jarayonida davlat va din o‘rtasidagi
munosabatlarni huquqiy tartibga solishda milliy, xorijiy va xalqaro tajriba e’tiborga
olinganligi ta’kidlandi.
Diniy ma’rifiy targ‘ibotda “Haj” safarlarini oshirishning ham ahamiyati kattadir.
Uni samarali amalga oshirish esa ko‘p jihatdan huquqiy normalarga bog‘liqdir.
Xuddi shu maqsadda 2007-yil 28-dekabrda O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar
Mahkamasining Haj safariga nomzodlarni tanlashda adolat tamoyillariga qat’iy
amal qilish, jamoatchilik fikrini o‘rganish, shuningdek, hajga boruvchilarni saralash
tartibini yanada takomillashtirish 1031 son qarori qabul qilindi va shu asosda “Haj”
va “Umra” tadbirlarini tashkil etish va o‘tkazish tartibi to‘g‘risidagi nizomga
o‘zgartirish va qo‘shimchalar kiritildi.
Diniy ma’rifiy ishlarning boshqa yo‘nalishlarini takomillashtirish bo‘yicha ham
qator huquqiy hujjatlar qabul qilindi. O‘zbekiston Xalqaro Islom Akademiyasi
faoliyatini tashkil etish va qo‘llab-quvvatlash chora-tadbirlari to‘g‘risida,
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Diniy-ma’rifiy soha faoliyatini tubdan
takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida” 2018-yil 16-apreldagi PF-5416 son
farmoni ijrosini ta’minlash, yurtimizda Quron ilmi, hadis, islom huquqi, aqida,
tasavvuf, islom iqtisodiyoti va moliyasi, xalqaro munosabatlar, xorijiy tillar va
boshqa xalqaro miqyosda ehtiyoj mavjud bo‘lgan sohalar bo‘yicha yuqori malakali
kadrlar tayyorlash uchun zarur shart-sharoitlar yaratish maqsadida Vazirlar
Mahkamasi qarorlari shular jumlasidandir.
2008-yilning 16-aprelida O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh. Mirziyoyev
“Diniy-marifiy soha foaliyatini tubdan takomillashtirish chora-tadbirlari
to‘g‘risida”gi PF-5416-sonli farmonni imzoladi. Mazkur hujjat O‘zbekistonda diniy
25

ta’lim tizimining boshlang‘ich bosqichidan (o‘rta maxsus islom ta’lim muassasalari
yoki madrasalar) tortib, to oliy va undan keyingi diniy ta’limgacha uzluksizligini
ta’minlashga qaratilgan edi.
Ushbu farmonning ijrosini ta’minlash maqsadida 2-noyabr kuni O‘zbekiston
Respublikasi Vazirlar Mahkamasining “Hadis ilmi maktabi faoliyatini tashkil etish
va qo‘llab-quvvatlash chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi qarori qabul qilindi.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar
mahkamasi huzuridagi Din ishlari bo‘yicha qo‘mita faoliyatini takomillashtirish
chora tadbirlari to‘g‘risida”gi 2018-yil 16-apreldagi qarori ham diniy ma’rifiy soha
rivojini ta’minlashga qaratilgan edi.
2018-yil 31-may kuni Vazirlar Mahkamasining 409-sonli qarori bilan
“O‘zbekiston Respublikasida diniy tashkilotlarni davlat ro‘yxatidan o‘tkazish, qayta
ro‘yxatdan o‘tkazish va tugatish tartibi to‘g‘risida”gi nizom tasdiqlandi.
Diniy ma’rifiy faoliyatni takomillashtirish keying yillarda ham O‘zbekiston
rahbariyatining diqqat markazida bo‘ldi. Xususan, 2020-yil 11-avgustda Prezident
Sh.M.Mirziyoyevning PQ 4801-sonli “Imom Moturidiy xalqaro ilmiy-tadqiqot
markazini tashkil etish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi qarori qabul qilindi. Bu qaror
buyuk mutafakkir ajdodimiz, motrudiylik ta’limoti asoschisi Imom Abu Mansur
Motrudiy va uning izdoshlari merosini chuqur o‘rganish, ularning aqida va kalom
ilmi rivojiga qo‘shgan bebaho hissasini tadqiq etish va keng targ‘ib qilish, milliy-
diniy qadriyatlarimizni asrab-avaylash va rivojlantirish, shu asosda yosh avlodni
ezgu umuminsoniy g‘oyalar ruhida tarbiyalash, ularda ma’naviy va ma’rifiy
qarashlarimizga yot bo‘lgan zararli ta’sirlarga qarshi mafkuraviy immunitetni
kuchaytirish maqsadida qabul qilingan edi.
2022-yil 14-aprelda esa “Vijdon erkinligi va diniy tashkilotlar to‘g‘risida”gi
O‘zbekiston Respublikasi qonuni ijrosini ta’minlash, shuningdek, diniy
mazmundagi materiallarni tayyorlash, olib kirish va tarqatish faoliyatini tartibga
solish hamda dinshunoslik ekspertizasidan o‘tkazishni yanada takomillashtirish
maqsadida Vazirlar Mahkamasi qarori qabul qilindi.
26

Parlament eshituvida BMT Inson huquqlari bo‘yicha Kengashining Din va
e’tiqod erkinligi masalasi bo‘yicha maxsus ma’ruzachisi A. Shahid nutq so‘zladi. U
O‘zbekistonda e’tiqod erkinligini ta’minlash sohasida sezilarli o‘sishga erishilganini
e’tirof etdi. Boshqa ishtirokchilar ham O‘zbekistonda davlat va jamiyat hayotining
barcha jabhalarida muhim islohotlar ro‘y berayotganini ta’kidlashdi. Xususan, diniy
konfessiyalar vakillarining aytishlaricha, qonunchilik va amaliyotdagi o‘zgarishlar
davlatning diniy sohadagi siyosatini amalga oshirish yo‘lida real va jiddiy qarorlar
qabul qilganining yaqqol tasdig‘idir.
Din ishlari bo‘yicha qo‘mita raisi o‘rinbosari D. Eshnayev “Yo‘l xaritasi”ga
muvofiq, amalga oshirilgan ishlar va natijalar bo‘yicha ma’lumot berdi.
O‘zbekistonda 2022-yilda 16 ta konfessiyaga mansub 2277 ta diniy tashkilot
faoliyat yuritayotgan bo‘lib, ularning 2094 tasini islomiy diniy tashkilotlar, shu
jumladan, 2067 tasini masjidlar tashkil etadi 26
. Shuningdek, 166 ta xristian diniy
tashkiloti, 8 ta yahudiy va 6 ta bahoiy jamoalari, bittadan krishnachilar jamiyati va
buddaviylar ibodatxonasi hamda konfessiyalararo O‘zbekiston Bibliya jamiyati
faoliyat yuritmoqda. Din ishlari bo‘yicha qo‘mita huzuridagi Konfessiyalar ishlari
kengashi o‘zining yig‘ilishlarini yiliga ikki marta o‘tkazib kelmoqda. Bu fakt va
dalillar diniy-ma’rifiy faoliyatni takomillashtirish bo‘yicha qabul qilingan qonun,
qaror va farmonlarning izchil amalga oshirilganligidan dalolat beradi.
Mustaqillik yillarida yurtimizda diniy-ma’rifiy soha rivojining huquqiy asosini
ta’minlovchi bir qator m’eyoriy hujjatlar qabul qilindi. Bu hujjatlar O‘zbekistonda
diniy-ma’rifiy soha rivojining tom ma’nodagi bunyodkoriga aylandi. Mustaqillik
yillarida yurtimizda diniy-ma’rifiy soha rivojini ta’minlovchi O‘zbekiston
Respublikasi Konstitusiyasi, yangi tahrirdagi “Vijdon erkinligi va diniy tashkilotlar
to‘g‘risida”gi qonun, O‘zbekiston respublikasi Vazirlar Mahkamasi qarorlari,
Prezident farmonlari va Diniy qo‘mita qarorlarini aytishimiz mumkin. Mana shu
26
https://xs.uz/uzkr/post/dinij-erkinlik-sohasidagi-ozgarishlar-mamlakatda-amalga-oshirilayotgan-siyosij-huquqij-
islohotlarning-muhim-qismi .2022 йил 4 май
27

qarorlar va boshqa tegishli normativ hujjatlar O‘zbekistonda mustaqillik yillarida
diniy-ma’rifiy soha rivojining huquqiy asoslarini ta’minlab berdi.
1.3. Milliy urf-odatlar, bayramlar va boshqa qadriyatlarining tiklana
boshlashi…………..
XX-asrning 80-yillar o‘rtalarida o‘zbek xalqi azaldan sevib, ardoqlab kelgan urf-
odatlar va marosimlar, bayramlar cheklab qo‘yildi, ba’zilarining o‘rniga boshqa
bayramlar va marosimlar to‘qib chiqarildi. Natija da avvallari nishonlanadigan
“Hosil bayrami”, “ Q ovun sayli”. “Gul sayli ” va bosh q a x al q bayramlari unutib
q o‘yildi. “ Navro’z ” bayrami esa avval ta’ q i q landi, s o‘ ng sun’iy tarz da “ Navbahor ”
bayramiga aylantirildi. O‘ylanmay, xalq bilan maslahatlashmasdan qilingan
bunday nojuya harakatlar xalqning dilini qattiq og‘ritdi.
80-yillarning oxirida sovet davlatida avj olgan qayta qurish siyosati yurtimizdagi
madaniy, ma’rifiy, ijtimoiy jaroyonlar o‘z ta’sirini o‘tkazdi va shuningdek milliy
qadriyatlar, urf-odatlar, an’nalar tiklanishidagi dastlabki qadamlardan bo‘ldi. Bu
yo‘nalishdagi faoliyat respublika rahbariyati o‘zgargach tobora shiddatli tus ola
boshladi.
28

1989-yil 23-iyunda O‘zbekiston KPning navbatdagi yig‘ilishida O‘zbekiston
Komunistik Partiyasini 1-kotibi etib Islom Abdug‘aniyevich Karimov
tayinlandi. O‘zbekiston rahbarligiga kelgandan so‘ng, 1989-yil 24-iyunda Islom
Karimov “Biz endi eskicha yashay olmaymiz, vaqtning o‘zi bunga yo‘l qo‘ymaydi”, -
degan dadil so‘zlarni katta minbardan turib aytgan edi.
O‘zbekiston Respublikasi mustaqil deb e’lon qilinguniga qadar, 1990-yilda Islom
Karimov katta jasorat namoyon etib, ittifoq respublikalari orasida birinchi bo‘lib,
Navro‘zni nishonlash an’anasini tiklash tashabbusi bilan chiqdi.. Islom Karimov
Navro‘z ayomini xalq bayrami, 21-martni 27
esa dam olish kuni deb e’lon qildi.
Ammo shuni ta’kidlab o‘tmoq joizki, “Navro‘z” bayram deb e’lon qilingan ilk
yili ushbu kunni milliy bayram sifatida nishonlashga odamlar ongi hali tayyor
emas edi. O‘tmish mafkurasi va yillar davomida yig‘ilgan jiddiy iqtisodiy va
ijtimoiy muammolar tufayli xalqning aksariyat qismi tomonidan Navro‘z
shodiyonasi “qo‘shimcha dam olish kuni” sifatidagina qabul qilindi. Ko‘p asrlik
insoniylik qadriyatlari qayta tiklangan yangi jamiyat barpo etish, aslida, oson
vazifa emas edi. Biroq, birinchi Prezidentimiz boshchiligida bosqichma-bosqich
amalga oshirilgan sa’y-harakatlar natijasida ushbu qadimiy bayramni nishonlash
yana urf-odat tusiga kira boshladi. Yurtimizning barcha vohalarida sumalak, xalim,
ko‘k somsa kabi taomlarni tayyorlash, ko‘pkari va kurash bo‘yicha musobaqalar
uyushtirish an’analari qayta tiklandi. Mustaqillik yillari davomida, Navro‘z ayyomi
– millati, tili va dinidan qat’i nazar barcha yurtdoshlarimiz uchun katta shod-
xurramlik bilan kutib olinadigan sevimli, chinakam umumxalq bayramiga aylandi.
Navro‘zda barcha ginalar unutilib, insonlar o‘rtasida yaxshilik, mehr-muruvvat
va sahiylik kabi ezgu fazilatlar yanada kuchliroq namoyon etiladi. Shodiyona
kunlarida bemorlar, keksalar, ehtiyojmand oilalar holidan xabar olinadi, insonlar
o‘z quvonchi va shodligini yaqinlari, do‘st-u yorlari bilan bo‘lishadilar.
I.A.Karimov tashabbusi bilan 1989-yil 21-oktyabrdaO‘zbekiston SSR da O‘zbek
tili davlat tili deb e’lon qildi. Ushbu voqea yurtimizning milliy urf-odatlar,
27
Htpps/uz/Daryo.uz.22.03.2018
29

bayramlar tiklanishidagi dastlabki qadamlardan bo‘ldi. I. A. Karimov kishilarning
ma’naviy boyishiga, milliy madaniyatlarning bir-biri bilan yaqinlashuvi va o‘zaro
rivojlanishiga yordam beradigan xalq an’analari va bayramlarini tiklashga katta
e’tibor berdi.
Bu o‘rinda xalkimizning azaliy qadriyati, sevimli bayrami hisoblanmish
“Navro’z” bayramini xalqimizga qaytib berilishi mamlakat tarixida katta voqea
bo’ldi. Ma’lumki, O‘zbekistonda Prezident tashabbusi bilan 1990-yilda “Navro’z
bayramini umumxalq shodiyonasiga aylantirish borasi”da bir qator tadbirlar
ko‘rildi. 1991 28
-yildan boshlab mamlakatda Prezident Farmoniga ko‘ra, 21-mart –
Navr o’ z umumxalq bayrami sifatida nishonlanadigan bo‘ldi. Darhaqiqat
avlodlarimiz Navro’zni juda mukammal bilganlar, uni g‘oyat qadrlaganlar.
Shuning uchun ham bu shodiyona kunlarda inson dilini og‘ritish juda qattiq gunoh
hisoblangan. Bir-birlarini muborak ayyom bilan qutlab, yaxshi tilaklar izhor
etganlar. Gina quduratlar unutilgan, adovat o‘rniga ezgulik tuygulari jo‘sh urgan.
Ana shu el ardoqlagan, avloddan avlodga o‘tib kelgan azaliy an’ana yana hayotdan
mustahkam joy olgan.
Navro‘zning bayram qilinishi xalq an’analari, yerga va tabiatga ehtiyotkorlik
bilan munosabatda bo‘lish, dehqon mehnatini hurmat qilish, yaxshi
qo‘shnichilikka, mehr-muruvvatga va boshqalarning dardiga malham bo‘lishga
intilishlari tiklanishning qudratli omili bo‘ldi. Navro‘z xalq bayramining insoniyat
va baynalmilal mohiyati ham ana shundadir deyiladi . O’zbekiston Prezidentining
“Navro‘z xalq bayramini o‘tkazish yakunlari to‘grisida”gi farmonida Har bir
jamoa, muassasala nishonlanadigan bunday bayramlar, kishilarda xalqimizning
qadimiy an’analariga hurmat, mehnatga muxabbat hissini tarbiyalaydi. Bundan
tashqari ma’naviy hayotdagi yana bir talayi, aniqrog‘i diniy bayramlar, hayit
kunlarining respublikala umumxalq bayrami sifatida nishonlanishi uchun keng yo‘l
ochilgani ham ma’naviy poklanishning muxim ko‘rinishidir. Sir emas, sho’ro
tuzumi sharoitida din afyundir degan kommunistik shior hukm surib keldi. Shu
28
“ O’zbekistonning yangi tarixi” III-kitob Toshkent 2000.Sharq nashiryoti.286-bet.
30

darajaga borildiki, dindorning ma’naviy huquqi cheklandi. Bunday bir
tomonlamalik ijtimoiy hayotimizning barcha tomonini qamrab oldi. Prezident
Islom Karimov xalqimizning madaniy-tarixiy merosi tiklanishini milliy
uyg‘onishning asosiy omili deb hisobla r edi . Shu o‘rinda, Navro‘z ayyomining
ko‘p asrlik nishonlanish an’anasi, yurtimiz yangi tarixida davlat bayrami
maqomiga ega bo‘lgan ilk bayramlardan biri bo‘ldi.
2010-yilda BMT 21-martni 29
xalqaro Navro‘z kuni deb e’lon qildi. 2016-yilda
esa Navro‘z bayrami YUNESKOning Nomoddiy madaniy merosi ro‘yxatiga
kiritildi.
Musulmonlar hayotidagi qutlug‘ sanalar Qurbon va Ramazon hayitlari kunlarini
doimiy ravishda bayram qilish va ularni dam olish kunlari deb e’lon qilinishi ham
aynan xalqimiz ko‘nglidagi ish bo‘ldi. 1992-yil 27-martda O‘zbekiston
Prezidentining “Ro‘za hayitini dam olish kuni deb e’lon qilish to‘grisida”gi
farmoni e’lon qilindi.
Yurtimizda mustaqillikdan so‘ng xalqimizning ming yillik urf- odatlari,
bayramlari qadriyatlari qayta tiklana boshladi. O‘zbekiston Respublikasi aholisi
turmush tarzida qadimiy falsafiy, diniy, taqvimiy tasavvurlari hamda xo‘jalik
an’analari bilan bog‘liq urf-odat, marosim va bayramlar mavjud. Jamoaviy hayot
o‘zida turli an’analarni mujassam etgan. Ular asrlar mobaynida ajdodlardan
avlodlarga meros bo‘lib kelmoqda. Mazkur urf-odat va marosimlarni taqvimiy,
mehnat, oilaviy va diniy kabi guruhlarga bo‘lish mumkin. Ushbu qadimiy
an’analar o‘zida yangicha ko‘rinishlarni ham mujassam etgan holda xalqimiz
turmush tarzida hozirga qadar yashab kelayotgan bo‘lib, ular quyidagilardan
iborat: 30
Navro‘z, Mehrjon, lola sayli, boychechak sayli, sunbula sayli, gul
bayrami, suv sayli, qum sayli, qor xat, yerga urug‘ qadash, oblo baraka, hosil
bayrami, uzum sayli, qovun sayli, chorvani yaylovga haydash, jun qirqimi,
chorvani qishlovga qaytarish, to‘l olish, beshik to‘yi, soch olish, birinchi qadam,
sunnat to‘yi, muchal to‘yi, nikoh to‘yi, Bibi Mushkulkushod...Mazkur urf-odat va
29
“O’zbekistonning yangi tarixi” III-kitob Toshkent 2000.Sharq nashiryoti
30
Ma’naviyat:Asosiy tushunchalar izohli lug’ati.T.2009.B.744
31

marosimlar o‘zbek xalqi etno madaniyatida muhim o‘rin tutadi. Ularning tarixiy
ildizlari qadimgi davrlarga borib taqalib, tarixning turli bosqichlarida ba’zan
tazyiqlarga uchrab, ba’zan yangicha ko‘rinish olib, hozirga qadar yetib kelgan.
Bunga misol tariqasida Navro‘z, Mehrjon, Darveshona kabilarni olishimiz
mumkin. Qadimgi bayramlarning ayrimlari qo‘sh chiqarish, Chigit ekish, Mehrjon
Hosil bayrami, Birinchi chanoq kabilar bilan almashgan.
Xalqimizning turmush tarzida yil taqvimi bilan bog‘liq turli xil udumlar, urf-odat
va marosimlar mavjud bo‘lib, ularning barchasi Sharq xalqlarining quyosh
taqvimidagi birinchi kun bo‘lmish Navro‘z 31
(Nav-Yangi, Ro‘z-kun) bayramidan
boshlanadi. Biz katta tantanalar bilan nishonlayotgan ulug‘ ayyom, bahor bayrami-
Navro‘zni ajdodlarimiz tabarruk kun deb bilib, uni katta quvonch va xursandchilik
bilan o‘tkazishga harakat qilganlar. Navro‘z Yer haqidagi dastlabki ilmiy-
geografik tasavvurlar paydo bo‘lgan zamonlardan boshlab shakllangan bo‘lib,
dastlab ushbu bayramni o‘tkazish o‘troq dehqonlarda, so‘ngra yarim o‘troq va
ko‘chmanchi turkiy xalqlarning ham urf-odatlariga aylangan. O‘rta asr muarrixlari
uning vujudga kelish tarixini bundan uch, uch yarim ming yil oldin bo‘lgan deb
yozgan bo‘lsalar, zamonamiz tarixchilari Navro‘zning tarixiy ildizlarini tosh
asri(er.av.10-5 ming yillar)ga borib taqaladi, degan xulosani bildiradilar.
Farg‘ona viloyati Pop tumani Tepaqo‘rg‘on qishlog‘ida 21-mart 32
kuni bir sinfda
o‘qigan tengqurlarning barchasi biror xonadonda to‘planib, sumalak pishiradilar va
tonggacha o‘yin-kulgi qiladilar. Sumalak pishirilayotgan boshqa joylarga ham
tashrif buyurishib, hamqishloqlarini bayram bilan tabriklaydilar. Bu kabi odatlar
hamqishloqlar o‘rtasidagi o‘zaro mehr-oqibatni yanada kuchaytiradi. Navro‘z
bayrami kuni kishilarning biror bir mehnat turi bilan shug‘ullanishi
ma’qullanmaganligi bois yoshu-qari bu kunni bayram tarzida, xursandchilik bilan
nishonlashga harakat qilgan.
31
“O’zbekistonning yangi tarixi” III-kitob Toshkent 2000.Sharq nashiryoti
32
Htpps://Namangan.uz/uz/2016-05-01-11-01-19/urf-odat-va-an-analar
32

Namanganda hozirga qadar davom etib kelayotgan "gul bayrami 33
" taqvimiy urf-
odat va marosimlar tarkibidagi gul bilan aloqador sayillarning transformasiyaga
uchrab, yangicha shakl olgan ko‘rinishlaridan bo‘lib, o‘zbek xalqi ma’naviyatini
o‘ziga xos tarzda namoyon qiladi. Milliy ma’naviyatni har tomonlama yuksaltirish
masalasi asosiy vazifa qilib qo‘yilgan bugungi kunda ma’naviyatimizni
shakllantiradigan va unga ta’sir o‘tkazadigan barcha omil va mezonlarni chuqur
tahlil qilish jarayonida bu kabi bayramlarning keng targ‘ib qilinishi maqsadga
muvofiqdir. Mustaqillik yillarida xalqimizning milliy bayrami bo‘lgan uloq
chopish bayrami qayta tiklandi xalq o‘yinlari qatoriga kiritildi. Har qish kuz bahor
mavsumida ommaviy tarzda o‘tkaziladi. Yurtimizda har yili 1-sentyabr mustaqillik
kuni sifatida keng nishonlanadi. Har yili shu bayram xalqimiz tomonidan ommaviy
tarzda nishonlanadi.
Mustaqillik yillarida yurtimizda O‘zbekistonda milliy va diniy bayramlarimiz
bilan bir qatorda talaygina udumlarimiz va bir qancha qadriyatlarimiz qayta
tiklandi. O‘zbekiston Prezidentining 1992-yil 27-martdagi farmoni bilan Qurbon
va Ramazon hayitlarining birinchi kuni dam olish kuni deb e’lon qilindi.
O‘zbekiston xalqi tarixda birinchi marta bevosita hukumat homiyligida har yili Haj
va Umra amallarini ado etish imkoniyatlariga ega bo‘ldi. Mustaqillik yillarida 40
ming o‘zbekistonliklar Makka va Madinada Haj safarida bo‘ldilar. Yuzlab
masjidlar musulmonlarga qaytarildi. Qu’roni Karim 8 marta 1 mln nusxada nashr
etildi. Bu tadbirlar nafaqat dindorlar uchun qilingan marhamat bo‘lib qolmay, ular
aslida xalqimizning qadimiy rasm-rusum udumlari,qadriyatlarining tiklanishi,
ajdodlar ruhining qayta uyg‘onishidir.
Mustaqillik yillarida xalqimizning mingyillik tarixi aks etgan milliy
qadriyatlarimiz Kurash va Uloq kabi bayramlarimiz qayta tiklandi va xalqimizga
qaytarib berildi. Xalqimizning milliy urf-odatlari, qadriyatlarining ajralmas bir
qismi bo‘lgan milliy sport turimiz kurash ham o‘tgan 70 yil davomida oyoqosti
qilingan edi. 1980-yillarning boshida mashhur o‘zbek kurashi ustasi, dyuzdochi va
33
Htpps://Namangan.uz/uz/2016-05-01-11-01-19/urf-odat-va-an-analar.
33

sambochi Komil Yusupov 34
o‘zbek kurashining boy merosini tadqiq etish ishlarini
boshlab yubordi. Bu inson kurashning xaslqaro me’yorlarga mos bo‘lgan yangicha
qoidalarini ishlab chiqdi. Yangi qoidalar o‘zbek kurashining eng ardoqli
an’analarini o‘zida aks ettirishi bilan birga, xalqaro sport me’yorlari talablariga
ham javob beradi.
Mustaqillik yillarida tiklangan milliy bayramlarimizdan biri bu ko‘pkari
bayramidir. Bu bayramizning tarixi ham uzoq o‘tmishga borib taqaladi. Uloq
ko‘pkari O‘rta osiyo xalqlarining qadimiy,ommaviy, milliy o‘yinlaridan biri.
Asosan, g‘alaba va hosil bayramlari, to‘y va sayillari munosabati bilan o‘tkazilgan.
Hukmdor va har xil amoldorlardan tashqari o‘ziga to‘q odamlar, hatto oddiy aholi
ham . Ko‘proq xatna (chipron) to‘ylarida rasm bo‘lgan. U turkiy xalqlar, ayniqsa,
uning qo‘ng‘irot, qurama, ming, mang‘it, oyrat, kenagas, qipchoq, barlos 35
kabi
urug‘lar orasida ommalashgan. Uloq ko‘pkari o‘yini bu qadimda ham hozir ham
otlarning naslini yaxshilashga, zotdor otlarni saralashga yordam beradi. Ko‘pkari
o‘yini o‘zbeklarda- Ko‘pkari, ’’Uloq”,”Ko‘kbo‘ri 36
” deyiladi, qirg‘izlarda-kok-pari
tarzida ataladi. Forsiy tilda so‘zlashuvchi qavmlarda “Bo‘zkashi “ deb ataladi, rus
xalqlarida esa “Kozlodraniya” deb yuritiladi. Ko‘pkari o‘yini yurtimizda xalq
sayillari, to‘ylar va bayramalar munosabati bilan tantananing oxirgi kunida
uyushtiriladi.
2002-yilda O‘zbekistonda alohida Uloqko‘pkari fedarasiyasi 37
tuzildi. Fedarasiya
hozirgi vaqtda tuman, viloyat, respublika musobaqalarini uyushtiradi. Milliy sport
turlari va xalq o‘yinlari O‘zbekiston Respublikasining jismoniy tarbiya va sport
34
Https://cyberleninka.ru/article/n/o’-zbekistonda -milliy-kurashning-rivojlanishi-istiqbollari.
35
Htpps://uz.m.wikipedia.org/wiki/Uloq.
36
Htpps://cyberleninka.ru/article/n/milliy-ot-sporti-uloq-ko’pkari-o’yining jamiyatda-tutgan o’rni va uning-ijimoiy-
ahamiyati.
37
Htpps://uz.m.wikipedia.org/wiki/Uloq.
34

sohasidagi madaniy merosining ajralmas qismi , alohida vatanparvarlik va Vatanga
muhabbat, xalqaro maydonda mamlakatning obro‘-e’tiborini yuksaltirishga intilish
tuyg‘ularini tarbiyalashning asosiy poydevori hisoblanadi. Bugungi kunda
joylardagi urf-odat tusiga kirgan milliy xalq o‘yinlari hamda milliy qadriyatlarni
qayta tiklash, aholining keng qatlamini ayniqsa, yoshlarni milliy sport turlari va
xalq o‘yinlariga bo‘lgan qiziqishlarini oshirish, yosh avlod chavandozlarini
tarbiyalashga yo‘naltirilgan ot sporti musobaqalarini tashkil etish va o‘tkazish
hamda milliy ot sportining xalqaro dovrug‘ini oshirishga qaratilgan zarur chora-
tadbirlar amalga oshirilmoqda.
Mamlakatimizda nomoddiy madaniy merosni muhofaza qilish, asrash, targ‘ib
qilish va ulardan foydalanish masalasiga davlat siyosati darajasida qaralmoqda.
Xususan, yurtimizda mazkur yo‘nalish bo‘yicha to‘liq huquqiy asos mavjud, 2008-
yilda “Nomoddiy madaniy merosni muhofaza qilish to‘g‘risida”gi xalqaro
Konvensiya (2003-yil 17-oktyabr,Parij) 38
ratifikasiya qilindi va amaldagi
qonunchilikka tegishli o‘zgartirish va qo‘shimchalar kirtildi.
So‘nggi yillarda yurtimizda amalga oshirilayotgan bu va bunga o‘xshash
tadbirlar yurtimizda milliy qadriyatlar, urf odatlar va bayramlarni tiklanishida
muhim ahamiyat kasb etmoqda. Xalqimizning milliy qadriyatlariga aylangan juda
ko‘plab milliy bayramlarimiz, qadimiy o‘yinlarimiz, urf odatlarimiz milliy ong,
milliy g‘urur , milliy mafkura shakllanishi va rivojlanishining eng muhim omillari
bo‘ldi.
38
Htpps://cyberleninka.ru/article/n/milliy-ot-sporti-uloq-ko’pkari-o’yining jamiyatda-tutgan o’rni va uning-ijimoiy-
ahamiyati.
35

