Mustaqillikacha tarix fanining falsafiy muammolari - Философия - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	44.9KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Философия

Mustaqillikacha tarix fanining falsafiy muammolari

Купить

MUSTAQILLIKACHA TARIX FANINING FALSAFIY
MUAMMOLARI .
REJA.
1. Totalitarizmning ijtimoiy-siyosiy va tarixy talqini.
2. G‘oyaviy hukmdorlik, yakka shaxs fikrining ustuvor ligi , diktatura maqomi.
Zo‘ravonlik va xudbinlik , avtoritar axloq, fuqarolar manfaatlari .
3. Partiyaviy hayotning kommunistik shakli. Kommunistlar fikrlar xilma-
xilligi.

Inson o‘zining ichki imkoniyatlarini daxlsiz va ozod ijtimoiy vaziyat mavjud
bo‘lgan sharoitdagina ro‘yobga chiqarishi mumkin bo‘ladi. Zotan, ana shunday
sharoitda u o‘zini birmuncha erkin his qiladi. Maqsadlar va manfaatlar ro‘yobini
ta’minlashda o‘zining butun imkoniyatlarini safarbar etadi. Tashqi ta’sirni kamroq
sezadi. Boshqacha qilib aytganda, atrofidagilarning imkoniyatlarni cheklashga,
turli buyruqlar va hukmlarga nisbatan bo‘ysunishga, itoatkor bo‘lishga imkon
bermaydi.
Kollektivizmda esa uning aksi sifatida belgilangan va oldindan rejalashtirilgan
maqsadlar atrofida birlashib, kuchlar uyg‘unlashtiriladi. Oldindan tuzilgan va aniq
rejalashtirilgan vazifalarning bajarilishini kimdir yoki kimlardir nazorat qiladi,
buyruq beradi, ommaviy safarbarlikni tashkil etadi. Mutloq ko‘pchilik esa
itoatgo‘y, labbaygo‘y ijrochiga aylanadi. Bunday holat jamiyatda erkin fikr, erkin
faoliyat va demokratiyaning boshqa ko‘rinishlarini cheklab qo‘yadi. Natijada
totalitarizm vujudga keladi, shakllanadi, ildiz otadi va bora-bora avtoritar mohiyat
kasb etib, jamiyatni buyruqlar asosida boshqarish, ijtimoiy hayotni bir kishining
kayfiyati va talablari asosida tashkil etish tamoyillari vujudga keladi. Jamiyatni
bunday boshqarish usuli, ayniqsa, sotsializm sharoitida asosiy qoidaga aylantirildi.
Garchi sotsializm g‘oyasi va shakllariga munosabatlar hamon turlicha
bo‘lsada, sotsialistlarning o‘zining orasida ham yondashuvlar va fikrlar xilma-
xilligi mavjud bo‘lgan. Lekin mohiyati bir xil bo‘lgan. F.Xayek sotsialistlar
xulosalarini o‘rganar ekan, tuzumning mohiyati xususida gapirib, «ularda.
insonning jamiyatdagi mavqeini bevosita davlat belgilab berishi lozimligi
to‘g‘risida hech qanday tafovut bo‘lmagan. Lekin ularning orasida konkret sinf va
guruhlar o‘rinlarini belgilashda chuqur tafovutlar bo‘lgan edi va doimo bo‘ladi»,
degan edi. А na shu holatning o‘zi faoliyatlarni, maqsadlarni rejalashtirish va uni
markazlashgan boshqaruv tizimi orqali amalga oshirish tamoyili ustuvorligi ko‘zga
yaqqol tashlanadi.
G‘oyaviy hukmdorlik, yakka shaxs fikrining ustuvorligi diktatura maqomini
egallaydi. Zo‘ravonlik va xudbinlik shaklidagi avtoritar axloq, avtoritar kayfiyat va
fe’l-atvor garchi fuqarolar manfaatlariga zid bo‘lsada, o‘ziga xos qadriyatlar

darajasiga majburan ko‘tariladi. Natijada hammaning bir xil fikrlashi, yuqoridan
bildiriladigan har qanday buyruqning muhokamasiz, munozarasiz, mushohada
qilmasdan to‘g‘ridan-to‘g‘ri qabul qilish va so‘zsiz bajarish tamoyili vujudga
keladi. Bu o‘z-o‘zidan bir necha asrlar mobaynida shakllangan an’analar, urf-
odatlar, turmush tarzi, adabiyot, san’at va, umuman, yaxlit olganda fuqarolar qalbi
va ruhiyatini o‘zida mujassam etgan bir butun madaniyatning inqiroziga olib
keladi. Natijada fikriy boqimandalik, befarqlik, hissizlik kayfiyati butun jamiyat
kayfiyatiga, axloqiy me’yorlariga aylanadiki, bunday sharoitda taraqqiyot va
istiqbolga o‘rin qolmaydi.
Yana shuni alohida ta’kidlash kerakki, kollektivizm ikki bosqichda o‘zini
namoyon etadi va bu bosqichlarni yaqin o‘tmishimizda – sovet imperiyasi davrida
yaqqol ko‘rdik. Birinchi bosqich – totalitarizmning «Faqat buyruq berilgan
narsanigina bajarish mumkin, boshqasi mumkin emas», avtoritarizmning «Faqat
siyosatga aralashma, boshqa hamma narsa mumkin» shiorlarida to‘la mujassam.
Bunday holatni «Kollektivistik tafakkurning fojiasi shundaki, aql-idrokni
taraqqiyotning oliy omili sifatida ta’riflansa oqibatda undan voz kechiladi. Chunki
bunday sharoitda aql-idrok ongli harakatning asosi bo‘lgan jarayonlar noto‘g‘ri
talqin qilinadi. Individualizmning o‘zi jamiyatda individualizmning tepasida turgan
kuchlarning ahamiyatini anglashga imkon berayotgan bir vaqtda, kollektiv
doktrina paradoksli ravishda «ongli» rejalashtirish tamoyillarini ilgari surgan holda
majburiy ravishda qandaydir aql-idrokni inkor etuvchi mexanizmga oliy hokimiyat
maqomini berishga majbur bo‘ladi. Ijtimoiy kuchlar bilan murosa qilish va turfa xil
fikrlarga bag‘rikenglik bilan yondashish individualizmga xosdir. Bunday
insonparvar g‘oya, jamoatchilik hayotining yagona kishi tomonidan
boshqarilishiga oid har qanday g‘oyaning ortida turgan intellektual takabburlikning
butunlay aksidir», deb sharhlaydi F. Xayek.
Demak, kollektivizm sharoitida boshqarish maqomiga ega bo‘lgan shaxsning
har qanday xulosasi oliy hokimiyat va davlat maqomiga ega bo‘ladi. Uni
bajarishga ommaviy majburiylik tartiboti o‘rnatiladi. Turli ijtimoiy kuchlar,
alohida individlar yoki fuqarolarning xulosalari inobatga olinmay, boshqaruvchi –

individning hukmi ustuvorlik qiladi. Boshqaruvchilik maqomiga ega bo‘lgan
individning intellektual takabburlik illatlari ko‘zga yaqqolroq tashlanadi va
«dohiy»lik singari yuqumli, tuzalmas kasallikni vujudga keltiradi. Sovet
imperiyasida ayni ana shu kasallik keng tarqalib, bir-biriga ulanib ketgan,
vorisiylik maqomiga ega bo‘lgan «dohiy»lar sulolasi bejiz paydo bo‘lmagan edi.
Natijada bu butun jamiyat ijtimoiy-siyosiy, ma’naviy-axloqiy muhitini
belgilaydigan bedavo illatga aylangan edi.
А slini olganda har qanday avtoritar rejimda ham individual va jamoatchilik
kayfiyatlari mavjud bo‘ladi. Lekin o‘rnatilgan tartib va qabul qilingan rejim
talablari asosida buyruq beruvchining shaxsiy xulosalari hal qiluvchi maqomni
egallaydi.
Sotsialistik tuzumga xos bo‘lgan individuallik va kollektivchilik tamoyillarini,
ularning o‘ziga xos kontseptsiyalarining ijtimoiy-tarixiy taraqqiyotda tutgan o‘rni
va rolini, kishilik jamiyati rivojlanishida o‘tkazayotgan ta’sirini tahlil qilar ekan,
А . Ivin quyidagi tamoyillarni ilgari suradi:
zamonaviy tarix eng avvalo G‘arb individual jamiyatlari va kollektiv
jamiyatlar o‘rtasidagi qarama-qarishliklar hamda kurashlarni o‘zida aks ettiradi;
zamonaviy G‘arb jamiyati anglangan aniq maqsadga yetishish uchun xizmat
qilmaydigan, tarix taqozosi bilan ko‘plab tasodifiy tizimlarda yuzaga kelgan
murakkab chambarchaslikdir; kollektiv jamiyat oldindan ishlab chiqilgan reja
asosida paydo bo‘ladi va aniq belgilangan muayyan maqsadga erishishni o‘z oldiga
vazifa qilib qo‘yadi;
shaxs avtonomiyasi, inson turmush tarzidagi qarashlar va moyillikning mutloq
suverenitetini tan olish individualistik jamiyatning asosiy xususiyatlari
hisoblanadi; kollektivistik jamiyat esa individ va uning erki qadriyat hisoblanuvchi
avtonomiyaning har qanday sohasini rad etadi;
kollektivizmning qat’iy yagona maqsadga intilishi raqobat o‘rnini bosuvchi
markazlashgan rejalashtirish mexanizmi yaratilishiga olib keladi;
kollektiv loyihalar mohiyati davlatning jamiyatda ustuvorligini ta’minlaydi,
individ va jamiyatning barcha sohalari nazoratda bo‘lishiga, barcha turdagi

individlar va alohida shaxslar uchun bir xil qadriyatlar va kollektiv axloq normasi
bo‘lgan bir xil fikrlash tartibining o‘rnatilishiga, totalitar tuzumning terrori va
bag‘ritoshligi bir qarashda yagona maqsadga asoslangan jamiyat hayotini
ilohiylashtirishga olib keladi va natijada demokratik sotsializm o‘zining xom-
xayollik mahsuli ekanligini ko‘rsatadi, bunday sharoitda diktatura va totalitarizm
muqarrar voqelikka aylanadi;
iqtisodiy erkinlik shaxs barcha huquq va erkinliklarining poydevori
hisoblanadi; uning yo‘q qilinishi kollektiv jamiyatda shaxsning barcha huquq va
erkinliklariga barham berilishiga olib keladi;
sotsializm (kommunizm) va natsionalsotsializm (natsizm) sharoitida
kollektivizm butun mazmun-mohiyati bilan totalitarizmning uzviy holati va yaqqol
qiyofasi hisoblanadi;
sotsializm va natsionalsotsializm sotsializmning ikkita shaklini o‘zida eks
ettiradi; bu – baynalminallik va demokratiya shiorlarini ilgari suruvchi radikal yo‘l
sotsializm hamda konservativ natsizm va irqchilik g‘oyalari bilan jamiyatni
boshqarishga asoslangan o‘ng sotsializmdir;
sotsializmning ushbu shakllari o‘zaro doimiy raqobatda bo‘lsada,
individualistik jamiyat ular uchun asosiy raqib hisoblanadi;
natsizm sotsialistik ildizlarga egadir; sotsializmning qator mamlakatlardagi
inqirozi individualizm imkoniyatlari va intilishlarining ro‘yobiga olib keldi;
oxir-oqibatda kollektivizm iqtisodiy taraqqiyotning turg‘unligiga olib keladi
va iqtisodiy soha individualizm raqobatiga dosh bera olmaydi.
Kollektivizm sharoitida yetishib chiqqan totalitar rejimda partiya asosiy rol
o‘ynaydi. А na shu holatda jamiyat boshqaruvi, tuzilgan rejalar va tanlangan yo‘l
bevosita partiyaviy rahbarlik orqali amalga oshiriladi. Boshqacha qilib aytganda,
partiya davlat va hokimiyatning barcha vakolatlarini qo‘lga olib, yagona
boshqaruvchi va rahbar maqomiga ega bo‘ladi.
Bir partiyali rejim sharoitida yagona mafkuraning ustuvorligi ko‘zga yaqqol
tashlanadi. Bunday mafkuraviy yakkahokimlik butun jamiyat barcha qatlamlarini
qamrab oladi va ijtimoiy hayotning hamma sohalariga o‘z ta’sirini o‘tkazadi.

