Nafosat falsafasi uning inson kamolatida tutgan o‘rni - Философия - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	35.3KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Философия

Nafosat falsafasi uning inson kamolatida tutgan o‘rni

Купить

NAFOSAT FALSAFASI UNING INSON KAMOLATIDA TUTGAN O’RNI
REJA
1.Etika fanining predmeti va jamiyat hayotidagi ahamiyati
2.Axloqiy ma’daniyatining o’ziga xos xususiyatlari
3.Etikaning predmeti,maqsadi va mazifalari

«Estetika» atamasi yunoncha «estezis» ya’ni hissiyot, sezish,
hayajon, qo’zg’olish ma’nolariga ega bo’lgan so’zdan olingan. (Bu tor
tushuncha).
Aslini olganda estetika fani bir tomondan insonning atrof muhit, voqelikka,
go’zallik va xunuklik qadriyatlari doirasidagi olamni yaratish jarayonidagi
faoliyatini namoyon etadi.
Insonning estetik tafakkuri shakllanib, rivojlanib, takomillashib borgani sari
uning ijtimoiy-ruhiy, mafkuraviy-g’oviy, siyosiy-ma’naviy intilishlari ham
tobora tiniqlashib boradi.
Shunday qilib, estetika fani voqelikni estetik mushohada qilish va badiiy ijod
jarayonlarining uzviy mutanosibligini namoyon qiladi va ifodalanadi.
Boshqacha qilib aytganda, estetika – bu nafosat olami, san’at va badiiy ijod
jarayonlari qonuniyatlarini his-tuyg’u, sezgini idrok qilish vositalari orqali
o’rganadigan fandir.
Estetika fani insoniyat tomonidan borliqni estetik o’zlashtirish mohiyati va
qonuniyatlarini o’rganadi. Borliqni estetik o’zlashtirish esa san’atning asosiy
mazmunini tashkil etadi. Shuning uchun estetika fani san’atning ilmiy
uslubiy
metodlarini zamini boy xizmat qiladi.
Estetika faning o’ziga xos xusiyati shundan iboratki, bu fan inson tevarak
atrofidagi moddiy vg ma’naviy boyliklarning barchasini qamrab olishga,
inson
faoliyatining barcha jabhalaridagi go’zallik olamini san’at barcha turlari
vositasida chuqur o’rganishlariga da’vat etadi. San’at esa estetik boyliklarni
yaratish manbaidir.
Estetika fani – badiiy ongning vujudga kelishini va uning ziddiyatli
rivojlanishini, shuningdek, inson estetika faoliyatining oliy shakli –

Himmatov I
san’atning mohiyatini ochib beradi. Estetika fani predmeti, uning
muammolari va
vazifalari o’zgarib boradi. Buninrg sababi ijtimoiy ziddiyatlarning mavjudligi,
san’at, fan, falsafaning rivojlanishi, texnikaning taraqqiyoti va boshqalar
ta’sir qildi. Bundan tashqari san’atning yangi tur va janrlarining vujudga
kelishi, eskilarning o’zgarishi, kishilarning sub’yektiv qobiliyatlari, estetik
kechinmalari, didlari va ideallarining doimo o’zgarib turishi estetika
predmetining o’zgarib turishiga katta ta’sir ko’rsatdi.
Estetika so’zi dastlab fanning nomi sifatida 1775 yilda nemis filosofi A.
Baumgartin tomonidan «Poetik asarning ba’zi bir masalalari to’g’risida
falsafiy mulohazalar» degan asarida ishlatilgan. Bir oz Baumgertenni
estetika
fa nining asoschisi deb hisoblash noto’g’ri bo’lar edi, chunki estetika
nazariyalari antik davrdayoq paydo bo’lgan edi. Keyinroq estetik fikr o’rta
asrlarda Renessans davrida kengroq tarqaldi, rivojlandi. XVIII asrga kelib
estetika falsafiy xarakterdagi mustaqil fan sifatida ish ko’rdi.
Nemis filosoflari I.Kant, V. Gegelь
estetika faniga «Estetik» degan
tushunchani kiritdilar. Bu yangi tushuncha estetika fanini konkretlashtirdi va
chuqurlashtirdi. Shundan buyon hamma estetik tushunchalar, masalan,
«g°zal», «chiroyli», «olijanob», «fojiali», «hajviy», «satirik», «dramatik»,
«did» va boshqalar «estetik» degan umumiy asosga ega b°ldilar. Bularning
har biri o’z navbatida estetik kategoriyalar sifatida namoyon b°ldi.
«Estetik» kategoriyayalarning asoslanishi estetikadagi muhim
kashfiyotlardan biri bo’ldi. Bu kategoriya fan sohasini ancha kengaytirdi, uni
voqelikdagi estetik hodisalar bilan bog’ladilar, uning vazifa va maqsadlarini