II BOB. MUSTAQILLIK YILLARIDA O‘ZBEKISTONDA VIJDON
ERKINLIGINI TA’MINLASHGA QARATILGAN TADBIRLARNING
AMALGA OSHIRILISHI
2.1.Mamlakatda masjidlar faoliyatining tiklanishi va bu sohada olib borilgan
bunyodkorlik ishlari…..
Mustaqillik yillarida O ’zbekistonda masjidlar faoliyatining tiklanishi va bu
sohada olib boriliyotgan bunyodkorlik ishlari haqida gap ketganda biz eng avvalo
sovet davrida yurtimizdagi barcha masjidlar yopib qo‘ylganligi ni ham bu sohadagi
faoliyat amalda no‘ldan boshlanganini e’tibordan chetda qoldirmasligimiz kerak.
Sovet davlati ateistik davlat edi. Bu davlat hech qanday dinni ham xudoni ham tan
olmagan ligi sababli u davrda deyarli barcha diniy muassasalar, masjidlar,
ibodotxonalar o‘z faoliyatini to‘xtat gan edi. Sovet lar davrida Samarqand viloyati
bo‘yicha bitta masjid , bitta provaslov cherkovi va bitta yahudiy sinagogasi faoliyat
yuritgan edi.
O‘zbekistonda o‘sha davrda din va davlat o‘rtasidagi munosabatlar haqida
gapirganda, diniy vaziyat nihoyatda keskin tus olganligini eslash joiz. 1991-yilga
kelib, O‘zbekiston mustaqillikka erishgandan so‘ng, o‘zga sohalar qatori diniy
sohada ham vaziyatni tartibga soluvchi instrumentlar yaratilishiga ehtiyoj yuzaga
36

keldi. Bunga asosiy sabab sifatida, XX asr 90- yillarida avj olgan diniy ekstremizm
xavfi va turli diniy oqimlarning ta’sirining kuchayganligini ko‘rsatish mumkin.
Agar biz bosib o‘tilgan istiqlol yo‘limizga bir nazar tashlaydigan bo‘lsak,
ozodlikning ilk onlaridan boshlaboq dinga munosabat, davlat va diniy tashkilotlar
o‘rtasidagi aloqalarni to‘g‘ri yo‘lga qo‘yishga alohida e’tibor qaratildi.
Konstitusiyaga ko‘ra, O‘zbekiston dunyoviy davlat, binobarin, mamlakatimizda
din davlatdan ajratilgan. Ammo respublikamiz rahbariyati bu masalaga oqilona
yondashib, din davlatdan ajratilgan bo‘lsa-da, jamiyatdan ajratilmaganini, xususan,
O‘zbekiston singari qadimiy va barqaror diniy an’analarga ega mamlakatda bu
borada g‘oyat nazokat va ehtiyotkorlik bilan ish yuritish lozimligini o‘z vaqtida
to‘g‘ri anglab yetdi 39
. Shuning uchun ham bugungi kunda ko‘p millatli
mamlakatimizda hech qaysi din vakillarining diniy nafsoniyatlarini kamsitmagan
holda, ayni vaqtda diniy hissiyotlarni avj ham oldirmasdan, og‘ir-vazmin, uzoqni
ko‘zlangan siyosat amalga oshirilmoqda.
Bu siyosat mohiyatini ilk marta Birinchi Prezident quyidagi fikrlarida aniq-
ravshan belgilab bergan edi: “Din odamzotni hech qachon yomon yo‘lga
boshlamaydi. Bu dunyoning o‘tkinchi ekanini ta’kidlab, odam bolasini hushyor
bo‘lishga, yaxshi bo‘lishga, yaxshi iz qoldirishga undab turadi. Biz dinga bundan
keyin ham barcha shart-sharoitlarni yaratib beramiz, diniy rasm-rusumlarga,
bayramlarga, diniy tarbiya va ta’limga doimo jiddiy e’tibor beriladi. Ayni zamonda
biz din peshvolariga, o‘zimizga o‘xshash musulmon birodarlarimizga bir narsani
takror va takror uqtirmoqchimiz: din o‘z yo‘li bilan, davlat o‘z yo‘li bilan. Diniy
partiyalar tuzib, hokimiyat talashib yurishlar xudoga ham yoqmaydi. Islom dini
insonlarni kamtarlikka, kamsuqumlikka undaydi. Musulmon farzandi birovni kofir,
birovni xudojo‘y deb toifalarga ajratmaydi. Sababi, bandasining ustidan bandasi
emas, xudoning o‘zi hukm chiqaradi. Shunday ekan, bir-birimizni behuda ayblab,
men musulmon, sen kofir deb talashib yurishlar bizga to‘g‘ri kelmaydi . Hamma
39
Мустақил Ўзбекистон тарихи.3-китоб. Т.: “Шарқ”,2000.406-б.
37

ahil, hamma pokiza bo‘lib yashasin, kimning fazilati qancha, kimning gunohi
qancha ekanini Yaratganning o‘zi ajrim qilib beradi” 40
.
Birinchi Prezident siyosiy vaziyat nihoyatda qaltis va nozik bir paytda otashin
nutq va ma’ruzalari bilan odamlarning nozik tuyg‘ulariga ta’sir etdi, ularni uzoq
yillik karaxtlik va g‘aflatdan uyg‘otdi, fikrlashga, o‘z taqdiri va farzandlari
istiqboli haqida qayg‘urishga da’vat etdi. Bu bilan u, birinchidan, mamlakat
aholisini ruhiy-ma’naviy poklanishga imkon yaratdi. Ikkinchidan, mamlakatdagi
tinchlik, osoyishtalik va barqarorlikka o‘ziga xos zamin yaratdi. Bu siyosatni
amalga oshirishda masjidlar faoliyati katta ahamiyatga egadir.
O‘zbekiston mustaqillikdan so‘ng masjidlar o‘z faoliyatini “Vijdon erkinligi va
diniy tashkilotlar” to‘g‘risidagi qonun va O‘zbekiston respublikasi
Konstitusiyasiga ko‘ra amalga oshira boshladi.
Masjid 41
deganda (arab - sajda qilinadigan joy)-musulmonlar jamoa
bo‘lib, namoz o‘qiydigan joy nazarda tutiladi. Masjidlar, asosan, kundalik besh
vaqt namoz o‘qish uchun mo‘ljallangan. Juma va hayit namozlari esa jome
masjidlarida o‘qiladi. Birinchi masjidni Madinada Muhammad payg‘ambar
qurdirgan 42
. Masjidlar dastlab shaharlarda, keyinchalik qishloq va mahallalarda
barpo etilgan. Masjidlarning to‘rida, Makkaga qaragan ( qibla ) tomonida mehrob ,
hovlisida hovuz, bir yoki bir necha minora bo‘ladi. Ayrim yirik masjidlar
mehrobining o‘ng tomonida va’zxonlik uchun mo‘ljallangan minbar , ba’zilarida
esa Qur’on o‘qiladigan maxsus joylar ham bo‘ladi. Ba’zi masjidlar huzurida
maktablar ham bo‘lib, ularda o‘g‘il bolalarga Qur’on o‘qish o‘rgatiladi.
Masjidlarda juma va hayit namozi kunlari imom-xatiblar xutba o‘qib, turli diniy
masalalar bo‘yicha va’zxonlik qiladi. O‘zbekistonda 2022-yilga kelib jami 2100 43
dan ziyod masjidlar faoliyat yurgizdi. Masjidlar o‘z faoliyatlarida “Vijdon erkinligi
va diniy tashkilotlar to‘g‘risida”gi qonunga amal qiladilar.
40
Мустақил Ўзбекистон тарихи.3-китоб. Т.: “Шарқ”,2000.407-б.
41
Htpps://uz.m.wikipedia.org/wiki/Masjid.
42
Htpps://uz.m.wikipedia.org/wiki/Masjid
43
Htpps ://Uzbekistan.travel/uz/o/ozbekistonda-masjidlar-soni-2100-dan-oshdi.
38

Markaziy Osiyoda dastlabki masjidlar Buxoro arki ichida 713 44
-yilda Qutayba
ibn Muslim tomonidan mahalliy otashgoh butxona o‘rnida qurilgan. Rivoyatlarga
ko‘ra, Samarqanddagi birinchi masjid Hazrati Xizr masjidi o‘rnida bo‘lgan.
O‘zbekistonda mustaqillikdan keyin an’anaviy va zamonaviy me’morlik
usullarini uyg‘unlashtirgan holda masjidlar qurilmoqda (masalan, Buxoriy
yodgorlik majmui, Toshkentdagi Nosirxon jome masjidi, G azalkentdagi Olimjonʻ
jome masjidi va boshqalar). Hozirgi vaqtda yurtimizda faoliyat olib borayotgan bir
necha masjidlar faoliyatiga e’tibor qilsak.
“Xo‘ja Abdu Darun”
Mana shu masjidlardan biri Samarqand shahri hududida faoliyat olib borayotgan
“Xo‘ja Abdu Darun”jome masjididir. Bu masjid Samarqand shahar Sadriddin
Ayniy ko‘chasi 21-uyda joylashgan. Masjid 1981 45
-yildan buyon rasmiy faoliyat
yurgizib kelmoqda. Samarqand viloyat hokimiyati Adliya Boshqarmasining
1998 46
-yil 10-avgust №9 guvohnomasi asosida ish olib bormoqda.
Masjidning “Xo‘ja Abdu Darun” nomi bilan atalishining sababi albatta bu joyda
Xo‘ja Abdu Darun hazratlarining qabrlari va maqbara joylashganidir. Shu o‘rinda
bu zotning tarixi haqida qisqacha to‘xtalib o‘tish lozim. Hazrati Xo‘ja Abdu Darun
haqida asosan ikki manba – Abu Tohirxo‘janing “Samariya” va Abul Hakim
Samarqandiyning “Qandiya” asarlarida kengroq ma’lumot berilgan.
2003–2005 yillar mobaynida “Xo‘ja Abdu Darun” jome masjidida O‘zbekiston
musulmonlari idoarsining Samarqand viloyatidagi vakilligi Usmonxon Alimov
boshchiligida faoliyat olib borganligini faxr bilan yodga olamiz. Har bir davrda
qisman bo‘lsada xonaqoh binosi ta’mirlab turilgan. Ammo, 2009-yil yoz oylaridan
boshlab keng ko‘lamda ta’mirlash ishlari boshlab yuborildi. Bu jarayonda maqbara
peshtoqi, uning g‘arb tomonida bo‘lgan hujralar va gumbaz tupdan qayta bino
qilinib, o‘z holatini tiklashga harakat qilinmoqda. Bunday xayrli ishlar Xo‘ja Abdu
44
Htpps://uz.m.wikipedia.org/wiki/Masjid
45
Htpps ://sammuslim.uz/oz/press/news/xoja-abdu-darun-jome-masjidi.
46
Htpps:// Savad-ul-azaam.uz.Samarqand/shahar/”xo’ja abdu-darun”jome masjidi imom/xatibi:Z.Mahmudov.
39

Darun jome masjidi ma’muriyatining tashabbusi, Abduqodir hoji kabilarning sa’y
harakatlari hamda O‘zbekiston musulmonlari idorasining raisi, muftiy Usmonxon
Alimovning har tomonlama qo‘llab quvvatlashi natijasida amalga oshirilmoqda.
Galdagi vazifa maqbarapeshtoqi va gumbaz osti silindriga bitilgan yozuv va
naqshlarni qayta tiklashdan iboratdir.
Juma, hayit namozlariga tashrif buyuradigan namozxonlar uchun qulay sharoit
yaratish maqsadida o‘sha bir qatorli ayvon o‘rnidan 2008-2010 47
yillar mobaynida
hashar yo‘li bilan ayvonli namozxona bino qilinib, uning ayvoni yog‘och
o‘ymakorlik ishlari bilan bezatildi. Ichki xonalarning shift qismiga xattot Abdujalil
Umar o‘g‘li tomonidan masjid imom xatibi Zafarjon Mahmudov hamda noib imom
Sultonmurod domla Xolmurodov va boshqa xodimlarning maslahatlari bilan
“Yosin” surasi hamda masjid qurilishi, uning odoblari, jamoat namozi va uning
savob darajalari to‘g‘risidagi hadislar nastaliq xatida bitildi.
2010-yilda 48
masjidning tashqi ko‘rinishida ham ancha ta’mirlash ishlari olib
borildi. Nurab qolgan g‘ishtlar o‘rniga yangi pishq g‘isht bilan bezak berildi .
Ayniqsa, XIX asrda qurilgan hujralarning o‘rta qismi, ya’ni maqbaraning
to‘g‘risidan hovliga kirish darvozasi joy olgan bo‘lib, ta’mirlash va qurilish ishlari
tufayli bu darvozaxona hujraga aylantirilib yuborilgan edi. Manashu tarixiy
darvozaxona yana qaytadan tiklanib, asl holiga keltirildi. Hozirgi kunga kelib,
masjid hovlisiga uchta; g‘arbiy, markaziy va sharqiy darvozalar orqali kiriladi. Bu
darvozalar ham oyat va hadislar hamda o‘ziga xos naqshlar uyg‘unligida
o‘ymakorlik san’ati bilan bezatilgan. Hozirda masjidga Mahmudov Zafar
Orzuyevich 49
imom xatiblik qilib kelmoqda.Ushbu masjidda bugungi kungacha xalq
mablag‘i hisobidan qurilish ishlari davom etmoqda.Hozir ham kapital ta’mirlash
ishlari olib borilmoqda.Bu masjidni qayta qurilishi ta’mirlanishida xalqimizning
bevosita tashabbusi bunyodkorlik,ezgulik sihatlari nomoyon bo‘lmoqda.
Imom A’zam jome masjidi.
47
O’zbekiston Musulmonlari Idorasi Samarqand Shahar“Xo’ja Abdu Darun”jome masjidi.Samarqand-2015-yil.
48
O’zbekiston Musulmonlari Idorasi Samarqand Shahar“Xo’ja Abdu Darun”jome masjidi.Samarqand-2015-yil.
49
Htpps ://sammuslim.uz/oz/press/news/xoja-abdu-darun-jome-masjidii.
40

2016-yil 24-dekabr 50
kuni O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi
huzuridagi Din ishlari bo‘yicha qo‘mita raisi Ortiqbek Yusupov hamda
O‘zbekiston musulmonlari idorasi raisi, muftiy Usmonxon Alimov hazratlari
Samarqand viloyati, Samarqand tumanida joylashgan Imom A’zam jome masjidiga
tashrif buyurishdi. Ushbu masjid so‘ngi yillar davomida to‘liq ta’mirdan
chiqarilgan bo‘lib, namozxonlar ixtiyoriga topshirish arafasida turgan edi.
Masjidning dastlabki binosi 1880-1890 51
-yillarda qurilgan va sobiq sho‘rolar
davrida turli maqsadlarda foydalangan.
Davlatimiz mustaqillikka erishgandan so‘ng turli sohalar qatori mo‘min-
musulmonlaga ham erkinliklar berildi. Yurtimizda ko‘plab masjidu-madrasalar
qaytadan qad rosladi, ibodat qilish uchun qulay sharoitlar hozirlandi. Diyorimiz
uzra olib borilgan ko‘plab bunyodkorlik, obodonlashtirish ishlari qatorida eskirib,
anchayinki yaroqsiz holatga kelib qolgan Imomi A’zam jome masjidi binosi ham
1990-1991 yillar davomida qaytadan bunyod etildi. 2013-yilgacha masjidda turli
ta’mir va qurilish ishlari olib borildi. Masjid xonaqosi yonidan qo‘shimcha xonaqo,
ayvon, darvozaxona qurildi. Darvozaxona ustida gumbaz o‘rnatildi. 2013-yilga
kelib esa mavjud shart-sharoitlarni yaxshilash, ibodat uchun yanada qulayliklar
yaratish maqsadida masjidda kapital ta’mirlash ishlari boshlab yuborildi. Xalq
hashari va homiylar ko‘magi asosida masjid tubdan ta’mirlanib, u yerda milliy va
zamonaviy me’morchilik uyg‘unligida ko‘plab ishlar olib borildi.
Bugungi kunga kelib esa Imomi A’zam jome masjidi to‘liq ta’mirdan chiqarildi
va namozxonlar ixtiyoriga topshirildi. Qulay sharoitlarda ibodat qilayotgan
yurtdoshlarimiz davlatimiz haqiga, uning tinchligi bardavom, kelajagi porloq
bo‘lishini so‘rab duoi xayrlar qilmoqdalar. Bugungi kunga kelib esa Imomi A’zam
52
jome masjidi to‘liq ta’mirdan chiqarilgan va namozxonlar ixtiyoriga topshirilgan.
“Minor”masjidi.
Minor masjidi 53
- Toshkent shahrida yangi qurilgan masjid. Masjidning qurilish
50
Htpp://www.sammuslim.uz/oz/press/news/imom-azam-jome-masjidi-qaytadan-qad-rosladi.
51
Htpps://kun.uz/uz/57372011.
52
Htpps://kun.uz/uz/57372011.
53
Htpps://uz.m.wikipedia.org/wiki/Minor_masjidi
41

ishlari 2013-yil yoz oylarida boshlangan. 2014-yilning 4-oktyabrida ,
musulmonlarning katta Qurbon hayiti bayramida O‘zbekiston Prezidenti Islom
Karimov yangi Minor masjidini O‘zbekiston musulmonlari idorasi ulamolari 54
,
me’mor va quruvchilar, mahalla oqsoqollari hamrohligida Minor masjidini
ochilishida bevosita ishtirok etdi. Masjid binosi an’anaviy sharq va o‘zbek
uslubida qurilgan bo‘lib, ikki minorasi va osmonrang bir gumbaz bor. Masjidning
ichi esa naqsh tarzida bezatilgan. Masjid 5000 55
dan ortiq nomozxonga
mo‘ljallangan. ”Minor” jome masjidining umumiy maydoni 4.5 gektarni tashkil
etadi. Ochilganidan so‘ng „Minor“ masjidi Toshkentda va
butun O‘zbekiston bo‘ylab eng yirik musulmon diniy markazlaridan biriga aylandi.
Masjidning qurilishi O‘zbekiston respublikasi davlat byudjeti va O‘zbekiston
musulmonlari idorasi 56
tomonidan moliyalashtiriladi. Masjidda sayyohlar uchun
barcha shart-sharoitlar mavjud . U barcha zamonaviy jihozlar bilan jihozlangan.
Imom Buxoriy majmuasi.
Imom al-Buxoriy ziyoratgoh majmuasi Samarqand viloyatida joylashgan
qadimiy memoriy yodgorliklardan biri, Islom olamida juda katta hurmat bilan tilga
olinadigan Imom al-Buxoriyning qabrlari joylashgan ziyoratgohdir 57
. Majmua
Samarqand viloyatining Hartang qishlog‘ida joylashgan fayzli maskan hisoblanadi.
Majmuaning oldingi yani o‘n oltinchi asrdagi ko‘rinishida bir kichik maqbara
uning oldida masjid va hovliga bir necha daraxtlar ekilib qo‘yilgan bo‘lgan.
Keyinchalik 1997- yil 29-aprelda 58
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi
tomonidan chiqarilgan qonun asosida Imom al-Buxoriyning hijriy 1225-yilligini
ko‘tarinki kayfiyatda nishonlashni tashkil etish haqidagi qaroriga asosan majmua
butunlay qayta ta’mirlandi va qo‘shimcha yodigorlik majmuasi qurilgan. Imom al-
Buxoriy o‘z umrini ilm o‘rganish uchun sarflagan buyuk va ulug‘ ulamolardan
biridir, ularni ishlarini 59
yanada ko‘proq o‘rganish va ular yotgan zioratgohlarni
54
http://mustaqillik.uz/oz/pages/minor_masjidi
55
http://mustaqillik.uz/oz/pages/minor_masjidi
56
Htpps://uz.m.wikipedia.org/wiki/Minor_masjidi.
57
https://uz.m.wikipedia.org/wiki/Imom_Buxoriy_majmuasi.
58
Saviya.uz.htpps://saviya.uz/hayot/nigoh/ilm-izlaganga-ilmdir-dunyo/
59
Htpps://xs.uz/uz/post/samarqanddagi-imom-bukhorij-mazhmuasi-butunlay-yangi-qiyofaga-kiradi-fotojamlanma.
42

obodonlashtirish ishlari olib borildi. Imom al-Buxoriyningning eski ziyoratgohi
o‘rnida yangi majmua 1998-yilda 1-prezidentimiz I.A.Karimov rahbarligida
yaratilgan loyiha asosida 8 oy davomida qurib bitkazildi. 60
Bu majmuaning qurilishida viloyatlardan kelgan eng mohir ustalar mehnat
qilishgan masalan. Andijon,Toshkent, Qo‘qon va boshqa shaharlardan ustalar
kelishgan. Bu majmua ziyoratchilar uchun muqaddas maskan va qolaversa „Hayit“
bayramlarida kelib Hayit namozlarini va juma namozlarini o‘qish uchun ulug‘
maskan hisoblanadi. Imom al-Buxoriy majmuasini qurilishida uning gumbazlariga
O‘zbek milly hunarmandchiligi asosida bezaklar berilgan. Uning o‘rta qismida
„oniks“ toshidan tayyorlanga sag‘ana joylashtirilgan. Maqbaraning ichki qismida
allomaning qabrlari sag‘ana ostida joylashgan.
Imom Buxoriy Masjidi.
Majmuaning hovlisida, chap tarafda masjid qurilgan, uning xonaqohlari va va
peshayvonlarning umumiy maydonlari 786kv/km 61
, va 214 kv/m tashkil etadi.
Umumiy hisobda 1500 ta namozxonni o‘z ichida sig‘dira oladi. Maqbara
kutubxonasida Islom diniga oid bo‘lgan qo‘lyozma asarlar saqlanadi. Hadis ilmini
o‘ranuvchilar uchun majmuada shart sharoitlar yaratilgan ."Dorul haqio " nomi
bilan ataluvchi hadislarni o‘rganuvchi markaz hisoblanadi, u maqbaraning orqa
tarafida joylashgan.
Imom Buxoriy majmuasi va masjidiga o‘z faoliyatini boshlagan 1998-yildan to
bugungi 2022-yilgacha juda ko‘plab mashhur shaxslar,davlat rahbarlari,olimlar
tashrif buyurgan. 2021-yil 11-fevral 62
kuni Shavkat Mirziyoyev Samarqandning
turizm salohiyatini rivojlantirish bo‘yicha loyihalar bilan tanishgan. Mazkur
taqdimotda Imom Buxoriy majmuasi va uning atrofida amalga oshiriladigan
qurilish-bunyodkorlik, obodonlashtirish ishlari haqida ma’lumot berilgan.
Loyihaga ko‘ra, majmuada rekonstruksiya ishlari olib boriladi hamda 8000 o‘rinli
masjid quriladi. Majmua atrofida to‘rtta ulkan minora qad rostlaydi. Hozirgi
60
Vohid Axmedov“Imom Buxoriy majmuasi” Toshkent-2019.”G’ofur-G’ulom nomidagi nashiryot matbaa-uyi
61
Htpps://Uzbekistan.travel/uz/o/imom-al-buxoriy-maqbarasi.
62
https://www.trt.net.tr/uzbek/.madaniyat-va-san-at/2021/02/22/1234567890-1588402.
43

ayvonlarga qo‘shimcha ravishda ichki va tashqi ayvonlar barpo etiladi. Majmuada
amalga oshiriladigan qurilish-bunyodkorlik ishlari maxsus tashkil etilgan
jamg‘arma mablag‘lari hisobidan amalga oshiriladi.
Mustaqillik yillarida yurtimizda masjidlar faoliyatining tiklanishi yo‘lida ulkan
sa’y harakatlar amalga oshirildi. Masjidlar faoliyatining tiklanishi ishlariga
O‘zbekiston musulmonlari idorasi boshchilik qildi. Bugungi kunda O‘zbekiston
Musulmonlari Idorasi qoshida 2100 dan ziyod masjidlar faoliyat olib boryapti.
Mustaqillik yillarida masjidlar qurilishi davlat , turli diniy va xayriya tashkilotlari,
xususiy shaxslar mablag‘lari bilan bunyod etilganligini ko‘rishimiz mumkin.
Masjidlar xalqimizni birlikka, o‘zaro hamjihatlikka chaqirishda, milliy va diniy
totuvlik, siyosiy barqarorlikni ta’minlashda muhim o‘rin o‘ziga xos o‘rin
tutmoqdalar.
44

2.2.O‘zbekiston musulmonlar idorasi, viloyatlardagi diniy boshqarmalar,
masjidlarning diniy ma’rifiy faoliyati ………………….
O‘zbekistonda barcha dinlarga teng imkoniyatlar yaratilgan. Diniy tashkilotlar
barcha munosabatlarni qonun asosida, ularning haq-huquqlarini hurmat va himoya
qilish asosida olib borilayotgani etiqod erkinligining amaldagi ifodasidir. Ayni
vaqtda diniy tashkilotlardan ham qonun oldidagi burch va majburiyatlarini bajarish
talab qilinadi. Bu vazifalarni uddalashda O‘zbekiston musulmonlar idorasi
faoliyatining ahamiyati kattadir.
O‘zbekiston musulmonlari idorasi - O‘zbekiston musulmonlariga rahbarlik
qiluvchi diniy tashkilot bo‘lib, u 1943-yil 20-oktyabrda 63
Toshkentda bo‘lib o‘tgan
O‘rta Osiyo va Qozog‘iston musulmonlari qurultoyida ta’sis etilgan. Toshkentdagi
Baroqxon madrasasida joylashgan. 1991-yilda O‘rta osiyo va Qozog‘iston
64
musulmonlari diniy boshqarmasi O‘zbekiston musulmonlari idorasiga
aylantirildi. Bu tashkilot 1992-yildan Movarounnahr musulmonlari idorasi, deb
yuritilgan, 1996- 65
yildan hozirgi nomi bilan ataladi. U davlatdan ajralgan mustaqil
tashkilot sifatida faoliyat yuritadi. Idora O‘zbekistondagi musulmonlar o‘rtasida
diniy ishlarni boshqarib turadi, fatvolar beradi, masjidlarga imom-xatiblar
tayinlaydi, diniy xodimlar tayyorlaydi. Moddiy jihatdan musulmonlardan
masjidlarga tushadigan xayr-ehson, yordamchi xo‘jaliklar va boshqalar hisobiga
ta’minlanadi. Idora rahbar organi — Oliy hay’at. Uning raisi muftiy hisoblanadi.
Idoraning huquqshunoslik, xalqaro aloqalar, ta’lim va kadrlar tayyorlash, masjidlar
63
Htpps://uz.m.wikipedia.org/wiki/O%CA%BBzbekiston_musulmonlari_idorasi
64
Htpps://uz.m.wikipedia.org/wiki/O%CA%BBrta_Osiyo_va Qozog%CA%BBiston_musulmonlari_diniy-
boshqarmasi.
65
Htpps://uz.m.wikipedia.org/wiki/O%CA%BBzbekiston_musulmonlari_idorasi
45

va fatvo bo‘limlari bor. Idora uchun Toshkent islom institutida (1971) va o‘nta
o‘rta maxsus islom bilim yurti (shulardan 2 tasi xotin-qizlar bilim yurti)da kadrlar
yetishtiriladi. Idora muassisligida „Hidoyat“ jur. va „Islom nuri“ 66
gaz. nashr
etiladi. Idora tasarrufidagi „Movarounnahr“ nashriyoti diniy adabiyotlar, diniy
taqvim va boshqalarni chop etadi. Musulmonlar idorasi xorijiy mamlakatlardagi
ko‘pgina diniy tashkilotlar bilan aloqa qiladi. Har yili 3,5—4 ming kishining haj
safarini uyushtirishda faol ishtirok etadi. Idora o‘z faoliyatida O‘zbekiston
Respublikasining Konstitusiyasi , „Vijdon erkinligi va diniy tashkilotlar
to‘g‘risida“gi qonunga rioya qiladi.
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining „Din sohasidagi ma’naviy-
ma’rifiy, ta’lim ishlarini va faoliyatini yanada takomillashtirishda ijtimoiy ko‘mak
va imtiyozlar berish to‘g‘risida“gi 2003-yil 22-avgustdagi 364-son qaroriga asosan
idora qoshida maxsus jamg‘arma tashkil etildi.
Idoraga Eshon Boboxon ibn Abdulmajidxon (1943-1957), Ziyovuddinxon ibn
Eshon Boboxon (1957-1982), Shamsiddinxon Boboxonov (1982-1989),
Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf (1989-1993), Muxtorjon Abdullayev (1993-
1997), Abdurashid Bahromov (1997-2006), Usmonxon Alimov (2006-2021)
rahbarlik qildilar. 2021-yildan boshlab unga Nuriddin Xoliqnazarov boshchilik
qilmoqda.
O‘zbekiston musulmonlar idorasining respublikamizdagi 12 ta viloyatda
boshqarmalari faoliyat ko‘rsatib kelmoqda. O‘zbekiston musulmonlar idorasi
tasarrufida 2100 67
dan ziyod masjid faoliyat yuritmoqda. Birgina O‘zbekiston
musulmonlar idorasining Samarqand viloyati Vakilligi tasarrufida 2020-yil 17-
sentabr holatida 286 68
ta masjid xalqimizga xizmat qilmoqda. O‘zbekiston
Musulmonlar idorasining Samarqand viloyati vakilligi respublikadagi nufuzli
boshqarmalardan biridir.
66
Htpps://uz.m.wikipedia.org/wiki/O%CA%BBzbekiston_musulmonlari_idorasi
67
Htpps ://Uzbekistan.travel/uz/o/ozbekistonda-masjidlar-soni-2100-dan-oshdi.
68
Htpps://www.sammuslim.uz/oz/press/news/samarqandda-masjidlar-soni-bittaga-ko’paydi.
46

Samarqand viloyat bosh imom xatibligi 1977 69
- yilda tashkil topgan. Viloyat
bosh imom xatibligi lavozimiga Ulamolar hay’ati tomonidan Samarqand shahar
“Xo‘ja Zudmurod” jome masjidi imom xatibi Mustafoqul Melikzoda tayinlangan.
Mustafoqul Melikzoda Samarqand viloyat bosh imom xatibligi faoliyatini 1977-
yildan 2000- yilga qadar “Xo‘ja Zudmurod” jome masjididan turib olib borgan.
2000- yildan boshlab viloyat bosh imom xatibligi lavozimiga “Imom Buxoriy”
jome masjidi imom xatibi Usmonxon Alimov tayinlangan hamda shu davrdan
boshlab viloyat bosh imom xatibligi “O‘zbekiston musulmonlari idorasi
Samarqand viloyat vakilligi” deb yuritila boshlagan. 2000-yildan 2002-yilga qadar
viloyat vakilligi viloyat hokimligi binosida faoliyat yuritgan. 2002 - 2005 - yillar
oralig‘ida Samarqand shahar “Xo‘ja Abdu Darun” jome masjidning to‘rtta xonasi
viloyat vakilligi uchun ajratilgan.
2005-yilda Usmonxon Alimov 70
tomonidan homiylarni jalb qilgan holda
Samarqand shahar Dahbed ko‘chasida viloyat vakilligi uchun alohida bino qurib
ishga tushirildi. Hozirgi paytda viloyat vakilligi mazkur binoda faoliyat olib
bormoqda. Bino har jihatdan zamon talabiga javob beradi. Viloyat vakilligida 13
nafar xodim faoliyat olib boradi. Bugungi kunda O‘zbekiston musulmonlari idorasi
Samarqand viloyat vakili, viloyat bosh imom xatibi Eshonqulov Zayniddin
Sadriddinovich hisoblanadi. Samarqand viloyat vakilligi tasarrufida 286 ta rasmiy
masjidlar mavjud. Barcha masjidlarda malakali mutaxassislar faoliyat olib
bormoqdalar.
O‘zbekiston musulmonlar idorasining viloyat bo‘yicha vakili Bosh imom-xatib
71
nomi bilan atalib, u o‘zi istiqomat qiladigan viloyatda diniy masalalar bo‘yicha
masul shaxsdir. U viloyatdagi barcha masjidlarning va ziyoratgohlarning umumiy
ish faoliyati ustidan nazorat qiladi. Ayni paytda mazkur hududda Islom diniga
e’tiqod qiluvchi musulmonlarning Imom A’zam mazhabi bo‘yicha ibodat qilish va
marosimlarni o‘tkazish, shuningdek, barcha diniy ehtiyojlarini qondirilishiga
69
Htpps://sammuslim.uz/oz/about.
70
Htpps://sammuslim.uz/oz/about
71
Htpps://sammuslim.uz/oz/about/viloyat-vakilining-huquqiy-maqomi
47

hamda viloyatda diniy jabhada olib boriladigan boshqa tashkiliy ishlarga
boshchilik qiladi.
Viloyat vakili masjidda ado etiladigan ibodatlar, diniy rasm-rusmlar va
marosimlarni mo‘min-musulmonlar har tomonlama qulay sharoitda ado etishlariga
javobgar shaxs hisoblanadi. U hududdagi masjid imomini ishdan olish va yangi
imomni ishga tayinlash uchun O‘MI rahbariyatiga tavsiyanoma berish huquqiga
ega. Viloyat vakili viloyatdagi kasalxonalar, keksalar va nogironlar uylaridagi,
jazoni o‘tash joylaridagi fuqarolarning iltimoslariga ko‘ra o‘sha joylarda ham
ibodat va diniy rasm-rusumlarni viloyat hokimiyati bilan kelishgan holda
o‘tkazilishiga vositachilik qiladi. Zarurat tug‘ilganda diniy tashkilot binolaridan
tashqarida o‘tkaziladigan ommaviy ibodatlar, diniy rasm-rusumlar, marosimlar
O‘zbekiston Respublikasi qonun hujjatlarida belgilangan tartibda amalga
oshirilishini o‘z nazorati ostiga oladi. Viloyat vakili o‘z hududidagi masjidning
moliyaviy ishida viloyat muxtasibi bilan bab-barobar javobgardir, u joylarda
yangidan ochilish nazarda tutilgan diniy tashkilotning nizomini tasdiqlash uchun
O‘MI va DIQ rahbariyatiga yozma ravishda tavsiya beradi.
Viloyat vakili masjid imom-xatibining faoliyati davomida O‘zbekiston
Respublikasi Konstitusiyasi, “Vijdon erkinligi va diniy tashkilotlar to‘g‘risida” 72
gi
qonun hamda amaldagi boshqa qonunlarga rioya qilishi, shuningdek, Qur’oni
karim, Sunnati Nabaviya va masjid ustaviga muvofiq faoliyat olib borishi uchun
mas’uldir.
Viloyat hududida yashovchi fuqarolarning Islom dini qonun qoidalariga amal
qilish borasida ibodat va marosimlarni birgalikda emin-erkinlik bilan ado etishga
imkon yaratish viloyat vakilining birlamchi vazifalaridan biridir. Viloyat vakili
masjid jamoasi, barcha musulmonlar, boshqa dinlarga e’tiqod qiluvchilar yoki
hech qanday dinga e’tiqod qilmaydiganlar hamda barcha millatlar o‘rtasida o‘zaro
hurmat va bag‘rikenglik tamoyillariga amal qilinishi uchun jonbozlik ko‘rsatadi.
Viloyat vakilining vazifalari quyidagilardan iborat 73
:
72
Htpps://sammuslim.uz/oz/about/viloyat-vakilining-huquqiy-maqomi
73
Htpps://sammuslim.uz/oz/about/viloyat-vaakilining-vazifalari.
48