Mutaxassislarning xulosalariga ko‘ra sotsialistik va natsionalsotsialistik
qarashlar ayni partiyaviy g‘oyalar asosida shakllanadi va hokimiyat boshqaruvini
o‘z yo‘rig‘iga soladi. Buni biz Mussolini va Gitler siyosiy yo‘l-yo‘rig‘ida,
qarashlarida yaqqol ko‘rishimiz mumkin.
Partiyaviy hayotning kommunistik shakli ham bunday qarashlardan begona
emas. Kommunistlar fikrlar xilma-xilligini, qarashlar rang-barangligini, siyosiy
plyuralizmni xush ko‘rmaydilar. А niqroq qilib aytganda, unga tish-tirnoqlari bilan
qarshi turadilar. Bunga yaqin o‘tmishimizda guvoh bo‘ldik. « А ytganim aytgan,
deganim degan» qabilidagi siyosiy va mafkuraviy yakkahokimlik kommunistik
partiyaning asosiy tamoyili, uning siyosiy fenomenidir.
Darhaqiqat, KPSS o‘z vaqtida barcha xalqlarni birlashtirishni, millatlarni
assimilyatsiyalash, milliy til, madaniyat, turmush tarzi va an’analarni eskilik sarqiti
sifatida qoralab, yangi ijtimoiy birlik – sovet xalqini vujudga keltirish g‘oyasini
ilgari surdiki, natijada jahon tarixiga kollektivizm tamoyillarining va g‘ayriinsoniy
qarashlarning eng yuksak cho‘qqisi sifatida kirdi.
Hokimiyatni monopoliyalashtirish, erkinlik va demokratik qadriyatlarni
cheklab qo‘yish, unga qarshi holatda zo‘ravonlik va tazyiq, tahdid va qo‘rquv
orqali jamiyat birligini ta’minlash kabi nomaqbul ish uslubini shakllantirdi.
А na shu nuqtai nazardan qaraganda natsistlar va kommunistlar shaklan,
amaliy faoliyati jihatidan farq qilsada, butun maqsad va mohiyati bilan aynan
o‘xshashligi, g‘oyaviy jihatdan bir-biridan farq qilmasligi ayon. Tashqi ko‘rinishda
har ikkala rejimda ham siyosiy yakkahokimlik, davlat va hokimiyat maqomiga ega
bo‘lgan g‘oyaviy hukmronlik ko‘zga yaqqol tashlansa, ichki mohiyati va tub
mazmuni bilan zo‘ravonlik va tahdid, fuqarolar qalbiga qo‘rquv tuyg‘ularini
kuchaytirib, ularning insoniy qadriyatlarini mensimaslik, tahqirlash va oxir-
oqibatda ularni fikrlamaydigan, o‘zligini yo‘qotgan zoologik mavjudotga
aylantirish siyosati ustuvorlik qiladi.
Kommunistik partiya mafkurasida garchi «hamma narsa inson uchun,
insonning baxt-saodati uchun» degan shior va shunga o‘xshagan balandparvoz
da’vatlar bot-bot takrorlansada, uning tub mohiyatida siyosiy-ijtimoiy, ma’naviy-

ruhiy terror maqsadlari mujassam edi. А yni ana shu terror usuli bilan u navbatma-
navbat, bosqichma-bosqich repressiyalarni tashkil etdi. А holining ma’rifatli
qatlamini yo‘q qilib, omi va avom xalqdan iborat itoatkor, labbaygo‘y, hamma
narsaga fikrlamasdan, munosabat bildirmasdan tayyor turish illatlarini egallagan,
ruhan ozurda, ma’nan qashshoq jamiyatni vujudga keltirdi. Bunday holatni R. А ron
quyidagicha ifodalaydi: «Partiya yakkahokimlikka ega bo‘lgan sharoitlarda
ortodoksallik majburiydir. Hukmdorlar bilan kelisha olmaslik halokatga olib
kelishi muqarrar edi. Shu singari rejimlar uchun, ularning so‘l yo o‘ng
yo‘nalishlaridan qati nazar, ba’zi bir huquqiy harakatlar shakllarida o‘xshashlik,
masalan, lagerlarga mustaqil fikrlaydigan fuqarolarni jinoiy aybdorlar bilan bir xil
maqomda qamash ularning har ikkisiga ham xos bo‘lgan».
Jamiyatda muxolif kuchlarga yo‘l bermaslik totalitarizm uchun xos xususiyat.
O‘z saflarini zo‘r berib sadoqatli maslakdoshlari, ko‘r-ko‘rona labbaygo‘ylari bilan
to‘ldirish jamiyat barcha qatlamlarini bir xil fikrlab, bitta g‘oyani qo‘llab-
quvvatlashga olib keldi. Boshqacha qilib aytganda, kommunistik aqidaparastlik,
mafkuraviy fanatizm barqaror bo‘lgan jamiyat qurildi. А na shu tarzda osonlik
bilan, hech qanday to‘siqlarga uchramay hokimiyatni egallash imkoniyatini
qo‘ldan bermay yashadi. Bunday tarixiy jarayon totalitarizmning eng oliy
ko‘rinishi sifatida umum-insoniyat tarixiga alohida bosqich sifatida kirdi.
Totalitarizmning ijtimoiy-tarixiy va siyosiy mohiyatini o‘rganar ekan, R. А ron unga
besh yo‘nalishda ta’rif beradi:
totalitarizm qandaydir bir partiyaga siyosiy faoliyat yurgizish uchun monopol
huquq beradigan sharoitda yuzaga keladi;
ushbu partiya, eng avvalo yagona, boobru avtoritet maqomini beruvchi
mafkuraga ega bo‘lib, keyinchalik ushbu mafkurani u rasmiy davlat haqiqati
darajasiga ko‘taradi;
ushbu rasmiy haqiqatni targ‘ib qilish uchun davlat tazyiq o‘tkazishning
mutloq huquqi va e’tiqod vositalariga bosim o‘tkazish vakolatini qo‘lga kiritdi.
Davlat va uning vakillari ommaviy axborot vositalariga butunlay o‘z hukmini
o‘tkaza boshlaydi;

iqtisodiy va kasbiy faoliyatning ko‘pchilik turlari davlat ixtiyoriga o‘tadi;
Bunga qo‘shimcha qilib yana aytish mumkinki, har qanday faoliyat yagona
partiyaning tajovuzkor mafkurasiga bo‘ysundirilganligi bois, turli sohalardagi har
qanday mayda va zararsiz kamchilik, xatolik darhol mafkuraviy tus olib, siyosiy
aybdorlik, g‘oyaviy qo‘poruvchilik holatiga tushib qoladi. Har qanday insonning
barcha xatoliklari siyosiylashtiriladi, mafkuralashtiriladi, natijada ayovsiz
jazolanadi.
Kollektivizm g‘oyasi totalitar rejimning tub mohiyati sifatida uning manbaiga,
harakatga keltiruvchi kuchiga, quvvat beruvchi vositasiga aylandi. А na shu tarzda
butun jamiyatni taraqqiyotdan orqada qolishiga, umuminsoniyat sivilizatsiyasidan
chekinishiga, oxir-oqibatda qoloqlikka yuz tutishiga olib keldi. «Rivojlangan
sotsializm» va kommunizm singari balandparvoz shiorlar jahon ijtimoiy-siyosiy
jarayonlar oqimida o‘zning mavqeini yo‘qotdi. Dunyo taraqqiyoti poygasida
yaroqsiz ekanligini, ojiz va notavonligini ko‘rsatdi.
Tarixiy jarayon oxir-oqibatda jahon sotsialistik tizimini butun ko‘lami va
salmog‘i bilan tanazzulga olib bordi. Insoniyat tafakkuridagi tub burilishlar, inson
huquqlari va erkinliklari haqidagi g‘oyalar tantanasiga yo‘l ochib berdi. А na
shunday ijtimoiy-siyosiy o‘zgarishlar natijasida XX asrning oxirlari totalitarizmga
munosib baho berish, uni tub ildizlarini ochish davri bo‘ldi.
Totalitarizm mohiyatini tushunish va unga baho berish xususida gap borar
ekan, «Totalitarizmni aniqlashda, shubhasiz, partiyaning mutloqligi, xo‘jalik
faoliyatining davlatlashtirilishini yoki mafkuraviy terrorni asos qilib olish mumkin.
А mmo, ushbu hodisaning o‘zi mazkur xususiyatlar birlashgan va to‘liq, yaxlit aks
etgandagina tugallangan ko‘rinishga ega bo‘ladi», deydi R. А ron.
Totalitarizm dunyoning turli mamlakatlarida turli shaklda vujudga kelgan va
yashagan. Deylik, fashistlar Italiyasida ana shu rejimning rahnamosi bo‘lgan
partiya g‘oyaviy zo‘ravonligi, tahdidlar va tazyiqlarning serqirraligi, mafkuraviy
yakkahokimlikning shafqatsiz darajadagi ta’sirchan usullaridan keng
foydalanganligi bilan SSSR hukmronlik qilgan totalitar rejim oldida ojiz edi.
Uning ko‘lami, jamiyatda tutgan o‘rni jihatidan sovet totalitarizmiga teng kela