kionkretlashtirdi. XVIII –
XIX asrga kelib Belinskiy, Chernishevskiy estetika
fa nini rivojlanishiga katta hissa qo’shdi.
Estetika fanining predmeti olamni «go’zallik qonunlari asosida»
shakllantiruvchi inson mehnatini o’z ichiga oladi.
Lekin inson olamini «go’zallik qonunlari asosida» shakllantirishdan,
o’zgartirishdan oldin, u mehnat qurollarini yaratish lozim edi, Mehnat
µurollari tufayligina odam tabiatni «go’zallik qonunlari» asosida o’zgartira
boradi. Bundan tashqari inson tabiatni go’zallik qonunlari asosida
o’zgartirishi uchun faol harakat qilishi ham lozim.
Himmatov I
Biz tabaiat ob’yektlarini «go’zallik qonunlari asosida» o’zgartirishda quyidagi
uch jarayon protsessini ko’ramiz.
1). Inson tomonidan mehnat qurollarini tayyorlash jarayoni;
San’at asarlari paydo bo’lishi bilan yangi jarayon – san’at asarlarini
«iste’mol»
qiluvchilarga ta’sir qilish jarayoni boshlanadi, bu jarayon san’at asarini
yaratgan san’atkorning o’zini ham ichiga oladi. San’at asarlarining insonga
ta’sir qilish jarayoni – estetikaning tekshirish ob’yektidir.
San’at asarlarining «iste’molchilar»ga ta’siri jarayonida kishilarda estetik
tuyg’u, estetik extiyoj, estetik did shakllanadi va natijada estetik ideal
vujudga keladi. Bu ideal esa san’at asarini yaratishga undaydi.
Estetik extiyojlar, estetik tuyg’ular, badiiy zidlar, shuningdek san’at asarlari
to’satdan paydo bo’lmasdan moddiy ishlab chiqarish rivoji ancha yuqori
bosqichga ko’tarilgandan keyingina paydo bo’ladi.
Shunday qilib estetika inson tomonidan ob’yektiv voqelikni badiiy
o’zlashtirishning eng umumiy qonunlari to’g’risidagi san’atning

voqelikka munosabati uning mohiyati , rivojlanish qonunlari va ijtimoiy
o’zgartuvchilik roli to’g’risidagi fandir.
Estetikaning asosiy masalasi – estetik ong voqelikka qanday munosabatda
bo’ladi, jamiyatini iqtisodiy bazisi qanday qilib estetik ongning barcha tur va
ko’rinishlarini belgilaydi degan masalani hal qilishdan iborat. Estetika o’z
taraqqiyotida boshqa fanlarning yutuqlariga ta yayanadi va o’z navbatida
ijtimoiy ong va ijtimoiy amaliyotning o’ziga yaxshi shakllariga faol ta’sir
ko’rsatadi, ularni boyitadi.
£ozirgi davrda estetika ijtimoiy hayotning barcha sohalariga jumladan
moddiy ishlab chiqarishga ijtimoiy texnikaviy ijodga va turmushga kirib
bormoqda. Bu hol estetika fanining g’oyaviy – tarbiyaviy roli kun sayin
oshib
borishini taqozo qiladi va uning oldiga muhim nazariy va amaliy masalalarni
xal qilish vazifasini qo’yadi.
Go’zallikka intilish tabiiy ehtiyojdir. Bu ehtiyoj tarbiya vositasida namoyon
bo’ladi. Go’zallik qurshovida yashagan inson bilan xunuklik muhitida o’sgan
odam o’rtasida katta farq bor. Go’zallik tarbiyasi insonni ma’naviy jihatdan
kamolotga yetaklaydi, estetik his-tuyg’ularni taraqqiy ettiradi.
Estetik his-tuyg’u insonni qurshab turgan muhitdagi ruhiy tuyg’u paydo
qiluvchi go’zallik va xunuklikni, ulug’vorlik va pastkashlikni, fojiaviylik va
Himmatov I
kulgililikni idrok etish va baholash qobiliyatidir.
2). Mehnat qurollarining inson a’zolari bilan qo’shilib ketish jarayoni (bu
jarayon inson tafakkuri ishining ham o’z ichiga oladi);
3). Mehnat qurollarining san’at asoslari yaratish maqsadida tabiatgba ta’sir
qilish jarayoni;
Estetik ehtiyoj – ezgulikka, go’zallikka intilishdir. Bu ehtiyoj mehnat, san’at,