-Islom diniga e’tiqod qiluvchi aholining diniy ehtiyojlari bo‘lmish (namoz, nikoh,
janoza) va boshqa ibodatlarni imom tomonidan mukammal ado etilishini kuzatib
borish;
-Fuqarolarga, xususan yoshlarga Qur’on ta’limoti, Sunnati Nabaviya ahkomlarini
Imom A’zam mazhabi ko‘rsatmalariga mos ravishda tushuntirilishi, aholini
vatanparvarlik, axloqan pok, imon-e’tiqodli bo‘lib, milliy-ma’naviy qadriyatlarga
hurmat ruhida tarbiyalanishi va yoshlarni turli buzg‘unchi oqimlar tomoniga va
mo‘min- musulmonlarning boshqa dinga o‘tib ketishlarini oldini olish borasida
maqolalar bilan qatnashish va OAV orqali chiqishlar qilish 74
;
- Muhtoj kishilarga ma’naviy hamda moddiy yordam ko‘rsatish uchun mehr-
muruvvat ko‘rsatishni yuqori suratda amalga oshirish.
Bulardan tashqari u tuman bosh imomlari vositasida haftalik juma ma’ruzalari
tezisini barcha masjidlarga o‘z vaqtida yetib borishini yo‘lga qo‘yadi va nazorat
qiladi, viloyat imom-xatiblarini har chorakda bir marta umumiy yig‘ilishi va tuman
bosh imomlarining har oyda bir marta yig‘ilishini tashkillashtirib, kun tartibi ishlab
chiqadi va uni O‘MIga taqdim qiladi. Shuningdek, o‘tgan majlis hisobotlarini bir
hafta muddat ichida O‘MIga jo‘natadi. Ikki hayit va 15%lik tushumlarini
belgilangan muddatda O‘MI hisob raqamiga o‘tkazilishini ta’minlaydi.
Viloyat bosh imomi viloyat vakilligi xodimlarining shtat jadvalini o‘z ichki
ehtiyojidan kelib chiqqan holda O‘MI rahbariyati 75
bilan kelishib tasdiqlaydi.
O‘zbekiston musulmonlari idorasi tasarrufidagi masjidlarning diniy-ma’rifiy
faoliyatining ahamiyati kattadir. O‘zbekiston musulmonlar idorasining bevosita
ko‘rsatmasi bilan har juma kuni bo‘ladigan juma namozida butun respublika
hududida bo‘lgan masjidlarda bitta mavzuda amru-ma’rif qilinadi. Jumladan
2022-yil 6-may kuni bo‘lgan juma namozida butun respublikamiz hududidagi
O‘zbekiston musulmonlar idorasi ixtiyoridagi barcha masjidlarda “Farishtalar ham
hayo qilgan zot 76
mavzusida amru-ma’rif qilindi. Unda Islom tarixidagi
74
Htpps://sammuslim.uz/oz/about/viloyat-vaakilining-vazifalari
75
Htpps://sammuslim.uz/oz/about/viloyat-vakilligining-tarkibi.
76
https://old.muslim.uz/index.php/maqolalar/zhuma-mav-izalari/item/31996
49

xalifalarning uchinchisi, tirikligida jannat bashorati berilgan buyuk sahoba –
Hazrati Usmon ibn Affon, u kishining hayoti va faoliyati, amallari, bularning
hozirgi davrdagi tarbiyaviy ahamiyati fikr yuritildi.
2019-yil 1-noyabrda MAVLIDUN NABIY MUBORAK 77
! Mavzusidagi amru-
ma’ruf payg‘ambarimiz Muhammad Alayhussalomga bag‘ishlandi.
O‘zbekiston musulmonlari idorasi tasaruffidagi masjidlarda mustaqillik yillarida
uzluksiz ravishda amru-ma’ruf qilindi. Ularning barchasi o‘z davrining turli
dolzarb mavzulariga bag‘ishlandi. Masalan “Ramazon hayitingiz muborak
bo‘lsin”,”Silai rahm-qarindoshlik aloqalarini yaxshilash”,”Qadr kechasining
fazilati” 78
,”Zakot-Moliyaviy Ibodat”,”Yoshlik-umr bahori”,”Buyuk xulq
sohibi”,”Islomda qarz oldi-berdi masalasi” kabi masalalarda amru-ma’ruflar
qilindi,2021-yil 27-avgustda 79
bo‘lgan “Islomda birodarlik va o‘zaro
hamjihatlik”mavzusida amru-marufda mo‘min-musulmonlar bir-birlariga aka-uka
va birodar bo‘lganlari, ular o‘rtasida rioya qilinadigan haq-huquqlar, vazifalari
haqida so‘z boradi.
Vijdon erkinligini ta’minlash, diniy idoralar bilan davlat idoralari o‘rtasidagi
munosabatlarni muvofiqlashtirish maqsadida O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar
Mahkamasi huzurida Din ishlari bo‘yicha qo‘mita tuzildi. Qo‘mita O‘zbekiston
Respublikasi Birinchi Prezidentining 1992-yil 7-mart kunidagi “ O‘zbekiston
Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Din ishlari bo‘yicha qo‘mitani
tashkil etish to‘g‘risida”gi Farmoniga muvofiq tashkil etilgan bo‘lib, har bir
shaxsning vijdon va diniy e’tiqod erkinligi huquqi, fuqarolarning dinga bo‘lgan
munosabatidan qat’i nazar, tengligini ta’minlash, shuningdek, diniy tashkilotlar
bilan bog‘liq munosabatlarni tartibga solish sohasidagi vazifalarni hal etish
vakolati berilgan davlat boshqaruvi organi hisoblanadi 80
77
Htpps://sammuslim.uz/oz/islam/juma/01112019-y-mavlidun-nabiy-muborak
78
Htpps://islom.ziyouz,com/maqola/qadr-kechasining-fazilatlari
79
Htpps://sammuslim.uz/oz/islam/juma/27082021-y-islomda-birodarlik-va-ozaro-hamjihatlik.
80
Юксак маънавият ва қонун устуворлиги асосида яшаш, эл-юртга садоқат, адолат, ҳалоллик ва жасорат
фазилатларини камол топтириш. Т.: “Ўзбекистон “НМИУ, 2013.364-б.
50

Din ishlari bo‘yicha qo‘mita o‘z faoliyatida O‘zbekiston Respublikasi
Konstitusiyasi va qonunlariga, O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining qarorlari
va boshqa hujjatlariga, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining farmonlari,
qarorlari va farmoyishlariga, O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining
qarorlari va farmoyishlariga, shuningdek o‘z Nizomiga amal qiladi.
Din ishlari bo‘yicha qo‘mita o‘z faoliyatini davlat boshqaruvining boshqa
organlari, mahalliy davlat hokimiyati organlari, jamoat birlashmalari va boshqa
tashkilotlar bilan o‘zaro hamkorlikda amalga oshiradi. Quyidagilar Din ishlari
bo‘yicha qo‘mitaning asosiy vazifalari hisoblanadi 81
:
-mahalliy davlat hokimiyati organlari bilan birgalikda vijdon erkinligi va diniy
tashkilotlar to‘g‘risidagi qonun hujjatlariga muvofiq diniy masalalarni hal qilishda
yagona siyosatni amalga oshirish;
-davlat organlarining respublika hududida joylashgan diniy tashkilotlar bilan
o‘zaro aloqasi va hamkorligini ta’minlash;
-davlat siyosatida qonun hujjatlarida belgilangan tartibda ro‘yxatdan o‘tkazilgan
diniy tashkilotlar manfaatlarini aks ettirish.
Din ishlari bo‘yicha qo‘mita o‘ziga yuklangan vazifalarni bajarish uchun quyidagi
huquqlarga ega: 82
-vazirliklar, davlat qo‘mitalari, idoralaridan, shuningdek mahalliy davlat
hokimiyati organlaridan “Vijdon erkinligi va diniy tashkilotlar to‘g‘risida”gi
Qonunning hamda dinga taalluqli boshqa qonun hujjatlarining ijrosi masalalariga
doir ma’lumotlar va materiallarni so‘rash va olish;
-o‘z vakolatlari doirasida diniy tashkilotlarning, shu jumladan diniy o‘quv
yurtlarining faoliyatini, ularning o‘quv jarayoni va dasturlarini, o‘quv-tarbiyaviy
ishlarini, fanlar bo‘yicha o‘quv rejalarini, diniy mavzudagi ilmiy – tadqiqot
ishlarini muvofiqlashtirish, ularga ushbu faoliyatni amalga oshirishda tashkiliy,
huquqiy, metodik yordam ko‘rsatish;
81
Htpps://uz.m.wikipedia.org/wiki/O%CA%BBzbekiston_Respublikasi_Din_ishlari_bo%CA%BByicha_qo%CA
%BBmitasi
82
Htpps://religions.uz/uz/pages/1
51

-diniy tashkilot rahbarlaridan zarur axborotlarni belgilangan tartibda talab qilish,
shuningdek ular tomonidan o‘tkaziladigan ularning o‘z faoliyati bilan bog‘liq
tadbirlarda qatnashish va hk.lar 83
.
Din ishlari bo‘yicha qo‘mita respublikamizda joylashgan diniy tashkilotlar bilan
mustahkam o‘zaro hamkorlik qilish, turli diniy konfessiyalar faoliyatida yordam
ko‘rsatish, jamiyatda dinlararo va millatlararo tinchlik va totuvlikni ta’minlash
yuzasidan takliflar va chora-tadbirlar ishlab chiqadi. Konfessiyalararo muloqot
madaniyatini rivojlantirish uchun Din ishlari bo‘yicha qo‘mita huzurida
Konfessiyalar ishlari jamoatchilik kengashi tashkil etilgan bo‘lib, uning tarkibiga
respublikadagi ko‘p sonli diniy konfessiyalar yetakchilari kirgan.
Mustaqil O‘zbekiston Respublikasining qonunchiligi xalqaro huquq normalari
shartlariga to‘liq javob bera oladigan huquqiy poydevor yaratilgan. O‘zbekistonda
diniy ta’lim olish, xayriya ishlari olib borish, ziyoratlar tashkil etish, turli
konfessiyalar orasidam muloqot o‘rnatishda teng huquqlar berilgan.
Mustaqillik yillarida 60 mingdan 84
ziyod O‘zbekiston Respublikasi fuqarolari
Saudiya Arabistoniga Haj marosimiga va 150 dan ortiq fuqarolar xristian va
yahudiylar uchun muqaddas bo‘lgan Rossiya, Gresiya va Isroildagi maskanlarni
ziyorat qilishga muvaffaq bo‘ldilar. Davlat tomonidan ziyoratchilarga har
tomonlama yordam ko‘rsatilmoqda, maxsus samolyotlar ajratilmoqda, ularga
tibbiy yordam ko‘rsatilmoqda, xorijiy valyutani almashtirishda hamda
respublikadan chiqish va mamlakatga kirish vizalarini rasmiylashtirishda
imtiyozlar berilmoqda.
Bizni quvontirgan jihatlaridan yana biri shuki, O‘zbekiston musulmonlari idorasi
huzurida “Vaqf” 85
xayriya jamoat fondi tashkil qilindi.Natijada masjidlar va diniy
ta’lim muassasalarining binolarini qurish, ta’mirlash , rekonstruksiya qilish,
obodonlashtirish, moddiy-texnik bazasini mustahkamlash, masjidlar va
ziyoratgohlar xodimlarini, xususan, imom-xatiblar, imom noiblar, mutavalilar,
83
Юксак маънавият ва қонун устуворлиги асосида яшаш, эл-юртга садоқат, адолат, ҳалоллик ва жасорат
фазилатларини камол топтириш. Т.: “Ўзбекистон “НМИУ, 2013.365-б.
84
Htpps://religions.uz/uz/pages/1
85
Htpps://vaqf.uz/oz
52

muazzinlarni moddiy va ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash, yurtimizdagi muqaddas
ziyoratgoh va qadamjolarning musulmon dunyosidagi nufuzini yanada oshirish, bu
maskanlarga mahalliy va xorijiy fuqarolarning ziyoratlarini uyushtirish,
ziyoratchilar uchun zarur sharoitlar yaratish, aholining ijtimoiy himoyaga muhtoj
qatlamlari, shu jumladan, imkoniyati cheklangan shaxslarni moddiy va ma’naviy
qo‘llab-quvvatlash kabi ezgu ishlar ushbu fond mablag‘lari evaziga amalga
oshiriladigan bo‘ldi.
Ayniqsa, fond mablag‘lari hisobidan O‘zbekiston musulmonlari idorasi
tizimidagi diniy-ma’rifiy tashkilotlarda faoliyat yuritayotgan xodimlarga, shu
jumladan, imom-xatiblarga oylik ish haqi to‘lash 86
, uy-joyga muhtoj xodimlarni
xizmat uy-joylari bilan ta’minlash, ko‘p yillar davomida namunali faoliyat
yuritayotgan, uy-joyga muhtoj imom-xatiblarga yangilangan namunaviy loyihalar
bo‘yicha qurilayotgan uy-joylarni sotib olib, tekinga berish masalasi hal etilgani
ularning ijtimoiy himoyasi uchun katta ahamiyatga ega bo‘ldi. Bunday
imkoniyatlarning yaratilishi diniy xodimlar masuliyatini yanada oshirdi. Shu
munosabat bilan bo‘lib o‘tgan yig‘ilishlarda ular, endilikda “jaholatga qarshi
ma’rifat” degan ulug‘vor g‘oya asosida dinimizning asl mohiyatini, uning ezgulik,
tinchlik va insoniylik dini hamda azaliy qadriyatlarimiz ifodasi ekanligini
xalqimizga kengroq tushuntiramiz, yoshlar ongu tafakkurida yot g‘oyalarga
nisbatan qarshi kurash ko‘nikmalarini shakllantirish, jamiyatda bag‘rikenglik,
o‘zaro hurmat, mehr-oqibat, tinchlik va totuvlikni, ijtimoiy-ma’naviy muhit
barqarorligini ta’minlash ishlariga ko‘proq hissa qo‘shishimiz zarur, deb aytdilar.
Mustaqillik yillarida yurtimizda O‘zbekiston musulmonlari idorasi,
viloyatlardagi diniy bohsqarmalarning diniy-ma’rifiy faoliyati islom dinining
nufuzini oshirish, milliy qadriyatlarni tiklash va rivojlantirish, mamlakat
barqarorligini ta’minlashda muhim o‘rin egallaydi.
86
Htpps://vaqf.uz/oz
53

2.3. O‘zbekistonda diniy matbuot, diniy-ma’rifiy asarlar nashr etilishi,
anjumanlar o‘tkazilishining kengayib borishi va uning diniy targ‘ibotdagi
o‘rni
O‘zbekiston xalqining diniy bag‘rikenglik g‘oyalariga sodiq ekanligining yaqqol
ifodasi sifatida dinlararo do‘stlik va hamkorlikni rivojlantirishga qaratilgan keng
qamrovli ishlar amalga oshirilganini ta’kidlash joiz. Jumladan, “Imom Buxoriy”
xalqaro markazi, Toshkent Islom universiteti, O‘zbekiston musulmonlari idorasiga
qarashli diniy ta’lim muassasalari, pravoslav va protestant seminariyalarida diniy
bag‘rikenglikni targ‘ib etuvchi turli tadbirlar muntazam o‘tkazilmoqda.
Respublikada faoliyat ko‘rsatayotgan turli konfessiyalar tomonidan
O‘zbekistonda dindorlarning emin-erkin ibodat qilishlari uchun barcha sharoitlar
yaratilgani e’tirof etilmoqda. Musulmonlar uchun “Hidoyat” va “Islom nuri”
nashrlari, pravoslavlikka e’tiqod qiluvchilar uchun “Slovo jizni” gazetasi, “Vostok
svыshe” jurnali, shuningdek, ibodat ma’ruzalari va boshqa ma’rifiy nashrlar chop
etilmoqda 87
.
Mamlakatimizda diniy sohada olib borilayotgan davlat siyosati O‘zbekiston
Respublikasi Konstitusiyasi, “Vijdon erkinligi va diniy tashkilotlar to‘g‘risida 88
”gi
Qonuni, BMT Bosh Assambleyasi tomonidan 1948-yil 10-dekabr kuni qabul
qilingan “Inson huquqlari umumjahon Deklarasiyasi 89
” moddalari va boshqa xalqaro
huquqiy hujjatlar asosida amalga oshirilmoqda.
Bugungi kunda dinning asl insonparvarlik mohiyatini asrash, uni turli noto‘g‘ri
qarashlardan sof holda saqlash, dinning ma’naviy-ma’rifiy salohiyatini jamiyatdagi
barqarorlik, ijtimoiy hamkorlik, konfessiyalararo hamjihatlikni mustahkamlashga
yo‘naltirish borasidagi ishlar izchil davom ettirilmoqda.
Mavjud muammolarni hal etish jamiyatimizning barcha a’zolari oldiga qator
vazifalarni qo‘yadi. Jumladan, respublikamizda olib borilayotgan vijdon erkinligi
sohasidagi siyosat, uning amaliy natijalari, mamlakatimizda qaror topgan
87
https://religions.uz/news/detail?id=442 . 2022 йил 4 май.
88
“Htpps://googleweblight.com/sp?u=htpps%2F%2Flex.uz%2Facts%2F-65108&geid=NSTNR”htpps://lex.uz/acts/-
65108
89
Htpps://constitution.uz/oz/pages/humanrights
54

bag‘rikenglik muhitini omma orasida keng yoritishga qaratilgan tadbirlarga diniy
tashkilotlar vakillari, mutaxassis olimlarni faol jalb qilish orqali ularning
samardorligini ta’minlashni taqozo etadi. Mazkur vazifalarni hal qilish yo‘lidagi
ishlar davlat va jamoat tashkilotlari tomonidan uzviy hamkorlikda olib borilishi
natijasida diniy bag‘rikenglik tamoyillari jamiyatimizda sodir bo‘layotgan ma’naviy
o‘zgarish va yuksalish jarayonlarining muhim omili sifatida namoyon bo‘lmoqda.
Har yili respublikadagi ijtimoiy-ma’naviy muhitni sog‘lomlashtirish borasida
diniy tashkilotlar xodimlari tomonidan mahallalar, o‘rta maxsus va oliy ta’lim
muassasalarida targ‘ibot-tashvitqot ishlar olib borilmoqda. Mazkur ma’naviyat
soatlarida o‘quvchi va talabalar, professor-o‘qituvchilar ishtirokida bugungi kunning
dolzarb mavzulari yoritilib, savollarga javoblar beriladi.
Bugungi kunda O‘zbekiston millatlar va dinlararo munosabatlarni yanada
mustahkamlashga yo‘naltirgan odilona siyosati natijasida jahon hamjamiyatiga ibrat
bo‘lmoqda. Davlatimiz rahbarining 2017-yil 15-iyun kuni bo‘lib o‘tgan “Ijtimoiy
barqarorlikni ta’minlash, muqaddas dinimizning sofligini asrash-davr talabi”
90
mavzusidagi anjumanda “Yurtimiz ostonasiga bostirib kelayotgan yovuz xavf-
xatarlarning oldini olish, ularga ma’rifat bilan qarshi kurashishda, hech shubhasiz,
dinu diyonatimiz yo‘lida sidqidildan xizmat qilib kelayotgan siz, muhtaram domla-
imomlarimiz, barcha diniy xodimlarning o‘rni va ta’siri beqiyos. Sizlar inson
tug‘ilganida chaqaloqqa azon aytishdan to uni so‘nggi yo‘lga kuzatishgacha - bir
umr u bilan birga bo‘lasizlar. Ya’ni, hayotimizdagi barcha yaxshi-yomon kunlarda
doimo biz bilan birgasiz. Biz sizlarning odamlarni mehr-oqibatga, halollikka
chaqirish, yoshlarni axloq-odob ruhida tarbiyalash, oilalar, mahallalarda tinchlik,
hamjihatlik muhitini mustahkamlash bo‘yicha olib borayotgan savobli ishlaringiz
uchun barchangizdan minnatdormiz”, deb takidlagani din arboblariga bildirilgan
ishonchni anglatadi 91
.
90
Htpps://kun.uz/uz/78436215
91
“Адолат” газетаси.2020 йил № 18 сон.
55

Bu vazifani amalga oshirish uchun esa mahalliy hokimliklar, huquqni muhofaza
qiluvchi idoralar, Yoshlar ittifoqi, mahalla fuqarolar yig‘inlari, ta’lim muassasalari
vakillari bilan hamkorlikni kuchaytirish lozim. Zero, islom dinining asl maqsadi
faqat ezgulik hamda yaxshilikka chorlashdir.
Mamlakatimiz istiqlolga erishgan dastlabki kunlardanoq ilm-fan, madaniyat
markazlari vujudga kelgan. Ularning rivojlanishida xalqimizga xos bag‘rikenglik,
mehmondo‘stlik, o‘zga madaniyat vakillariga hurmat tuyg‘ulari asos bo‘lib xizmat
qildi. Shuning uchun o‘lkamizda turli xalqlarning urf-odat va an’analari o‘zaro
uyg‘unlikda rivojlanib bordi. Shu g‘oya bilan yo‘g‘rilingan ishlar davlat siyosati
darajasida ham o‘z aksini topdi. Xususan, Prezidentimiz Sh.M.Mirziyoyev 2017-
yil 19-sentyabrda BMT Bosh Assambleyasining 72-sessiyasida ishtirok etishi, o‘z
takliflarida “Ma’rifat va diniy bag‘rikenglik” 92
deb nomlangan maxsus
rezolyusiyani qabul qilish tashabbusi bilan chiqdi. Shu bilan birgalikda, 2018-yil
12- dekabr kuni BMT Bosh Assambeliyasining yalpi sessiyasida bu tashabbus
davlatlar tomonidan bir ovozdan qo‘llab-quvvatlandi. BMT tomonidan qabul
qilingan “Bag‘rikenglik tamoyillari Deklarasiyasi”da bag‘rikenglik tushunchasiga
shunday ta’rif berilgan: “Bag‘rikenglik-bizning dunyomizdagi turli boy
madaniyatlarni, o‘zini ifodalashning va insonning alohidaligini namoyon
qilishning xilma-xil usullarini hurmat qilish, qabul qilish va to‘g‘ri tushunishni
anglatadi. Uni bilim, samimiyat, ochiq muloqot hamda hur fikr, vijdon va e’tiqod
vujudga keltiradi. Bag‘rikenglik - turli tumanlikdagi birlikdir. Bu faqat ma’naviy
burchgina emas, balki siyosiy va huquqiy ehtiyoj hamdir. Bag‘rikenglik-tinchlikka
erishishni musharraf qilguvchi va urush madaniyasizligidan tinchlik madaniyatiga
eltuvchidir” 93
. Shu o‘rinda bir savol tug‘iladi: O‘zbekiston xalqi turli urf-odat,
madaniyat, til, turmush tarziga ega bo‘lgan, turli dinga e’tiqod qiluvchi xalqlar
bilan o‘zaro hamjihatlikda “Yagona Vatan” g‘oyasi ostida ahil-inoq yashab
kelmoqda. Ya’ni, o‘zbek xalqi azaldan savdo yo‘llarining muhim chorrahasida
joylashgan bo‘lib, ko‘plab xalqlar bilan iqtisodiyijtimoiy, madaniy aloqalar olib
92
Htpps://mustaqillik.uz/events/view/177
93
“Bag‘rikenglik tamoyillari Deklaratsiyasi”.1995.
56

borgan. Bu esa xalqimizning diniy va madaniy hayotiga katta ta’sir ko‘rsatgan.
Aynan shu omillar xalqimizning boy ma’naviy-ma’rifiy hayoti va diniy
bag‘rikenglik tushunchalari bilan chambarchas bog‘liqdir. Ko‘p millatli
xalqimizning bahamjihat, do‘stona hayot tarzi, osuda umrguzaronligi
“O‘zbekiston-umumiy uyimiz” degan ezgu g‘oya ro‘yobida ham o‘z aksini topdi.
Qardosh xalqlar bilan samimiy birodarlik rishtalarining tobora mustahkamlanib
borayotgani mustaqil davlatimizning diniy ma’rifat yo‘lidagi yuksalishlaridan
dalolatdir.
O‘zbekiston Respublikasida diniy ma’rifat va bag‘rikenglikni ta’minlash,
mamlakatimizda e’tiqod erkinligini kafolatlash masalasi mustaqillikning dastlabki
yillaridanoq o‘z ifodasini topgan edi. Boisi, “O‘zbekiston milliy tarkibiga ko‘ra,
ko‘p millatli davlat hisoblanadi. Hozir respublikamizda 130 dan ortiq millat va
elatlarning vakillari istiqomat qilmoqda. 20 ga yaqin diniy konfessiya (lotincha
confessionslis so‘zi e’tiqodga oid, cherkovga tegishli degan ma’nolarni anglatadi)
faoliyat ko‘rsatmoqda. 80 dan ziyod milliy markazlar ishlab turibdi. Tabiiyki,
millatlararo totuvlik va hamjihatlikni ta’minlash demokratik davlat sharoitida
nafaqat davlat siyosatining izchil va kuchli bo‘lishini, balki, avvalo, diniy
konfessiyalar o‘rtasida o‘zaro hurmat va do‘stona munosabatlar qaror topishini,
eng asosiysi, har bir fuqaroning din, diniy mazhablar, dinning tarixi va hozirgi
hayotda tutgan o‘rni haqida ilmiy tasavvur va tushunchalarga ega bo‘lishini talab
qiladi” 94
2017–2021-yillarda O‘zbekiston Respublikasini rivojlantirishning beshta ustuvor
yo‘nalishi bo‘yicha Harakatlar strategiyasi doirasida so‘ngi 3 yil davomida diniy
bag‘rikenglikni ta’minlash sohasida quyidagi chora-tadbirlar amalga oshirildi:
BMT Bosh Assambleyasi 2018-yilning 12 dekabr oyida o‘tkazilgan yalpi
majlisda “Ma’rifat va diniy bag‘rikenglik” deb nomlangan maxsus rezolyusiyani
qabul qildi. O‘zbekiston tomonidan ishlab chiqilgan hujjat loyihasi BMTning
barcha a’zo davlatlari tomonidan bir ovozdan qo‘llab-quvvatlandi. Mazkur
94
“O‘zbekistonda millatlararo totuvlik va diniy bag‘rikenglikni ta’minlash borasidagi vazifalar: mavjud holat,
muammolar va yechimlar” mavzusida onlayn konferentsiya ma’ruzalar to‘plami. T.: 2020.7-b.
57

rezolyusiyani qabul qilish tashabbusi 2017-yil sentyabr oyida BMT Bosh
Assambleyasining Nyu-Yorkdagi 72-sessiyasida O‘zbekiston Respublikasi
Prezidenti Sh.Mirziyoyev tomonidan ilgari surildi.
2019-yil 4-sentyabrdagi O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Diniy-
ma’rifiy soha faoliyatini takomillashtirish bo‘yicha qo‘shimcha chora-tadbirlar
to‘g‘risida”gi PQ-4436-sonli 95
qaroriga muvofiq O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar
Mahkamasi huzuridagi Din ishlari bo‘yicha Qo‘mitaning Ichki ishlar vazirligi,
O‘zbekiston yoshlar Ittifoqi, O‘zbekiston xotin-qizlar qo‘mitasi va fuqarolarning
o‘zini o‘zi boshqarish organlari faoliyatini muvofiqlashtirish bo‘yicha Respublika
kengashi bilan jamiyatda vijdon erkinligi va diniy-ma’rifiy muhit barqarorligi
kafolatlarini ta’minlash maqsadida mustahkam va doimiy hamkorlikni nazarda
tutuvchi yangi tizim joriy etildi. Bundan tashqari, Din ishlari bo‘yicha qo‘mita
tarkibida ayollar bilan ishlash bo‘limi tashkil etildi, shuningdek, ushbu
yo‘nalishdagi ishlarni nazorat qiluvchi rais o‘rinbosari lavozimi ham joriy etildi.
Xotin-qizlar o‘rtasida ma’naviy-ma’rifiy ishlarni muvofiqlashtirish bo‘yicha
Respublika targ‘ibot guruhi tashkil etildi.
O‘zbekiston xalqaro Islom akademiyasi huzurida “Ziyo” 96
media-markazi tashkil
etilib, u ajdodlarimizning diniy-ilmiy merosini keng targ‘ib qilish, dinning haqiqiy
insonparvarlik maqsadini hamda diniy-ma’rifiy hayotda sodir bo‘layotgan
yangiliklardan keng jamoatchilikni xabardor qilib borishni ta’minlovchi asosiy
media-tuzilma hisoblanadi.
O‘zbekiston musulmonlari idorasi huzurida “Vaqf” 97
xayriya jamoat fondi tashkil
etildi. Uning asosiy vazifasi masjidlar, ziyoratgohlar, muqaddas qadamjolar va shu
kabi boshqa ob’yektlarning rekonstruksiyasini moliyalashtirish, ularni moddiy-
texnik bazasini yaxshilash hamda ushbu soha xodimlarini moddiy qo‘llab-
quvvatlashdan iboratdir. 2018-yilning yanvar-aprel oylarida Respublika miqyosida
bir necha bosqichdan iborat (tuman, shahar, viloyat, respublika) Qur’oni karim
95
Htpps://lex.uz/ru/docx/-4500897
96
Htpps://uz.m.wikipedia.org/wiki/O%CA%BBzbekiston_xalqaro_islom_akademiyasi
97
Htpps://vaqf.uz/oz
58

tilovati bo‘yicha qorilar ochiq musobaqasi tashkil etilib, unda 5 mingdan ziyod
ishtirokchi qatnashdi.
Islom sivilizasiyasi markazi tomonidan O‘zbekistonda Markaziy Osiyo
musulmon mutafakkirlarining jahon sivilizasiyasi rivojidagi roliga bag‘ishlangan
10 dan ortiq kitob va risolalar tayyorlandi.
Imom Termiziy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi tomonidan Imom Termiziy,
Hakim Termiziy va termizlik boshqa olimlarning 20 dan ortiq asarlari o‘zbek tiliga
tarjima qilindi. Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi tomonidan Imom
Buxoriy, Imom Moturidiy, Imom Nasafiy, Alouddin Usmondiy, Saffar Buxoriy va
h.k. kabi ulug‘ allomalar asarlarining aksariyati tarjima qilinib, 50 ga 98
yaqin kitob
nashr etildi.
So‘nggi yillarda O‘zbekistonda ekstremizmga qarshi kurashish chora-tadbirlarini
amalga oshirishdagi yondashuvlar konseptual jihatdan qayta ko‘rib chiqildi. Bunda
asosiy e’tibor aholi o‘rtasida profilaktika va tushuntirish ishlariga qaratildi. Ushbu
sohada amalga oshirilayotgan barcha sa’y-harakatlar “Jaholatga qarshi ma’rifat”
degan ezgu g‘oyaga asoslangan. 2018-yilning sentyabr oyida terroristik,
ekstremistik yoki boshqa taqiqlangan tashkilot va guruhlarga adashib a’zo bo‘lib
qolgan O‘zbekiston Respublikasi fuqarolarini jinoiy javobgarlikdan ozod qilish
tartibi tasdiqlandi. Ilgari to‘g‘ri yo‘ldan adashgan va o‘z xatti-harakatlariga chin
dildan pushaymon bo‘lgan fuqarolarga ma’naviy-axloqiy burchlarini ado etish
uchun jamiyat va o‘z oilalariga qaytish imkoniyati beriladi. Diniy ekstremistik
oqimlarga aloqador shaxslarni reabilitasiya qilishning muhim qadamlaridan biri,
bu ularga nisbatan avf etish aktlarini qo‘llash bo‘ldi.
2020 yil 3-4 mart kunlari Samarqand shahrida “Imom Moturidiy va moturidiya
ta’limoti: o‘tmish va bugun” 99
mavzusidagi xalqaro konferensiya tashkil etildi va
konferensiya boyicha tavsiyalar qabul qilindi. Ushbu tadbirda 15 mamlakatdan 55
nafar taniqli ulamolar, muftiylar, moturidiyshunos ekspertlar, 100 nafar mahalliy
98
Htpps://xs.uz/uz/post/imom-bukhorij-khalqaro-ilmiy-tadqiqot-markazi-tomonidan-yangi-kitoblar-taqdimoti-
otkazildi
99
Htpps://sammuslim.uz/oz/press/seminars-briefings/imom-abu-mansur-moturidy-va-motrudiya-ta’limoti-otmish-
va-bugun-mavzusidagi-xalqaro-konferentsiya-bo’yicha-tavsiyalar-qabul-qilindi.
59