olmas edi. Bularni inobatga olgan R. А ron «Kommunistik rejim tomonidan
yaratilgan odam ma’lum bir e’tiqoddan yuzaga kelgan mavjudot sifatida emas,
balki ikkilamchi naturadir. U umumiy tamoyillarni katta yohud kichik e’tiqod,
ishonch bilan qabul qiladi, real holatda sharoitga qarab nimani gapirish
mumkinligini, nimaning mumkin emasligini tushunadi. Bu odam industrial
jamiyatga tegishli bo‘lgan, o‘zi goh spektik, goh fanatik munosabatni his qiladigan
ta’limot bilan qurollangan odamdir», degan xulosaga keladi.
Kollektivizm, demak, butun mohiyati bilan shaxs, alohida individ
imkoniyatlarini cheklab qo‘yadigan, aniq, oldindan belgilab qo‘yilgan tartibotlar,
rejimlar va qoliplar doirasidagina yashash mumkin bo‘lgan hodisa. Buni biz yaqin
o‘tmishimizda – sotsializm sharoitida yaqqol ko‘rdik. Chunonchi,
kollektivlashtirish (kolxozlashtirish) siyosatining o‘zi millionlab fuqarolar
faoliyatini cheklash orqali butun jamiyat taraqqiyotini izdan chiqardi. Bu bevosita
mehnat taqsimotida, mehnatga qarab haq to‘lash tartibotida ham o‘zini namoyon
etdi. Ya’ni jamoaga a’zo bo‘lgan besh kishi jismoniy va ma’naviy jihatdan besh xil
mehnat qilish imkoniyatiga ega, besh xil ishlaydi. Biroq ularning barchasi bir xil
maosh oladi.
Kollektivizm tushunchasining Sharqda, xususan, o‘zbeklarda ma’naviy-
ijtimoiy mazmuni ham borki, bu bevosita turmush tarzida, kundalik tashvishlar va
muammolarni birgalikda hal etishda namoyon bo‘ladi. Ya’ni odamlar – millati,
elati, kasbu kori, ma’lumoti, diniy e’tiqodidan qat’iy nazar uyushib yashash,
mahalla atrofida birlashib kun kechirish an’analari asosida yashashadi. Buni
mahallaning axloqiy-tarbiyaviy, ma’naviy-ruhiy qo‘llab-quvvatlash faoliyati
shaklan kollektivizmga o‘xshashi mumkin. Biroq tub mohiyati bilan undan keskin
farq qiladi.
Jahon tarixiy taraqqiyoti tajribasi ijtimoiy-siyosiy jarayonlar mohiyatini, inson
faoliyatini individualizm orqali ro‘yobga chiqarish tendentsiyasini ilgari suradi va
qo‘llab-quvvatlaydi. А na shunday tarixning rivojlanish tendentsiyasini buzmasdan
davom ettirish bugun mustaqil O‘zbekistonda amalga oshirilayotgan
yangilanishlar, o‘zgarishlar va ko‘p qirrali islohotlar mohiyatini o‘zida mujassam

etadi. Birinchi Birinchi Prezident Islom Karimov evolyutsion taraqqiyot
nazariyasining tagida xuddi ana shu g‘oya yotadi va unga suyanadi.
Masalan, asta-sekinlik bilan, bosqichma-bosqich fuqarolar ongi va tafakkurida
tub burilishlar yasash – mulkchilik, mulkka egalik qilish, mulkni boshqarish
tajribasini egallash orqali kollektivizm sharoitida shakllangan boqimandalikka,
tayyorga ayyorlik illatlariga barham berish tamoyili shakllanmoqda. Jumladan,
jamoa va davlat xo‘jaliklarini tarqatib yuborib, ularning o‘rnida fermer
xo‘jaliklarining keskin rivojlanib borayotganligi fuqarolar yaratuvchilik
imkoniyatlarini ko‘proq ro‘yobga chiqarmoqda. Mehnatga ijodiy munosabat
moddiy manfaatdorlik asosida o‘zgarib bormoqda. Natijada jamiyatda yalpi
safarbarlik, ruhiy ko‘tarinkilik, ma’naviy va moddiy rag‘bat kuchaymoqda.
Jamiyatni tabiiy rivojlantirishni e’tiborga olish, yuzaga kelayotgan
muammolarni tadrijiy ravishda hal etish maqsadi tufayli «Yangi uy qurmay turib,
eskisini buzmaslik», «Islohotlarni bosqichma-bosqich amalga oshirish»,
«Jamiyatni tubdan o‘zgartirishning revolyutsion yo‘lini emas, evolyutsion yo‘lini
tanlash», «Islohotlarni inson ongi va qalbi orqali amalga oshirish», «Islohot –
islohot uchun emas, islohot inson uchun» kontseptsiyalarini amalga oshirish
yo‘lidan borilmoqda. Bunda jamiyatni bir holatdan ikkinchi bir holatga o‘tkazish
jarayonida fuqarolar tafakkurini yangilanishlar oqimida o‘zgartirish va ularda
yangilanayotgan hayot ko‘nikmasini shakllantirish singari g‘oyalar ilgari
surilmoqda hamda izchillik bilan amalga oshirilmoqda.
Umuman olganda totalitarizm nazariyasiga, uning tub mohiyatiga, butun
metodologiyasiga faqat va faqat evolyutsion nazariyagina qarshi turishi
mumkinligini O‘zbekistonda qaror topayotgan va tobora shakllanib borayotgan
ijtimoiy-siyosiy va tarixiy jarayonlar misolida ko‘rmoqdamiz.
Individualizmning hozirgi zamondagi eng samarali ko‘rinishi fuqarolik
jamiyati qonuniyatlarida va mohiyatida yaqqolroq ko‘zga tashlanadi. Zotan,
fuqarolik jamiyati – jamiyatni davlat tomonidan emas, fuqarolar tomonidan
boshqarilishiga asoslangan, ularning maqsadi va manfaatlari inobatga olingan
ijtimoiy-siyosiy tizim. Bunda mamlakatning bir fuqarosi siyosiy, ijtimoiy, iqtisodiy

va huquqiy jihatdan o‘z ehtiyojlarini jamoat tashkilotlari, mahalliy o‘zini o‘zi
boshqarish organlari, siyosiy uyushmalar, partiyalar va nodavlat tashkilotlar ishida
faol ishtirok etib, ular orqali qondiradilar. Fuqarolik jamiyatida davlat fuqarolar
ustidan emas, balki fuqarolar davlat faoliyati ustidan to‘la nazorat o‘rnatadilar,
davlatning ko‘pgina vakolatlari jamoat tashkilotlari zimmasiga yuklanadi. Davlat
hokimiyati esa mamlakatning umumiy taraqqiyot rejalarini tuzadi, uning
strategiyasini ishlab chiqadi, mudofaa, milliy xavfsizlik, davlat mustaqilligi va
chegaralari daxlsizligini, uning suverenitetini ta’minlash, pul, moliya, soliq, bank
siyosati, tashqi siyosat va jahon hamjamiyati bilan aloqalar tizimini yaratadi, uni
boshqaradi.
Fuqarolik jamiyati haqidagi ilk tasavvurlar А ristotelning «Siyosat» asarida
bayon etilgan. Unga ko‘ra insonning erkin yashash huquqi, kishilik jamiyatining
adolat va haqiqat ustuvorligi asosida tashkil etish orqali ta’minlanishi lozim.
Jamiyatni boshqarishda qonunlarning to‘g‘ri va adolatli bo‘lishiga alohida e’tibor
beriladi. Davlatning kuch-qudrati, farovonligi, uning jamiyat taraqqiyotiga xizmat
qiluvchi vosita ekanligi kabi g‘oyalar ilgari suriladi, Fuqarolik jamiyati haqidagi
bu g‘oyalar XVII asrga kelib keng rivojlandi. Jumladan, Gobs asarlarida
takomillashtirildi. Kant, Russo, Gegel, Popper g‘oyalari jahon ijtimoiy tafakkuri
olamida fuqarolik jamiyatining yangidan-yangi qirralarini, umuminsoniy qadriyat
sifatidagi mohiyatini ochib berdi.
Sharqda fuqarolik jamiyatining o‘ziga xos talqini mavjud. Bu, bevosita, axloq,
madaniyat va ma’naviyatning huquq bilan sintezlashgan, fe’l-atvor, hatti-harakatlar
va qoida-me’yorlarning uyg‘unlashgan shakli bilan bog‘liq Demak, jamiyatda
qonun ustuvor bo‘ladi, qonun oldida barchaning tengligi, javobgarligi
ta’minlanadi. Inson manfaatlari, haq-huquqlari ayni ana shu qonunlar bilan
kafolatlanadi. Bunday qarashlar Sharqda azaldan mavjud bo‘lgan. Bu tarixiy
taraqqiyot davomida shakllanib, rivojlanib bordi. Jumladan, eng qadimiy madaniy
yodgorlik – « А vesto»da kishilarning uyushib yashashi, o‘zaro munosabatlar va
aloqalarning axloq va me’yorlarga tayanishi kabi g‘oyalar ilgari suriladi. Bu o‘z-
o‘zidan jamiyatda qonun ustuvorligiga erishish, jamiyatni hukmron shaxs

tomonidan emas, e’tirof etilgan me’yorlar boshqarishi kabi fuqarolik jamiyatining
ilk elementlaridan dalolat beradi.
Forobiyning «Fozil odamlar shahri» asarida mamlakatni boshqarishda adolatli
qonun zarurligi, faol fuqarolar jamiyatini shakllantirish mohiyati chuqur tahlil
etiladi. Qonunlari mukammal bo‘lgan mamlakatda adolat, inson huquqlari ustuvor
bo‘lishi muqarrar ekanligi bayon etiladi. «Shahar (mamlakat) aholisi xush-xulqqa
ega bo‘lmagan taqdirda hokimiyatga ehtiyoj tug‘iladi», deydi alloma. Uning
xulosalariga ko‘ra jinoyatchilik, bezorilik, qonunbuzarlik qonunlar zaif, aholi
axloqiy-ma’naviy jihatdan barkamol bo‘lmagan sharoitda avj oladi. Bunday xalqni
tartibga chaqirish uchun kuchli ta’sir o‘tkazuvchi hokimiyat kerak bo‘ladi. Erkin
jamiyat, ozod fuqaro tamoyiliga fuqarolik jamiyatining asosiy xususiyati sifatida
qaralgan va qonun ustuvorligiga jamiyat barkamolligi orqali erishilgan. Bu kabi
g‘oyalar А bu А li ibn Sino, А bu Rayhon Beruniy, А l Xorazmiy, А mir Temur,
А lisher Navoiy, Bobur va boshqalar tomonidan ham ilgari surilgan va amaliyotda
mohirlik bilan qo‘llanilgan. Bular hozirgi zamon tushunchasidagi fuqarolik
jamiyatining muhim elementlaridir.
O‘zbekistonda fuqarolik jamiyatini qurish tarixiy an’ana bo‘lsada, u butunlay
yangi tarixiy sharoitlarda jahon davlatchiligi ilg‘or tajribalari va ko‘p ming yillik
milliy an’analarning sintezi sifatida dunyoga kelmoqda. Ya’ni erkinlik va axloq,
ozodlik va tarbiya, hurriyat va qat’iy tartib-intizom uyg‘unligida barkamol kishilik
jamiyati shakllantirilmoqda. «Biz, degandi Birinchi Prezident Islom Karimov,
fuqarolik jamiyatini qurishga intilmoqdamiz. Buning ma’nosi shuki,
davlatchiligimiz rivojlana borgan sari boshqaruvning turli xil vazifalarini bevosita
xalqqa topshirish, ya’ni o‘zini o‘zi boshqarish organlarini yanada rivojlantirish
demakdir». Fuqarolik jamiyatida ijtimoiy adolat printsiplari to‘la ta’minlanadi.
Jamiyatni bevosita har bir fuqaro va qonun boshqaradi. Inson tom ma’noda hayot
gultojiga, inson qadru-qimmati, yashash huquqi va ehtiyojlari qadriyatga aylanadi.
Inson ustidan insonning hukmronligiga yo‘l qo‘yilmaydi. Totalitarizm,
avtoritarizm qarashlariga keskin qarshi holda jamiyatda individualizm, shaxs
ozodligi va erkinligi ta’minlanadi.