axloqiy munosabatlardagi go’zallikni taqozo etadi. Insonning jamiki faoliyat
qirralari borliqqa estetik munosabati orqali namoyon b°ladi. Go’zallik
san’atda
alohida qimmatgba ega. San’at inson munosabatlari go’zalligini – fidoyilik,
olijanoblik, ezgulik, yaxshilik, adolat, jasorat, vatanparvar lik kabi
tushuncha
shaklidagi xolatlarni badiiy ifodalash orqali aks ettiradi.
Estetika fani falsafiy bilimlar tizimida o’ziga xos o’rni egallaydi. U, eng
avvalo ,
falsafiy bo’lib, uning nazariy va uslubiy asoslarini falsafiy tafakkur nazariyasi
va tarixi tashkil etadi. Masalan, voqelikni estetik va badiiy o’zlashtirish
jarayonlarini o’rganishda xolislik, tarixiy yondoshish, bilish jarayonida
amaliy tajribaning ahamiyati kabi uslubiy asosni qo’llash ijobiy natijalarga olib kelishi
mumkin.
Estetika fani mustaqil bilim sohasini tashkil etgban holda u falsafaning
rivojlanishiga o’z hissasini qo’shadi.
Masalan, bilish nazariyasining yanada rivojlanib, mazmunan boyib borishida
badiiy bilish ham muhim o’rin tutadi. Bilish nazariyasi, badiiy madaniyat
qadriyatlari, voqelikka estetik munosabat, estetik tushunchalar, ayniqsa
ijtimoiy ong, uning nisbiy mustaqilligi haqidagi fikr – mulohazalar ham qup
jihatdan san’at bilan bog’liqdir.
Estetika fani mazmunan sotsiologiya bilan aloqadordir. Estetika sotsiologiya
fani bilan uch tarkibiy qism orqali bog’lanadi:
Ijtimoiy voqea va xo disalar hamda jarayonlarning uslubiy asosi
hisoblangan
umumsotsiologiya nazariyasi estetikaning ham ilmiy – nazariy asosi b°lib
xizmat qiladi.

Sotsiologiya ijtimoiy voqea - hodisalarning xususiy, alohida, nisbiy mustaqil
sohalari (siyosat, davlatlar, millatlar, san’at turlari va k°rinishlari)nьi
qamrab
Himmatov I
olgan holda estetika va badiiy ijod jarayonlarining ayrim tomonlari bilan
uzviy
bog’liqlikda namoyon b°ladi.
Aniq sotsiologik tadqiqotlar orqali olinadigan dastlabki ijtimoiy axborotlar,
ma’lumotlar estetik va badiiy faoliyat jarayonlarini ham qamrab oladi.
Shunday qilib, estetika sotsiologiyaning barcha bilim darajalari bilan u yoki
bu ko’rinishlarda o’zaro aloqadorlikda bo’lib, bu aloqadorlik xilma – xil
y°nalishlarda namoyon bo’ladi. Masalan, estetika umusotsio logik
nazariyaga
tayangan holda o’zining g’oyaviy – mafkuraviy, ijtimoiy – siyosiy, ma’naviy
–
axloqiy y°nalishlari va maqsadlarini shakllantiradi. Sotsiologiya san’at bilan
jamiyat o’rtasidagi turli – tuman aloqalarni tadqiq etadi.
Estetika fani ruxiyatshunoslik (psixologiya) fani bilan ham chambarchas
bog’liq. Voqelikka estetik munosabatning barcha tomonlari estetik did yoki
estetik his – tuyg’u, badiiy ijod yoki badiiy idrok qilish jarayonlarining
hammasi ruhiyat mezoni bilan o’lchanadi. Chunki estetika u yoki bu
darajada
insonning ruhiy, xis – tuyg’u holatini ifodalaydi.
Kishilarning bir-birlariga, oilaga, jamiyatga bo‘lgan munosabatlarida
namoyon bo‘ladigan xatti-harakatlari, xulq-atvorlari, odoblari majmui.
Huquqdan farqli ravishda axloq talablarini bajarish-bajarmaslik ma naviy ʼ
ta sir ko‘rsatish shakllari (jamoatchilik tomonidan baho berish, qilingan ishni
ʼ