olim va tadqiqotchilar qatnashdi. Konferensiya yalpi majlisida 11 ta, sho‘ba
yig‘ilishlarida 32 ta ma’ruza tinglandi. Ma’ruzalarda Imom Abu Mansur Moturidiy
shaxsi va aqidaviy qarashlari, moturidiylikning mafkuraviy asosi, moturidiya
kalom maktabiga oid yangi manbalar, ushbu ta’limotning bugungi kundagi
ahamiyati haqida fikrlar bildirildi .
Bizga ma’lumki, 2018-yilning 27-dekabr kuni Jizzax viloyat hokimligi
konferensiya zalida viloyat hokimining jamoat va diniy tashkilotlar bilan aloqalar
bo‘yicha o‘rinbosari E.Ismatov bilan “Jizzax viloyatida diniy-ma’rifiy soha
faoliyatini takomillashtirish bo‘yicha amalga oshirilayotgan ishlar” 100
mavzusida
matbuot anjumani o‘tkazildi. Matbuot anjumanini viloyat hokimligi Axborot
xizmati rahbari-viloyat hokimining matbuot kotibi A.Binokulov ochib berdi.
Shundang so‘ng viloyat hokimining jamoat va diniy tashkilotlar bilan aloqalar
bo‘yicha o‘rinbosari E.Ismatov “Jizzax viloyatida diniy-ma’rifiy soha faoliyatini
takomillashtirish bo‘yicha amalga oshirilayotgan ishlar xususida jurnalistlarga
ma’lumot berib o‘tdi.
Anjumanda viloyatda ijtimoiy-ma’naviy muhitning barqarorligini ta’minlash,
diniy-ma’rifiy hamda aholi orasida diniy ekstremizm va terrorizm holatlari oldini
olish yuzasidan viloyat hokimligi, Davlat xavfsizlik xizmati viloyat boshqarmasi,
Ichki ishlar boshqarmasi, Xalq ta’limi, O‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi
boshqarmalari va Oliy ta’lim muassaalari, “Mahalla” xayriya jamoat fondi,
“Nuroniy” jamg‘armasi viloyat bo‘limlari, O‘zbekiston musulmonlari idorasi
viloyat vakilligi, Siyosiy partiyalar va boshqa jamoat tashkilotlari bilan
hamkorlikda 20 ga yaqin chora-tadbirlar belgilanib, davlat idoralari va jamoat
tashkilotlari vakillaridan iborat ishchi guruhi tuzilganligi xususida so‘z yuritildi 101
.
Xususan, 2018-yil davomida oliy ta’lim muassasalarida “Institut professor-
o‘qituvchilari va talabalari o‘rtasida diniy ekstremizmga qarshi kurash va uning
100
https://jizzax.uz/1335-zhizzah-viloyat-okimining-zhamoat-va-diniy-tashkilotlar-bilan-aloalar-byicha-rinbosari-
bilan-matbuot-anzhumani-tkazildi.html . 2022йил 4 май
101
https://jizzax.uz/1335-zhizzah-viloyat-okimining-zhamoat-va-diniy-tashkilotlar-bilan-aloalar-byicha-rinbosari-
bilan-matbuot-anzhumani-tkazildi.html . 2022йил 4 май.
60

oldini olish”,“Biz diniy ekstremizm va terrorizmga qarshimiz! Senchi?”,
“Missionerlik o‘zi nima?”,“Ekstremizm va terrorizm–taraqqiyot kushandasi”
mavzularida ma’naviy-ma’rifiy tadbirlar, o‘quv-seminarlar, davra suhbatlari
o‘tkazilgan.
O‘zbekiston musulmonlari idorasi va tizimdagi tashkilotlar va diniy soha
xodimlarining 2022-yil ma’lumotlariga ko‘ra 58 ta veb-sayti, 166 ta “Telegram”
kanali, 200 ta “Feysbuk” sahifasi hamda “Youtube” videoxostingida 21 ta kanali
faoliyat olib bormoqda. Tahlillarga ko‘ra umumiy Internet foydalanuvchilarning
qamrovi 5 mln.dan ortadi 102
. Yurtdoshlarimizning sof diniy masalalarda to‘g‘ri va
ishonchli ma’lumot olishlari uchun 78-150-33-44 telefon raqamiga murojaat qilib,
malakali mutaxassislardan javob olish mumkin. 2022-yil ramazon oyi munosabati
bilan tunu kun ishlaydigan maxsus Koll-markaz faoliyati ham yo‘lga qo‘yildi, bir
kunda 1000 dan ortiq savol-javoblar bo‘lmoqda 103
.
O‘zbekiston Musulmonlari idorasining www.muslim.uz sayti internet
portaliga aylantirilib, yangi dizaynda ishga tushdi. Yangi islomiy portal o‘zbek
(kirill va lotinda), rus, ingliz va arab tillarida bo‘lishi rejalashtirilgan 104
.
Muslim.uz portali tarkibida Qur’oni karim(quron.muslim.uz), hadisi sharif
(hadis.muslim.uz), aqoid masalalari (aqida.muslim.uz), fiqh (fiqh.muslim.uz),
ma’rifiy kitoblar (kitoblar.muslim.uz), media (media.muslim.uz), O‘MI faoliyati
(idora.muslim.uz), masjidlar (masjid.muslim.uz), madrasalar, islomiy o‘quv
yurtlari (madrasalar.muslim.uz), yurtimiz ziyoratgohlari (ziyoratgoh.muslim.uz),
Usmon Qur’oni muzeyi (muzey.muslim.uz), savol va javoblar (savollar.muslim.uz)
alohida sayt-sahifa ko‘rinishida bo‘ldi. www . uz ma ’ lumotlariga ko ’ ra , muslim . uz
saytiga kuniga 1000 ga yaqin foydalanuvchi tashrif buyuradi . O’zbekistonda bir
nechta rasmiy sayt va telegram kanallar faoliyat olib boryapti. Bular qatoriga biz
muslim.uz, islom.uz, religions.uz, fatvo.uz, hidoyat.uz fitrat.uz kabi saytlar va
102
Htpps://yuz.uz/uz/news/ozbekistanda-nechta-diniy-yonalishdagi-ijtimoiy-tarmoq-sahifalari-faoliyat-olib-boradi
103
Htpps://yuz.uz/uz/news/ozbekistanda-nechta-diniy-yonalishdagi-ijtimoiy-tarmoq-sahifalari-faoliyat-olib-boradi
104
Htpps://www.qadriyat.uz/yangiliklar/837-ozbekiston-mussulmonlari-idorasi-sa-ti-yangi-diza-nga-ega-boldi
61

@muslimuzportal, @islomuz_kanal, @DinQo’mita, @diniysavollar, @Hidoyatuz,
@fitratuz kabi sayt va telegram kanallarni kiritish mumkin.
O‘zbekistonda diniy ma’rifiy sohada yoki bo‘lmasam unga yaqin mavzulardagi
maqolalar chop etiladigan qator jurnallar bor. Jumladan, “Imom al-Buxoriy
saboqlari” 105
-ma’naviy-ma’rifiy, ilmiy-adabiy jurnal bo‘lib, uning muassisi Imom-
al-Buxoriy xalqaro jamg‘armasi hisoblanadi. Jurnal 2000-yildan e’tiboran
Toshkentda, 3 oyda 1 marta nashr etila boshlandi. Imom al-Buxoriyning hayoti,
ilmiy merosini o‘rganish va uni keng targ‘ib qilish, xalqimizni ma’naviyatini
mustahkam ildizlaridan biri bo‘lgan diniy qadriyatlar bilan kengroq, chuqurroq
tanishtirish, ularning keng omma, ayniqsa yoshlar tomonidan sog‘lom idrok
etilishiga yordamlashish jur.ning asosiy vazifasidir. Jur. sahifalarida Imom al-
Buxoriy yodgorlik majmui faoliyati izchil yoritib boriladi. Jurnalning “Abadiy
barhayot kitob”, “Muhaddislar sultoni”, “Hadislarning ulug‘ hikmati”,
“Movarounnahrlik buyuk allomalar”, “Islom va ma’rifat”, “Istiqlol va islom”
106
kabi ruknlari bor.
Shu yo‘nalishdagi yana bir jurnal “Hidoyat” 107
-oylik diniy-ijtimoiy, ilmiy-adabiy
jurnalidir. Muassisi - O‘zbekiston musulmonlari idorasi. 1999-yil avg .da tashkil
etilgan. Avval "O‘rta Osiyo va Qozog‘iston musulmonlari" (1946—1968), "Sovet
Sharqi musulmonlari" (1968—91), "Movarounnahr musulmonlari" (1991—95),
"O‘zbekiston musulmonlari" (1995—99) nomlarida nashr etilgan. Jurnalda Qur’on
oyatlarining tafsirlari, hadisi sharif sharhlari, ibodat va kundalik turmushga oid
turli masalalar, ilm egallash, oila va farzandlar tarbiyasi, masjid va madrasalar
hayoti, ma’naviy meros va tarixiy qadriyatlarni o‘rganishga oid mavzular, dunyo
musulmonlari hayotidagi yangiliklar, xabarlar yoritiladi. "Aqida", "Fiqh", "Amri
ma’ruf", "Nahyi munkar", "Tafsir",”Dinimiz tarixidan”,”Muxlis”,”Imom
Minbari”,”Sahobalar hayoti 108
”,”Bag‘rikenglik”,"Hadis ilmi", "Olislarga sayohat",
105
Htpps://qomus.info/oz/encyclopedia/i/imom-al-buxoriy-saboqlari/
106
Htpps://qomus.info/oz/encyclopedia/i/imom-al-buxoriy-saboqlari/
107
Htpps://uz.m.wikipedia.org/wiki/Hidoyat_(jurnal)
108
“Hidoyat’oylik diniy-ma’rifiy jurnalToshkent shahar Zarqaynar ko’chasi 47-A uy.”Shamsiddinxon
Boboxonov”NMIU bosmoxonasida.
62

"Imomlarimiz", "Ilm maskanlarida", "Tibbiyot burchagi" kabi ruknlari bor. Jurnal
2001-yildan "Hidoyat kutubxona-si" silsilasida kitoblar ham nashr etmoqda.
2017-2022-yillarda yurtimizda bir qator diniy ma’rifiy asarlar nashr etildi va
xalqimiz bu asarlarning boy ma’naviy merosidan foydalanmoqda. Shulardan biri
Shayx Muhammad Mutavalliy Sha’roviy hazratlarining “Tavba”asari 2020-yilda
“Movarounnahr” nashryotida o‘zbek tilida Abbos Ahmad tomonidan nashr qilindi.
Usmonxon Alimov, Yorqinjon Fozilov, Shayx Abdulaziz Mansur rahnomaligida
2018-yilda “G afur-G ulom”nashriyotida “Sunnat va hadis” nomli asari nashrʻ ʻ
etildi. A.Tursunov, I.Nurulloh tomonidan “Mavlidi Sharif”nomli asar 2020-yilda
“Book Media Nashr” tomonidan tayyorlandi. Bu asarda payg‘mbarimiz
Muhammad s.a.v.ning tavallud topgan oylari haqida so‘z boradi va bu oyning
fazilatlari haqida so‘z boradi. Ibrohim Nurulloh va Abbos Ahmad tomonidan
“Munir”nashriyotida 2020-yilda “Musulmon ayolning eri va oilasi oldidagi
vazifalari” nomli asarlari nashrdan chiqdi. Ushbu asarlarning chop etilishi
yurtimizda diniy-ma’rifiy asarlarning nashr etilishikaga e’tibordan dalolat beradi .
Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi tomonidan Imom Buxoriy,
Imom Moturidiy, Imom Nasafiy, Alouddin Usmondiy, Saffar Buxoriy va h.k. kabi
ulug‘ allomalar asarlarining aksariyati tarjima qilinib, 50 ga yaqin 109
kitob nashr
etildi. Masalan jahon nashrlarida ham o‘zbekistonda amalga oshirilayotgan
islohotlar e’tirof etildi.Ulardan biri Quvayt davlatidagi “As-siyasa’’gazetasidir 110
.
Bu gazeta O‘zbekistonda keyingi yillarda diniy sohada amalga oshirilayotgan
islohotlar haqida maqola e’lon qildi. Unda mamlakatimizda diniy bag‘rikenglikni
qo‘llab-quvvatlash, islom ilm-fani va madaniyatining bebaho durdonalari bo‘lmish
boy ma’naviy merosimizni saqlash, o‘rganish, insoniyatga ezgu g‘oya hamda
ta’limotlarini yetkazishga katta e’tibor qaratilayotgani ta’kidlangan.
O‘zbekistonda 2021-yilda 16 ta konfessiyaga mansub 2200 dan ziyod diniy
tashkilotlarning emin-erkin faoliyat ko‘rsatayotgani, malakali diniy xodimlar
109
Htpps://xs.uz/uz/post/imom-bukhorij-khalqaro-ilmiy-tadqiqot-markazi-tomonidan-yangi-kitoblar-taqdimoti-
otkazildi
110
Htpps://xs.uz/uz/post/arab-nashri-ozbekistonning-diniy-sohadagi-islohotlari-etirof-etdi
63

tayyorlashga ustuvor vazifa sifatida qaralayotgani, ushbu maqsadda o‘ndan ortiq
diniy ta’lim muassasalari ish yuritayotgani mamlakatda ijtimoiy barqarorlikning
muhim omili sifatida baholangan.
Ayni vaqtda O‘zbekistonda islom dunyosining ma’lum va mashhur siymolari -
Imom Buxoriy, Imom Termiziy, Hakim Termiziy, Abu Muin Nasafiy, Bahouddin
Naqshband kabi alloma va aziz-avliyolarning ilmiy merosini o‘rganish, ular xoki
mangu qo‘nim topgan manzillarni obod etish bo‘yicha olib bori layotgan ishlar
alohida ta’kid langan.
Chunonchi gazetada, “Surxondaryo viloyatida Imom Termiziy maqbarasi
ta’mirlandi. Uning yonginasida yangi masjid va kutubxona barpo qilindi. Bu yerda
hadis va boshqa islom ilmlari rivojiga ulkan hissa qo‘shgan musulmon
ulamolarining ilmiy merosini chuqur o‘rganish maqsadida Imom Termiziy xalqaro
ilmiy- tadqiqot markazi tashkil etildi. Shu vaqtga qadar buyuk allomaning 14
nomdagi asari tarjima qilinib, o‘zbek tilida nashr etildi”, 111
deyiladi maqolada.
Gazetada yozilishicha, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining
Sh.M.Mirziyoyevning 2016 - yil oktyabr oyida o‘tkazilgan Islom hamkorlik tashkiloti
Tashqi ishlar vazirlari kengashi 43-sessiyasining ochilish marosimidagi nutqida
Samarqandda Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazini tashkil etish g‘oyasi
ilgari surilgan edi. Bu tashabbus Imom Buxoriydek buyuk allomaning ilmiy
merosini chuqur o‘rganish, dunyoga tarannum etish, hadis ilmlari rivojiga hissa
qo‘shishni maqsad qiladi. Shuningdek, “As-siyasa” gazetasi o‘z sahifasida
O‘zbekistondagi Islom sivilizasiyasi markazi, Hadis ilmi maktabi, Mir Arab oliy
madrasasi tashkil etilganini islom madaniyati va ilmiy merosini o‘rganish yo‘lidagi
muhim qadamlar sifatida yoritgan.
Ta’kidlash kerakki, O‘zbekistonda diniy ta’lim, tadqiqot yo‘nalishlarida hayotga
tatbiq etilayotgan tashabbuslar musulmon dunyosining qiziqishiga sabab bo‘layotir.
Binobarin, yurtimiz tarixan islom ilmlari, fan va madaniyat keng rivojlangan diyor
111
Htpps://xs.uz/uz/post/arab-nashri-ozbekistonning-diniy-sohadagi-islohotlari-etirof-etdi
64

bo‘lib, hech shubhasiz, bugungi musulmon madaniyati taraqqiyotini allomalarimiz,
ularning benazir ilmiy merosisiz tasavvur etib bo‘lmaydi.
Yurtimizdagi yirik ilmiy tadqiqot markazlaridan biri Imom Buxoriy Xalqaro
Ilmiy tadqiqot markazida ham so‘nggi yillarda atroflicha ishlar amalga oshirildi.
Alisher Navoiy nomidagi O‘zbekiston Milliy kutubxonasida Vazirlar
Mahkamasi huzuridagi Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi tomonidan
“Samarqandlik allomalar”, “Alouddin al-Usmandiy as-Samarqandiy”, “Imom
Buxoriy -muhaddislar sultoni”, “Imom Buxoriy majmuasi” kitob albomi va
“Ibrohim Saffor Buxoriy” 112
kitoblari taqdimoti o‘tkazildi.Unda islomshunos va
sharqshunos olimlar, soha mutaxassislari, ilmiy tadqiqotchilar va talabalar
qatnashdi. So‘zga chiqqanlar Prezidentimiz tashabbusi bilan tashkil etilgan Imom
Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi buyuk vatandoshimiz, hadis ilmining
sultoni Imom Buxoriy hamda yurtimizdan yetishib chiqqan boshqa ulug‘ allomalar
merosi, ularning jahon sivilizasiyasi, ilm-fan taraqqiyoti rivojiga qo‘shgan bebaho
hissasini chuqur tadqiq etishda muhim o‘rin tutayotganini ta’kidladilar.
“Kitoblar ma’naviy xazinadir,- deydi Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot
markazi direktori o‘rinbosari Shukurillo Umarov 113
. Ushbu asarlar ma’rifiy
islomning asl insonparvarlik tamoyillarini targ‘ib etish, xalqimiz, ayniqsa,
yoshlarimizni buyuk alloma va mutafakkirlarimiz hayoti, ilmiy merosi bilan
yaqindan tanishtirishda muhim ahamiyat kasb etadi. Shu bilan birga, ularda ona
Vatanga hurmat, milliy qadriyat, urf-odat va an’analarimizga sadoqat tuyg‘ularni
shakllantirishda asqatadi.
Mustaqillik yillarida yurtimizda diniy matbuot rivojida bir qator ishlar amalga
oshirildi. Bu soha rivojining huquqiy asosini ta’minlovchi bir qator hujjatlar qabul
qilindi. O‘zbekiston musulmonlari idorasi qoshida bir qator gazeta va jurnallar nashr
etil a boshlan di. Bu gazeta va jurnallar yurtimizda diniy matbuotning rivojlanishida
112
Htpps://xs.uz/uz/post/imom-bukhorij-khalqaro-ilmij-tadqiqot-markazi-tomonidan-yangi-kitoblar-taqdimoti-
otkazildi
113
Htpps://xs.uz/uz/post/imom-bukhorij-khalqaro-ilmij-tadqiqot-markazi-tomonidan-yangi-kitoblar-taqdimoti-
otkazildi
65

o‘ziga xos o‘rin tutadi. O‘zbekistonda so‘nggi yillarda ochilgan ilmiy tadqiqot
markazlarida turli xil anjumanlar o‘tkazilib kelindi. Bu anjumanlar ham diniy
ma ’rifa tning rivojida o‘ziga xos o‘rin tutmoqda.
2.4. O‘zbekistonda ziyorat turizmining rivojlanishi …..
O‘zbekiston dunyo miqyosida muqaddas qadamjolarga boy mamlakatlardan biri
hisoblanadi. Mustaqillik yillarida islom dini rivojida beqiyos o‘rin tutgan buyuk
insonlar abadiy qo‘nim topgan manzillarni o‘rganish, ularni obodonlashtirish
ishlari olib borildi. Ushbu manzillar o‘z navbatida odamlar ziyorat qiladigan
maskanlarga aylantirildi. Bunday joylar nafaqat O‘zbekiston aholisi uchun, balki,
66

butun islom olami uchun ham muqaddas hisoblanadi. Hozirgi kunda Samarqand
viloyatida 1851 ta moddiy-madaniy meros ob’ektlari mavjud bo‘lsa 114
Buxoro
viloyatida esa ularning soni 829 tani tashkil etadi 115
. Mazkur ob’ektlar orasida
ziyorat qilinishi mumkin bo‘lgan muqaddas joylar ko‘pchilikni tashkil etadi.
Xususan, birgina Buxoro viloyatida joylashgan ob’ektlar orasida 105 ta masjid va
14 ta maqbara mavjud bo‘lib, mazkur ob’ektlarda ziyorat turizmini rivojlantirish
imkoniyatlari yuqori hisoblanadi. Mazkur omillar so‘nggi to‘rt yil davomida
O‘zbekistonda ziyorat turizmini rivojlantirish, uni jahon miqyosiga olib chiqish
uchun asos bo‘lib xizmat qildi. Ammo, shunga qaramasdan bu borada o‘z echimini
kutayotgan masalalar mavjud bo‘lib, ularni tahlil qilish bu borada ayrim taklif va
tavsiyalar berish imkonini berishi mumkin. Shu sababdan, mazkur sohada amalga
oshirilgan ishlar va ularning natijalarini ilmiy tahlil etish muhim ahamiyatga ega.
2017 yildan e’tiboran O‘zbekistonda turizmning alohida sohasi bo‘lgan ziyorat
turizmini rivojlantirish va uni jahonga tanishtirish bo‘yicha tizimli ishlar boshlab
yuborildi. Jumladan, 2017-yil 16-avgustda O‘zbekiston Respublikasi
Prezidentining “ 2018-2019 yillarda turizm sohasini rivojlantirish bo‘yicha birinchi
navbatdagi chora-tadbirlar to‘g‘risida”gi qarori e’lon qilindi. Mazkur qaror bilan
O‘zbekistonga sayohat qilishni engillashtirish, turizm infratuzilmalarini
rivojlantirish va yangi turizm ob’ektlarini tashkil etishga qaratilgan 2018-2019
yillarda turizm sohasini rivojlantirish bo‘yicha birinchi navbatdagi chora-tadbirlar
dasturi tasdiqlandi 116
.
Bundan tashqari, ushbu qaror asosida bir oy muddat ichida fuqarolariga 2018
yilning 1-yanvaridan viza tartibini soddalashtirish taklif etilayotgan mamlakatlar
hamda fuqarolariga maxsus ziyorat turizmi dasturlari taklif etiladigan davlatlar
ro‘yxatini shakllantirish, shuningdek, Malayziya, Indoneziya va boshqa
mamlakatlardan O‘zbekistondagi muqaddas qadamjolarga ziyorat turizm
114
https://religions.uz/news/detail?id=812 Қадим Самарқандга бир келиб кетинг!
115
http://madaniyat.uz/post/view/9027 Бухородаги 829 та моддий маданий мерос объектлари давлат
муҳофазасига олинган
116
https://lex.uz/docs/3311817 Ўзбекистон Республикаси Президентининг қарори “ 2018-2019 йилларда туризм
соҳасини ривожлантириш бўйича биринчи навбатдаги чора-тадбирлар тўғрисида”
67

yo‘nalishidagi sayyohlarni jalb qilish bo‘yicha ishlarni faollashtirish, bu borada
kerakli reklama tadbirlarini o‘tkazish, logistika, jumladan, charter reyslarini tashkil
etish va boshqa vazifalar belgilandi 117
.
Bundan tashqari, yurtimizga tashrif buyurayotgan ziyoratchilarga qulaylik
yaratish maqsadida O‘zbekiston Respublikasi Turizmni rivojlantirish davlat
qo‘mitasining “Turistik xizmatlarni sertifikatlashtirish markazi” davlat unitar
korxonasi tomonidan yangi davlat standarti ishlab chiqildi. Mazkur hujjat asosida
2018-yilning 1-yanvaridan boshlab turistik xizmatlar, joylashtirish vositalari,
umumiy talablar bo‘yicha standart kuchga kirdi. O‘rnatilgan yangi qoidalarga
ko‘ra, har bir mehmonxonaning umumiy xonalar sonining kamida o‘ndan birida
Qur’oni karim, ibodat qilish uchun joynamoz hamda kamida 30 foizida qibla
ko‘rsatgichi qo‘yilishi shart qilib belgilandi 118
.
Bu davrda, O‘zbekistonga keluvchi sayyohlar uchun viza rejimini engillashtirish
bo‘yicha ham ishlar amalga oshirildi. Shu maqsadda, 2018 yil 3 fevralda
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “O‘zbekiston Respublikasi turizm
salohiyatini rivojlantirish uchun qulay sharoitlar yaratish bo‘yicha qo‘shimcha
tashkiliy chora-tadbirlar to‘g‘risida”gi Farmoni e’lon qilindi. Unga muvofiq,
Indoneziya, Malayziya, Singapur, Turkiya, Janubiy Koreya, Yaponiya va Isroil
davlatlari fuqarolari uchun vizasiz rejim joriy qilindi. Shuningdek 39 mamlakat
fuqarolariga soddalashtirilgan viza tartibi joriy qilindi. Vizasiz kiruvchi xorijliklar
safiga 2019 yil mart oyidan tojikistonliklar, oktyabrdan fransiyaliklar ham
qo‘shildi 119
.
Bundan tashqari, mamlakatimizda halol turizmni rivojlantirish bo‘yicha ham bir
qator tadbirlar amalga oshirildi. Jumladan, 2018 yilda “Halol turizm” bo‘yicha
“Crescyent Rating” tashkiloti tomonidan 2017 yilda tuzilgan reytingda (2017 yilda
117
https://www.gazeta.uz/uz/2017/08/17/turizm/ Ўзбекистонда зиёрат туризми ривожлантирилади
118
http://muslim.uz/index.php/yangiliklar-2016/uzbekistan/item/4159-zijorat-turizmi-so-asida-musulmonlarga-yana-
bir-ulajlik-yaratildi
119
https://lex.uz/docs/3548467 Ўзбекистон Республикаси Президентининг Фармони “ Ўзбекистон Республикаси
туризм салоҳиятини ривожлантириш учун қулай шароитлар яратиш бўйича қўшимча ташкилий чора -
тадбирлар тўғрисида”
68

tuzilgan reytingda O‘zbekiston 28. Shundan, “xavfsiz sayohat” – 100 dan 84 ball,
“ibodatxonaga kirish erkinligi” – 80, “ovqatlanish imkoniyatlari va kafolatlari” –
70, “viza” – 50, “ayeroport imkoniyatlari” – 48,3, “oilaviy ta’til” – 44,4, “yashash
sharoitlari” – 33,2, “musulmonlar uchun imkoniyatlar” – 25, “sayyohlarning
kelishi” – 21,2, “kommunikasiya imkoniyatlari” – 19) quyi darajada baholangan,
kam rivojlangan yo‘nalishlarni yaxshilashga e’tibor qaratildi. Xususan, Turizmni
rivojlantirish davlat qo‘mitasi tomonidan “Crescyent Rating” tashkiloti bilan
hamkorlikda mamlakatimizda ziyorat turizmini rivojlantirish bo‘yicha taklif va
tavsiyalar ishlab chiqildi. Ushbu tavsiyalar asosida xalqaro ayeroportlarda ibodat
amallarini bajarish uchun zarur sharoitlar yaratildi 120
.
Shu bilan birga, O‘zbekiston Respublikasi Din ishlari bo‘yicha qo‘mita tarkibida
ziyorat turizmini rivojlantirish bo‘limining faoliyati yo‘lga qo‘yildi. O‘zbekistonda
ziyorat turizmini rivojlantirish bilan bog‘liq masalalar bo‘yicha tahliliy hujjatlar
tayyorlash, mamlakat iqtisodiyotining strategik tarmog‘i sifatida turizmni jadal
rivojlantirish uchun qulay iqtisodiy va tashkiliy-huquqiy shart-sharoitlar yaratish,
hududlarning ulkan turizm salohiyatidan yanada to‘liq va samarali foydalanish
yuzasidan tegishli takliflar taqdim etish mazkur bo‘limning asosiy vazifalari
sifatida belgilandi 121
. Bundan tashqari, Turizmni rivojlantirish davlat qo‘mitasi
tomonidan Toshkent shahrida ziyorat turizmini rivojlantirish, ro‘yxatga olingan 15
ta diniy muassasaga tashrif xaritalari ishlab chiqildi. Indoneziya va Malayziya
sayyohlik agentliklari va mehmonlariga mo‘ljallangan halol ovqatlanish joylari,
milliy oshxonalar, restoranlar, oilaviy tashrif joylari xaritasi tayyorlandi.
Shuningdek, yurtimizda ilk bor ziyorat turizmi sohasi uchun zarur bo‘lgan “Halol”
standarti joriy etildi.
O‘zbekistonda ziyorat turizmining muhim ob’ektlaridan biri hisoblangan
Samarqand viloyati Payariq tumanidagi Imom Buxoriy yodgorlik majmuida ham
Prezidentimizning 2017-yil 27-martdagi “O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar
120
http://uza.uz/oz/tourism/zbekistonda-ziyerat-turizmi-2018-yilga-nazar-27-12-2018
121
https://religions.uz/pages/7
69

Mahkamasi huzurida Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazini tashkil etish
chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi qarorida belgilangan vazifalar ijrosi davom ettirildi.
Jumladan, majmuaga tutash hududdan 5,8 gektar er maydoni ochilib, ilmiy markaz
hamda markaz qarshisida 3 ta ikki qavatli turar-joy qurilib, foydalanishga
topshirildi. Amalga oshirilgan shu va boshqa tadbirlar natijasida bu borada
salmoqli yutuqlar qo‘lga kiritildi. Jumladan, 2017-yilning 10 oyi davomida
mamlakatimizga tashrif buyurgan sayyohlar soni 2,2 mln kishini tashkil etgan
bo‘lsa, 2018-yilning shu davri mobaynida 4,4 mln sayyoh tashrif buyurdi 122
. Yil
mobaynida esa 5 mln. 346 ming 219 nafarni tashkil qildi 123
.
Mamlakatimizda ziyorat turizmini rivojlantirish borasidagi tadbirlar 2019-yilda
ham davom ettirildi. Jumladan, mazkur yilning 5 yanvaridan e’tiboran
O‘zbekistonning madaniy-tarixiy va diniy ma’naviy merosi hamda an’analarini
o‘rganish uchun tashrif buyuruvchi xorijiy fuqarolarga 2 oygacha bo‘lgan
muddatga ziyorat vizasi joriy etildi 124
. Shu bilan birga, Ziyorat turizmini
rivojlantirish va uni dunyo jamoatchiligiga tanishtirishda muhim ahamiyatga ega
bo‘lgan ilmiy konferensiyalar o‘tkazish ishlari ham olib borildi. Jumladan, 2019
yilning 21-23 fevral kunlari Buxoro shahrida O‘zbekiston Prezidenti Shavkat
Mirziyoyev tashabbusi bilan mamlakatning xalqaro maydondagi ziyorat turizmi
bo‘yicha mavqeini oshirish maqsadida Ziyorat turizmi bo‘yicha I Xalqaro forum
o‘tkazildi. Mazkur forum doirasida O‘zbekistonning ziyorat turizm markazlaridan
biri sifatida tan olinishiga doir Buxoro deklarasiyasining imzolanishiga
bag‘ishlangan tantanali marosim bo‘lib o‘tdi 125
. Bundan tashqari, mazkur yilning
24-25 may kunlari Samarqand shahrida Xitoy, Rossiya, Fransiya, Italiya, Janubiy
Koreya, Turkiya, Bosniya va Gersegovina, Polsha, Qozog‘iston, Tojikiston va
Qirg‘iziston mamlakatlarining etakchi olimlari, turizm sohasi mutaxassislari
122
http://uza.uz/oz/tourism/zbekistonda-ziyerat-turizmi-2018-yilga-nazar-27-12-2018
123
https://uzbektourism.uz/cyrl/research
124
http://xs.uz/uzkr/post/birinchi-khalqaro-ziyorat-turizmi-forumi-zhahon-hamzhamiyatida-katta-qiziqishga-sabab-
bolmoqda
125
https://islaminstitut.uz/?p=6867 Зиёрат туризми халқаро форуми якунлари
70

ishtirokida «Buyuk Ipak yo‘li chorrahasida ziyorat turizmining renessansi»
mavzusidagi xalqaro ilmiy konferensiya bo‘lib o‘tdi 126
.
Shu va boshqa omillar o‘z navbatida, musulmon sayyohlar sonining sezilarli
darajada kengayishiga olib keldi. Jumladan, 2019 yilning noyabr oyi
ko‘rsatkichlarining 2018 yildagi ko‘rsatkichlari bilan solishtirganda buni yaqqol
ko‘rishimiz mumkin. Xususan, 2018 yil noyabr oyida birgina Pokiston davlatidan
287 nafar sayyoh tashrif buyurgan bo‘lsa, 2019 yilning shu davrida sayyohlar soni
424 nafarni tashkil qilib, o‘sish sur’ati 47,7 foizni tashkil etdi. Saudiya Arabistoni
bo‘yicha esa, bundan ham kattaroq sonni ko‘rishimiz mumkin. Jumladan, 2018
yilning noyabr oyida 36 nafar, 2019 yilning shu davriga kelib 124 nafarni tashkil
qildi. 127
.
Bu boradagi ishlar so‘nggi paytlarda ham davom ettirildi. Jumladan, O‘zbekiston
Respublikasi Prezidentining 2021 yil 9 fevralda “O‘zbekiston Respublikasida ichki
va ziyorat turizmini yanada rivojlantirish chora-tadbirlari to‘g‘risida” Farmoni
qabul qilindi. Unda turizm bozorining turli segmentlariga yo‘naltirilgan turizm
mahsuloti va xizmatlarini diversifikasiya qilish, ularning raqobatbardoshligini
yanada oshirish, maqbul va qulay ichki va xalqaro ziyorat turizmi muhitini
yaratish, transport yo‘nalishlarini kengaytirish, transport xizmatlari sifatini
oshirish, turizm mahsulotlarini keng targ‘ib qilish, shuningdek, mamlakatimizning
sayohat va dam olish uchun xavfsiz manzil sifatidagi imijini mustahkamlashga
yo‘naltirilgan vazifalar belgilab berildi 128
.
O‘zbekistonda 2016-yildan e’tiboran turizm sohasi mamlakat iqtisodiyotining
muhim tarmoqlaridan biri deb e’lon qilindi. Shu sababdan turizm va uning muhim
yo‘nalishlaridan biri bo‘lgan ziyorat turizmini rivojlantirish va uni jahon
miqyosiga olib chiqish ishlari olib borildi. Bu borada O‘zbekiston Respublikasi
Prezidentining tegishli Farmon va Qarorlari e’lon qilindi. Shu asosda tegishli
126
http://zarnews.uz/post/ozbekistonda-ziyorat-turizmi-uchun-katta-imkoniyat-bor Ўзбекистонда зиёрат туризми учун
катта имконият бор
127
https://uzbektourism.uz/cyrl/research 2019 йил ноябрь ва 2018 йил ноябрь ойларида Ўзбекистон
Республикасига кириб келган ташриф буюрувчилар сонининг давлатлар кесимида тақсимланиши
128
http://muslim.uz/index.php/yangiliklar-2016/uzbekistan/item/25252
71

tadbirlar amalga oshirildi. Shuningdek, ziyorat turizmini rivojlantirish, xorijiy
tajribani o‘rganish maqsadida turli tadbirlar, ilmiy seminar va konferensiyalar
tashkil qilindi. Xorijiy mamlakatlar firma kompaniyalari bilan bu borada
hamkorlik aloqalari yo‘lga qo‘yildi. Bu esa o‘z navbatida O‘zbekistonga, xususan,
mamlakatimizdagi muqaddas joylarni ziyorat qilish uchun kelayotgan ziyoratchilar
sonining sezilarli darajada oshishiga olib keldi.
III BOB. O‘ZBEKISTONDA DINIY IDORA, MASJIDLAR UCHUN
ZAMONAVIY, YeTUK KADRLAR TAYYORLASH JARAYONI….
3.1. Madrasalar va diniy maktablarning ochilishi
O‘zbekiston respublikasi mustaqillikka erishgandan so‘ng yurtimizda madrasalar
va diniy maktablarga bo‘lgan e’tibor kuchayib bordi. Agar 1991-yilda
mamlakatimizda 1 ta oliy va 1 ta o‘rta maxsus bilim yurti mavjud bo‘lgan bo‘lsa,
2022-yilga kelib 3 ta oliy va 9 ta 129
o‘rta maxsus bilim yurtlari faoliyat yuritdi.
129
Htpps://uz.m.wikipedia.org/wiki/O%CA%BBzbekiston_madrasalari_ro%CA%BByxati
72