Qayta qurish siyosati o‘zining ko‘zlagan maqsadiga, kutgan natijasiga erisha
olmadi. Ijtimoiy-siyosiy jarayonlar kutilmaganda o‘z o‘zanini o‘zgartirib yubordi.
Demokratiya to‘lqinlari erkin so‘z, erkin fikrni zaruratga aylantira boshlagan bir
paytda sho‘ro jamiyatini totalitarizmdan erkinlik sari, hurriyat sari sifat
o‘zgarishiga olib kelayotgan ijtimoiy-siyosiy, ma’naviy-axloqiy qadriyat sifatida
namoyon bo‘ldi.
Biroq Kreml bundan manfaatdor emas edi. M.Gorbachev boshchiligidagi
Sovet hukumati rahbariyati nomigagina erkinlikka yo‘l berib, inson huquqlari
xususida ko‘pirtirib gapirib, asl mohiyatda esa totalitar tuzum va ma’muriy
buyruqbozlik rejimini saqlab qolishdan manfaatdor edi. Zotan, ular hech qachon
SSSRning tarqalib ketishini nazarda tutmagan va undan manfaatdor ham emas edi.
Tarixiy jarayonlar shu darajada tezlashdiki, oxir-oqibatda nafaqat notiq
M.Gorbachevni, balki butun Siyosiy Byuroni, partiya Markaziy qo‘mitasini,
hukumatni talvasaga solib qo‘ydi. Natijada ma’muriy organlar kuchidan
foydalanish yo‘li tanlandi. Turli shaharlarda, mintaqlarda, SSSRning faol va
demografik jihatdan qulay bo‘lgan, geo-siyosiy jihatdan muhim nuqtalarida
beqarorlikni vujudga keltirish orqali mamlakat aholisini chalg‘itish yo‘liga o‘tildi.
А mmo endi uyg‘ongan kishilarni g‘aflat pardasiga solishning iloji yo‘q edi.
Chunki erkin fikrlash, erkin yashash nashidasini sura boshlagan ozod fuqaroni
qaytadan zanjirband qilishga qanchalik urinmasin, hukumatning kuchi yetmas,
fuqaroning esa xohishi yo‘q edi. Boshqacha qilib aytganda, mamlakat fuqarolari
manfaati bilan totalitar rejimdagi davlat qiziqishlari o‘rtasida “Xitoy devori”
tiklanib bo‘lingan edi. А na shunday ziddiyatli bir paytda davlat o‘z mavqei va
rolini yo‘qotmaslik uchun ozodlikka intilayotgan, hurriyat uchun kurashayotgan
uyg‘oq fuqarolar o‘rtasida turli nizolarni uyushtirishi zarur bo‘lib qolgan edi. А na
shu maqsadda Boltiq bo‘yidagi to‘qnashuvlar, А rmaniston, Ozarboyjon,
Gruziyadagi qonli fojialar, Leningrad (hozirgi Sankt-Peterburg) va Rossiyaning
boshqa ayrim mintaqalarida bo‘hronlar va po‘rtanalar avj olib ketdi.
Qizil imperiyaning tajovuzkorona siyosati ana shu tarzda 73 yil mobaynida
asta-sekinlik bilan chok-chokidan so‘tila bordi. Natijada mamlakat ijtimoiy-siyosiy

jarayonlarini ham, odamlar hatti-harakatini ham boshqarib bo‘lmaydigan
murakkab va tahlikali holat vujudga keldi.
... А slini olganda Sovet hokimiyati tizim sifatida juda ham mustahkam emas
edi. U oktyabr to‘ntarishining urho-ur, surho-surlari oqibatida vujudga kelgan,
boshqacha qilib aytganda, poydevori qumdan ko‘tarilgan jamiyat edi. Inson
manfaatlari, haq-huquqlari butkul inkor etilgan, zo‘ravonlik va tazyiqni asosiy ish
usuliga, siyosiy boshqaruv uslubiga aylantirgan hokimiyat sifatida ko‘zga
tashlandi.
А na shunday g‘ayri-insoniy va g‘ayri-axloqiy jamiyat asoschisi sifatida
V.Lenin hokimiyatni qo‘lga kiritgan dastlabki kunlaridanoq siyosiy, iqtisodiy,
huquqiy, ma’naviy va jismoniy terrorni hokimiyatni boshqarishning muhim omili
darajasiga ko‘tardi va uni mohirona amalga oshirdi. Zero, oktyabr to‘ntarishining
qonli «g‘alaba»si ham xuddi ana shu tamoyil asosida qurilgan va amalga oshirilgan
edi.
Ommani chalg‘itish, jamiyatdagi barqarorlikni barbod etish, mutelik va qullik
ruhiyatini chuqurlashtirish yo‘lida turli holatlarda va vaziyatlarda turli shakldagi
siyosiy-tashkiliy tadbirlar amalga oshirila boshlandi. Strategik maqsad – dunyoga
mutloq hokim bo‘lish, jahon sotsializmini amalga oshirish orqali insoniyat
dohiysiga aylanishga harakat qilindi. А na shunday maqsadlarini amalga oshirish
uchun Lenin turli-tuman nayranglarni o‘ylab topdi va ularni o‘ta shafqatsizlik bilan
amalga oshirdi.
Natijada Sovet hukumatida «Yangi iqtisodiy siyosat»ni amalga oshirish
singari siyosiy-tashkiliy «islohot» o‘tkazildi. Mashhur olim D.Volkogonovning
fikricha, Lenin bu siyosatga yuzaki qaraganda xayrixoh bo‘lsada, asl mohiyati
bilan unga qarshi edi. D.Volkogonov shunday misol keltiradi: 1919 yil 5 dekabrda
Sovetlarning Butun Rossiya VII s’ezdida nutq so‘zlar ekan, Lenin juda baland ruh
bilan o‘z maqsad iddaolarini ochiq-oydin bayon etadi: «Kim non savdosi
erkinligini xohlar ekan, xato qiladi. Biz bunga bir tomchi qonimiz qolguncha
kurashamiz. Bu sohada hech qanday chekinishlarga yo‘l qo‘ymaymiz». Bu inqilob
dohiysining mamlakatni xonavayron qilish, xalqni abgor etish borasidagi ko‘p

qirrali siyosatidan birigina, xolos. А yni ana shunday ocharchilik va ataylab
uyushtirilgan kambag‘allashtirish siyosati O‘rta Osiyoni ham chetlab o‘tmadi.
Farg‘ona vodiysining o‘zida 1921 yili 64 ming 315 kishi ochlikdan vafot etdi. Bu
Lenin «xalqparvar» siyosatining Turkistondagi tantanasidan dalolat berar edi.
Leninning safdoshlaridan biri А .Ioffe quyidagilarni yozadi: «Qachonki, 1921
yili Markaziy Qo‘mita meni Turkistonga ishga yuborar ekan, safar oldidan bo‘lgan
suhbatda va keyinchalik menga yozgan xatlarida V.I.Lenin doimiy xavotirda
ekanligini alohida ta’kidlardi. «Turkiston – bu bizning jahon siyosatimiz.
Turkiston – bu Hindiston», derdi.
Turkistonning geo-siyosiy o‘rni va ahamiyati o‘sha paytdayoq inqilob dohiysi
diqqatini o‘ziga tortgan edi. А yni Turkiston orqali Osiyoni zabt etish siyosati,
Osiyoga egalik qilish maqsadini amalga oshirish uchun Turkiston muhim strategik
ahamiyatga ega ekanligi Sovet hukumati turli davrlardagi arboblarining diqqat
markazida bo‘lgan. Xususan, Lenin Turkistonga juda katta ochko‘zlik va ishtaha
bilan qaragan.
Sovet hokimiyati uchun, xususan, dastlabki yillarida Rossiya sanoatini xom
ashyo bilan, dahshatli ochlik iskanjasida qolgan xalqini esa non va boshqa oziq-
ovqat mahsulotlari bilan ta’minlash uchun Turkiston katta strategik ahamiyatga
ega edi. Shuning uchun ham Lenin «hammamizga ma’lumki, yengil sanoat
xorijdan keltiriladigan paxtaning yetishmasligi bois juda kuchli inqirozni boshdan
kechirmoqda... Yagona manba – bu... Turkistondir», degan edi.
Xom ashyo taqchilligi muammosini hal etish uchun 1921 yili Leninning eng
sodiq safdoshlaridan biri M.P.Tomskiy Turkistonga yuborildi. Uning rahbarligida
o‘sha yilning o‘zida oldingi yilga nisbatan dehqonchilik maydoni 300 ming
desyatinaga, paxta maydoni esa 100 ming desyatinaga ko‘paydi.
Povoloj’edan dahshatli ocharchilikni boshidan kechirayotgan 300 mingdan
ortiq kishi ko‘chirib kelinib, Turkistonda joylashtirildi. Leninning Rossiyaning
markaziy tumanlari aholisiga yordam shioriga javoban Narkomprodga 250 ming
pud, Moskvaga 600 ming pud bug‘doy yuborildi.

Bular hali inqilob olovi butkul so‘nmagan bir paytda Sovet hukumati
dastlabki talon-tarojchilik siyosatining natijasi edi. Vaholanki, bu siyosat
O‘zbekiston SSSR tarkibidan to‘la va butkul chiqib ketgunga qadar davom etdi.
O‘zbekistonda yetishtirilgan paxta, pilla, qorako‘l teri, meva-sabzavot, poliz
mahsulotlari, oltin, gaz va boshqa yer osti boyliklari muntazam ravishda tashib
ketildi. А na shu tarzda lenincha siyosiy, huquqiy, iqtisodiy, ma’naviy va ijtimoiy
terror «rivojlangan sotsializm» sharoitida ham «qardosh» o‘zbeklar va «sharq
mash’ali» O‘zbekistonning sho‘rini quritdi.
Leninning tajovuzkor ruhi chegara bilmas edi. U hech qanday milliy,
ma’naviy manfaatlar doiralariga sig‘mas edi. А xloqiy-diniy tafakkur va turli
xalqlarning milliy-an’anaviy turmush tarzi, asrlar mobaynida shakllangan ruhiyati
bilan bog‘lanmagan, faqat dunyoni zo‘ravonlik bilan egallash ruhi unda ustunlik
qilar edi. Shuning uchun ham inqilobiy o‘zgarishlar doirasi kengayib, bir davlat
doirasidan chiqib ketdi. Jahon sotsializm vasvasasi mintaqa va butun sayyorani
egallab olishga intilgan xayolparastlik kasalligining natijasi edi.
Lenin shu darajada o‘zining havoyi xayollariga qat’iy ishonar ediki, uning
ko‘lami va salmog‘ini baholash qiyin edi. Dunyoni egallash vasvasasi uning ongu
shuurini butunlay qamrab olgan va natijada ma’naviy-ruhiy jihatdan butun vujudi
bilan unga intilardi. Bu bevosita inson va shaxs sifatida uning ma’naviy-ruhiy
qiyofasi, siyosiy madaniyati va axloqiy tarbiyasi mahsulidir. D. Volkogonovning
tili bilan aytganda, Lenin ana shu maqsad yo‘lida o‘z qalbigagina emas, balki
butun insoniyat sivilizatsiyasiga ham o‘t qo‘yishga tayyor edi. Yana shuni aytish
kerakki, unga xalqning, millatning ahamiyati yo‘q edi. U hatto rus xalqining juda
katta qismini qurbon qilishdan ham o‘zini tiymas edi. А na shu qurbon bo‘lganlar
kulini ko‘kka sovurib, huzur qilar va dunyoga o‘t ketishini kutib yotar edi .
А ytish mumkinki, Lenin faqatgina beshafqat bolshevik emas, ayni paytda
planetar «islohotchi» ham edi. U o‘zining «islohotlar nazariyasi» bilan dunyoni
«yangi»lamoqchi, yangi «payg‘ambar»lik da’vosi bilan yashaydigan holatga kelib
qolgan edi. Shuning uchun ham 1917 yildayoq ulkan davlatni qo‘lga kiritgani
hamono, u Germaniya, Vengriya, Eron, Hindiston, Xitoy, Polsha va boshqa