ma qullash yoki qoralash) bilan belgilanadi. Axloqni etika fani o‘rganadi. ʼ
Insoniyat taraqqiyotida axloq muhim o‘rin tutadi. Sharqning buyuk
mutafakkirlari insonni axloqiy kamol toptirish , uni har tomonlama
rivojlantirish, ma naviy qiyofasini shakllantirish jamiyat taraqqiyotining
ʼ
muhim omillaridan biri, deb qarashgan. Inson axloqiy, umuman ma naviy
ʼ
va
ma rifiy jihatdan kamol topishi jarayonida turli tarixiy bosqichlardan –
ʼ
johillik,
nodonlikdan ilmga, yovuzlikdan ezgulikka, vahshiylikdan insoniylikka
o‘tarkan, jamiyat ham shu tariqa rivojlanadi. Ikki muqobil ibtido – yovuzlik
va ezgulik, jaholat va kamolatning o‘zaro kurashi inson va jamiyat
taraqqiyotini belgilagan, inson aql-zakovat sohibi sifatida o‘zini anglashiga
olib kelgan. Bu ikki muqobil kuch kurashi jamiyatdagi mavjud ijtimoiy
Himmatov I
munosabatlarda ifodalansa, insonga nisbatan uning ichki olamiga xos nafs
bilan qalb, aql bilan aqlsizlik o‘rtasidagi kurashda ifodalanadi. Axloq
muayyan
jamiyat va davrda o‘zgarishlarga uchrashi, rivojlanishi, so‘nishi mumkin.
Har
bir xalqning yoki millatning o‘ziga xos axloqi bilan bir qatorda,
umumbashariy
axloq me yorlari ham bor. Bunday axloq me yorlari jamiyatning umumiy
ʼ ʼ
taraqqiyotiga samarali ta sir ko‘rsatadi.
ʼ
Estetika (yun. — his qiluvchi, hissiy tarbiyaga doir) — inson bilan dunyo
o rtasidagi qadriyat munosabatining o ziga xos tomonlarini va kishilarning
ʻ ʻ
badiiy faoliyati sohasini o rganuvchi falsafiy fan. "Estetika" terminini nemis
ʻ
faylasufi A.Baumgarten (1714—62) ilmiy muomalaga kiritgan. Estetikaning

sinonimi sifatida go zallik falsafasi, san at falsafasi, badiiy ijod falsafasi ʻ ʼ
iboralari qo llanib kelingan. Keyingi paytlarda nafoyeatshunoslik yoki
ʻ
nafosat
falsafasi atamalari ham Estetikani anglatadigan bo ldi. Estetika o z ichiga
ʻ ʻ
san at Estetikasi, tabiat Estetikasi, texnika Estetikasi, dizayn, sport
ʼ
Estetikasi,
turmush Estetikasi, atrof muhitni go zallashtirish va boshqalar sohalarni
ʻ
qamrab oladi.
Estetika nafosat, did, go zallik, xunuklik, ulug vorlik, tubanlik, fojiaviylik,
ʻ ʻ
kulgililik, mo jizaviylik, hayolilik singari kategoriyalar bilan ish ko radi.
ʻʼ ʻ
Ular orasida nafosat tushunchasi alohida o rin egallaydi. U bir tomondan,
ʻ
estetik anglashning barcha jihatlarini (estetik hissiyot, estetik zavq,
estetik did, estetik muhokama va boshqalar), ikkinchi tomondan , estetik
xususiyatlarni — amaldagi go zallik, ulug vorlik, fojiaviylik, kulgililik va
ʻ ʻ
h.k. jihatlarni o z ichiga oladi. Ana shu keyingi jihati bilan nafosat ba zan
ʻ ʼ
Estetikaning predmeti sifatida ham qabul qilinadi.
Estetikaning tadqiqot ob yektlari ichida san at alohida o rinni egallaydi, u
ʼ ʼ ʻ
qadimdan to hozirgi kungacha eng ko p tadqiq etilgan estetik soha
ʻ
hisoblanadi. Estetikaning bu borada san atshunoslik fanlaridan farqi
ʼ
shundaki, u o z ob yektiga falsafiynazariy jihatdan yondashadi. Estetika
ʻ ʼ
san atni — san atkor, san at asari, san at asarini idrok etuvchi shaxsdan
ʼ ʼ ʼ ʼ
iborat yaxlit tizimda olib o rganadi, barcha san at turlari uchun zarur
ʻ ʼ
bo lgan umumiy qonunqoidalarni ishlab chiqadi. Mas,
ʻ
Himmatov I
adabiyotshunoslikdatch qofiya nazariyasini musiqaga yoki
haykaltaroshlikka nisbatan qo llab bo lmaydi. Estetikadagi kompozitsiya
ʻ ʻ
yoki uslub nazariyasi esa me morlikdan tortib badiiy suratkashlikkacha
ʼ