Prezident Shavkat Mirziyoyev tashabbusi bilan respublikamizda bu sohada keng
ko‘lamli yangilik va o‘zgarishlar yuz berdi. Xususan, 2017-yilda Islom
sivilizasiyasi markazi, Imom Buxoriy va Imom Termiziy nomlaridagi xalqaro
ilmiy-tadqiqot markazlari, O‘zbekiston Islom akademiyasi, Buxoroi sharifda Mir
Arab oliy madrasasi tashkil etildi.
2018-yil 16-aprelda Prezident Sh.M.Mirziyoyev tomonidan “Diniy-ma’rifiy soha
faoliyatini tubdan takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida” gi farmon
imzolandi.Mazkur farmonda diniy-ma’rifiy soha faoliyatini tubdan
takomillashtirishning ustuvor yo‘nalishlari belgilab berildi. Shu bilan birga,
O‘zbekiston Islom akademiyasi va Toshkent Islom universiteti negizida
O‘zbekiston xalqaro Islom akademiyasi 130
tashkil qilindi. Endi akademiyada
Qur’on ilmlari, hadis, islom huquqi, aqida, tasavvuf, islom iqtisodiyoti va moliyasi,
xalqaro munosabatlar, xorijiy tillar (arab, fors, ingliz, rus, urdu, turk) va boshqa
xalqaro miqyosda ehtiyoj mavjud bo‘lgan sohalar bo‘yicha malakali kadrlar
tayyorlanadi, o‘rta maxsus, oliy ta’lim, oliy ta’limdan keyingi ta’lim, malaka
oshirish bosqichlarida uzluksiz ta’limning yaxlit tizimi tashkil etilib, ilmiy
merosimiz chuqur tadqiq qilinadi hamda diniy va dunyoviy bilimlar beriladi.
Shuningdek, mazkur dargoh respublikamizdagi barcha islom ta’lim muassasalari
faoliyatini o‘quv-me’yoriy va o‘quv-uslubiy jihatdan ta’minlash hamda
muvofiqlashtirishni amalga oshiradi. Farmonga muvofiq O‘zbekiston xalqaro
Islom akademiyasi tarkibida Qoraqalpog‘iston Respublikasi, Samarqand,
Namangan va Surxondaryo viloyatlari mintaqaviy filiallariga ega bo‘lgan Malaka
oshirish markazi tashkil etildi. Natijada imom xatiblar uzoq yo‘l bosib, Toshkentga
borib emas, balki o‘z hududlaridagi mintaqaviy filialida qayta tayorgarlik va
malaka oshirishdan o‘tishlari mumkin bo‘ldi. 131
Shu bilan birga, ta’kidlash lozimki
ushbu ta’lim dargohi diniy idora qoshida emas oliy ta’lim tizimida shakllantirilgan
bo‘lib, u dunyoviy kadrlar tayyorlaydi.
130
https://uz.m.wikipedia.org/wiki/O%CA%BBzbekistan_xalqaro_islom_akademiyasi
131
“Адолат” газетаси.2020 йил № 18 сон.
73

O‘zbekiston Respublikasi Musulmon idorasi tasarrufida faoliyat yuritayotgan
oliy ta’lim muassalari quydagilardan iborat:
1. Hadis ilmi maktabi (Samarqand viloyati)
2. Toshkent islom instituti (Toshkent shahri)
3. Mir Arab oliy madrasasi (Buxoro viloyati).
O‘zbekiston Respublikasi Musulmonlar idorasi tasarrufida faoliyat yuritayotgan
o‘rta maxsus ta’lim muassalari quyidagi madrasalardir: 132
1.Ko‘kaldosh madrasasi (o‘rta maxsus islom bilim yurti)
2.Xadichai Kubro madrasasi (o‘rta maxsus islom bilim yurti)
3.Mir Arab madrasasi (o‘rta maxsus islom bilim yurti)
4.Jo‘ybori Kalon madrasasi (o‘rta maxsus islom bilim yurti)
5.Hidoya madrasasi (o‘rta maxsus islom bilim yurti)
6.Muhammad Beruniy nomidagi madrasa (o‘rta maxsus bilim yurti)
7.Imom Faxriddin Roziy madrasasi (o‘rta maxsus bilim yurti)
8.Sayyid Muhiddin maxdum madrasasi (o‘rta maxsus bilim yurti)
9.Xo‘ja Buxoriy madrasasi (o‘rta maxsus bilim yurti)
Ushbu bilim dargohlari yurtimizda diniy soha uchun kerakli kadrlarni yetkazib
berishmoqda. Ular haqida qisqacha ma’lumot bersak :
1.Ko‘koldosh madrasasi. (Toshkent o‘rta maxsus islom bilim yurti)
Ko‘koldosh madrasasi tarixi shayboniylar davri tarixiy shaxslari Buxoro
xonligining nufuzli amaldori Qulbobo ko‘koldosh va Toshkent hokimi
Darveshxonning nomlari bilan bog‘liqdir.
Ko‘koldosh madrasasi 1991-yilda O‘zbekiston musulmonlar idorasi qoshida
qayta tashkil qilindi 133
. Madrasada 1998-yildan binoning muhandislik ustuvorligini
ta’minlash, tashqi va ichki holatini asl holiga keltirish va atrofini obodonlashtirish
ishlari olib borildi. Toshkent shahrining 2200 yilligi munosabati bilan Ko‘koldosh
madrasasining kirish peshtoqi va old qismi ta’mirlandi. Unda 2018-yilda 138 134
ta
132
http://madrasa.uz/uzbda-ishlab-turgan-madrasalar.html
133
https://uz.m.wikipedia.org/wiki/Ko%CA%BBkaldosh_madrasasi_(Toshkent)
134
KUKALDOSH.UZ.https://kukaldosh.uz/22/04/2019/3787
74

talaba tahsil oloyotgan edi. Ko‘koldosh o‘rta maxsus islom bilim yurti Axborot
resurslari markazi (2010-yilgacha madrasa kutubxonasi) 1991-yildan ya’ni
madrasa ochilgandan boshlab faoliyat yuritdi. ARM an’anaviy ya’ni qog‘ozda va
tashuvchi va elektron ma’lumotlardan iboratdir. ARM 2 ta qiroatxona va 1 ta fond
kitoblari saqlanadigan xonadan iborat. Hozir bilim yurti ARM fondida jami 11935
ta kitob mavjud.
2.Xadichai Kubro madrasasi (Toshkent o‘rta maxsus islom bilim yurti) o‘z
faoliyatini 1993-yilda Eshon Boboxon nomi ostida boshlagan. 1998-yilda nomi
Xadichai Kubroga o‘zgartirilgan 135
.Bilim yurtida O‘zbekiston Respublikasi
viloyatlari , Qoraqalpog‘iston Respublikasi musulmonlari uchun o‘rta ma’lumotli
dinshunos, odobnoma, boshlang‘ich arab tili o‘qituvchisi tayyorlanadi. O‘qish
muddati 3 yil (ilgari 4 yil) bo‘lgan. Hozir talabalarga 30 ga yaqin oliy ma’lumotli
mudarrislar dars beradi. Bilim yurti ikki qavatli binoda joylashgan bo‘lib, jami 7 ta
o‘quv mashg‘ulot xonalari mavjud.
Ta’lim muassasasi O‘zbekiston Respublikasi Adliya vazirligi tomonidan
ro‘yxatga olinib, unda O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi
Din ishlari bo‘yicha qo‘mitaning ruxsatnomasibilan diniy va umumta’lim fanlari
uyg‘unligida ta’lim beriladi. Ta’lim muassasasining maqsadi “Ta’lim to‘g‘risida”gi
Qonun va ta’lim sohasidagi davlat siyosatining asosiy prinsiplariga tayangan
holda, dinlar tarixi va nazariyasini chuqur egallagan, islom dini asoslarini
o‘zlashtirgan, insonparvarlik, xalqparvarlik, Vatanga sadoqat ruhida tarbiyalangan,
o‘rta maxsus ma’lumotli islomshunos mudarrisalar, arab tili murabbiyasi, diniy
ma’rifiy va ma’naviy-ahloqiy tarbiya masalalari bo‘yicha maslahatchi
lavozimlarida ishlash uchun mutaxassislar tayyorlashdan iboratdir.
Shu kunga qadar ta’lim muassasasi 700 ga yaqin bitiruvchilarni yetishtirib
chiqargan bo‘lib, ular yurtimizning turli jabhalarida faoliyat yuritmoqdalar.
Masalan, mahalla o‘zini-o‘zi boshqarish organlari, tuman hokimiyatlarida xotin-
qizlar masalalari bo‘yicha maslahatchi, O‘zbekiston musulmonlari idorasining
135
https://uz.m.wikipedia.org/wiki/Xadichai_Kubro_madrasasi.
75

viloyat va tumanlardagi vakilliklarida ayol-qizlar masalalari bo‘yicha maslahatchi,
uning yordamchilari lavozimlarida faoliyat yuritmoqdalar. Shuningdek, Toshkent
islom instituti, Toshkent islomuniversiteti, Toshkent Davlat Sharqshunoslik
instituti vaToshkent Davlat Pedagogika Universiteti kabi oliy ta’lim
muassasalarida ilmiy faoliyatini davom ettirmoqdalar 136
.
Ta’lim muassasasi o‘z faoliyatini O‘zbekiston Respublikasining Konstitusiyasi,
“Vijdon erkinligi va diniy tashkilotlar va ta’lim to‘g‘risida’’gi qonun hujjatlari,
O‘zbekiston musulmonlari idorasi qaror va ko‘rsatmalari asosida olib
boradi. 137
Ta’lim muassasasida yetakchi va katta o‘qituvchilar, fan nomzodlari
hamda oliy ma’lumotli 30 gayaqin ustozlar dars beradilar. Ta’lim muassasasi
o‘qituvchilari Toshkent islom universiteti, Toshkent islom instituti hamda
“Avloniy” nomidagi qayta tayyorlash markazlarida muntazam ravishda o‘z
malakalarini oshirib bormoqdalar. Ta’lim muassasasida o‘qish muddati 3 yil
bo‘lib, 2017-yilda ayol-qizlar ta’lim muasasalari uchun o‘quv rejalar
takomillshtirildi 138
. Unga ko‘ra, ayol-qizlarni jamiyatdagi integrasiyalashuvini
oshirish maqsadida diniy-maxsus fanlar tizimida ijtimoiy-gumanitar fanlar
bo‘yicha soatlar ko‘paytirildi. Jumladan, fuqarolarning o‘zini-o‘zi boshqarish
organlari huquqiy asoslari, oila huquqi, oila psixiologiyasi, yosh fiziologiyasi va
gigiyenasi, ma’naviy-ma’rifiy ishlarni tashkil etish metodikasi kabi yangi fanlar
kiritildi. Ta’lim muassasasida talabalarning y etuk mutaxassis kadrlar bo’lib
y etishishi uchun kasbiy va fan to’garaklari faoliyati jadallashtirildi. Xususan, arab
tili, xatoba, aqoid, hadis va informatika kabi fan to‘garaklari olib borilmoqda.
Qizlarni oilaga tayyorlash, qo‘shimcha hunar o‘rgatish maqsadida tikuvchilik,
to‘quvchilik va oshpazlik to‘garaklari joriy etilgan. 2017-2018 o‘quv yilidan
Qur’oni karimni yodlash va qiroat qilish iqtidoriga ega talabalar uchun 10 yil
davomida faoliyat olib borilayotgan “Qoriyalar to‘garagi”-“Tahfizul-Qur’on” nomi
ostida yanada takomillashtirilmoqda. 139
“Xadichai Kubro” ayol-qizlar o’rta maxsus
136
https://uz.m.wikipedia.org/wiki/Xadichai_Kubro_madrasasi.
137
https://shosh.uz/uz/xadichai-kubro-madrasasi/
138
https://uz.m.wikipedia.org/wiki/Xadichai_Kubro_madrasasi
139
https://uz.m.wikipedia.org/wiki/Xadichai_Kubro_madrasasi
76

islom ta’lim muassasasi diniy ta’lim faoliyatini olib borish uchun zarur sharoitlar
va moddiy texnik bazaga ega. Ta’lim muassasasi faoliyati O‘zbekiston
musulmonlari idorasining Maxsus jamg‘armasi va talabalar bilan tuzilgan
shartnomalar asosida tushgan mablag‘lardan moliyalashtiriladi.
3.Mir Arab madrasasi (Buxora o‘rta maxsus islom bilim yurti) 140
Madrasaning qurilishi o‘zbek hukmdori Ubaydullaxon va uning piri Mir
Arab nomlari bilan bog‘liq. 141
Madrasa O‘zbekiston musulmonlari idorasi
tasarrufida bo‘lib, sho‘rolar davrida diniy o‘quv yurti faoliyati vaqtincha
to‘xtatilgan, 1945-yilda yana tiklangan. O‘quv muddati 4 yil o’quv yurti kunduzgi
bo‘limiga 15 yoshdan 35 yoshgacha bo‘lgan o‘rta va to‘liqsiz o‘rta ma’lumotli
kishilar qabul qilinadi. Diniy fanlar hamda umumta’lim fanlari o‘qitiladi.
Talabalarga arab, ingliz, rus va fors tillari ham o‘rgatiladi. Darslar o‘zbek va arab
tillarida olib boriladi.
4.Jo‘ybori Kalon madrasasi (Buxora o‘rta maxsus islom bilim yurti) 142
O‘zbek hukmdori Abdulazizxon (1645—1681) davrida uning onasi Podshoh
oyim donatorligida xonlik poytaxtidagi Jo‘ybor mavzeining Havzi nav guzarida
bunyod etilgan. Buxorodagi eng nufuzli va dovruqli madrasalardan bo‘lgan.
Madrasa Buxoro viloyati Buxoro shahri hududida joylashgan davlat mulkidir u
ham xotin qizlarga bilim berishga mo‘ljallangan o‘rta maxsus bilim yurtidir.
Tarixiy manbalarda Jo‘ybori Kalon madrasasiga oid ko‘plab ma’lumotlar
berilgan. Bir qavatli madrasada 29 ta hujra va katta kutubxona joylashgan bo‘lgan.
Muhammad Sharif maxdum uni malika Oyposhsho oyim qurdirgani to‘g‘risida
ma’lumot bergan. Buxorodagi eng nufuzli va dovruqli madrasalardan bo‘lgan.
Uning kutubxonasida 8 ming jilddan ortiq kitoblar saqlangan. Sovetlar davrida
madrasada talabalarga ilm berish faoliyati tugatilib, molxona, keyinchalik
novvoyxona, so‘ngra shisha idish qabul qiladigan maskanga aylantirilgan. Natijada
madrasa tashlandiq holatga kelgan. Madrasa faoliyati 1992-yil 1-syentabrdan qayta
140
https://www.mirarab.uz/madrasa/index
141
https://uz.m.wikipedia.org/wiki/Mir_Arab_madrasasi
142
https://uz.m.wikipedia.org/wiki/Jo%CA%BBybori_Kalon_madrasasi
77

tiklangan. Endi u Jo‘ybori Kalon ayol-qizlar islom o‘rta-maxsus bilim yurti sifatida
hozirga qadar faoliyat ko‘rsatib kelyapti 143
. Unda talabalar dars jarayonida diniy va
dunyoviy fanlarni o‘zlashtirishmoqda.
5.Hidoya madrasasi (Namangan o‘rta maxsus islom bilim yurti)
O‘zbekiston musulmonlari idorasi tasarrufidagi o‘rta-maxsus islom bilim 144
yurti
hisoblanadi. Sovetlar davrida yopilgan madrasa 1991-yilda Mulla Qirg‘iz
madrasasi binosida qayta tashkil topgan. 1998-yil Namangan shahar hokimining
qarori va O‘zbekiston musulmonlari idorasi roziligi bilan bilim yurti Atoulloxon
to‘ra masjidi binosiga ko‘chirilgan. O‘zbekiston musulmonlari idorasining
tashabbusi va 2015-yil 5-dekabrdagi buyrug‘iga asosan nomi
Hidoyaga o‘zgartirilgan. 2016-yilda bilim yurti Namangan shahri Oromgoh
dahasining “Faxriylar uyi“ binosiga ko‘chirilgan. Mazkur marosimda Namangan
shahri faxriylari, mahalla oqsoqollari, masjid imom-xatiblari ishtirok etishdi.
O‘zbekiston musulmonlari idorasi raisi, muftiy Usmonxon Alimov so‘zga chiqib,
yig‘ilganlarga ushbu islom bilim yurtining tarixi hamda faoliyati haqida ma’lumot
berib o‘tdi. 145
Bu madrasada 172 nafar talaba Qur’oni karim tajvidi, tafsir, hadis,
fiqh, arab tili grammatikasi,islom tarixi bo‘yicha 28 nafar mudarris-
o‘qutuvchilardan tahsil olmoqda.
6.Muhammad Beruniy nomidagi ( Nukus o‘rta maxsus bilim yurt i).
1992-yilda ochilgan. Marhum qozi Vays Alouddin o‘g‘li uning birinchi mudiri
etib tayinlangan edi. Dastlabki yili 60 talaba qabul qilinib, ularga 5 mudarris ta’lim
bergan. Bilim yurti Nukusdagi "Imom Eshon" jome’ masjidi binosida joylashgan.
Madrasa talabalariga bir necha kasb-hunarlar ham o‘rgatiladi 146
.
7.Imom Faxriddin Roziy madrasasi (Xorazm o‘rta maxsus bilim yurti)
Sovetlar davrida yopilgan madrasa 1992-yili “Imom Fahriddin Roziy” o‘rta
maxsus islom bilim yurti sifatida qayta ochildi. 147
“Imom Fahriddin Roziy”
143
https://uz.m.wikipedia.org/wiki/Jo%CA%BBybori_Kalon_madrasasi
144
Htpps://uz.m.wikipedia.org/wiki/Hidoya_madrasasi
145
Htpps://kun.uz/uz/new/2016/01/28/namandagi-%E2%80%9Chidoya%E2%80%9D-orta-maxsus-islom-bilim-
yurti-yangi-binoga-kochib-otdi
146
Htpps://uz.m.wikipedia.org/wiki/ Muhammad_Beruniy _madrasasi
147
Htpps://uz.m.wikipedia.org/wiki/Imom_Faxriddin_Roziy_madrasasi
78

madrasasi Xonqa tumanidagi “Xalifai Xudoyqul eshon bobo” masjidi binosida
faoliyat boshlagan, 1994-yilda Urganchdagi “Doshqinjon bobo” nomli tarixiy
binoga ko‘chirildi. 2005-yildan beri Urganch shahrida joylashgan zamonaviy yangi
binoda faoliyat yuritmoqda . Bilim yurti o‘quv xonalari va talabalar turar joyi ham
zamon talablari darajasida ta’mirlanib, o‘quv jihozlari bilan to‘la ta’minlangan.
Bilim yurtida 2016-yil yanvar oyida dunyoviy fanlar bo‘yicha laboratoriya
xonalari tashkil qilindi, fizika, kimyo, biologiya, astronomiya fanlari uchun
amaliyot jihozlari olindi. Talabalarga 13 nafar asosiy va 7 nafar o‘rindosh oliy
ma’lumotli malakali mudarrislar ta’lim berishadi. Talabalar Islom dinining sof
aqidasini mustahkam egallash bilan bir qatorda, kompyuter va boshqa dunyoviy
bilimlardan xabardor bo‘lsagina, kelajakda buzg‘unchi g‘oyalarga qarshi kurasha
oladi. Shu maqsadda, darslardan keyin talabalarga qo‘shimcha mashg‘ulotlar olib
boriladi. Bilim yurtida iqtidorli talabalarni rag‘batlantirish maqsadida “Imom
Buxoriy”,“Imom Termiziy “,”Eshon Boboxon” va “Ziyovuddin qori” kabi maxsus
stipendiyalar joriy qilingan. Har yili homiylar ko‘magida kam ta’minlangan va
iqtidorli talabalarga shartnoma pullarini to‘lashda yordam beriladi.
Talabalarga zarur ma’lumotlarni osonlik bilan olishlari uchun madrasada
tashkil etilgan Axborat-resurs markazi yangi adabiyotlar va zamonaviy texnik
jihozlar bilan muntazam boyitib boriladi. Hozirda bilim yurti ARM (axborat-resurs
markazi) da o‘n mingdan ziyod kitob, o‘quv qo‘llanmalar hamda elektron dasturlar
mavjud. Shuningdek, bilim yurtida bir qator to‘garaklar faoliyati ham yo‘lga
qo‘yilgan. “Kompyuter saboqlari”,”Xatotlik”,”Arab tili”,”Qur’oni
Karim”,”Fiqh”,”Tafsir”,”Hadis” kabi to‘garaklar shular jumlasidandir.
Bilim yurtida reja asosida muntazam-ma’rifiy tadbirlar o‘tkazish tizimi yo‘lga
qo‘yilgan. Ma’naviyat darslarida nufuzli ilm dargohlari professor-o‘qituvchilari,
deputatlar dolzarb mavzularda ma’ruzalar qilishadi, talabalarni qiziqtirgan
savollarga javob berishadi. Shuningdek, mudarris va talabalar dinda mo‘tadillik,
sog‘lom e’tiqod sofligini, tinchlikni asrash, vatanparvarlik kabi mavzulardagi
maqolalari bilan ommaviy axborot vositalarida muntazam qatnashib turishadi.
79

Talabalar orasida haftaning har seshanba kuni ma’naviyat soatlari,
chorshanba-arab tili, juma-rus tili va shanba –ingliz tili kunlari o‘tkaziladi.
Talabalar bo‘sh vaqtlarini mazmunli o‘tkazishlari va jismonan sog‘lom bo‘lishlari
uchun zamonaviy jihozlangan sport zali va maydonchalari mavjud.
Madrasada barcha qulayliklarga ega 85 o‘ringa mo‘ljallangan yotoqxona ham
talabalar xizmatida 148
.”Imom Faxriddin Roziy” o‘rta maxsus islom bilim yurtini
shu kungacha jami 257 nafar talaba yosh o‘qib bitirgan. Ular hozir viloyat
hududida va Qoraqalpog‘iston Respublikasida imom-xatib, imom noibi
vazifalarida yurt obodligi va din rivoji yo‘lida xizmat qilishmoqda. Shuningdek,
ayrim bitiruvchilar Tashkent islom instituti, Toshkent yuridik unversiteti Urganch
Davlat universiteti va kabi nufuzli ilm dargohlarida o‘qishni davom ettirdi.
8.Sayyid Muhiddin maxdum (o‘rta maxsus bilim yurti) 149
Bilim yurti 1992-yilda Andijon viloyati Oltinko‘l tumani Jalabek qishlog‘ida o‘z
faoliyatini boshlagan. 1993-yilda 13 o‘quv xona va 13 ta yotoqxona jami 26
xonadan iborat 2 qavatli bino hashar yo‘li bilan qurib bitkazilgan. 1996-yil 500
o‘rinli bilim yurti namozxonasi barpo etildi. 2004-yil bilim yurtining kirish
qismiga 3 qavatli zamonaviy va sharqona uslubdagi ma’muriy bino qurilishi
nihoyasiga yetdi. 150
9.Xo‘ja Buxoriy (o‘rta maxsus bilim yurti) .
Bilim yurtiga 1992 151
-yil asos solindi. Unga Said Ahmad Vali Kulohdo‘z Xoja
Buxoriyning nomi berilgan. U zot Bahouddin Naqshbandning zamondoshi va
yaqin qarindoshi bo‘lib, Kitob shahrida yashab ijod etgan ulug‘
allomalardandir.Bilim yurti binosi ikki qavatli bo‘lib, 120 o‘ringa mo‘ljallangan.
Bundan tashqari, ikki qavatli yotoqxona ham talabalar xizmatida.Yoshlarning
islom dinini chuqurroq o‘rganishga bo‘lgan talabini qondirishda mazkur bilim
yurti alohida o‘rin tutadi. Talabalar har tomonlama bilim olishlari, zamon talabiga
148
Htpps://uz.m.wikipedia.org/wiki/Imom_Faxriddin_Roziy_madrasasi
149
Htpps://uz.m.wikipedia.org/wiki/Sayyid_Muhyiddin_maxdum_madrasasi
150
Htpps://uz.m.wikipedia.org/wiki/Sayyid_Muhyiddin_maxdum_madrasasi
151
https://xojabuxoriy.uz?page_id=183
80

javob bera oladigan, o‘z kasbiy yo‘nalishlarini puxta egallagan mutaxassis
bo‘lishlari uchun barcha sharoitlar yetarli. Talabalarga tajvid, tafsir, hadis, fiqh,
muxovara (so‘zlashish), nahv kabi mutaxassislik fanlari bo‘yicha oliy ma’lumotli
yetuk mutaxassis saboq beradi. O‘quvchilar arab tilida so‘zlashuv uslubi, ingliz tili
fanlari uchun alohida jihozlangan zamonaviy fan kabinetlarida bilimlarini
mustahkamlaydilar. Talabalarning kundalik yangiliklardan xabardor bo‘lib
borishlari uchun axborot-resurs markazi va o‘quv zali mavjud. Markazda jami o‘n
mingdan ortiq kitob va o‘quv qo‘llanmalar bor. Bilim yurti jamoasi mustaqil
o‘zbekiston taraqqiyoti yo‘lida xizmat qiladigan, ma’nan yetuk, sof islom ilmlarini
mukammal o‘zlashtirgan, Vataniga sodiq, xalqiga mehr-muruvvatli imom-xatib,
boshlang‘ich arab tili murabbiyi, mahalla raisining diniy ma’rifat va ma’naviy-
axloqiy tarbiya masalalari bo‘yicha maslahatchisi kabi mutaxassislarni
tayyorlashni o‘z oldiga maqsad qilib qo‘ygan. Pedagog xodimlar uchun bilim
yurtida uslubiyat xonasi mavjud bo‘lib, unda uslubiy sho‘balar tashkil etilgan.
Mudarris va o‘qituvchilar darslar yanada samarali bo‘lishi uchun zamonaviy
pedagogik texnologiyalar, ko‘rgazmali qurollardan unumli foydalanib
kelishmoqda. Bilim yurtida Qur’oni karim va tajvid, informatika, xattotlik va arab
tili fanlaridan to‘garaklar tashkil etilgan. Madrasa bitiruvchilari respublikamizdagi
oliy o‘quv yurtlarida bilimlarini yanada mustahkamlash bilan birga, joylarda
imom-xatib, imom noibi va mutavalli vazifalarida xizmat qilib, xalqimizga Islom
dini ta’limotlarini o‘rgatishdek sharafli ishga munosib hissasini qo‘shishmoqda.
Mustaqillik yillarida yurtimizda diniy maktab va bilim yurtlari o‘ziga xos tarzda
rivojlandi. O‘zbekiston mustaqil bo‘lgan vaqtda yurtimizda 1 ta o‘rta maxsus
bilim yurti faoliyat yuritgan bo‘lsa 2022-yil g a ularning soni 9 ta ni tashkil qildi .
Mamlakat da 1991-yildan to 2022-yilgacha o‘rta masus bilim yurtlari o‘ziga xos
tarzda rivojlandi. Ular misolida yurtimizda diniy ta’limning qay tarzda
rivojlaanganligini ko‘rishimiz mumkin. Bu bilim yurtlari yurtimizdagi diniy
idoralar, masjidlar, mahallalar uchun imom-xatiblar,boshlang‘ich arab tili
81

murabbiylari tayyorlamoqda va shu sababi ushbu tizimni rivojlantirishning
ahamiyati g‘oyat kattadir.
3.2. Diniy oliy ta’lim tizimining rivojlanishi ……..
Mustaqillik yillarida yurtimizda diniy oliy ta’lim tizimi ham o‘ziga xos tarzda
rivojlandi. Diniy oliy ta’lim rivoji mustaqillik yillarida qabul qilingan normativ
huquqiy hujjatlar asosida amalga oshdi. 2022-yilga kelib O‘zbekiston Respublikasi
Musulmon idorasi tasarrufida Samarqand viloyati da Hadis ilmi maktabi , Toshkent
shahri da Toshkent islom instituti va Buxoro viloyati da Mir Arab oliy madrasasi
kabi oliy ta’lim dargohi faoliyat ko‘rsatdi.
Hadis ilmi maktabi Prezident Sh.M.Mirziyoyevning 2018 - yil 16 - apreldagi
“Diniy-ma’rifiy soha faoliyatini tubdan takomillashtirish chora-tadbirlari
to‘g‘risida”gi farmoni ijrosini ta’minlash maqsadida 1 - noyabr kuni O‘zbekiston
Respublikasi Vazirlar Mahkamasining “Hadis ilmi maktabi faoliyatini tashkil etish
va qo‘llab-quvvatlash chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi qarori asosida tashkil
82

qilindi 152
. Mazkur Qarorga ko‘ra, ushbu ta’lim muassasasi Samarqand viloyatining
Payariq tumanidagi Xo‘ja Ismoil shaharchasida bunyod etilgan O‘zbekiston
Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-
tadqiqot markazi binosida ish olib bora boshladi. 153
Yurtimizda faoliyat olib borayotgan oliy va o‘rta maxsus diniy ta’lim
muassasalarida darslar umumiy yo‘nalishda olib borilar edi. Shu bois, hadis ilmini
o‘rgatishga ixtisoslashgan ta’lim yo‘nalishidagi ilm dargohiga ehtiyoj bor edi.
Chunki buyuk muhaddislar yashab o‘tgan zaminimizda hadis ilmi bo‘yicha
bilimdon, bobolar yo‘lini munosib davom ettiradigan mutaxassislarga talab yuqori
edi. 154
Islom dini va hadis ilmi rivojiga beqiyos hissa qo‘shgan buyuk
ajdodlarimizning boy merosini chuqur o‘rganish, ular tomonidan asos solingan
hadis ilmi maktablari faoliyatini qayta tiklash va rivojlantirish hamda dinimiz
asoslari va hadis ilmini puxta o‘zlashtirgan oliy ma’lymotli yetuk mutaxassislar
tayyorlash maqsadida tashkil etilayotgan ushbu ta’lim dargohi ayni ehtiyojni
qondirishga xizmat qiladi. Hadis ilmi maktabi O‘zbekiston musulmonlari idorasi
muassisligida oliy ta’lim beruvchi nodavlat ta’lim muassasasi hisoblanadi.
Bu maktabda o‘qish muddati besh yil bo‘lib, kunduzgi ta’lim shaklida olib
boriladi. Hadisshunoslik fanlari bilan bir qatorda, Qur’oni karim, fiqh, aqida, tafsir,
islom tarixi kabi fanlar hamda xorijiy tillardan chuqur bilim beriladigan maktabga
arab tili va hadis fanlarini o‘zlashtirgan, mumtoz matnlarni o‘qiy oladigan hamda
ularni yod olishga salohiyati bo‘lgan 5-10 nafar O‘zbekiston va xorijiy
mamlakatlar fuqarolari suhbat asosida saralab olinadi. 155
Tarixdan ma’lumki, zaminimizda uzoq o‘tmishda islomiy ilmlarni o‘rgatuvchi
maktablar shakllangan edi. Masalan, Samarqandda hadis ilmi, Qarshida kalom
ilmi, aqida ilmi, Marg‘ilonda fiqh ilmi, Buxoroda tasavvuf ilmi maktabi bo‘lgan.
Oradan bir necha asr o‘tib tashkil etilgan ushbu markazda zamonamizning
buxoriylari, nasafiylari, marg‘inoniylari yetishib chiqishi kerak.
152
https://xs.uz/uz/post/samarqandda-hadis-ilmi-maktabi-tashkil-etildi.
153
https://xs.uz/uz/post/samarqandda-hadis-ilmi-maktabi-tashkil-etildi.
154
https://xs.uz/uz/post/samarqandda-hadis-ilmi-maktabi-tashkil-etildi.
155
https://xs.uz/uz/post/dunyoda-okhshashi-joq-ilmij-markaz-va-hadis-maktabi
83