mamlakatlarni ham zabt etishga intildi. Uning ana shunday zo‘ravonlik siyosatini,
maqsadlarini nazarda tutgan mashhur rus olimi N. Berdyaev o‘z vaqtida «Lenin
antigumanistgina emas, ayni paytda u antidemokrat» ham deb nihoyatda to‘g‘ri
baho bergan edi.
А slini olganda diktaturaga, zo‘ravonlikka intilish inson ruhiyati nuqtai
nazaridan avval-boshda siyosiy maqsadlarga erishish uchun imkon yaratadi.
Keyinchalik yaxlit faoliyatga, hatti-harakatlar tizimiga aylanadi. Natijada, bora-
bora bunday ruhiy moyillik kayfiyati kuchayib, asta-sekinlik bilan ma’naviy
imkoniyatlarni chegaralab qo‘yadi. А na shunday paytda inson shaxsiy manfaatlari
va intilishlari yo‘lida o‘zini juda katta siyosiy iroda va siyosiy madaniyat bilan
boshqarmasa, o‘zini o‘zi yengib yashamasa, havoyi intilishlar quliga aylansa,
umuminsoniy qadriyatlardan uzoqlashib boradi. Natijada ozodlikning tanazzuliga,
hurriyatning inqiroziga, inson haq-huquqlarining poymol etilishiga keng yo‘l
ochiladi. Lenin va leninchilar xuddi ana shunday insoniy qadriyatlardan ham, hech
bo‘lmaganda shaxs sifatida insoniy fazilatlardan ham ancha olisda edilar. Ular
kayfiyati va fe’l-atvoridagi tajovuzkorlik shaklan turlanib, zamonga moslanib
tursada, mohiyatini mazmunan yo‘qotmadi.
Lenin har doim o‘z atrofidagi rahbarlarga va safdoshlariga bir narsani
takrorlab kelgan (1921 yil): «Yashirin ravishda terror tayyorlansin: bu zarurat va
shoshilinch». А ytish mumkinki, bunday lenincha qattiqqo‘llikning manbai va
mohiyatini anglash unchalik qiyin emas. Tashqi ko‘rinishda «ko‘ngilchan»,
«mehribon», «odamlarga e’tiborli» bo‘lgan dohiyning bunday qarashlari jinoiy,
siyosiy va yoki milliy manfaat yo‘lidagi qattiqqo‘llik emas, aksincha, butun
lenincha dunyoqarash zulmining, uning falsafasining, mantig‘ining, bugun fe’l-
atvoriyu munosabatlarini o‘zida mujassam etgan tafakkur tarzining mayib-majruh
qiyofasi edi.
Biroq buyuk imperiyachilik shovinizmi Lenin faoliyatida va siyosatida
alohida o‘rin va mavqega ega edi. Zotan, u barcha ittifoqdosh respublikalarga o‘z
erkini o‘ziga berish tamoyillarini so‘zda qo‘llab-quvvatlasada, tub mohiyati bilan
unga qarshi edi. Jumladan, uning milliy masalaga doir qarashlarini tahlil qilar

ekan, А . А vtorxonov «Leninning milliy mustamlakachilik masalasidagi siyosiy
dasturi – katta imperiyalarni tugatib, tobe xalqlarni ozod qilish emas, barcha milliy
imperiyalarni bir sovet super imperiyasiga yig‘ib, bolsheviklar dasturining ikkinchi
qismini amalga oshirish – ya’ni barcha millatlarga qo‘shib yuborib, ham
mustamlaka, ham hokim millatlarni yo‘qotish natijasida kommunistik insoniyat
qiyofasidagi yagona baynalmilal chatishma yaratishdir» , degan edi.
Millatlarni yo‘q qilish, milliy urf-odatlar, an’analar va milliy tilga eskilik
sarqiti sifatida qarash, «din – af’yundir» degan shior ostida butun mamlakat
xalqlarini iymoni va e’tiqodidan ayirish sovet imperiyasining asosiy maqsadi edi.
Bu ulkan maqsadni amalga oshirishning lenincha «nazariya»si yaratildi va bu
g‘oya shafqatsizlik bilan hamma joyda joriy qilindi. «Toki turli millatlar bir
davlatga uyushgan ekan, markschilar hech qachon federatsiya printsiplarini ham,
markazni kuchsizlantirishni ham qabul etmaydilar», deb Lenin qat’iy xulosaga
kelgan edi.
Darhaqiqat, turli millatlarning bir davlatga emin erkin, o‘z xohishistagi bilan
birlashishi, umuminsoniy qadriyatlar tantanasi yo‘lida o‘ziga xos federatsiyani
tashkil etish bir qarashda ijobiy hodisa edi. Biroq, lenincha «markazni
kuchsizlantirmaslik» siyosati yangi mustamlakachilikning, zo‘ravonlikning hali
insoniyat tarixi ko‘rmagan hodisasi edi.
Lenin diktatura va zo‘ravonlik siyosatiga alohida e’tibor berar edi. А yni
paytda bu siyosatni izchillik bilan, doimiy ravishda rivojlantirib, takomillashtirib
va o‘z navbatida o‘ta hushyorlik bilan nazorat qilib borar edi. Uning xulosalariga
ko‘ra «Proletariat diktaturasi – eski jamiyat kuchlari va an’analariga qarshi qonli
va qonsiz, zo‘ravonlik va tinchlik, harbiy va iqtisodiy, ma’muriy va ma’rifiy
yo‘llar bilan keskin kurashdir».
Lenin milliy siyosatining qirralari ko‘p va xilma-xil edi. U bir qarashda turli
millatlar va xalqlar orasida tinchlik, ijtimoiy-iqtisodiy bag‘rikenglik, milliy
erkinlik va ma’rifiy targ‘ibot usullari orqali o‘z g‘oyalarini singdirishga harakat
qilsa, asosiy maqsadiga erishish uchun zarur bo‘lib qolganda qon to‘kishdan,

zo‘ravonlik ko‘rsatishdan, harbiy kuchlardan shafqatsizlarcha foydalanishdan ham
o‘zini tiymas edi.
А na shunday xulosalardan kelib chiqib, Leninning milliy mustamlakachilik
siyosati strategik maqsadga aylangan edi. Uning asl maqsadi asta-sekinlik bilan
katta imperiyalarni tugatib, mustamlakachilik azobini tortayotgan xalqlarga
«rahmdillik» qilish, ularning «qadru qimmatini» tiklash va inson huquqlarini
barqaror etish emas edi. А ksincha, sovet gegemon davlatini tashkil etib, barcha
millatlarni va elatlarni qo‘shib yuborib, ularni o‘zligidan ayirib, sun’iy urchitilgan
bedavo xalqni yaratishdan iborat edi. Bunday bedavolardan iborat jamiyatni esa
har qanday kuyga solish va o‘z manfaati yo‘lida xohlaganicha boshqarish mumkin
bo‘lar edi.
Garchi kichik xalqlarning, millatlar va elatlarning yo‘q qilinishi, yagona rus
tilida so‘zlashuvchi yangi xalq yoki ijtimoiy birlikni vujudga keltirish Lenin
boshchiligidagi imperiya uchun qanchalik manfaatli bo‘lsa, begunoh va jabrdiyda
rus xalqining o‘zi uchun shunchalik xatarli va, ayni paytda, tanazzulga boshlovchi
siyosat edi. Lenin boshchiligidagi siyosiy qo‘poruvchilar «ruslashtirish» siyosati
bilan rus millatiga mansub xalqni chalg‘itar edi. Biroq ularning bu siyosatning tag-
mohiyatini tushunish uchun vaqtlari yetmasdi. Chunki siyosiy jarayon nihoyatda
tig‘iz va ataylab ushbu tadbirni tezlashtirish manfaatdor kuchlarning ish uslubi edi.
Umuman olganda fuqarolarga erkin fikrlash imkoni berilmas, jarayonlar borishini
tahlil qilish va ularga munosabat bildirish sharoiti yo‘q edi. Xullas, Lenin
«ruslashtirish» siyosatini amalga oshirishning yo‘llari ko‘p va xilma-xil edi. Buni
А . А vtorxonov quyidagilarda ko‘radi.
1. 1958 yilgi maktab islohoti munosabati bilan milliy maktablarda milliy tilni
o‘rganish va milliy tilda o‘qitishni ko‘ngilli deb e’lon qilgan qonun qabul qilindi.
Farzandini milliy maktabga beradimi, o‘ris maktabigami – endi ota-onalarning
o‘ziga bog‘liq. Milliy maktabda darslar o‘ris tilida olib boriladimi, milliy tildami –
buni ham ular xal qilishadi. O‘z o‘zidan ma’lumki, ota-ona farzandlarining kelgusi
mavqei «yuqori» ga ko‘tarilishi uchun o‘ris tili, o‘ris maktabi orqali ekanini yaxshi
biladi va farzandini o‘sha yoqqa beradi.