bo lgan hamma san at turlariga taalluklidir. Ayni paytda Estetika ʻ ʼ
san atning tabiati, uning ijodiyligi va boshqalar jihatlarini tadqiq etadi;
ʼ
badiiy oqimlar va yo nalishlarning , ijodiy uslublarning mohiyatini
ʻ
o rganadi.
ʻ
Estetika falsafiy ilm sifatida ko plab ijtimoiy va tabiiy fanlar bilan
ʻ
aloqadordir. Uning etika bilan aloqasi alohida diqqatga sazovor. Bu
ikkala fanning o zaro yaqinligi, avvalo, inson xatti-harakatining ko p
ʻ ʻ
hollarda ham axloqiylik, ham nafosat uyg unligidan iborat ekanligida;
ʻ
2dan, Estetikaning asosiy tadqiqot ob yekti bo lmish san at mohiyatan
ʼ ʻ ʼ
ezgulik va yovuzlik o rtasidagi kurashning badiiy in ikosi sifatida doimo
ʻ ʼ
dolzarb axloqiy muammolarni ko tarib chiqadi; 3dan, Estetikaning ba zi
ʻ ʼ
tushunchalari etika uchun ham birdek xizmat qiladi; 4dan, Estetika
o rganadigan xulqiy go zallik sohasi axloq bilan bevosita bog liq. Ayni
ʻ ʻ ʻ
paytda ikkala fan bir-biriga juda o xshash ekan degan taassurot
ʻ
tug ilmasligi kerak. Estetika har bir ob yektga aniq, muayyan
ʻ ʼ
yondashuvni talab qiladi, etika esa hamma uchun umumiy bo lgan
ʻ
qonunqoidalarni, hikmatlarni ishlab chiqadi. Estetikaning psixologiya
bilan aloqasi ham juda muhim: har ikkala fan ruhiy holatlarni o rganadi.
ʻ
Har ikkala fan uchun umumiy bo lgan san at psixologiyasi va badiiy ijod
ʻ ʼ
psixologiyasi degan maxsus yo nalishlar mavjud. Estetika va
ʻ
sotsiologiyaning o zaro munosabatlarida san atni hamkorlikda o rganish
ʻ ʼ ʻ
masalalari muhim. San at asari alohida inson shaxsiga e tibor qilgani
ʼ ʼ
holda, jamiyatni ijtimoiy munosabatlar tizimi, ijtimoiy tuzilma sifatida
badiiy tadqiq etadi, ayni paytda sotsiologik tadqiqotlar uchun o ziga xos
ʻ
material bo lib xizmat qiladi; sotsiologiya jamiyat bilan san atning o zaro
ʻ ʼ ʻ
aloqalarini, san atning ijtimoiy vazifalarini; san atkorning jamiyatdagi
ʼ ʼ
o rni, mavqei, kitobxon va tomoshabinlarning ijtimoiydemografik
ʻ

holatlarini; shaxs ijtimoiylashuvida san atlar va san at asarining ʼ ʼ
ahamiyatini tahlil qiladi

Nafosat falsafasi uning inson kamolatida tutgan o‘rni

Купить

Похожие документы
Borliq va rivojlanish falsafasi
Buddaviylik va xristian dini tarixi va falsafasi
Borliq – falsafaning fundamental kategoriyasi
Falsafaning fan va dunyoqarashga doir mohiyati
Falsafiy antropologiya (inson falsafasi)