Hadis ilmi maktabi faoliyatining asosiy maqsadi islom dinining, Qur’oni karim
va hadis ilmining asl mohiyatini, ilmiy-ma’naviy asoslarini, hadis ilmi rivojiga
beqiyos hissa qo‘shgan allomalarimizning ilmiy merosini o‘rganish, dinlar tarixi va
nazariyasini mukammal egallagan, islom dini asoslari va arab tilini, xususan, hadis
va unga doir ilmlarni chuqur o‘zlashtirgan yetuk mutaxassislarni tayyorlashdir.
Ma’lumot uchun aytish joizki, islom bilim yurtlarida barcha diniy fanlar bo‘yicha
boshlang‘ich bilim va tushunchalar beriladi. Hadis ilmi maktabida esa faqat hadis
ilmiga xos yoki uni o‘rganishga ko‘mak beruvchi mumtoz manbalar “Ustoz-
shogird” an’anasi asosida o‘qitiladi. 156
Hadis ilmi maktabi tinglovchilari modul
tizimi asosida, 2-3 oy davomida bitta asar bo‘yicha shug‘ullanadi. Kurs yakunida
imtihonlardan o‘tgan tinglovchilarga muayyan kitobni o‘zlashtirgani to‘g‘risida
guvohnoma hamda keyingi asar bo‘yicha mashg‘ulotlarga qatnashish imkoni
beriladi. Maktabga o‘quv jarayonini samarali tashkil etish maqsadida O‘zbekiston
musulmonlari idorasining ulamolari, O‘zbekiston xalqaro islom akademiyasi,
Toshkent islom institutining professor-o‘qituvchilari, xorijlik ko‘zga ko‘ringan
mutaxassislar jalb qilingan. Ilmiy salohiyatga ega professor-o‘qituvchilarni
tanlash, ularni Hadis ilmi maktabiga jalb qilish Toshkent islom instituti zimmasiga
yuklatilgan 157
.
Hadis ilmi maktabining o‘quv binosi, yotoqxona va axborot-resurs markazi
moddiy ta’minoti bilan bog‘liq xarajatlar, professor-o‘qituvchi va xodimlarni
oylik-maosh bilan ta’minlash O‘zbekiston musulmonlari idorasi huzuridagi “Vaqf”
xayriya jamoat fondi tomonidan amalga oshiriladi. Maktab kurslarini
muvaffaqiyatli tamomlagan tinglovchilarga diniy ta’lim muassasalariga kirish
uchun o‘tkaziladigan qabul imtihonlarida har bir sertifikat bo‘yicha to‘plagan
balining 5 foizi miqdorida qo‘shimcha ball taqdim etiladi. Hadis ilmi maktabi o‘z
faoliyati davomida misrdagi Al-Azhar diniy oliy ta’lim muassasasi bilan
156
https://xs.uz/uz/post/dunyoda-okhshashi-joq-ilmij-markaz-va-hadis-maktabi
157
https://xs.uz/uz/post/dunyoda-okhshashi-joq-ilmij-markaz-va-hadis-maktabi
84

hamkorlikda ish olib bormoqda. Hamkorlik doirasida akademik almashuv va
ko‘plab yangi qo‘shma ilmiy loyihalarni amalga oshirish ko‘zda tutilgan.
Misrning Al-Azhar universiteti professori Ali Sa’d Ali Sa’dning qayd etishicha,
Samarqanddagi Hadis ilmi maktabi O‘zbekistonning nufuzli oliy ta’lim
muassasalaridan biridir. Bu yerda talabalar ilmiy salohiyati va malakasini Al-
Azhar universiteti mezonlari darajasida ko‘tarishga e’tibor qaratilmoqda. Misrning
yetakchi oliy ta’lim muassasasi ikki nafar professorining ushbu ta’lim dargohida
dars berishga jalb etilgani ham shundan darak beradi. Hadis ilmi maktabidagi
auditoriyalar o‘quv va imtihon jarayonini xalqaro talablarga muvofiq olib borish
uchun zarur komp’yuter, “aqlli” zamonaviy texnik va texnologik qurilmalar bilan
jihozlangan. Shuningdek, bu yerda zamonaviy sport zali va yopiq suv havzasi
mavjud.
Oliy maktab talabalari uchun zamonaviy axborot texnologiyalari yordamida
mutaxassisligi bo‘yicha mustaqil ta’lim olish uchun zarur sharoit yaratib berilgan.
Bu esa dunyoning barcha oliy ta’lim muassasalari, xususan, Al-Azhar
universitetida mavjud o‘quv jarayonlariga oid yangiliklarni muntazam kuzatib
borish imkonini beradi. O‘quv yilining birinchi yarmi bo‘yicha yakuniy nazorat
sinovlari to‘liq arab tilida olib borilayotgani maktab bilan Al-Azhar universitetini
yanada yaqinlashtirishga xizmat qiladi. Hozirgi kunga qadar o‘tkazilgan imtihon
natijalariga ko‘ra, talabalarning bilim darajasi umumiy talabning 90 foizidan
yuqori ko‘rsatkichni tashkil etdi. Bir so‘z bilan aytganda, Hadis ilmi maktabi tom
ma’noda hadisshunoslik bo‘yicha oliy ilm maskani maqomiga erishishi uchun
barcha imkoniyatlar safarbar etilgan 158
Vatanimizda amalga oshirilayotgan keng ko‘lamli islohotlar, avvalo,
iqtisodiyotimiz taraqqiyoti, xalqimiz farovonligini yuksaltirishga xizmat qilmoqda.
Ma’naviy-ma’rifiy jabhada erishayotgan yutuqlarimiz esa jahon sivilizasiyasi
rivojiga beqiyos hissa qo‘shgan O‘zbekistondek muqaddas zaminda bugun ham
158
https://dunyo.info/uz/site/inner/samarqanddagi_hadis_ilmi_maktabi_talabalari_bilimi_al-
azhar_tajribasi_asosida_baholanmoqda-1RR
85

buyuk ilm-fan sohiblari yetishib chiqayotgani, ular, albatta, ezgulikka xizmat
qilishidan dalolatdir.
Imom Buxoriy nomidagi Toshkent islom instituti - oliy diniy o‘quv yurti
hisoblanadi. U O‘rta Osiyo va Qozog‘iston musulmonlari diniy boshqarmasi raisi,
muftiy Ziyovuddinxon Eshon Boboxon o‘g‘li tashabbusi bilan masjid imom-
xatiblarining malakasini oshirish kurslari (1970) negizida 1971 - yil Toshkentda
tashkil etilgan. Dastlab Islom oliy ma’hadi deb nomlangan. 1991- yildan hozirgi
nomi bilan atala boshlaangan.Dinlar tarixi va nazariyasini chuqur egallagan, islom
dini asoslarini o‘zlashtirgan, arab tilida so‘zlasha oladigan mutaxassislar, diniy
xodimlar tayyorlaydi. Institut bitiruvchilariga islomshunos, imom-xatib va arab tili
o‘qituvchisi ixtisosligi beriladi. 159
Darslar o‘zbek va arab tillarida o‘qitiladi. Ingliz, fors va rus tillari ham
o‘rgatiladi. Ittifoqda yagona oliy islom o‘quv yurti bo‘lgan, unda Zakavkaze,
Shimoliy Kavkaz, SSSRning Yevropa qismi va Sibir, O‘rta Osiyo va Qozog‘iston
musulmonlari diniy boshqarmasi uchun diniy xodimlar tayyorlangan. 2003-yildan
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi qarori bilan institut bitiruvchilariga
bakalavr diplomi beriladi. 160
Institutda 4 ta kafedra mavjud: diniy fanlar (fiqh, usul ul-fiqh, aqoid, hadis,
mustalah-ul-hadis, tafsir, faroiz, xatoba kabi diniy fanlar o‘qitiladi), ijtimoiy fanlar
(falsafa, ma’naviyat asoslari, sosiologiya, O‘zbekiston tarixi, islom tarixi,
mazhablar va firqalar tarixi, dinlar tarixi, siyosatshunoslik, iqtisodiyot nazariyasi,
ekologiya asoslari va boshqa fanlar o‘qitiladi), tahfizul-Qur’on (Qur’oni karim
qiroati, tajvid, ulumul-Qur’on kabi fanlar o‘qitiladi), tillar (ona tili, arab tili, ingliz
tili, fors tili, rus tili, balog‘at va xattotlik kabi fanlar o‘qitiladi). Kutubxonasida 20
mingdan ortiq asar saqlanadi. 161
Institutda ilmiy kengash, o‘quv-uslubiy kengash, murabbiylar kengashi, talabalar
kengashi faoliyat olib boradi. Institutda 130 dan ortiq talaba o‘qiydi, 42 o‘qituvchi
159
https://shosh.uz/uz/islom-instituti-2/
160
https://uz.m.wikipedia.org/wiki/Toshkent_islom_instituti
161
https://shosh.uz/uz/islom-instituti-2/
86

ishlaydi (2008).Institut tashkil etilgandan beri uni 1700 dan ortiq kishi bitirib
chiqdi. Institut hududida tarixiy va me’moriy yodgorlik- Namozgoh masjidi
mavjud. 162
Buxorodagi Mir Arab oliy madrasasi - Toshkent Islom instituti tashkil etilgunga
qadar O‘zbekiston musulmonlari idorasi tasarrufidagi ilk va yagona oliy madrasa
bo‘lgan. Bahouddin Naqshband majmuasi hududida, Buxoro viloyati , Kogon
tumani , Qasri Orifon qishlog‘ida joylashgan madrasa O‘zbekiston Respublikasi
prezidenti Shavkat Mirziyoyevning tashabbusi bilan 2017-yilda qayta tashkil
etilgan. Mir Arab Oliy madrasasi O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat
Mirziyoyevning 2017-yil 10-11-mart kunlari Buxoro viloyatiga tashrifi chog‘ida bu
yerda Mir Arab oliy madrasasini tashkil qilish bo‘yicha ko‘rsatmalarini bergan edi.
Adliya vazirligining xabar berishicha , berilgan ko ‘ rsatmalarga asosan O ‘ zbekiston
musulmonlari idorasi tomonidan Mir Arab oliy madrasasi tashkil qilinib , 2017- yil 7-
iyun kuni O ‘ zbekiston Respublikasi Adliya vazirligi tomonidan qisqa muddatda
davlat ro ‘ yxatidan o ‘ tkazildi .
Ushbu diniy ta’lim muassasasining tashkil qilinishi O‘zbekiston Respublikasi
Konstitusiyasi va “Vijdon erkinligi va diniy tashkilotlar to‘g‘risida”gi Qonunda
belgilangan fuqarolarning vijdon erkinligi hamda diniy ta’lim olishga bo‘lgan
huquqlarini amalga oshirishlari uchun yana bir imkoniyat bo‘ldi. Shuningdek,
mazkur quvonarli voqea 2017-2021 yillarda O‘zbekiston Respublikasini
rivojlantirishning beshta ustuvor yo‘nalishi bo‘yicha Harakatlar strategiyasida
nazarda tutilgan diniy bag‘rikenglikni ta’minlash borasidagi amaliy harakatlarning
mantiqiy davomchisi bo‘lib hisoblanadi 163
.
Shu ko‘rsatma bo‘yicha 2017-yilning 6-sentyabr kuni oliy madrasaning tantanali
ochilish marosimi bo‘lib o‘tdi. 164
Madrasaning tantanali ochilish marosimida
O‘zbekiston islom sivilizasiyasi markazi direktori Shoazim Minovarov ,
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Din ishlari bo‘yicha
162
https://shosh.uz/uz/islom-instituti-2/
163
https://www.mirarab.uz/madrasa
164
https://religions.uz/uz/news/detail?id=572
87

qo‘mita raisi o‘rinbosari O‘tkir Hasanboyev va Buxoro viloyatining hokimi
O‘ktam Barnoyev qatnashganlar. 165
Mir Arab oliy madrasasi va Turkiya Respublikasining 4 ta nufuzli universitetlari
( Ibn Haldun universiteti , Istanbul Sabahattin Zaim universiteti , Istanbul
universiteti , Kastamoniy universiteti ) o‘rtasida ta’lim sohasida hamkorlik qilish
yo‘lga qo‘yildi.
2021-yili Mir Arab oliy madrasasida ilk bitiruvchilarga bag‘ishlangan bitiruv
kechasi (xatnoma) bo‘lib o‘tdi. Madrasani bitirgan ilk qaldirg‘ochlarning bir
nechasi O‘zbekistonning turli nufuzli universitetlarining magistratura bosqichiga
qabul imtihonlarida ishtirok etib, faxrli o‘rinlarni egallaganlar. 166
Shu munosabat bilan, Adliya vazirligi Jamoat, nodavlat notijorat va diniy
tashkilotlar boshqarmasi tomonidan O‘zbekiston musulmonlari idorasi raisi, muftiy
Usmonxon Alimov va Oliy madrasa rektori v.b Elov Jobir Rustamovichga Oliy
madrasaning davlat ro‘yxatidan o‘tganligi to‘g‘risida guvohnoma topshirildi va
Oliy madrasaning kelgusidagi faoliyatiga muvaffaqiyatlar tilandi. 167
"Mir Arab oliy
madrasasining oldingi maqomi yana o‘ziga qaytarilganligi, bu oliygoh orqali,
avvalo, xalqimizning diniy saviyasi ko‘tarilishi, kelajakda mazkur dargohda xorijiy
mamlakatlardan taklif bilan chiqqan mo‘min-musulmonlarga ham ta’lim berilishi
to‘g‘risida alohida ta’kidlandi", deyiladi musulmonlar idorasi xabarida.
Muftiy Usmonxon Alimov O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining shaxsan
tashabbusligida tashkil qilingan mazkur diniy ta’lim muassasasi oliy Islom bilim
yurti hisoblanishini ta’kidlagan holda, uni O‘zbekiston xalqiga sof Islom dini
asoslarini mukammal o‘rganish va mamlakatda diniy bag‘rikenglikning
ta’minlanishida muhim ahamiyat kasb etishini bildirdi va mazkur ta’lim
muassasasidan Imom al-Buxoriy, Imom at-Termiziy, Bahouddin Naqshband kabi
Islom olamida shuhrat qozongan buyuk allomalar yetishib chiqishini tilab duo
qildi. 168
Shu bilan birga, Buxoro viloyatida yangi tashkil qilingan Mir Arab oliy
165
https://uz.m.wikipedia.org/wiki/Mir_Arab_oliy_madrasasi
166
https://uz.m.wikipedia.org/wiki/Mir_Arab_oliy_madrasasi
167
https://www.mirarab.uz/madrasa/index
168
https://www.mirarab.uz/madrasa/index
88

madrasasidan tashqari Mir Arab islom o‘rta maxsus bilim yurti ham o‘z faoliyatini
davom ettirdi.
O‘zbekistonda mustaqillik yillarida diniy oliy ta’lim jadal rivojlanganligini
korishimiz mumkin. 1991-yilda yurtimizda bitta oliy ta’lim muassasasi faoliyat
olib borayotgan bo‘lsa 2022-yilda yurtimizda 3 ta oliy ta’lim muassasasi faoliyat
olib bormoqda. O‘zbekistonda hozirgi vaqtda Imom Buxoriy nomidagi Toshkent
islom instuti, Mir Arab Oliy Madrasasi va Hadis ilmi maktabi respublikamizdagi
musulmonlar idorasi, viloyatlardagi diniy boshqarmalar,oliy va o‘rta maxsus bilim
yurtlari uchun har jihatdan yetuk kadrlar tayyorrlashga xizmat qilmoqda.
3.3. Islomshunoslik diniy va dunyoviy tadqiqot markazlarining tashkil
qilinishi va ularning diniy ma’rifiy faoliyati……….
Buyuk ajdodlarimizga munosib bo‘lishga intilish farzandlik burchimizdir.
Buning uchun, eng avvalo, ularning ilmiy izlanishlari maqsad-muddaolari,
kashfiyotlari mohiyatini chuqur anglab yetmoq, mazkur olamshumul tadqiqotlarni
zamonaviy talablar nuqtai nazaridan rivojlantirish, yangi-yangi izlanishlarni olib
borish va bobolarimiz dahosini butun dunyo bo‘ylab targ‘ib etish dolzarb ahamiyat
kasb etmoqda.
Birinchi Prezident Islom Karimovning 2008-yil 23-maydagi «Imom Buxoriy
xalqaro markazini tashkil etish chora-tadbirlari to‘g‘risida»gi qarori hamda
Prezident Shavkat Mirziyoyevning 2017-yil 27-martdagi “O‘zbekiston
Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-
tadqiqot markazini tashkil etish chora-tadbirlari to‘g‘risidagi” 169
qarori ulug‘
ajdodlarimiz merosini ko‘z qorachig‘idek asrab-avaylashga qaratilgani bilan
ahamiyatlidir. Bu hujjatlarda g‘oyat mas’uliyatli vazifalar belgilangan bo‘lib,
169
https://lex.uz/docs/-3263382
89

ularni amalga oshirish soha mutaxassislaridan katta bilim, tajriba, fidokorona
mehnatni talab qiladi. 170
Yurtimizdan yetishib chiqqan buyuk allomalar insoniyatga fundamental ilmiy
kashfiyotlarni taqdim etgan. Jumladan, Muhammad ibn Muso al-Xorazmiy o‘nlik
sanoq sistemasini, algebra fanini yaratdi. Ahmad Farg‘oniy – sferik
astronomiyaning asoschisi. Abu Nasr Forobiy yunon falsafasining Yevropaga
tarqalishiga, mantiq ilmining olamga yoyilishiga sababchi bo‘lgan. Alloma musiqa
ohanglarini qog‘ozga yozish va ijtimoiy jarayonlarni sosiologik tahlil qilish
usullarini ham kashf etgan. Abu Rayhon Beruniy insoniyatga o‘nlab yangi fanlarni
in’om qildi. Zamonaviy tibbiyot poydevorini yaratgan Abu Ali ibn Sino
tadqiqotlari, qiyosiy tilshunoslik asoschisi Mahmud Koshg‘ariy asarlari, Yusuf
Xos Hojib va Ahmad Yugnakiyning nasihatnomalari bebaho boyligimizdir. Mirzo
Ulug‘bek akademiyasida izlanishlar olib borgan olimlar – Qozizoda Rumiy,
G iyosiddin Jamshid Koshiy, Ali Qushchi, Chag‘miniy va boshqaʻ
allomalarimizning matematika, trigonometriya, geodeziya, sferik astronomiya kabi
ilmlar sohasidagi yuzlab kashfiyotlari, jumladan, ular tomonidan o‘nlik kasrlarning
yaratilishi hozirgi zamon fanlarida keng qo‘llanilmoqda.
Ularning ilmiy merosi qo‘lyozma va toshbosma kitoblar tarzida dunyoning
ko‘plab mamlakatlaridagi nufuzli kutubxonalarda saqlanmoqda. Masalan,
G iyosiddin Jamshid Koshiyning fors tilidagi "Ziji Xoqoniy dar takomili ziji
ʻ
Elxoniy" astronomik jadvali, osmon yoritqichlarining geografik kengligi va
uzunligini aniqlash uchun kashf etilgan astronomik asbob haqidagi "Bog‘lar sayri"
nomli asari va "Osmon narvoni" asari, Ali Qushchining "Astronomiyaga oid
risola"sining eng qadimgi nusxasi, shuningdek, astronomiyaga oid arab tilida
yozilgan "Fatxiya" nomli asari va bu asarga Miram Chalabiy tomonidan yozilgan
sharh, "Qibla azimutini tadqiq qilish"ga oid asari jahonning nufuzli
kutubxonalarida saqlanmoqda.
170
https://uz.m.wikipedia.org/wiki/Imom_Buxoriy_xalqaro_ilmiy-tadqiqot_markazi
90

Allomalarimiz nainki dunyoviy fanlar, balki e’tiqod va diniy ilmlar bo‘yicha
ham ming yillar mobaynida dunyo musulmonlariga ustozlik qilganlar. Bu haqda
buyuk islomshunoslar "Islom dini Arabistonda shakllangan bo‘lsa,
Movarounnahrda kamolga yetgan" degan fikrni bildiradilar. Darhaqiqat, hadis
ilmida peshqadam bo‘lgan allomalar Mahkul Nasafiy, Imom Buxoriy, Imom
Dorimiy, Imom Termiziy, Imom Nasoiy, kalom ilmida Imom Moturidiy, Abu Lays
Samarqandiy, arab tili grammatikasi qoidalarini yaratgan va "Allohning qo‘shnisi"
("Jorulloh") degan yuksak e’tirofga sazovor bo‘lgan Mahmud Zamaxshariy,
faqihlar yetakchisi Burhoniddin Marg‘inoniy, tasavvufda esa Said Burhoniddin
Qilich, Ahmad Yassaviy, Abduxoliq G ijduvoniy, Bahouddin Naqshband, Xojaʻ
Ahror, Maxdumi A’zam kabi yetuk ulamolar islom dini taraqqiyotida, bu dindagi
bag‘rikenglik, insonparvarlik, ilmparvarlik g‘oyalarini rivojlantirishga katta hissa
qo‘shgan 171
. Bugungi kunda islomshunoslik jahonning ko‘pgina mamlakatlarida
izchil rivojlanmoqda. Bu yo‘nalishda faoliyat olib boruvchi yirik ilmiy-tadkiqot
markazlari tashkil etilmoqda. Ilmiy risolalar, davriy jurnallar nashr etilmoqda,
xalqaro simpoziumlar o‘tkazilmoqda.
Dunyo ma’rifiy islomning bunyodkorlik mohiyatini anglab yetmoqda. Islomda
yetakchi shiorlardan biri bo‘lgan "Ilm ibodatdan afzaldir" tamoyili islomning asl
mohiyatini, uning yer yuzida ma’naviy yetuklikni, ma’rifatni, adolatni,
bag‘rikenglikni, boshqa dinlarga nisbatan bag‘rikenglikni, sabr-toqatlikni,
shukronalikni targ‘ib etuvchi, insonlarni mehr-muruvvatga, saxovatga, ezgulikka,
insof va diyonatga chorlovchi din ekanligini ko‘rsatadi. Islomdagi bu qadriyatni
o‘rganish va boshqalarga o‘rgatish odamlarni o‘zaro mehr-oqibatli, insofli va
saxovatli bo‘lishga chorlaydi.
Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi.
Samarqandda Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazining tashkil etilishi
islomshunoslikka oid tadqiqotlarning yurtimizda yanada rivoj topishiga turtki
bo‘ldi. Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi 2017-yil 27-martdagi PQ-
171
https://religions.uz/news/detail?id=650
91

2855-son qarori ijrosini ta’minlash maqsadida tashkil qilingan 172
. Ushbu markazda
xalqaro aloqalarning yo‘lga qo‘yilishi islomshunos olimlarimizning jahondagi shu
kabi markazlar tadqiqotchi va olimlari bilan o‘zaro hamkorligining rivojlanishiga
keng yo‘l ochdi.
Bugungi geosiyosiy jarayonlar faollashgan, jahon miqyosida manfaatlar
to‘qnashuvi keskinlashgan davrda ayrim nosog‘lom kuchlar islom dinidan o‘zining
tor geopolitik maqsadlarini qondirish yo‘lida foydalanishga urinmoqda. Bu borada
ular ko‘pchilikning islom dini va uning asl mohiyatidan kam xabardorligidan
foydalanib, bunday kishilarga islomni tajovuzkor, shafqasiz va agressiv kuch
sifatida ko‘rsatishga urinmoqda. O‘z yovuz maqsadini amalga oshirish uchun
islom dini haqidagi bilimi sayoz, soddadil, ishonuvchan yoshlardan ham ustalik
bilan foydalanishmoqda. Bunday adashgan yoshlarga "e’tiqodning sofligi",
"adolatni tiklash", "kofirlar va murtadlarni jazolash" g‘oyalari ostida jangarilik,
soxta jihodchilik va shahidlik targ‘ib etilmoqda. Oqibatda begunoh odamlar qoni
to‘kilmoqda, shaharlar vayron bo‘lmoqda, beshafqat va tajovuzkor maqsadlar
yo‘lidagi oqimlar paydo bo‘lmoqda.
Shunday tajovuzkor oqimlarning halokatli yo‘li asl islom dinining tabiatiga xos
emasligini Imom Moturidiy bobomiz asoslab bergan bo‘lsa, undan keyin
allomaning shogirdlari Abul Mu’yin Nasafiy jamoatchilikka izohlab bergan. Yana
bir alloma Abulmuti’ Makhul Nasafiy esa o‘zining "Kitobu-r-radd ala ahli-l-bid’ati
va-l-ahvo" ("Bid’at ahli va ularga ergashuvchilarga raddiya kitobi") asarida
adashgan oqimlarning xatolarini kuchli mantiqiy dalillar bilan isbotlagan 173
.
Xullas, bobokalonlarimiz jangari oqimlarning yo‘li islomga zid yo‘l ekanligidan
xalqni o‘z vaqtida ogohlantirgan. Bunday asarlar bugungi kunda buzg‘unchi aqida
egalarining g‘oyasiga zarba beruvchi asosli qo‘llanmalar bo‘lib xizmat qiladi.
Markaz olimlari yuqoridagi holatdan kelib chiqib, allomalarimizning ana shunday
yo‘llanma ko‘rinishidagi asarlarini o‘zbek tiliga tarjima qilishni ham maqsad qilib
olganlar.
172
https://lex.uz/docs/-3263382
173
https://religions.uz/news/detail?id=650
92

Bu yo‘lda xorijlik olimlar bilan hamkorlik yaxshi natijalar berishi mumkin. Shu
sababli Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazida xorijlik olimlar bilan
bevosita va bilvosita muloqot olib borishga keng imkoniyatlar yaratildi. Ushbu
markazda tashkil etilajak xalqaro anjumanlarda xorijlik olimlar ma’ruzalar qilishi
bilan birga, yurtimiz olimlari ham chet eldagi ilmiy anjumanlarda qatnashib,
hamkasblari bilan o‘zaro fikr almashadilar.
Bundan tashqari, markazda xorijlik ilmiy tadqiqotchilar uchun tajriba orttirish,
tadqiqot olib borishi uchun barcha imkoniyatlar yaratiladi. Ular qulay ish va
yashash sharoitlari bilan ta’minlandi. Yuqori tezlikdagi internet tarmog‘i uzluksiz
ishlab turdi. Markazning internet saytida 3-4 tilda axborot yangilanib borildi.
Yuqori sig‘imli serverida barcha axborotlar tizimli tarzda arxivlanib turdi va
ularning saqlanish kafolati ta’minlandi. Markaz olimlari dunyodagi boshqa
islomshunoslik markazlari bilan onlayn va oflayn usullarida bog‘lanib, internet-
konferensiyalarda qatnashdilar. Olimlarning nutqlari sinxron tarzda bir tildan
boshqasiga tarjima qilib borildi.
Markaz xalqimizning qo‘lida o‘rganilmasdan yotgan qo‘lyozma va toshbosma
asarlarni sotib olib, qo‘lyozmalar kutubxonasini boyitishga ham e’tibor qaratdi. Bu
borada Alisher Navoiy nomidagi O‘zbekiston Milliy kutubxonasi bilan
hamkorlikda aholi qo‘lidagi noyob kitoblarni yig‘ib, ularning elektron nusxalarini
tayyorlash, ta’mirtalab kitoblarni ta’mirlash bo‘yicha hamkorlik memorandumi
imzolangan. Ushbu hujjatga asosan qo‘lyozma egasining kitobidan nusxa olingach,
bu kitob egasining xohishiga ko‘ra, unga qaytarib berilishi yoki kitob ta’mirlanishi
yoxud markazdagi maxsus qulay iqlimli shkaflarda saqlanishi kafolatlanadi.
Hozirgi paytda qariyb har bir xonadonda, ba’zan esa oliy o‘quv yurtlarining
qo‘lyozmalar kutubxonalarida bobolardan meros manbalar, qo‘lyozmalar va
toshbosma asarlar, hujjatlar, vaqfnomalar, vasiyatnomalar, nasabnomalar
mavjudligi ehtimoli katta. Bu hujjat va kitoblarni kishilardan, ularning xohishiga
binoan, sotib olish yoki elektron nusxalarini ko‘chirib olish dolzarbdir. Bundan har
bir fuqaro manfaatdor bo‘lishi lozim. Sababi bu hujjatlarda xalqimizning qadimiy
93

tarixi, ajdodlarimizning noyob ma’naviy merosi, nodir sirlarni o‘zida
mujassamlashtirgan kitoblari, tuzalmas dardlarga davo beruvchi axborotlarga ega
qo‘llanmalar, buyuk bobolarimizning dastxatlari saqlanayotgan bo‘lishi mumkin.
Ularni o‘rganish tarixiy xotirani tiklash bilan barobar ekanini har bir fuqaro
anglasa, ayni muddao. Markaz xodimlari bu yo‘nalishda yirik ishlarni amalga
oshirmoqdalar 174
.
Hadisshunoslik bo‘yicha ham ilmiy tadqiqotlar olib borilmoqda. Ma’lumki, bu
borada Markaziy Osiyoda katta tajriba to‘plangan. Yuzlab, minglab hadisshunoslar
hadislarni o‘rganish, ularning sanadini va sahihligini aniqlash bo‘yicha o‘ziga xos
maktab yaratilgan. Bu tajriba keyingi ikki yuz yil davomida boy berildi. Negaki,
mustabid tuzum davrida hadisshunoslik tajribalari yo‘qotilgan edi. Bu davrlarda
O‘rta Yer dengizi sohillarida, Yaqin Sharq va Afrikada, Tinch okeani
mintaqasidagi mamlakatlarda hadisshunoslik an’analari rivojlanishi davom etdi.
Markaz tadqiqotchilari zimmasida hadisshunoslikka oid tajriba va an’analarni
tiklashdek mas’uliyatli vazifa turibdi. Uni ado etish uchun olimlarning xalqaro
hamkorligini kuchaytirish muhim sanaladi. Markazda hadisshunoslik bilan bir
qatorda qur’onshunoslik, tafsirshunoslik, tasavvuf yo‘nalishlarida ham tadqiqotlar
olib boriladi. Bu tadqiqotchilardan arab tili qoidalaridan yaxshi xabardor bo‘lishni
talab qiladi, shu sababli ilmiy xodimlarga arab tili qoidalari bo‘yicha darslar tashkil
etildi. Tadqiqotchilar islomshunoslik sohasidagi izlanishlarini muvaffaqiyatli
amalga oshirishi uchun ularning yurtimiz tarixi, manbashunoslik, mantiq va falsafa
fanlari sohasidagi bilimlarini ham chuqurlashtirish maqsadga muvofiq.
Olimlarimiz uchun ilmiy-tadqiqot metodologiyasi bo‘yicha qo‘shimcha
mashg‘ulotlar tashkil etish tadqiqotlarning sifatini yanada oshirishga xizmat qilishi
shubhasiz. Markaz olimlari to‘plagan tajribalar asosida ilmiy maqolalar,
monografiya va ilmiy ishlar to‘plamlari nashr etiladi. Tadqiqot natijalarini o‘zbek,
rus, ingliz va arab tillarida e’lon qilib boradigan akademik ilmiy jurnal ham nashr
etiladi. Bu maqolalar dastlab "Imom Buxoriy saboqlari" jurnalida chop etila
174
https://www.bukhari.uz/?page_id=20
94

boshlandi. Mazkur jurnalning tirajini oshirish va hajmini ko‘paytirish niyatimiz
bor. Jurnal tahririyati tarkibida o‘zbekistonlik olimlar bilan bir qatorda xorij
mamlakatlarining taniqli olimlari ham bor. Yaqin orada jurnalga xalqaro
darajadagi impakt faktor maqomini olishi kutilmoqda. “Imom Buxoriy saboqlari”
jurnali O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Administrasiyasi huzuridagi Axborot
va ommaviy kommunikasiyalari Agentligi tomonidan 2019-yil 8-aprelda № 0057-
sonli guvohnoma bilan ro‘yxatga olingan. 175
Samarqand viloyatining Xo‘ja Ismoil qishlog‘ida Imom Buxoriy yodgorlik
majmuasining chap qanotida olti gektarlik maydonda bunyod etilayotgan ulug‘vor
inshootda islomshunoslik yo‘nalishidagi ilmiy tadqiqotlarni muvaffaqiyatli olib
borishga mo‘ljallangan barcha sharoit yaratildi. Markazning o‘z qo‘lyozmalar
kutubxonasi, kitoblarni ta’mirlashga mo‘ljallangan laboratoriyalari, konferensiya
zallari, muzey, xalqaro shartnomalar imzolash xonalari, mehmonlarni kutish
zallari, tadqiqotchilar uchun kabinetlar, hadisshunoslar, tafsirshunoslar,
kalomshunoslar, fiqhshunoslar uchun maxsus xonalar, Qur’on tilovati
mashg‘ulotlari uchun jihozlangan kabinetlar, nashriyotchilar xonasi, namozxona,
xalqaro hamkorlik xonalari, boshqa yordamchi xonalar ilg‘or axborot
texnologiyalari bilan jihozlandi.
Imom Buxoriy xalqaro ilmiy tadqiqot markazida bugungi kunda o‘n ikkita
bo‘lim 176
faoliyat olib bormoqda.Bular quyidagi bo‘limlar:
1-bo‘lim.Diniy tadbirlar bo‘limining asosiy vazifasi Samarqand viloyati va
respublikamizning boshqa hududlaridagi oliy ta’lim muassalari va boshqa
muassasalarda diniy ma’rifiy tadbirlarni amalga oshirishdan iboratdir.
2-bo‘lim.Qo‘lyozmalar bo‘limida qo‘lyozma asarlar nashr etilish ishlari ularning
o‘rganilishi amalga oshiriladi.
3-bo‘lim.Nashrlar bo‘limida markaz xodimlari tomonidan kitoblarni nashr ishlari
olib boriladi.
175
https://www.bukhari.uz/?page_id=119
176
https://Joriy/uz/arxiv/uz/Buhxari.uz.
95