2. Milliy tillarning lug‘aviy jamg‘armasiga shu tilda muqobil so‘zlar
bo‘lishiga qaramasdan, ataylab o‘rischa so‘zlar va atamalar kiritiladi. Hatto texnika
taraqqiyoti natijasida paydo bo‘lgan yangi o‘rischa so‘z birikmalarini ham, garchi
milliy so‘z birikmalari bilan shu ma’noni berish imkoni bo‘lsada, milliy tillarga
kiritish taklif etildi.
3. Turkiston va Kavkazdagi respublikalar umumiy milliy tarkibida slavyanlar
ko‘payishi mo‘ljallanib, slavyan aholisini respublikalarga ko‘chirib kelib,
ommaviy mustamlakalashtirish ishiga kirishildi».
А na shu tarzda milliy siyosat ba’zan o‘ta noziklik bilan va ba’zan o‘ta
qo‘pollik bilan amalga oshirildi. Tarixidan ayrilgan, o‘tmishini unutgan, milliy
madaniyati va an’analaridan mosuvo bo‘lgan sovet xalqi singari ijtimoiy birlik
dunyoga kelishi uchun hamma choralar ko‘rildi.
Umuman olganda «sovet xalqi» degan atamaning tagida nima yotadi? Bu
qanday tushuncha? U nimani anglatadi? Sovet olimlari buni quyidagicha
sharhlashdi: «Sovet xalqi insonlarning yangi tarixiy, ijtimoiy va baynalminal
umumlashmasi bo‘lib, o‘z yagona hududiga, iqtisodiga, mazmunan sotsialistik
madaniyatiga, ittifoq umumxalq davlatiga va kommunizm qurishda umumiy
maqsadiga egadir. Umumiy til... O‘ris tilidir».
Bu Lenin milliy siyosati asosidagi ilmiy metodologiyaga tayangan o‘sha davr
fanining nuqtai nazari. Zotan, u paytda har qanday fan – u ijtimoiy-gumanitar
bo‘ladimi yo tabiiy-aniq fanlar bo‘ladimi, qat’iy nazar, yagona siyosatga
bo‘ysundirilgan va har qanday fan metodologiyasi Lenin qarashlariga asoslangan
edi. Fan siyosiylashtirilgan va mafkuralashtirilgan edi.
Bunday illatlar faqat Leningagina xos emasdi. Uning ishining davomchilari
ham ayni ana shu maqsad va g‘oya bilan yashashardi. Stalin, Xrushchyov, Brejnev,
Suslov, А ndropov, Chernenko va boshqalar ham ayni ana shu maktab ta’limini
olgan, ana shu ta’limotning sodiq davomchilari edi.
Milliy masalaga munosabatda lenincha yondashuv butun sovet davlatining
izchil, doimiy ravishda rivojlanib, takomillashib borgan siyosatiga aylandi. Zotan,
«dohiy» sovet hokimiyatining dastlabki yillaridayoq «bashorat» qilgan edi:

«...millatlarning o‘z taqdirini o‘zi belgilashi ularning g‘ayri millatlar jamoalaridan
davlat bo‘lib ajralishi, o‘z mustaqil milliy davlatini tuzishi demakdir» .
Demak, Lenin millatlarga erkinlik berish va milliy ravnaqni ta’minlashdan
manfaatdor emas. U tom ma’nodagi ma’naviy terror tarafdori. Shuning uchun ham
o‘z siyosatini izchil va shafqatsiz ravishda davom ettirdi: «Bir davlatning ichida
turli millatlar bo‘lishi zarurdir, biz markschilar ularni yaqinlashtirib, qo‘shib
yuborishga intilamiz», dedi. Demak, bir mamlakat ichidagi turli millatlar
madaniyatlararo integratsiya orqali bir-birini tushunish, o‘zaro hurmat va milliy
madaniyatlar ravnaqini ta’minlash emas, balki ularni birlashtirib, qo‘shib, yo‘q
qilib borish yo‘lidan borar edi.
Lenin ta’limoti uning sodiq izdoshlari tomonidan zamonga moslashtirilib
davom ettirildi. Jumladan, Stalin «shaklan milliy, mazmunan sotsialistik», Brejnev
«mazmunan yagona sotsialistik, milliy shakllari turlicha, ruhan baynalminal
madaniyat»ni yaratish uchun kurashdilar.
Kommunistik g‘oyada vorisiylik butun qonuniyatlari bilan ta’minlangan edi.
Leninning g‘oyaviy shajarasi shu darajada mustahkam, sadoqatli va e’tiqodli ediki,
ularni bir-biridan kam qo‘yish mumkin emas edi. А na shunday siyosiy sadoqatni
yorqin ko‘rsatgan Brejnev sun’iy sovet xalqini vujudga keltirish borasida o‘ziga
xos «shafqatli», «yumshoq» yo‘lni tanladi. Bu bilan u hech kimga yomon
ko‘rinmadi, hech qanday millatlar va elatlarga to‘g‘ridan to‘g‘ri tazyiq o‘tkazmadi.
Hammasining ishonchini qozonishga harakat qildi. Biroq ana shu yumshoqlik va
siyosiy «madaniyat» bilan millatlarni o‘zligidan ayirishning o‘ziga xos yo‘llarini
topdi. U juda ustomonlik bilan kichik xalqlar va millatlar tarixini butunlay
qaytadan yaratishga da’vat etdi. Butunlay yangi g‘ayri-milliy, g‘ayri-ilmiy,
soxtalashtirilgan, sun’iylashtirilgan tarix dunyoga keldi. Buni А . А vtorxonov uchta
yo‘nalishda ko‘radi:
birinchi aqida – barcha o‘ris bo‘lmagan xalqlar chor imperiyasiga o‘z
xohishlari bilan qo‘shilgan emishlar;
ikkinchi aqida – bunga qarshilik ko‘rsatgan hamma milliy ozodlik harakatlari
jaholatparast kuchlar ekan;

uchinchi aqida – bu xalqlarning ko‘hna chor imperiyasiga qo‘shilishi go‘yo
ular uchun taraqqiyparvar hodisa bo‘libdi».
А na shu «taraqqiyparvar» lik millatlarning asta-sekinlik bilan yemirilishiga
olib keldi. Biroq, bu bilan haqiqiy milliy xususiyatlar, e’tiqod va iymon, urf-
odatlar va an’analar tag-tomiri bilan yo‘qolmadi. Yuzaki qaraganda hukmron
siyosatga «labbay»go‘ylik, ichki mohiyati bilan esa milliy qadriyatlarga e’tiqod
parallel ravishda yashadi.
Garchi o‘sha davrdagi fan, mafkura lenincha milliy siyosatning brejnevona
talqinini zo‘r berib tadqiq etib, nazariy «asoslab», ilmiy metodologiyasini
yaratishga va uni ommaviy axborot vositalari jon-jahdi bilan targ‘ib etishga
intilsalarda, bu jiddiy o‘zgarishlarga olib kelolmadi. Jumladan, 70-yillar ilmiy
nazariyada bu masala birmuncha tadqiq etilgan va aniq xulosalarga kelingan edi:
« А holining o‘sib borayotgan harakatchanligi... millat va elatlarning doimiy
yaqinlashuviga, bir-biriga o‘zaro ta’sir etib, tili boyishiga olib keladi. Ularning biri
– o‘ris tili – barcha sotsialistik mamlakatlar uchun umumiy tilga aylanadi». Biroq
hayot haqiqati, milliy xususiyatlar va o‘ziga xoslikning «temir» qonuniyatlari
bunday soxta, asossiz, baland parvoz ilmiy «haqiqat» lardan ustun keldi. Tarixiy
taraqqiyot me’yorlari ustuvorlik qildi.
Gorbachyov esa mazkur g‘oyani birmuncha «demokratlashtirgan» holatda,
«qog‘ozga o‘rab» ilgari surdi: «Ziyolilar o‘z tarixiy ildizlarini o‘rganmoqdalar. Bu
gohida tarixni va u bilan bog‘liq bo‘lgan barcha narsalarni, taraqqiyotga zid tarixiy
narsalarni ham ilohiylashtirishga olib kelmoqda».
Demak, birinchidan, Bosh kotib milliy tarix va u bilan bog‘liq bo‘lgan
qadriyatlarni o‘rganishga qarshi. Uni “taraqqiyotga zid narsalar” deb tushunadi.
Chunki Gorbachyovning maqsadi yagona sovet xalqining shakllanishiga, ulug‘
davlatchilik va ulug‘ millatchilik g‘oyalarini amalga oshirishga intilishdir.
Ikkinchidan, tarixni o‘rganish oxir oqibatda millatlarning uyg‘onishiga olib
keladi. Har bir xalqning o‘ziga xos buyuk o‘tmishi, ulug‘ madaniyati, milliy
o‘zligini belgilaydigan an’analari bor. А jdodlar qoldirgan ma’naviy meros ularni
rag‘batlantiradi, milliy taraqqiyotga da’vat etadi. Natijada sovet milliy siyosati

chok-chokidan so‘tilib, «buyuk» imperiya inqirozga uchraydi. Buni yaxshi bilgan
Gorbachyov ziyolilarni kishanlash, tarixni o‘rganishni ilohiylashtirish tamg‘asi
bilan «shovinizm»da ayblash yo‘lidan bordi.
D.Volkogonov shunday ma’lumotni keltiradi: А fg‘onistonda uzoq davom
etgan urush tugagach, Sovet rahbariyatining o‘ylamasdan boshqa bir mamlakat
ichki ishlariga aralashganligi aniq bo‘ldi. 1990 yillarda ham, jahon ijtimoiy-siyosiy
jarayonlarida insoniylashuv tendentsiyalarining paydo bo‘layotganini,
zo‘ravonliklarning ibtidoiylashayotgan hodisa sifatida tan olinayotganini sovet
rahbarlari payqashmas edi. Ular hatto dunyoga egalik qilish kabi lenincha
tafakkurdan xalos bo‘lmaganligini ko‘rsatadi. SSSR Mudofaa Vaziri D.T.Yazov
KPSS Markaziy Komiteti Siyosiy Byurosida qo‘shni mamlakatda amalga
oshirilgan «internatsional burch»ning o‘n yillik yakunlari xususida hisobot berdi.
1971 yil dekabridan 1989 yilning fevraligacha А fg‘onistonning tog‘li yo‘llarini
546 ming 255 sovet harbiylari bosib o‘tdi. «Internatsional burchi»ni bajara turib
o‘n uch ming 826 kishi, shundan 1977 ofitser qurbon bo‘ldi. А fsuski, ularning
asosiy qismi musulmon xalqlarning, jumladan, o‘zbek xalqi vakillari edi. А yni ana
shu urush keltirgan zarar bir necha o‘n milliard so‘mni tashkil etadi.
Sovet hukumati 1980 yillarda amalga oshirgan bu xunrezliklar xalqlar otasi
Stalin iborasi bilan aytganda «vazifani bajarishga intilish kerak, qurbonlar bilan
hisoblashmaslik lozim», degan g‘oyasining amaldagi ko‘rinishi edi.
Repressiya va qon to‘kishlar Sovet hokimiyatining doimiy ish usuli edi. Turli
davrlarda, turli nomlar va bahonalar bilan xalqni qirish, millatning eng sara
vakillarini yo‘q qilish tamoyilga aylanib qolgan edi. «Eron josusi», «Xitoy josusi»,
«Xalq dushmani», «Yod unsurlar», «Buzg‘unchilar», «Irodasizlar» singari turli
nomlar bilan millionlab kishilar qatl etilgan va surgun etilgan.
«Qabohat saltanati» kitobida keltirilishicha, 1917-1929 yilgi fuqarolar
urushida 15 million kishi, 1929-1933 yilgi ochlik davrida 8 million kishi, 1933-
1939 yildagi qatag‘onlarda 16 million, 1945-1954 yillardagi surgunlar va
ochlikdan 4 million kishi qurbon bo‘lgan. Xulosa qilib aytganda, Sovet tuzumi