4-bo‘lim.Ilmiy tadqiqotlar bo‘limida qo‘lyozma asarlar ustida tadqiqot ishlari olib
boriladi.
5-bo‘lim.Ziyorat turizm bo‘limida ziyorat masalalari uning ahamiyati haqida
ma’lumotlar beriladi.
6-bo‘lim.Axborat-kutubxona bo‘limida axborat-kutubxona sohasida amalga
oshirilayotgan ishlar ko‘rib chiqiladi.
7-bo‘lim.Tashkiliy nazorat va ijro nazorati bo‘limida markazning tashkiliy nazorati
amalga oshiriladi. Bu bo‘limlar markazning o‘zagini tashkil qiladi. Uning asosiy
faoliyati aynan shu bo‘limlar orqali amalga oshirilmoqda. Markazda bundan
tashqari yordamchi rolni o‘ynaydigan yana beshta bo‘lim, jami o‘n ikkita bo‘lim
faoliyat yuritadi
Xalqaro hamkorlik aloqalari. 2019-yil 22-iyunda Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-
tadqiqot markazida “O‘zbekistondagi qo‘lyozma fondlari: muhofaza qilish,
kataloglashtirish va mutaxassislar malakasini oshirish” mavzusiga bag‘ishlangan
ilmiy-amaliy o‘quv seminari o‘tkazilib, unda Islom hamkorlik tashkiloti (OIS)ning
Islom tarixi, san’ati va madaniyatini tadqiq qilish markazining (IRCICA) bosh
direktori, professor Xolit Eren ham ishtirok etdi va Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-
tadqiqot markaziga “Sahih al-Buxoriy” asarining XI asrga oid qo‘lyozmasi foto
nusxasi hamda Sulton Abdulhamid tomonidan XIX asrda tayyorlangan Muqaddas
Ka’ba va uning hududi aks etgan kitob albomini sovg‘a qildi 177
.
Markaz 33 xalqaro tashkilot bilan hamkorlik aloqalarini yo‘lga qo‘ygan. 178
Bular:
„Al-Furqan“ islom merosi fondi;
„OXFORD“ islom ta’limi markazi;
„Cambridge“ markaziy osiyo forumi tashkiloti;
Gyote universiteti;
Al-Azhar universiteti;
Osnabruck universiteti;
177
https://uz.m.wikipedia.org/wiki/Imom_Buxoriy_xalqaro_ilmiy-tadqiqot_markazi
178
https://uz.m.wikipedia.org/wiki/Imom_Buxoriy_xalqaro_ilmiy-tadqiqot_markazi
96

Kastomonu universiteti;
Istanbul universiteti;
Anqara universiteti;
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Imom Buxoriy
xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi va Turkiyaning Anqara ijtimoiy-gumanitar fanlar
universiteti islomshunoslik fakulteti o‘rtasida hamkorlikka doir Anglashuv
memorandum markaz direktori Shovosil Ziyodov va Anqara ijtimoiy-gumanitar
fanlar universiteti islomshunoslik fakulteti dekani professori Ali Usmon Kurt
tomonidan imzolandi. 2022 yilga kelib markazning xalqaro hamkorlari soni 28
taga yetdi. 179
Bu markaz jahonda muqaddas dinimizning obro‘sini saqlash, islomning
ma’rifatparvarlik, tinchlikparvarlik va insonparvarlik mohiyatini keng
jamoatchilikka yetkazish, yoshlarni ona vatanga sadoqat ruhida tarbiyalash,
buzg‘unchi kuchlarning vayronkor faoliyatini ma’rifiy yo‘l bilan jilovlash, bu
yo‘lda jahonning tinchliksevar kuchlarini g‘oyaviy birlashtirish maqsadlariga
xizmat qilishiga shubha yo‘q.
O’zbekiston xalqaro islom akademiyasi.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2018-yil 16-apreldagi “Diniy ma’rifiy
soha faoliyatini tubdan takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi PF-
5416sonli Farmoniga muvofiq, Toshkent islom universiteti va O‘zbekiston islom
akademiyasi negizida O‘zbekiston xalqaro islom akademiyasi tashkil etildi 180
.
Shu bilan birga Qoraqalpog‘iston Respublikasi, Samarqand, Namangan va
Surxondaryo viloyatlarida Akademiya tarkibidagi malaka oshirish Markazi
hududiy filiallari ham ochildi . Mutaxassisliklari bo‘yicha bakalavrlar va magistrlar,
shuningdek, ushbu sohada chuqur tadqiqotlar olib boruvchi ilmiy va ilmiy-
pedagog kadrlarni diniy (Qur’on ilmlari, hadisi sharif, islom huquqi, aqida,
tasavvuf, islom iqtisodiyoti va moliyasi, islom tarixi, manbashunosligi va falsafasi,
179
https://dunyo.info/uz/site/inner/imom_buxoriy_xalqaro_ilmiy-
tadqiqot_markazi_anqara_universiteti_bilan_hamkorlik_qiladi-2NO
180
https://iiau.uz/oz
97

dinshunoslik) va dunyoviy (xalqaro munosabatlar, xorijiy tillar, ziyorat turizmi
hamda mumtoz sharq adabiyoti) ta’lim yo‘nalishlari bo‘yicha tayyorlash;
respublikadagi barcha islom ta’lim muassasalari faoliyatini o‘quv-meyoriy va
o‘quv-uslubiy jihatdan ta’minlash hamda muvofiqlashtirish; islom dinining asl
mohiyatini va insoniyatni ezgulikka eltuvchi din ekanligini ilmiy asoslangan holda
teran o‘rganish hamda targ‘ib etish; kadrlar tayyorlash jarayoniga yetuk
mutaxassislar va o‘qituvchilarni jalb qilish orqali ilm-fan hamda ta’limning o‘zaro
integrasiyasini chuqurlashtirish; o‘qitishning zamonaviy uslub va metodlari,
axborot-kommunikasiya texnologiyalarini o‘quv jarayoniga keng joriy etish
asosida ta’lim sifatini oshirish; ilmiy tadqiqotlar natijalari bo‘yicha diniy-ma’rifiy,
ma’naviy-axloqiy yo‘nalishlardagi ilmiy, ilmiy-ommabop adabiyotlarni tayyorlash
va nashr qilish, shuningdek, Internet tarmog‘ida ta’lim resurslarini yaratish va
muntazam yangilab borish; islom olamida yuzaga keladigan dolzarb masalalar,
zamonaviy siyosiy jarayonlarga oid ilmiy-amaliy anjumanlar o‘tkazish; O‘zbekiston
Respublikasida faoliyat olib borayotgan va xorijiy oliy diniy ta’lim muassasalari
hamda boshqa tashkilotlar bilan yaqindan hamkorlik qilish; malakali xorijiy
mutaxassislarni ta’lim jarayoniga jalb qilish, shuningdek, Akademiya
mutaxassislarini nufuzli xorijiy oliy diniy va ilmiy ta’lim muassasalariga malaka
oshirish hamda tajriba orttirish uchun yuborish, talabalarning akademik
almashinuvini yo‘lga qo‘yish Islom Akademiyasining asosiy vazifalari hisoblanadi 181
Ilmiy tadqiqotlar va innovasion loyihalar markazi 2018-yilning 16-aprelida
avvalgi Islomshunoslik ilmiy-tadqiqot markazi asosida tashkil etilgan. Markaz
islom dini va madaniyati, milliy merosi, qadimiy an’analarini har tomonlama
o‘rganish, ularga oid mavjud manbalarni ilmiy talablar asosida tadqiq va nashr
qilish, zamonaviy diniy jarayonlarni ilmiy tahlil qilish va tegishli taklif-tavsiyalarni
ishlab chiqish maqsadida tashkil etilgan. Bugungi kunda davlat va boshqa chet el
tashkilotlari buyurtmalariga ko‘ra, fundamental va amaliy tadqiqot loyihasi
181
https://uz.m.wikipedia.org/wiki/O%CA%BBzbekiston_xalqaro_islom_akademiyasi
98

doirasida ilmiy izlanishlar olib borilmoqda. Diniy oliy ta’lim dargohlarida islom
dinini yanada chuqur o‘rganish, va bunda xalqaro aloqalar ro‘lini oshirish
maqsadida xalqaro tashkilotlar bilan bevosita aloqa qiluvchi maxsus kafedralar
tuzildi.
“Islom sivilizatsiyasini o‘rganish – ISESCO”– (Ta’lim, fan va madaniyat
masalalari bo‘yicha islom tashkiloti) maxsus kafedrasi 2017-yilning 26-avgust
kuni O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev tashabbusi bilan
2016-yilda Toshkent shahrida o‘tkazilgan Islom hamkorlik tashkiloti Tashqi ishlar
vazirlari kengashining 43-sessiyasi qarori asosida o‘z faoliyatini boshlagan. 182
2017-yilning 22–25-may kunlari Toshkent islom universiteti delegasiyasi
ISESCO Bosh qarorgohi Marokash poytaxti Rabot shahrida amaliy tashrif bilan
bo‘lib, universitet tarkibida “Islom sivilizasiyasini o‘rganish ISESCO” kafedrasini
tashkil etish yuzasidan anglashuv Memorandumini imzoladi. Kafedrani tashkil
etishdan maqsad-musulmon dunyosidagi ta’lim, ilm-fan va madaniyat tarixi hamda
ularning hozirgi holatini o‘rganish va ular haqida talabalarga chuqurlashtirilgan
maxsus kurslarni o‘qitishdan iborat. 183
“ Dinlar tarixini o‘rganish YUNESKO ” kafedrasi 2000-yil 16-sentyabrda tashkil
etilgan. Kafedra a’zolari tomonidan YUNESKO faoliyatida diniy bag‘rikenglik
tamoyillari, “Globallashuv sharoitida diniy soha rivojlanishining o‘ziga xos
xususiyatlari va geosiyosiy ahamiyati, yoshlarda diniy bag‘rikenglik madaniyatini
yuksaltirishning yo‘llari va vositalari”, “Islomshunoslik muammolarini birlamchi
manbalar va ajdodlar diniy-ma’rifiy merosini tizimli tahlil qilish asosida yosh
avlodda sog‘lom e’tiqodni shakllantirish” kabi mavzularda ilmiy-tadqiqot ishlari
olib borilmoqda.
“Manbalar xazinasi” bo‘limi 1999-yilning 7-aprelidan faoliyat yuritib kelmoqda.
Bo‘limning asosiy vazifasi ming yillar burun yashab o‘tgan ajdodlarimiz
tomonidan yaratilib, O‘zbekiston Respublikasida saqlanayotgan va chet ellardan
olib kelingan ilmiy-ma’naviy, diniy merosimiz durdonalarini jamlash, saqlash
182
https://uz.m.wikipedia.org/wiki/O%CA%BBzbekiston_xalqaro_islom_akademiyasi
183
https://uz.m.wikipedia.org/wiki/O%CA%BBzbekiston_xalqaro_islom_akademiyasi
99

hamda ularni kelgusi avlodlarga munosib tarzda qoldirish, shuningdek, bu bebaho
meros ustida ilmiy tadqiqot ishlarini olib borishdan iboratdir. Bo‘limning
qo‘lyozma va toshbosma kitoblardan iborat fondi asosan aholi qo‘lida
saqlanayotgan mazkur kitoblarni sotib olish evaziga boyitib boriladi. Hozirgi
kunda bo‘limda 500 nusxaga yaqin qo‘lyozma, 1500 nusxaga yaqin toshbosma, 10
000 nusxadan ortiq zamonaviy nashr kitoblari saqlanmoqda. Manbalar ichida
Qur’on va hadis ilmlari, tasavvuf, mantiq, balog‘at ilmlari, shuningdek, tabiiy
fanlarga oid matematika, astronomiya, geometriya va tibbiyot kabi ilm sohalariga
taalluqli kitoblar bor. 184
Akademiyada uzluksiz ta’lim tizimini ta’minlash maqsadida 2000-yil akademik
lisey tashkil etilgan. Akademik liseyda xorijiy filologiya (arab va ingliz tili), aniq
fanlar (iqtisod va texnika) va ijtimoiygumanitar fanlar ta’lim yo‘nalishlari mavjud.
Bugungi kunda akademik liseyda 40 nafar malakali o‘qituvchi-pedagoglar faoliyat
olib bormoqdalar. 2017-2018 o‘quv yilida akademik liseyni 246 nafar o‘quvchi
tamomladi. Hozirda O‘zbekiston xalqaro islom akademiyasi akademik liseyida
jami 500 nafar o‘quvchi tahsil olmoqda.
Akademiyada uzluksiz ta’lim tizimini ta’minlash maqsadida 2016-yil “Ziyo-
zukko ta’lim maskani” umumiy o‘rta ta’lim maktabi tashkil etildi. “Ziyo-zukko
ta’lim maskani’’ning jami 300 nafar o‘quvchisi mavjud. Maktabda ta’lim o‘zbek
va rus tillarida olib boriladi. Boshlang‘ich sinf o‘qituvchilari va fan
o‘qituvchilarining barchasi oliy ma’lumotli, tajribali mutaxassislardir. O‘quvchilar
1-sinfdan ingliz va rus, 2-sinfdan arab tili to‘garaklariga jalb etiladi. Shu bilan
birga, ularning ma’nan va jismonan sog‘lom bo‘lishi, har tomonlama rivojlanishi
uchun shaxmat, tayekvondo, badiiy gimnastika kabi sport to‘garaklari tashkil
etilgan. 185
Imom Moturidiy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi.
Imom Moturidiy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi - O‘zbekiston
Respublikasi Prezidentining 2020-yil 11-avgustdagi “Imom Moturidiy xalqaro
184
https://uz.m.wikipedia.org/wiki/O%CA%BBzbekiston_xalqaro_islom_akademiyasi
185
https://uz.m.wikipedia.org/wiki/O%CA%BBzbekiston_xalqaro_islom_akademiyasi
100

ilmiy-tadqiqot markazini tashkil etish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi PQ-4802-
sonli qarori hamda O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2020-yil
06-noyabrdagi “O‘zbekiston xalqaro islom akademiyasi huzuridagi Imom
Moturidiy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi faoliyatini tashkil etish chora-tadbirlari
to‘g‘risida”gi 693-sonli qarori asosid a O‘zbekiston xalqaro islom akademiyasi
huzurida tashkil etilgan. 186
Markazda 40 nafar xodim, shu jumladan, 24 nafar ilmiy
xodim faoliyat olib boradi. Markazning asosiy maqsadi mutafakkir olim,
moturidiylik ta’limoti asoschisi Imom Abu Mansur Moturidiy va uning izdoshlari
merosini chuqur o‘rganish, ularning aqida va kalom ilmi rivojiga qo‘shgan
hissasini tadqiq etish va keng targ‘ib qilish, milliy va umuminsoniy qadriyatlarni
asrab-avaylash va rivojlantirish, shu asosda yosh avlodni ezgu umuminsoniy
g‘oyalar ruhida tarbiyalash, ularda ma’naviy va ma’rifiy qarashlarga yot bo‘lgan
zararli ta’sirlarga qarshi mafkuraviy immunitetni kuchaytirishdan iborat.
Markazning asosiy vazifalari quyidagilardan iborat:
-aqida va kalom ilmi rivojiga alohida hissa qo‘shgan Imom Moturidiy va
moturidiy allomalarning ilmiy, diniy-ma’naviy merosini chuqur o‘rganish, ular
yaratgan asarlarning ilmiy-izohli tarjima va qiyosiy matnlarini nashr etish,
xalqimiz va jahon jamoatchiligi o‘rtasida keng targ‘ib qilish, ushbu mavzularga
doir ilmiy tadqiqotlarni tizimli tashkil etish;
-Imom Moturidiy , Abu Muin Nasafiy kabi allomalarning kalom ilmi rivojiga
qo‘shgan hissasi va uning taraqqiyotida tutgan o‘rnini chuqur tadqiq etish, yosh
avlodni millatlararo va dinlararo bag‘rikenglik, o‘zaro hurmat, tinchlik-totuvlik
kabi islom dinining asl qadriyatlari ruhida tarbiyalash; 187
-islom dinining insonparvarlik mohiyati, uning ma’rifiy-madaniy roli va
rivojlanish yo‘nalishlarini ilmiy asosda o‘rganish va keng jamoatchilikka
yetkazish;
-O‘zbekistonda hamda xorijiy davlatlarning kutubxonalari va arxiv fondlarida
saqlanayotgan O‘zbekiston diyoridan yetishib chiqqan allomalarning kalom ilmiga
186
https://moturidiy.uz/oz/news/1037
187
https://uz.m.wikipedia.org/wiki/Imom_Moturidiy_xalqaro_ilmiy-tadqiqot_markazi
101

oid merosi hamda islom dunyosi uchun muhim ilmiy ahamiyatga ega
bo‘lgan qo‘lyozma , toshbosma asarlarning asl hamda elektron nusxalarini to‘plash
va ularni kelajak avlodga yetkazish uchun tizimli ilmiy tadqiqotlarni tashkil etish;
-islom ilmlari, xususan kalom ilmi tarixi va uning bugungi kundagi ahamiyatini
ilmiy tadqiq etish sohasidagi xalqaro hamkorlikni kuchaytirish maqsadida ilmiy-
nazariy va uslubiy masalalarga bag‘ishlangan anjumanlar, konferensiya,
simpozium, ko‘rgazma va ilmiy ma’ruzalar, seminar-treninglar, tanlovlar va
boshqa madaniy-ma’rifiy tadbirlar tashkil etish;
-tadqiqot natijalari yuzasidan qomuslar, kataloglar, albomlar, ilmiy-ommabop
hujjatli filmlar, axborot-resurs bazasini tayyorlash va ommaviy axborot vositalari,
xususan, internetda e’lon qilishni tashkil qilish;
-islom tarixi va kalom ilmi yo‘nalishidagi yangi tadqiqotlar natijalaridan ilmiy
jamoatchilikni keng xabardor etish;
-“jaholatga qarshi ma’rifat” g‘oyasi asosida islom diniga nisbatan sodir
etilayotgan asossiz xurujlarning oldini olish, shuningdek, mutaassiblik ,
ekstremizmning maqsadlari, g‘oyaviy negizlari, zamonaviy ko‘rinishlari va
faoliyat uslublarini o‘rganish va ularga qarshi kurashning ilmiy-ma’rifiy asoslarini
ishlab chiqish hamda amaliyotda qo‘llash uchun tavsiya etish.
1. Moturidiylik ta’limoti tadqiqotlari bo‘limi
Moturidiylik ta’limoti tadqiqotlari bo‘limi Imom Moturidiy xalqaro ilmiy-tadqiqot
markazining tarkibiy tuzilmasi hisoblanadi. Bo‘lim o‘z faoliyati davomida Imom
Moturidiy va uning izdoshlari ilmiy merosini o‘rganish, ular yaratgan asarlarning
ilmiy-izohli tarjima va qiyosiy matnlarini tayyorlash, Imom Moturidiy va
moturidiylik ta’limoti yuzasidan zamonaviy ilmiy tadqiqotlarni amalga oshirish,
Sharq allomalari asarlarining qo‘lyozma va toshbosma nusxalari ustida tizimli
tadqiqotlar olib borish, shu jumladan, ularni tahqiq qilish, faksimile nusxalarini
yaratish kabi vazifalarni amalga oshiradi.
Bo‘limda 7 nafar ilmiy xodim faoliyat olib boradi. Hozirgi vaqtda bo‘lim
tomonidan Imom Moturidiy “ Tav’ilot al-Qur’on ”, “ Kitob at-tavhid ” asarlarini
102

o‘zbek tiliga ilmiy-izohli tarjima qilish ustida ish olib borilmoqda. Burhoniddin
Marg‘inoniyning “ Hidoya ”, Mulla Ali Qorining “ Sharh al-Fihq al-akbar ” asarlari,
moturidiylik ta’limotiga oid aqidaviy matnlar o‘zbek tiliga tarjima qilinib, nashr
qilindi.
2. Zamonaviy islom tadqiqotlari bo‘limi 188
Zamonaviy islom tadqiqotlari bo‘limi islom dinining insonparvarlik va
tinchlikparvarlik mohiyati hamda uning jamiyat hayotidagi ma’rifiy-madaniy
ahamiyatini keng jamoatchilikka yetkazish, Sharq allomalari yozma ilmiy
merosining jahon kutubxonalarida saqlanayotgan qo‘lyozma va toshbosma
nusxalari ustida tizimli tadqiqotlarni olib borish, zamonaviy islomshunoslikka oid
tadqiqotlar natijalarini ilmiy nashrlar, ommaviy axborot vositalari hamda jahon
internet tarmog‘ida e’lon qilish orqali ilmiy jamoatchilikka
yetkazish, qomuslar , kataloglar , albomlar chop etish, mutaassiblik , ekstremizmning
maqsadlari, g‘oyaviy negizlari, zamonaviy ko‘rinishlari va faoliyat uslublarini
o‘rganish hamda ularga qarshi kurashishning ilmiy-ma’rifiy asoslarini ishlab
chiqish va amaliyotda qo‘llash uchun tavsiya etish, diniy bag‘rikenglik va
millatlararo totuvlikni yanada mustahkamlash yuzasidan amaliy taklif va
tavsiyalarni ishlab chiqish kabi bir qator vazifalarni amalga oshiradi.
Bo‘limda 6 nafar ilmiy xodim faoliyat olib boradi. Hozirgi vaqtga qadar bo‘lim
tomonidan bir qator, ilmiy tadqiqot natijalari, jumladan, “ Mutaassiblikka qarshi
mo tadillik: metod va tahlillarʻ ”, “ Dolzarb raddiyalar ”, “Muhim savol-javoblar”
kabi nashrlar tayyorlangan.
3.Tarjimalar bo‘limi
Tarjimalar bo‘limi Imom Moturidiy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazining asosiy
tarkibiy tuzilmalaridan biri bo‘lib, bo‘lim o‘z faoliyati doirasida Imom Moturidiy
va moturidiylik ta’limoti bo‘yicha yozilgan zamonaviy tadqiqotlarni saralash,
zamonaviy islomshunoslik masalalariga oid kitoblarni o‘zbek va boshqa tillarga
tarjima qilish, tadqiqot natijalarini ilmiy nashrlar hamda ommaviy axborot
188
https://uz.m.wikipedia.org/wiki/Imom_Moturidiy_xalqaro_ilmiy-tadqiqot_markazi
103

vositalari, internet tarmoqlarida e’lon qilib borishni tashkil etish, Markaz ilmiy
xodimlari maqolalarini xorijiy nashrlarda e’lon qilish uchun tarjima qilish, xorijiy
tillarda tayyorlangan ma’lumotlarni tahrir qilish, xalqaro konferensiya, simpozium,
panel va davra suhbatlarida Markaz nomidan tarjimonlik qilish, “ Moturidiylik ”
jurnaliga topshirilgan xorijlik olimlarning maqolalarini o‘rganib chiqish va tahrir
qilish kabi bir qator vazifalarni amalga oshiradi.
Bo‘limda 3 nafar ilmiy xodim faoliyat olib boradi. 189
4.Nashrlar bo‘limi
Nashrlar bo‘limi Markaz ilmiy xodimlari hamda boshqa tadqiqotchilar
tomonidan tayyorlangan kitob, risola, monografiya, darslik, o‘quv qo‘llanma,
buklet, albom, infografik ma’lumot hamda boshqa materiallarning tahriri va
nashrini amalga oshirish, Markaz ilmiy xodimlarining maqolalarini mahalliy va
xorijiy, shu jumladan, Scopus , Veb of Sciyencye va boshqa tizimlarda ro‘yxatdan
o‘tgan jurnallarda, konferensiya materiallari to‘plamlarida nashr etishga
ko‘maklashish va tashkil qilish, Moturidiylik jurnali uchun maqolalar jamlash va
ularni tahrir qilish, jurnalni chop etish, Markaz tomonidan tashkil etilgan mahalliy
va xalqaro miqyosdagi konferensiya va simpoziumlar materiallari
to‘plamlarini nashr etish, ilg‘or nashriyotlar bilan hamkorlik aloqalarini o‘rnatish,
ularning tajribalarini o‘zlashtirish kabi funksiyalarni bajaradi. 190
Bo‘limda 5 nafar ilmiy xodim faoliyat olib boradi.
5.Xalqaro aloqalar bo‘limi
Xalqaro aloqalar bo‘limi Markazning xalqaro aloqalarini muvofiqlashtiruvchi
tuzilmasi hisoblanib, u xorijiy mamlakatlarning universitet va ilmiy-tadqiqot
markazlari bilan yaqin hamkorlik aloqalarini o‘rnatish, hamkorlikda simpozium,
konferensiya va ilmiy seminarlarni tashkil etish, Markaz faoliyatiga xorijlik
mutaxassislarni jalb qilish chora-tadbirlarini ko‘rish, Markaz ilmiy xodimlarining
xorijiy safarlari, shu jumladan, xorijda stajirovka o‘tashlari hamda malaka
oshirishlarini tashkil qilish, Markazga xalqaro grant loyihalarini jalb qilish kabi
189
https://uz.m.wikipedia.org/wiki/Imom_Moturidiy_xalqaro_ilmiy-tadqiqot_markazi
190
https://uz.m.wikipedia.org/wiki/Imom_Moturidiy_xalqaro_ilmiy-tadqiqot_markazi
104

funksiyalarni bajaradi.Hozirgi vaqtga qadar bo‘lim tomonidan Yevropa, Afrika va
Osiyo mamlakatlarining nufuzli ilmiy-tadqiqot markazlari va xalqaro tashkilotlar
bilan 10 dan ziyod anglashuv memorandumi va boshqa bitimlar imzolangan 191
.
6.Axborot-resurs markazi
Axborot-resurs markazi Imom Moturidiy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazining
tarkibiy tuzilmasi hisoblanib, Markaz kutubxonasida islomshunoslik, xususan,
moturidiyshunoslikka oid qo‘lyozma va toshbosma manbalar hamda zamonaviy
nashrlarni saqlash, raqamlashtirish va ularning katalogini yaratish ustida ish olib
boradi. Bo‘limda 4 nafar xodim faoliyat olib boradi 192

7.Xalqaro ilmiy hay’at
Markaz qoshida ilmiy-tadqiqot sohasida jahonning ilg‘or tajribalari va
innovasion uslublarini Markaz faoliyatiga tatbiq etish, islomshunoslik, xususan,
moturidiyshunoslikka oid dolzarb masalalar bo‘yicha ilmiy yechim va amaliy
taklif hamda tavsiyalar ishlab chiqish, shuningdek, islomshunoslikka oid
zamonaviy dolzarb masalalar yuzasidan olib boriladigan tadqiqotlarni qo‘llab-
quvvatlash maqsadida Xalqaro ilmiy hay’at tashkil etilgan. Xalqaro ilmiy
hay’at tarkibi Muhammad Nazir Ayyad, Rafik Muxametshin, Mustafa Cherich,
Said Fuda, Hamza Bakriy, Anjelika Broderson, Hulya Alper, Moxanad Xurshid,
Yusuf Shavqi Yavuz, Abubakr Muttaqiy, Kamaluddin Nuriddin Merjuniy,
Ashirbek Mo‘minov, Zaylabidin Ajimamatov, Davronbek Maxsudov, Ahmad
Damanhuriy, Ramil Adigamov, Homidjon Ishmatbekov, Shovosil Ziyodov,
Saidmuxtor Oqilov, Xabibullo Sagdiyev, Abdullatif Alloqulov kabi 22 nafar
a’zodan tashkil topgan. 193
Imom Termiziy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi.
O’zbekiston musulmonlari idorasi muassisligida Surxondaryo viloyatida Imom
Termiziy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi tashkil etildi. Bu O‘zbekiston
Respublikasi Prezidentining 2017-yil 14-fevraldagi “Imom Termiziy xalqaro
191
https://uz.m.wikipedia.org/wiki/Imom_Moturidiy_xalqaro_ilmiy-tadqiqot_markazi
192
https://uz.m.wikipedia.org/wiki/Imom_Moturidiy_xalqaro_ilmiy-tadqiqot_markazi
193
https://uz.m.wikipedia.org/wiki/Imom_Moturidiy_xalqaro_ilmiy-tadqiqot_markazi
105

ilmiy-tadqiqot markazini tashkil etish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi qarorida o‘z
aksini topdi. Abu Rayhon Beruniy nomidagi Sharqshunoslik instuti bilan
hamkorlikda markaz xodimlari termiziylar merosining jahonning 44 mamlakati
kutubxona fondlarida saqlanayotgan 1400 dan ziyod qo‘lyozmalarini aniqlashda
ishtirok etgani va “Termizlik allomalar asarlarining qo‘lyozmalari
katalogi”,”Termizlik olimlar asarlarining jahon fondlaridagi qo‘lyozmalari
katologi” kitoblarining nashr etilishida hamkorlik qilgani markazning tarixiy
yutuqlaridan biri sifatida baholash mumkin. Ushbu ro‘yxat asosida o‘ndan ortiq
qo‘lyozmalar markazga keltirilib, tadqiqot ishlari boshlanib yuborildi. 194
Qaror islom dini rivojiga ulkan hissa qo‘shgan buyuk alloma Abu Iso Termiziy
(Imom Termiziy) va termiziy allomalarning merosini ilmiy asosda chuqur
o‘rganish, milliy-diniy qadriyatlarni asrab-avaylash va rivojlantirish, shu asosda
yosh avlodni ezgu g‘oyalar ruhida tarbiyalash, ularning qalbida Vatanga muhabbat
va sadoqat tuyg‘usini yanada kuchaytirish maqsadida qabul qilindi.
Quyidagilar markazning asosiy vazifalari sifatida belgilandi: 195
-islom dinining, Qur’oni karim va hadis ilmining asl mohiyatini, hadisshunoslik
maktabining ilmiy-ma’naviy asoslarini, Imom Termiziy hamda termiziy allomalar,
yurtimizdan yetishib chiqqan mutafakkir zotlar merosini har tomonlama chuqur
o‘rganish va keng targ‘ib etish;
-yuksak insoniy g‘oyalar va muqaddas qadriyatlarni o‘zida ifoda etgan
manbalarni tizimli asosda tadqiq etish, ulardan diniy ta’lim, ma’naviy-axloqiy
tarbiya ishlarida foydalanish maqsadida zarur darsliklar va o‘quv qo‘llanmalari,
ommabop nashrlar, ilmiy-amaliy tavsiyalar tayyorlash yuzasidan doimiy ish olib
borish;
-turli mafkuraviy xurujlar avj olayotgan bugungi kunda ajdodlarning ma’naviy
merosini chuqur o‘rganish, ulardagi ezgu g‘oya va ta’limotlarni keng xalq
ommasiga yetkazish va shu asosda yoshlarda sog‘lom dunyoqarashni kuchaytirish,
ularni azaliy qadriyatlarga sodiqlik ruhida tarbiyalash;
194
https://termiziy.uz/uz/news/33
195
https://www.gazeta.uz/oz/2017/02/15/termiziy/
106