ayni ana shu yillarda o‘z aholisining uchdan bir qismini – yetmish milliondan
ziyolini ataylab yo‘qotgan.
«Bosmachilik» nomi bilan «milliy ozodlik harakati»ga qo‘shilganlardan 16 yil
davomida 1 million 200 ming o‘zbek qurbon bo‘ldi. Bir yarim million musulmon
xudosizlar jamiyati bilan kelisholmay xorijga chiqib ketdi. 1 million 700 ming
kishi «bosmachilik harakati»ni qo‘llab quvvatlaganlikda ayblanib, Sibirga surgun
qilindi.
Faqat shugina emas. Sovet hokimiyati yillarida O‘zbekiston chor hukumati
siyosati davrida qanday bo‘lsa o‘shanday strategik ahamiyatga ega bo‘lgan
maydonga aylantirildi. А niqrog‘i, SSSRning paxta mustaqilligi siyosati
O‘zbekiston orqali amalga oshirildi. Qishloq xo‘jaligi mahsulotlarining paxtadan
boshqa hamma sohalari keskin qisqartirib yuborildi. O‘zbeklar faqat paxta
yetishtiruvchi dehqonlarga aylantirildi. Sanoat, transport, aloqa tarmoqlari eng
quyi ko‘rsatkichlarda amalga oshirildi. Ijtimoiy soha, fan, ta’lim, madaniyat va
sog‘liqni saqlash ittifoq ko‘rsatkichidan eng past darajada tashkil etildi. Ekologik
muammolar asta sekinlik bilan chuqurlashib borib, oxir oqibatda butun insoniyat
fojiasiga aylantirildi.
Bir qarashda Brejnev rahbarlik qilgan davrlarda mamlakatda birmuncha
sokinlik va tinch taraqqiyot ta’minlanganday edi. Biroq insonning eng katta
iqtidori – daholik qudrati so‘ndirildi. U to‘g‘ridan-to‘g‘ri ishlab chiqarish vositasi
bo‘lib qoldi. Fikrlamay yashash, inson tafakkurini cheklash, munosabat bildirish
kabi aqliy salohiyat barham topdi. Mutelik va tobelik kayfiyati chuqur ildiz otdi.
Bu asta-sekinlik bilan o‘z o‘tmishini unutish, kelajakka ko‘r-ko‘rona nazar tashlash
va shunchaki kun kechirish kayfiyatini chuqurlashtirdi.
Kommunistik mafkura odamlar qalbiga tahdid soldi. Hukmron g‘oya oldida
fuqaro o‘zini nochor his etadigan, o‘z imkoniyatlarini ro‘yobga chiqarolmaydigan
jonzotga aylandi. А na shunday tarzda xalqning erkin mehnat qilishga bo‘lgan
rag‘bati so‘ndirildi.
Mustaqil fikrlaydigan, yuz berayotgan voqea hodisalarga mustaqil baho
beradigan kishilar o‘zboshimcha, mahmadona deb qoralanar, tazyiqqa olinar edi.

Bu tuzum shunday nosog‘lom muhitni vujudga keltirgan ediki, natijada layoqatsiz,
fikrsiz, laganbardor, boshliqqa ta’zim, xodimga zug‘um ko‘rsatadiganlar qadr-
qimmat topib yashardi. Negaki, mustamlakachilik siyosatining tabiati shuni taqozo
qilar edi.
Bularning barchasi jamiyatning ma’naviy tanazzulini tezlashtirdi. Xalq
manfaatini o‘ylagan, uning ongiga nur, qalbiga ziyo bag‘ishlashga intilgan, vijdon
va aql bilan ishlashga, hurriyat uchun kurashga chorlaganlar esa kommunistik
partiyaning labbaygo‘y yugurdaklari tomonidan so‘roq tergovga tutilar, ma’naviy
jihatdan badnom qilinar, ba’zan esa hatto jismoniy mahv ham etilar edi.
Natijada bunday beayov va shafqatsiz bedodliklardan ogoh bo‘lib turgan xalq
butunlay umidsizlikka tushdi. Jamiyatda na partiyaga, na siyosatga, na davlat va
uning yo‘lboshchilariga ishonch qoldi. Ishonchidan ayrilgan kishi esa ruhan
o‘likdir.
Ma’lumki, ruhiyati shikasta va ozurda, hadik va qo‘rquv girdobiga tushgan
odamda yaratishga, bunyod etishga intilish bo‘lmaydi. Va hatto hayotga,
yashashga rag‘bat ham shunchaki «kun ko‘rish»ga aylanadi.
Hayotga befarq qarash, loqaydlik aksariyat ko‘pchilikning yashash tarziga
aylandi. «Sovet kishisi» o‘z soyasidan cho‘chib yashaydigan bo‘lib qoldi. Chunki
yuragining tub-tubiga qo‘rquv bilan qoziq qilib qoqilgan tobelik, mutelik tuyg‘usi
uni tirik murda holiga solib qo‘ygan edi.
Tarixiy tajriba har qanday islohot va yangilanishlar eng avvalo inson ongi va
qalbi orqali o‘tgan taqdirdagina samarali natija berishini ko‘rsatmoqda. Shuning
uchun ham O‘zbekistonda ozodlikning ilk kunlaridanoq odamlar ongi va
tafakkurini o‘zgartirishga e’tibor berib kelinmoqda. «Iqtisodiy islohotlarni hal etish
mumkin. Xalqning ta’minotini ham amallab turish mumkin. А mmo ma’naviy
islohotlar, qullik va mutelik iskanjasidan ozod bo‘lish, qadni baland tutish, ota-
bobolarimizning udumlarini tiklab, ularga munosib voris bo‘lish – bu dunyoda
bundan ortiqroq va bundan sharafliroq vazifa yo‘q». Islom Karimov
mustaqillikning dastlabki yillaridayoq bayon etgan bu fikr xalqni ma’rifiy

uyg‘oqlikka chorlash yo‘lidagi otashin da’vat bo‘lish bilan birga, bu sohadagi
ishlarimizning asosiy yo‘nalishlarini ham belgilab bergan edi.
Dunyoda hech kim yer yuzida jannat yaratgan emas. Biroq, O‘zbekiston Sovet
hokimiyati davrida Lenin va leninchilarning sa’yi harakati bilan do‘zaxga
aylantirilgani tarixiy haqiqat. Zotan, bu fojialarni, bu ko‘rguliklarni tarix, millat
hech qachon unutmaydi. А yni ana shunday g‘oyani amalga oshirishning yangi,
sivilizatsiyalashgan, zamonaviy shaklini o‘ylab topgan M. Gorbachyov «qayta
qurish» siyosati strategiyasini ishlab chiqqani va amalda qo‘llagani haqiqatdan
ham uning leninizmga sadoqatliligini ko‘rsatdi. А yni paytda u o‘ziga xos
«novator» sifatida Lenin g‘oyalarini amalga oshirishning yangi shaklini amalda
joriy etdi. U 1987 yil oktyabr oyida KPSS Markaziy Komiteti Siyosiy Byurosida
nutq so‘zlab, o‘z maqsadini aniq-ravshan o‘rtaga tashladi va «Lenindan bizgacha
ko‘prik tashlash lozim. Bugungi kundagi ishlarimiz bilan o‘sha davrdagi
voqealarga lenincha munosabat o‘rtasida aloqa o‘rnatish lozim. Bu – dialektika.
Lenin hal etgan masalalar – bu hozirgi vazifalarni hal etish uchun kalitdir», dedi va
ayni o‘sha zo‘ravonlik va yakkahokimlik g‘oyasi, xalqlarni xonavayron qilish yo‘li
bilan hokimiyatni mustahkamlash pozitsiyasining mavjudligini ko‘rsatdi.
Leninning shaxsi, uning siyosiy pozitsiyasi xususida gapirar ekan, mashhur
rus olimi N. Berdyaev proletariat dohiysining quyidagi gapini keltiradi: «Nimaiki
inqilobga xizmat qilsa – barchasi ezgulik, unga xalaqit beradigan hamma narsa –
yovuzlikdir».
Bunday keskin va bir yoqlama qarash 70 yil mobaynida yashadi. Biroq turli
davrlarda turli shaklga kirdi. Deylik, Gorbachyov tilida «Nimaiki Kommunistik
mafkuraga xizmat qilsa – ezgulik. Unga zid bo‘lgan har qanday fikr – yovuzlik»ka
aylandi. Oxir oqibatda butun leninizm g‘oyalarini ham, yaxlit jamiyatni ham
inqirozga olib keldi.
1980 yillarning oxiriga kelib vaziyat birmuncha o‘zgardi. Bu ayni demokratik
jarayonlarning chuqurlashishi va uyg‘onayotgan xalqning uyg‘onayotgan tafakkuri
bilan bog‘liq bo‘lgan hodisa edi. Biroq har bir respublikaning ijtimoiy-siyosiy

iqlimi, tarixiy jarayonning borishi bevosita ana shu respublika rahbarining hatti-
harakati, ijtimoiy-siyosiy jarayonlar oqimiga munosabati bilan bog‘liq edi.
Siyosiy jasorat, siyosiy iroda, voqelikni to‘g‘ri anglash, to‘g‘ri baholash
haqiqiy rahbar uchun noyob fazilat. Demokratiya haqida ko‘pirtirib gapirib,
zo‘ravonlik rejimini kuchaytirishga intilgan M.Gorbachyovning siyosiy yo‘li,
aniqrog‘i, pozitsiyasi O‘zbekiston uchun va umuman milliy respublikalar uchun
manfaatli emas edi. Ittifoqdosh respublikalar rahbarlari orasida birinchi bo‘lib
Islom Karimov M.Gorbachevga buni ro‘yi-rost aytdi. Respublika rahbari sifatida
o‘z yurtining barcha yutug‘iyu nuqsonlariga o‘zini qalqon qildi. Rahbar sifatidagi
qat’iy va mustahkam irodasini ko‘rsatdi. Islom Karimovning bunday fe’l-atvori va
hatti-harakatiga har kim har xil baho berdi. Jumladan, M.Gorbachyov uni
shartakilikka, betgachoparlikka yo‘ysa, uning gumashtalari bu fikrlarni qo‘llab-
quvvatlashdi. O‘zbeklar qatorida barcha sovet xalqi esa Islom Karimov
intilishlarini qo‘llab-quvvatladi. Chunki Islom Karimov pozitsiyasi nafaqat
qardosh respublikalar xalqlari, balki Rossiya aholisi manfaatlarini ham o‘zida
mujassam etgan edi. Shuning uchun ham Moskva nashrlaridan biri «O‘zbekiston
Prezidenti I.Karimov ittifoq miqyosidagi siyosiy arbob sifatida SSSR xalq
deputatlarining IV s’ezdi kunlarida tug‘ildi. U M.Gorbachyovni qattiq tanqid qilib,
«komanda»ni o‘zgartirishni talab qildi. Ko‘pchilik uchun bu butkul kutilmagan
hodisa edi. Uzoq yillar mobaynida an’anaga ko‘ra O‘rta Osiyo respublikalari oliy
rahbarlari Markaz siyosatiga ergashib yurar edilar. Qanday o‘zgarish yuz berdi?
Karimov o‘z kuchiga bunday qatiyatli ishonch qaerdan paydo bo‘ldi? » deb yozgan
edi. Bunday hayrat va hayajonni tushunish mumkin. To‘g‘ri ta’kidlanganidek, 130
yildan beri davom etayotgan mutelik kayfiyati kattayu kichikni o‘z domiga tortgan
edi. O‘zbekiston rahbari ittifoqdosh respublikalar rahbarlari orasida birinchi bo‘lib
shakllangan siyosiy tafakkur olamida to‘ntarish yasadi. Yangicha fikrlaydigan,
jamiyatda yuz berayotgan ijtimoiy-siyosiy jarayonlarni to‘g‘ri baholaydigan mard
va jasur kishilarlin iborat yangi «komanda» to‘plashi zarurat ekanligini, siyosiy
demagogiyaga barham berish vaqti kelganligini ochiq oydin aytdi. Shunday qilib,
Islom Karimov ayni ana shu qolipni – lenincha boshqaruv tamoyillarini chippakka

chiqardi. Darvoqe, u hech qanday oldindan tayyorlangan yoki rusumga aylangan
«qolip»ga sig‘maydi! U ayni ana shunday o‘ziga xosligi, haqiqat va adolat
yo‘lidagi o‘ta qaysarligi va o‘jarligi bilan butunlay yangi tipdagi rahbar fenomenini
kashf etdi.
Faqat shugina emas. А niqrog‘i, Moskva nashrlari bayon etganidek, Islom
Karimov SSSR xalq deputatlari s’ezdi kunlarida «tug‘ilmadi». U ayni ana shu
s’ezd minbarida Ittifoq doirasidagi shakllangan islohotchi, zamonaviy tafakkur
egasi sifatida SSSRga tanildi va tan olindi, xolos.
Islom Karimov respublika Davlat reja qo‘mitasi Raisi va Moliya vaziri bo‘lib
ishlagan paytlardayoq SSSRdagi mavjud holatlar, siyosiy tanazzul va iqtisodiy
ijtimoiy chekinishlar hodisasidan xabardor edi. А yniqsa, Qashqadaryo viloyati
rahbari bo‘lgan paytlarda Kremlning O‘zbekistonga munosabati orqali sovet
hokimiyatining zo‘ravonlik siyosati «quyushqon» dan chiqib ketayotganini
payqagan edi. Natijada, respublika rahbarligiga saylanganidan to‘rt oy o‘taro‘tmas
Islom Karimov uzoq yillar mobaynida vujudga kelgan qatiy xulosalarini
O‘zbekiston KP MKning XVIII plenumida bayon etdi va (1989 yil, 25 noyabr)
«Barcha masalalarni hal etish uchun siyosiy sistemani isloh qilish zarur», dedi.
А na shu birgina so‘z butun Sovet Ittifoqi siyosiy tizimini, lenincha
ta’limotning «inqilobiy» harakatini larzaga keltirdi. Gorbachyov boshliq arboblar
saltanatini talvasaga solib qo‘ydi. Buni nimalarda ko‘rish mumkin?
Birinchidan, mavjud va hukmron siyosiy sistemani isloh qilish sovet
jamiyatini tubdan yangilashni taqozo etadi.
Ikkinchidan, KPSS rahbar bo‘lgan boshqaruv tizimi va uning butun
faoliyatini isloh qilishga to‘g‘ri keladi. Bu o‘z o‘zidan lenincha boshqaruv va
milliy siyosatda tub burilish qilishni taqozo etadi.
Uchinchidan, ittifoqdosh respublikalar va Markaz o‘rtasidagi munosabatlarga
aniqlik kiritishni, ularning Konstitutsiyaviy vakolatlarini kengaytirishni talab
qiladi.

To‘rtinchidan, gap agar faqat O‘zbekiston haqida borayotgan bo‘lsa, mavjud
siyosiy tizim yana davom etadigan bo‘lsa, O‘zbekiston SSSR tarkibidan chiqib
ketishi mumkinligini ko‘rsatadi.
Beshinchidan, siyosiy yetakchining tafakkur tarzini, ijtimoiy-siyosiy
jarayonlar borishini oldindan payqash, baholash salohiyatini va, eng muhimi, shaxs
sifatidagi siyosiy jasorat, siyosiy qatiyat, mislsiz iroda va yuksak madaniyat
fazilatlarini ko‘rsatadi.
Islom Karimov tarixan juda qisqa vaqtda o‘zini «tafakkur inqilobchisi»
sifatida ko‘rsatdi. Bu uning uchun ataylab, islohotlar qilish orqali, uzoq yillar
mobaynida inson tafakkurini o‘rab-chirmab olgan fikrlash tarzini buzish,
buzg‘unchi va shiddatkor oqimga qarshi turishga intilish orqali emas, aksincha,
tabiiy holatda, shaxsiy fazilatlari, ichki imkoniyatlari, qobiliyati tufayli yuzaga
kelayotgan, vaqt o‘tgani sayin shakllanib borayotgan voqelik sifatidagi
fenomenidan kelib chiqadi.
Darhaqiqat, Islom Karimov fe’l-atvori, tafakkur tarzi jihatidan o‘zidan oldingi
andozalarning tor, biqiq o‘lchovlariga sig‘maydi. Xuddi ana shu fazilatlari tufayli
ham butun siyosiy tizimni sindirib tashlashga jur’at etdi. Iqtisodiy-ijtimoiy
bo’hronlar, ma’naviy-ruhiy parokandaliklar, siyosiy va g‘oyaviy tanazzullarni
hammadan oldin ko‘ra bildi. Totalitar aqidaparastlik va siyosiy dogmatizm
sharoitining tobora chuqurlashib borayotganini boshqalardan oldinroq payqadi va
katta jasorat bilan unga qarshi chiqdi. А na shu tarzda jamiyatni tubdan yangilashga
jur’at etdi.
Islom Karimov o‘zining radikal fikrlari va voqelikni kutilmaganda,
favqulodda yondashuvlari bilan sovetlar imperiyasining inqirozini tezlashtirdi.
Kommunistik afsonaning sarobligini isbot etdi. O‘zbekistonni, qolaversa, barcha
ittifoqdosh respublikalarni g‘oyaviy tanazzul girdobiga tortgan sovet
totalitarizmiga qarshi tura oldi va uni qat’iyat bilan yengdi. Harbiy kommunizm va
fuqarolar sotsializmining lenincha g‘oyalari uydirmalarini fosh etish bilan o‘zining
noyob mafkuraviy va siyosiy jihatidan butunlay yangi, tasavvurimizga
sig‘maydigan dunyoning kashf etuvchisi sifatida ko‘rsata oldi.

Boshqacha qilib aytganda, Islom Karimov fenomeni haqidagi mulohazalar
shaxsning tarixdagi o‘rni to‘g‘risidagi fikrgina emas. Balki tarixning shaxs
borasida taqdiri va qadriyati bilan bog‘liqligi hamdir. Zotan, kamdan-kam tarixiy
shaxslar tarixning tub burilish nuqtasini belgilab beradilar, jarayonlar va turmush
tarzining bir xildagi oqimini keskin o‘zgartirib yuboradilar. Butunlay yangi,
hayotbaxsh va huzurbaxsh turmush kechirish, aniqrog‘i, Inson va Insoniyat
taqdiridagi mislsiz ma’naviy ko‘tarilishlar davrini boshlab beradilar.
А na shu nuqtai-nazardan qaraganda Islom Karimov shaxsi xalqimizning
tarixiy taqdiri, uning kechinmalari, iztirob va quvonchlari sifatida vujudga keldi.
Boshqacha qilib aytganda, Islom Karimov fenomeni o‘zbek xalqining milliy
qadriyatlari va ruhiyati, millat sifatidagi fenomeni orqali umuminsoniy qadriyatlar
va umumjahon siyosati fenomeniga aylandi.
Tarix g‘ildiragining bir tekisdagi harakatini, me’yorini bo‘zish hamma vaqt
ham quvonchli bo‘lavermaydi. Bu bir jihatdan islohotchining mo‘ljalni qay
darajada to‘g‘ri olgani bilan bog‘liq bo‘lsa, ikkinchi tomondan ayni shu harakatni
halokatlarga yo‘l qo‘ymasdan, sinab ko‘rilmagan, birov yurmagan xavfli xatarli
dovondagi ishonchli harakatni ta’minlash hamdir. А na shu tarzda uchinchi eng
muhim masala yuzaga keladi. Bu bevosita shaxs hayoti, taqdiri bilan bog‘liq
bo‘lgan tarixiy hodisa.

Adabiyotlar:
1. O’zb e kiston R e spublikasining Konstitutsiyasi. – T.: O’zb e kiston, 2011.
2. Davlat tili haqida (yangi tahriri). O’zbekiston Respublikasining qonuni. – T.:
O’zbekiston, 1997. – 22 b.
3. Kadrlar tayyorlash milliy dasturi. – T.: Sharq, 1997. – 63 b.
4. Ta'lim to’g’risida. O’zbekiston Respublikasining qonuni. – T.: O’zbekiston,
1989. – 30 b.
5. Mirziyoev SH.M. Erkin va farovon, demokratik O‘zbekistan davlatini
birgalikda barpo etamiz. - Toshkent.O‘zbekiston, 2016. -53 b.
6. Mirziyoev SH.M. Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz bilan
quramiz. - Toshkent.O‘zbekiston, 2017 -484 b.
7. Mirziyoev SH.M. Qonun ustuvorligi va inson manfaatlarini ta’minlash-
yurt taraqqiyoti va xalq farovonligining garovi. - Toshkent. 2017. - 28 b.
8. Konstitutsiya – erkin va farovon hayotimiz, mamlakatimizni yanada taraqqiy
ettirishning mustahkam poydevoridir. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti
SHavkat Mirziyoevning O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi qabul
qilinganligining 25 yilligiga bag‘ishlangan tantanali marosimidagi
ma’ruzasi. http://uza.uz .
9. O‘zbekiston Respublikasining Prezidenti SH.M.Mirziyoevning 2017 yil 19
sentyabr kuni Birlashgan Millatlar Tashkilot Bosh Assambleyasining 72-
sessiyasida so‘zlagan nutqi. http://uza.uz .
10. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti SH.M.Mirziyoevning Oliy Majlisga
murojaatnomasi//22.12.2017. http://uza.uz .
11. Karimov I.A. Asarlar to‘plami. 1-24 jildlar. - Toshkent. O‘zbekiston,
1996-2016.
12. Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat - engilmas kuch. 2-nashr -
Toshkent.Ma’naviyat, 2016. -176 b.
13. Ahmedova M. tahriri ostida.Falsafa. -T.: OFMJ, 2006
14. Shermuhamedova N. A. Falsafaga kirish -T.: -Noshir, 2013. 460 b
15. Qo‘shoqov SH.S. Dialektika rivojlanish konsepsiyasi. – S., 2000. –B. 8 6 .
16. R.G.Collingwood. The Idea of History. Oxford University Press, England,
1994.
17. Ivin A.A. Vvedenie v filosofiyu istorii. M., 1997.
18. Barg M.A. Epoxi i idei. Stanovlenie istorizma. M., 1987.
19. Jo‘raev N. Tarix falsafasining nazariy asoslari. - T., Ma’naviyat, 2008.
20. A.Beruniy. Tanlangan asarlar. – T., Fan, 1968.
21. Berdyaev N.A. Smыsl istorii. M., 1990.
22. Blok M. Apologiya istorii ili remeslo istorika. M., 1986.
23. Veber M. Izbrannыe proizvedeniya. M., 1990.
24. Gegel G.V.F. Filosofiya istorii. Sochinenie 8-mi tomax. M.-L. 1932-1959.

Mustaqillikacha tarix fanining falsafiy muammolari

Купить

Похожие документы
Borliq va rivojlanish falsafasi
Buddaviylik va xristian dini tarixi va falsafasi
Borliq – falsafaning fundamental kategoriyasi
Falsafaning fan va dunyoqarashga doir mohiyati
Falsafiy antropologiya (inson falsafasi)