-Imom Termiziy va termiziy allomalarning boy merosini o‘rganish va keng
targ‘ib etish maqsadida xorijiy ilmiy markazlar, xalqaro tashkilotlar bilan
hamkorlikni yo‘lga qo‘yish, xalqaro konferensiya, simpozium, ko‘rgazma, ilmiy
ma’ruzalar, seminar-treninglar, tanlovlar va boshqa madaniy-ma’rifiy tadbirlar
tashkil etish;
-mamlakatda hamda xorijiy davlatlarning kutubxonalari va qo‘lyozma fondlarida
saqlanayotgan termiziy allomalar hamda buyuk mutafakkirlarning qo‘lyozma
va toshbosma asarlari nusxalarini, ular haqidagi kitoblarni to‘plash va ilmiy-
tadqiqot ishlarini olib borish;
-ma’naviy merosni o‘rganishda zamonaviy axborot-kommunikasiya
texnologiyalaridan, ilm-fan yutuqlaridan keng foydalanishga doir tegishli ilmiy
ishlanma va tavsiyalarni tayyorlash.
Hujjatga ko‘ra, markaz faoliyati O‘zbekiston musulmonlari idorasi, Imom
Termiziy yodgorlik majmuasi, homiylik xayriyalari hamda xorijiy mamlakatlar
va xalqaro diniy-ilmiy markazlarning mablag‘ va grantlari hisobidan
moliyalashtiriladi.
Mustaqillik yillarida yurtimizda diniy-ma’rifiy soha rivojini ta’minlovchi bir
qator ilmiy tadqiqot markazlari tashkil qilindi. So‘nggi besh yilda yurtimizda 4 ta
ilmiy tadqiqot markazi ochildi. Bular quyidagilar: O‘zbekiston islom akedemiyasi,
Imom Buxoriy nomidagi Xalqaro ilmiy tadqiqot markazi, Imom Moturidiy xalqaro
ilmiy tadqiqot markazi va Imom Termiziy xalqaro ilmiy tadqiqot markazlari.
Ushbu xalqaro ilmiy tadqiqot markazlarida diniy soha vaakillari bilan bir qatorda
dunyoviy soha kadrlari xalqimizga xizmat qilmoqda. Ularda olib borilayotgan
tadqiqotlar natijasida islom dini va hadisi sharif, buyuk allomalarimizning boy
ma’naviy meroslarini xalqimizga qaytarib berish imkoniyati vujudga keldi.
107

XULOSA
Tarixdan ma’lumki, har qanday davlatning barqarorligi undagi xalqlar, millat va
elatlarning huquq va erkinliklari faqatgina qonuniy hujjatlarda belgilanishiga emas,
balki ularning amalda qay darajada o‘z tasdig‘ini topishiga ham bog‘liqdir. Shu
nuqti nazardan qaraganda, mamlakatimizda fuqarolarning vijdon erkinligi bilan
bog‘liq huquqlari nafaqat qonunan mustahkamlab qo‘yilganini, balki amaliyotda
ham ushbu Qonundan kelib chiquvchi tamoyillarga qat’iy rioya qilinayotganini
hayotiy dalillar ham ko‘rsatmoqda.
Mamlakatimizda diniy tashkilotlar hech qanday tazyiqlarsiz, cheklashlarsiz,
emin-erkin faoliyat ko‘rsatishlari uchun barcha sharoitlar yaratilganini ta’kidlash
lozim. Shu bilan birga, diniy tashkilotlarning soni o‘sganini ham qayd etish zarur.
Xususan, 1990 yilda respublikamizda 119 ta diniy tashkilot (89 ta islomiy va 30 ta
noislomiy) mavjud bo‘lgan bo‘lsa, 1991 yilda 179 taga (146 islomiy va 33
noislomiy) etdi, 2007 yilning yanvariga kelib esa, ularning soni 2227 tani (2046 ta
islomiy, 181 ta noislomiy) tashkil etdi. Ulardan eng yirigi O‘zbekiston
musulmonlari idorasi, Rus Pravoslav cherkovining Toshkent va O‘rta Osiyo
Eparxiyasi, Evangel xristian-baptistlar cherkovi, Rim-katolik cherkovi, To‘liq Injil
xristianlari cherkovi, O‘zbekiston Bibliya jamiyati. Shuningdek, 1987 ta masjid, 163
ta xristian cherkovi, 8 ta yahudiy sinagogalari, 6 ta Bahoiylar jamoasi, 1 ta
Krishnani anglash jamiyati, 1 ta Budda ibodatxonasida fuqarolar emin-erkin ibodat
qilishlari uchun barcha sharoitlar yaratilgan. Mustaqillikkacha bor-yo‘g‘i ikkita
islomiy diniy o‘quv yurti (Toshkent islom instituti va «Mir Arab» madrasasi)
bo‘lgan bo‘lsa, o‘tgan yillar davomida ularning soni 12 taga etdi. Boshqacha
aytganda, Imom al-Buxoriy nomidagi Toshkent islom instituti, Buxorodagi «Mir
Arab», Toshkentdagi «Ko‘kaldosh», Qoraqalpog‘istondagi «Beruniy»,
Namangandagi «Mulla Qirg‘iz», Xorazmdagi «Faxriddin ar-Roziy», Andijondagi
«Sayyid Muhyiddin Maxdum», Qashqadaryodagi «Xoja Buxoriy», Toshkentdagi
«Xadichai Kubro» va Buxorodagi «Jo‘ybori Kalon» xotin-qizlar o‘rta maxsus islom
108

bilim yurtlari va Imom al-Buxoriy nomidagi hadis ilmi markazidan iborat yaxlit
diniy ta’lim tizimi yaratildi.
2000–2001 o‘quv yilidan boshlab diniy ta’lim muassasalarida Oliy va o‘rta
maxsus ta’lim vazirligi Kasb-hunar ta’lim markazining Davlat ta’limi standartlari
bo‘limi bilan hamkorlikda ishlab chiqilgan ta’lim standartlari va o‘quv rejasi asosida
o‘qitish joriy qilindi. Sodda qilib aytganda, o‘quv yurtlarida diniy va dunyoviy
ta’limning uzviyligi ta’minlandi. 2000 yildan boshlab Toshkent islom instituti va
o‘rta maxsus islom bilim yurtlari bitiruvchilarini O‘zbekiston musulmonlari idorasi
yo‘llanmasi bilan rejali ravishda respublikada faoliyat ko‘rsatayotgan masjidlarga
ishga taqsimlash va 2001 yil yanvar oyidan boshlab, ilk marta diniy bilim yurtlari
talabalariga stipendiya berish joriy qilindi. Yuqoridagi kabi o‘zgarishlarni boshqa
konfessiyalar misolida ham ko‘rish mumkin. Xususan, 1998 yildan Toshkent
Pravoslav hamda Samarqand Protestant seminariyalari faoliyat ko‘rsata boshladi,
Rus pravoslav cherkovi Toshkent va O‘rta Osiyo eparxiyasining 125 yilligi va
Evangel-Lyuteran jamoasining 100 yilligi nishonlandi. Xulosa qilib aytganda,
xalqimizning diniy va ma’naviy qadriyatlarining hozirgi demokratik jamiyat
qadriyatlari bilan uyg‘unlashishi respublikamizning kelajakda yanada ravnaq
topishi, jahon hamjamiyatiga qo‘shilishida muhim omillardan biri hisoblanadi.
Mustaqillik yillarida diniy-ma’rifiy rivojiga asos bo‘ladigan chora tadbirlarning
huquqiy asoslari yaratildi.Bu jaroyon ayniqsa “Vijdon erkinligi va diniy
tashkilotlar” to‘g‘risidagi qonunning uch bora yangi tahrirda qabul qilinganligi
shuningdek O‘zbekiston respublikasi konstitusiyasi va boshqa tegishli vazirlik va
qo‘mitalarning qarorlari bilan mustahkamlandi.Mustaqillik yillarida milliy urf-
odatlarimiz,an’analarimiz,bayramlarimiz tiklanishi yo‘lida bir qator ishlar amalga
oshirilganligini bilib oldik.
Mustaqillik yillarida yurtimizda masjidlarning faoliyatining yo‘lga qo‘yilishi
ularning diniy-ma’rifiy faoliyatini yo‘lga qo‘yilishida bir qator ijobiy ishlar amalga
oshirildi.O‘tgan 1991-2022-yillar davomida o‘zbekistonda 2100 dan ziyod
masjidlar o‘z faoliyatini boshladi va xalqimizga xizmat qilib
109

kelyapti.O‘zbekistondagi bu masjidlarda har juma kuni juma namozi bitta mavzuda
amru-ma’ruf qilinadi.Bu amru-ma’ruflarda xalqimizni birlikka,xalqqa va vatanga
xizmat,davlat rahbarining ko‘rsatmalarini bajarishga da’vat etiladi.
Mustaqillik yillarida o‘zbekistonda diniy matbuot tizimi o‘ziga xos tarzda
rivojlandi.1991-2022-yillar oralig‘ida yurtimizda “Hidoyat”,”Imom Buxoriy
saboqalari” kabi gazeta va jurnallar,shuningdek boshqa bir qator gazeta va jurnallar
o‘z faoliyatini boshladi.Diniy matbuot tizimi dinni to‘gri va samarali targ‘ib
etishning eng yaxshi usulidir.So‘nggi vaqtlarda diniy-ma’rifiy soha rivojida uning
targ‘ibotida ijtimoiy tarmoqlar muhim ro‘l o‘ynayotganini ko‘rishimiz
mumkin.Ayniqsa Muslim.uz, Azon.uz,Islom.uz,Hidoyat.uz,Fitrat.uz kabi saytlarni
aytishimiz misol keltirishimiz mumkin.
Yurtimizda so‘nggi yillarda ziyorat turizmiga ham alohida e’tibor berib borilyapti
va jadal rivojlanganligini ko‘rishimiz mumkin.Masalan Samarqand va Buxora kabi
shaharlarimizda ko‘plab tarixiy obektlar ro‘yxatga olingan va bu obektlar orasida
ko‘plab ziyorat qilsa bo‘ladigan obektlar borligi bizni quvontiradi.
Mustaqillik yillarda yurtimizdagi diniy muassalarni kadrlar bilan ta’minlovchi 9 ta
o‘rta maxsus va 3 ta oliy diniy o‘quv yurtlari faoliyat yurityapti.Bu muassalar diniy
idoralarni yetarlicha kaadrlar bilan ta’minlashga xizmat qilyapti.Yurtimizda
hozirgi kunda Hadis oliy maktabi,Mir Arab oliy madrasasi va Imom Buxoriy
nomidagi Toshkent Islom Instuti faoliyat olib boryotgani ham yurtimizdagi diniy
ta’lim muassalarni yetarlicha kadrlar bilan ta’minlashga xizmat qilyapti.
Hozirgi vaqtda O‘zbekiston Xalqaro Islom Akedemiyasi,Imom Buxoriy Xalqaro
Ilmiy-Tadqiqot markazi,Imom Motrudiy Xalqaro Ilmiy-Tadqiqot markazi,Imom
Termiziy Xalqaro Ilmiy-Tadqiqot markazlari faoliyat olib boryapti va
xalqimizning boy ma’naviy me’rosini o‘rganish va xalqimizga yetkazishda jadal
ishlarni amalga oshirmoqda.
110

FOYDALANILGAN ADABIYOTLA R RO’YXATI ….
1. Karimov I.A. Xavfsizlik va tinchlik uchun kurashamiz. T.10. T., 2002.B.181.
2. Юксак маънавият ва қонун устуворлиги асосида яшаш, эл-юртга
садоқат, адолат, ҳалоллик ва жасорат фазилатларини камол топтириш.
Т.:”Ўзбекистон” НМИУ, 2013. Б.-360.
3. 3.Юксак маънавият ва қонун устуворлиги асосида яшаш, эл-юртга
садоқат, адолат, ҳалоллик ва жасорат фазилатларини камол топтириш.
Т.:”Ўзбекистон” НМИУ, 2013. Б.-361.
4. 4. Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёевнинг Олий
Мажлисга Мурожаатномаси. “Халқ сўзи” газетаси. 2017 йил 23 декабр.
5. 5. Ўзбек тилининг изоҳли луғати. Т.4. Т., 2008. Б.-138.
6. 6.Юксак маънавият ва қонун устуворлиги асосида яшаш, эл-юртга
садоқат, адолат, ҳалоллик ва жасорат фазилатларини камол топтириш.
Т.: “Ўзбекистон” НМИУ, 2013.Б.-364.
7. 7. “Имом Бухорий сабоқлари” журнали. 2015 йил №1 - сон. 7-б.
8. 8. Бу муқаддас Ватанда азиздир инсон. Т., 2010. Б.-47.
9. 9.Lex.uz.O’zbekiston SSR Prezidenti Farmoni. 20.06.1991-yildagiPF-221-son.
10. 10. https://tarjumon.uz/uzbekistonda-din-va-davlat-munosabatlari-din-
davlatdan-ajratilganmi/ 26-aprel 2022-yil
11. “ O’zbekistonning yangi tarixi” III-kitob Toshkent 2000.Sharq nashiryoti
12. “O‘zbekiston musulmonlar idorasi huzurida muqaddas qadamjolarni
saqlash va obod etish xayriya jamg‘armasini tashkil qilish to‘g‘risida” O‘zbekiston
Respublikasi Birinchi Prezidentining qarori. https.Lex.uz.PQ-938 son 07.08.2008.
13. Htpps.Lex.uz.PQ 938-sonli 07.08.2008.
14. А.Авлоний. Танланган асарлар: 2 жилдлик. 2-жилд. Тўпловчи: Б.Қосимов.
Т.: “Маънави ят”, 1998. 304- б.
15. https://xs.uz/uz/post/shavkat-mirziyoev-bmt-inson-huquqlari-kengashining-
makhsus-maruzachisini-qabul-qildi
16. https://xs.uz/uz/post/shavkat-mirziyoev-bmt-inson-huquqlari-kengashining-
makhsus-maruzachisini-qabul-qildi
111

17. https://xs.uz/uzkr/post/dinij-erkinlik-sohasidagi-ozgarishlar-mamlakatda-
amalga-oshirilayotgan-siyosij-huquqij-islohotlarning-muhim-qismi .2022 йил 4
май
18. https://xs.uz/uzkr/post/dinij-erkinlik-sohasidagi-ozgarishlar-mamlakatda-
amalga-oshirilayotgan-siyosij-huquqij-islohotlarning-muhim-qismi .2022 йил 4
май
19. Htpps.Lex.uz.PQ 938-sonli 07.08.2008
20. “ O’zbekistonning yangi tarixi” III-kitob Toshkent 2000.Sharq nashiryoti
20. “ O’zbekistonning yangi tarixi” III-kitob Toshkent 2000.Sharq nashiryoti.286-
bet.
21. Ma’naviyat:Asosiy tushunchalar izohli lug’ati.T.2009.B.744
22. “O’zbekistonning yangi tarixi” III-kitob Toshkent 2000.Sharq nashiryoti
23. Htpps://Namangan.uz/uz/2016-05-01-11-01-19/urf-odat-va-an-analar
24. Https://cyberleninka.ru/article/n/o’-zbekistonda -milliy-kurashning-rivojlanishi-
istiqbollari.
25.Htpps://cyberleninka.ru/article/n/milliy-ot-sporti-uloq-ko’pkari-o’yining
jamiyatda-tutgan o’rni va uning-ijimoiy-ahamiyati.
26. Htpps://uz.m.wikipedia.org/wiki/Uloq.
27. Htpps://cyberleninka.ru/article/n/milliy-ot-sporti-uloq-ko’pkari-o’yining
jamiyatda-tutgan o’rni va uning-ijimoiy-ahamiyati
28. Мустақил Ўзбекистон тарихи.3-китоб. Т.: “Шарқ”,2000.406-б.
29. Мустақил Ўзбекистон тарихи.3-китоб. Т.: “Шарқ”,2000.407-б.
30. Htpps://uz.m.wikipedia.org/wiki/Masjid
31. Htpps ://Uzbekistan.travel/uz/o/ozbekistonda-masjidlar-soni-2100-dan-oshdi.
32. Htpps ://sammuslim.uz/oz/press/news/xoja-abdu-darun-jome-masjidi.
33. Htpps:// Savad-ul-azaam.uz.Samarqand/shahar/”xo’ja abdu-darun”jome
masjidi imom/xatibi:Z.Mahmudov.
112

34. O’zbekiston Musulmonlari Idorasi Samarqand Shahar“Xo’ja Abdu Darun”jome
masjidi.Samarqand-2015-yil.
35. Htpps://Uzbekistan.travel/uz/o/imom-al-buxoriy-maqbarasi.
36. https://www.trt.net.tr/uzbek/.madaniyat-va-san-at/2021/02/22/1234567890-
1588402.
37. Htpps ://sammuslim.uz/oz/press/news/xoja-abdu-darun-jome-masjidi.
38. Htpps:// Savad-ul-azaam.uz.Samarqand/shahar/”xo’ja abdu-darun”jome
masjidi imom/xatibi:Z.Mahmudov.
39. O’zbekiston Musulmonlari Idorasi Samarqand Shahar“Xo’ja Abdu Darun”jome
masjidi.Samarqand-2015-yil.
40. Htpps ://sammuslim.uz/oz/press/news/xoja-abdu-darun-jome-masjidii.
Htpp://www.sammuslim.uz/oz/press/news/imom-azam-jome-masjidi-qaytadan-
qad-rosladi.
41. Htpps://kun.uz/uz/57372011.
42. Htpps://uz.m.wikipedia.org/wiki/Minor_masjidi
43. http://mustaqillik.uz/oz/pages/minor_masjidi
44. http://mustaqillik.uz/oz/pages/minor_masjidi
45. Htpps://uz.m.wikipedia.org/wiki/Minor_masjidi.
46. https://uz.m.wikipedia.org/wiki/Imom_Buxoriy_majmuasi.
47.Saviya.uz.htpps://saviya.uz/hayot/nigoh/ilm-izlaganga-ilmdir-dunyo/
48. Htpps://xs.uz/uz/post/samarqanddagi-imom-bukhorij-mazhmuasi-butunlay-
yangi-qiyofaga-kiradi-fotojamlanma.
49. Vohid Axmedov“Imom Buxoriy majmuasi” Toshkent-2019.”G’ofur-G’ulom
nomidagi nashiryot matbaa-uyi
50. Htpps://Uzbekistan.travel/uz/o/imom-al-buxoriy-maqbarasi.
113

51. https://www.trt.net.tr/uzbek/.madaniyat-va-san-at/2021/02/22/1234567890-
1588402 .
52. Htpps://uz.m.wikipedia.org/wiki/O%CA%BBzbekiston_musulmonlari_idorasi
53. Htpps://uz.m.wikipedia.org/wiki/O%CA%BBrta_Osiyo_va Qozog%CA
%BBiston_musulmonlari_diniy-boshqarmasi.
54. Htpps://uz.m.wikipedia.org/wiki/O%CA%BBzbekiston_musulmonlari_idorasi
55. Htpps ://Uzbekistan.travel/uz/o/ozbekistonda-masjidlar-soni-2100-dan-oshdi.
56. Htpps://www.sammuslim.uz/oz/press/news/samarqandda-masjidlar-soni-
bittaga-ko’paydi.
57. Htpps://sammuslim.uz/oz/about.
58. Htpps://sammuslim.uz/oz/about/viloyat-vakilining-huquqiy-maqomi
59. Htpps://sammuslim.uz/oz/about/viloyat-vaakilining-vazifalari
60. Htpps://sammuslim.uz/oz/about/viloyat-vakilligining-tarkibi.
61. https://old.muslim.uz/index.php/maqolalar/zhuma-mav-izalari/item/31996
62. Htpps://sammuslim.uz/oz/islam/juma/01112019-y-mavlidun-nabiy-muborak
63. Htpps://islom.ziyouz,com/maqola/qadr-kechasining-fazilatlari
64. Htpps://sammuslim.uz/oz/islam/juma/27082021-y-islomda-birodarlik-va-
ozaro-hamjihatlik.
65. Юксак маънавият ва қонун устуворлиги асосида яшаш, эл-юртга садоқат,
адолат, ҳалоллик ва жасорат фазилатларини камол топтириш. Т.:
“Ўзбекистон “НМИУ, 2013.364-б.
66. Htpps://uz.m.wikipedia.org/wiki/O%CA
%BBzbekiston_Respublikasi_Din_ishlari_bo%CA%BByicha_qo%CA%BBmitasi
67. Htpps://religions.uz/uz/pages/1
68. Юксак маънавият ва қонун устуворлиги асосида яшаш, эл-юртга садоқат,
адолат, ҳалоллик ва жасорат фазилатларини камол топтириш. Т.:
“Ўзбекистон “НМИУ, 2013.365-б.
114

69. Htpps://religions.uz/uz/pages/1
70. Htpps://vaqf.uz/oz
71. https://religions.uz/news/detail?id=442 . 2022 йил 4 май.
72. “Htpps://googleweblight.com/sp?u=htpps%2F%2Flex.uz%2Facts%2F-
65108&geid=NSTNR”htpps://lex.uz/acts/-65108
Htpps://constitution.uz/oz/pages/humanrights
Htpps://kun.uz/uz/78436215
“Адолат” газетаси.2020 йил № 18 сон.
Htpps://mustaqillik.uz/events/view/177
“Bag‘rikenglik tamoyillari Deklaratsiyasi”.1995.
“O‘zbekistonda millatlararo totuvlik va diniy bag‘rikenglikni ta’minlash borasidagi
vazifalar: mavjud holat, muammolar va yechimlar” mavzusida onlayn
konferentsiya ma’ruzalar to‘plami. T.: 2020.7-b.
Htpps://lex.uz/ru/docx/-4500897
Htpps://uz.m.wikipedia.org/wiki/O%CA
%BBzbekiston_xalqaro_islom_akademiyasi
Htpps://vaqf.uz/oz
Htpps://xs.uz/uz/post/imom-bukhorij-khalqaro-ilmiy-tadqiqot-markazi-
tomonidan-yangi-kitoblar-taqdimoti-otkazildi
Htpps://sammuslim.uz/oz/press/seminars-briefings/imom-abu-mansur-
moturidy-va-motrudiya-ta’limoti-otmish-va-bugun-mavzusidagi-xalqaro-
konferentsiya-bo’yicha-tavsiyalar-qabul-qilindi.
https://jizzax.uz/1335-zhizzah-viloyat-okimining-zhamoat-va-diniy-tashkilotlar-
bilan-aloalar-byicha-rinbosari-bilan-matbuot-anzhumani-tkazildi.html . 2022йил 4
май
115

https://jizzax.uz/1335-zhizzah-viloyat-okimining-zhamoat-va-diniy-tashkilotlar-
bilan-aloalar-byicha-rinbosari-bilan-matbuot-anzhumani-tkazildi.html . 2022йил 4
май.
Htpps://yuz.uz/uz/news/ozbekistanda-nechta-diniy-yonalishdagi-ijtimoiy-
tarmoq-sahifalari-faoliyat-olib-boradi
Htpps://www.qadriyat.uz/yangiliklar/837-ozbekiston-mussulmonlari-idorasi-sa-
ti-yangi-diza-nga-ega-boldi
“Hidoyat’oylik diniy-ma’rifiy jurnalToshkent shahar Zarqaynar ko’chasi 47-A
uy.”Shamsiddinxon Boboxonov”NMIU bosmoxonasida.
Htpps://xs.uz/uz/post/imom-bukhorij-khalqaro-ilmiy-tadqiqot-markazi-
tomonidan-yangi-kitoblar-taqdimoti-otkazildi
Htpps://xs.uz/uz/post/arab-nashri-ozbekistonning-diniy-sohadagi-islohotlari-
etirof-etdi
Htpps://qomus.info/oz/encyclopedia/i/imom-al-buxoriy-saboqlari/
Htpps://uz.m.wikipedia.org/wiki/Hidoyat_(jurnal)
Htpps://xs.uz/uz/post/arab-nashri-ozbekistonning-diniy-sohadagi-islohotlari-
etirof-etdi
Htpps://xs.uz/uz/post/imom-bukhorij-khalqaro-ilmij-tadqiqot-markazi-
tomonidan-yangi-kitoblar-taqdimoti-otkazildi
https://religions.uz/news/detail?id=812 Қадим Самарқандга бир келиб кетинг!
http://madaniyat.uz/post/view/9027 Бухородаги 829 та моддий маданий мерос
объектлари давлат муҳофазасига олинган
https://lex.uz/docs/3311817 Ўзбекистон Республикаси Президентининг қарори
“ 2018-2019 йилларда туризм соҳасини ривожлантириш бўйича биринчи
навбатдаги чора-тадбирлар тўғрисида”
https://www.gazeta.uz/uz/2017/08/17/turizm/ Ўзбекистонда зиёрат туризми
ривожлантирилади
http://muslim.uz/index.php/yangiliklar-2016/uzbekistan/item/4159-zijorat-turizmi-
so-asida-musulmonlarga-yana-bir-ulajlik-yaratildi
116

https://lex.uz/docs/3548467 Ўзбекистон Республикаси Президентининг
Фармони “ Ўзбекистон Республикаси туризм салоҳиятини ривожлантириш
учун қулай шароитлар яратиш бўйича қўшимча ташкилий чора - тадбирлар
тўғрисида”
http://uza.uz/oz/tourism/zbekistonda-ziyerat-turizmi-2018-yilga-nazar-27-12-2018
https://religions.uz/pages/7
http://uza.uz/oz/tourism/zbekistonda-ziyerat-turizmi-2018-yilga-nazar-27-12-
2018
https://uzbektourism.uz/cyrl/research
http://xs.uz/uzkr/post/birinchi-khalqaro-ziyorat-turizmi-forumi-zhahon-
hamzhamiyatida-katta-qiziqishga-sabab-bolmoqda
https://islaminstitut.uz/?p=6867 Зиёрат туризми халқаро форуми якунлари
http://zarnews.uz/post/ozbekistonda-ziyorat-turizmi-uchun-katta-imkoniyat-
bor Ўзбекистонда зиёрат туризми учун катта имконият бор
https://uzbektourism.uz/cyrl/research 2019 йил ноябрь ва 2018 йил ноябрь
ойларида Ўзбекистон Республикасига кириб келган ташриф буюрувчилар
сонининг давлатлар кесимида тақсимланиши
http://muslim.uz/index.php/yangiliklar-2016/uzbekistan/item/25252
http://muslim.uz/index.php/yangiliklar-2016/uzbekistan/item/25252
Htpps://uz.m.wikipedia.org/wiki/O%CA%BBzbekiston_madrasalari_ro%CA
%BByxati
https://uz.m.wikipedia.org/wiki/O%CA%BBzbekistan_xalqaro_islom_akademiyasi
“Адолат” газетаси.2020 йил № 18 сон.
http://madrasa.uz/uzbda-ishlab-turgan-madrasalar.html
https://uz.m.wikipedia.org/wiki/Ko%CA%BBkaldosh_madrasasi_(Toshkent)
KUKALDOSH.UZ.https://kukaldosh.uz/22/04/2019/3787
https://uz.m.wikipedia.org/wiki/Xadichai_Kubro_madrasasi .
117

https://shosh.uz/uz/xadichai-kubro-madrasasi/
https://uz.m.wikipedia.org/wiki/Xadichai_Kubro_madrasasi
https://www.mirarab.uz/madrasa/index
https://uz.m.wikipedia.org/wiki/Mir_Arab_madrasasi
https://uz.m.wikipedia.org/wiki/Jo%CA%BBybori_Kalon_madrasasi
Htpps://uz.m.wikipedia.org/wiki/Hidoya_madrasasi
Htpps://kun.uz/uz/new/2016/01/28/namandagi-%E2%80%9Chidoya
%E2%80%9D-orta-maxsus-islom-bilim-yurti-yangi-binoga-kochib-otdi
Htpps://uz.m.wikipedia.org/wiki/ Muhammad_Beruniy _madrasasi
Htpps://uz.m.wikipedia.org/wiki/Imom_Faxriddin_Roziy_madrasasi
Htpps://uz.m.wikipedia.org/wiki/Sayyid_Muhyiddin_maxdum_madrasasi
https://xojabuxoriy.uz?page_id=183
https://xs.uz/uz/post/samarqandda-hadis-ilmi-maktabi-tashkil-etildi.
https://xs.uz/uz/post/dunyoda-okhshashi-joq-ilmij-markaz-va-hadis-maktabi
https://dunyo.info/uz/site/inner/
samarqanddagi_hadis_ilmi_maktabi_talabalari_bilimi_al-
azhar_tajribasi_asosida_baholanmoqda-1RR
https://shosh.uz/uz/islom-instituti-2/
https://uz.m.wikipedia.org/wiki/Toshkent_islom_instituti
https://shosh.uz/uz/islom-instituti-2/
https://www.mirarab.uz/madrasa
https://religions.uz/uz/news/detail?id=572
https://uz.m.wikipedia.org/wiki/Mir_Arab_oliy_madrasasi
https://www.mirarab.uz/madrasa/index
https://lex.uz/docs/-3263382
118

https://uz.m.wikipedia.org/wiki/Imom_Buxoriy_xalqaro_ilmiy-tadqiqot_markazi
https://religions.uz/news/detail?id=650
https://www.bukhari.uz/?page_id=20
https://www.bukhari.uz/?page_id=119
https://Joriy/uz/arxiv/uz/Buhxari.uz .
https://uz.m.wikipedia.org/wiki/Imom_Buxoriy_xalqaro_ilmiy-tadqiqot_markazi
https://dunyo.info/uz/site/inner/imom_buxoriy_xalqaro_ilmiy-
tadqiqot_markazi_anqara_universiteti_bilan_hamkorlik_qiladi-2NO
https://iiau.uz/oz
https://uz.m.wikipedia.org/wiki/O%CA%BBzbekiston_xalqaro_islom_akademiyai
https://moturidiy.uz/oz/news/1037
https://uz.m.wikipedia.org/wiki/Imom_Moturidiy_xalqaro_ilmiy-
tadqiqot_markazi
https://uz.m.wikipedia.org/wiki/Imom_Moturidiy_xalqaro_ilmiy-
tadqiqot_markazi
https://termiziy.uz/uz/news/33
https://www.gazeta.uz/oz/2017/02/15/termiziy/
119

Mustaqillik yillarida O‘zbekistonda diniy-ma’rifiy siyosat huquqiy asoslari,xususiyatlari va muammolari

Купить