Neft tarkibi va tasnifi - Геология - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	971.1KB
Покупки	0
Дата загрузки	18 Февраль 2026
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	Геология

Neft tarkibi va tasnifi

Купить

Neft tarkibi va tasnifi  Reja  Neftning elementar tarkib i  Neftning fraksion tarkibi va undagi qo‘shimchalar  Neftning asosiy xossalari

 Neft hamda gaz yer qobig’ining turli chuqurlikdagi qatlamlarida turli- tuman g’ovak va boshqa tog’ jinslari orasida yotadi. Bosim, temperatura va ichki o’zgarishlar ta’sirida neft katta masofalarga siljiydi.  Tashqi ko’rinishlarga ko’ra neft o’ziga hos hidli quyuq moysimon suyuqlik turli tusdagi jigarrang ko’rinishga ega. Neftning zichligi 770-920 kg / m3, yonish issiqligi 43000-45500 kDj / kg.  Neftda uglerod miqdori taxminan 84-86%, vodorod miqdori-10- 14%, oltingugurt, kislorod va azot miqdori 1-3%, bo’ladi. Massa bo’yicha uglevodorodlarning umumiy miqdori 97-98% ni tashkil etadi.

 Neft kimyoviy jihatdan murakkab mineral modda hisoblanadi. Tog’ jinslaridagi har xil bo’shliqlarni to’ldirib atrofidagi tog’ jinslarining yotish shakllarini qabul qiladi. Odatda zichligi uncha katta bo’lmagan neft och tusga, og’ir neft esa qora rangga ega. Neft juda yopishqoq.  Hamma neftlarga o’ziga xos hidlar xarakterlidir. Neftning asosiy komponenti - uglerod hisoblanib, u neftning 84-87%ini tashkil qiladi. Ikkinchi o’rinni vodorod egallaydi va uning miqdori 12-14%ga etadi.  Shunday qilib, bu ikki element neft tarkibining 97-99%ini tashkil etadi. Neft tarkibidagi 3-o’rinni kislorod, azot va oltingugurt elementlari egallaydi. Ularning umumiy miqdori 5-8%ga etishi mumkin. Ko’pchilik vaqt har xil tarkibli neftlarda parafin uchraydi.

 Neftning kimyoviy tarkibi  1. Metanli (Parafinlar) (15-60%)  2. Naftenlar (30-60%)  3. Aromatik (3-30%)  Uglevodorodlar asosan alkan, sikloalkanlar va aromatic uglevodorodlardir.  Neftning elementar tarkibi  1.Uglerod 83 dan 87 %  2. Vodorod 10-14 %  3. Azot -0,1 dan 2 % gacha  4. Kislorod -0,05 dan 1,5 %  5. Oltingugurt – 0,05 dan 6,0 %  Neftning fraksion tarkibi  benzin  kerosin  dizel yoqilg’isi  parafinlar,  smola  asfalten

 1. Metanli (yoki parafinli) uglevodorodlar umumiy kimyoviy formulaga C n H 2n+2 ega. Bu to’liq to’yingan birikmadir. Hamma uglerod valentlari vodorod atomi yoki uglerod atomi bilan to’yingan.  2. Naftenli uglevodorodlar umumiy formulaga С n Н 2n ega. Bu uglevodorodlarning molekulasi bir necha metilenli guruhlardan- СН 2 tuzilgan. Ular o’ralgan doiralar yoki sikllardan iborat.  Naftenli uglevodorodlar to’yinmagan birikmalardan tarkib topgan. Lekin uglevodorod zanjirining doira bo’lib o’ralishi (birikishi) ularga to’yingan xarakter beradi.  3. Aromatli uglevodorodlar eng muhim va keng guruh hisoblanadi. Uning formulasi- С n Н 2n-m , bu yerda "n" 6 dan, "m" 6 va undan kattaroq.  Aromat uglevodorodning molekula strukturasi o’ralgan doira shakliga ega bo’ladi.  Lekin meta

 Metanli, naftenli va aromatli uglevodorodlar neftning asosiy qismini tashkil etadi. Neftda uglevodorodlar qatnashishiga qarab metanli, metan-naftenli, naftenli, metan-naften-aromatli, naften-aromatli turlarga bo’linadi.  Neftda suyuq uglevodoroddan tashqari, ularda erigan gazsimon va qattiq uglevodorodlar qatnashadi. Erning chuqur qismidan neftni chiqarib olishda undan erigan gazlar va kam miqdorda qattiq uglevodorodlar(parafin) ajraladi.  Neft, tabiiy gaz va ularning mahsulotlari eng yuqori issiqlik berib yonadigan yoqilg’ilardir.  Masalan: neftning yonish issiqligi-41 mJ/kg, benzinniki-42mJ/kg, dizel yoqilg’isiniki-42,7 mJ/kg, toshko’mirniki-35 mJ/kg.

 Parafin miqdoriga qarab neftlar:  parafinsiz ( parafin miqdori 1%gacha ),  kuchsiz parafinli ( parafin miqdori 1-2%gacha ),  parafinli ( parafin miqdori 2%dan ortiqdir ) turlarga ajratiladi.  Oltingugurt miqdoriga qarab neftlar  kam oltingugurtli (0,5%gacha),  yuqori oltingugurtli (0,5%dan ortiq) turlarga bo’linadi.  Oltingugurtning neftda uchrashi kam xosiyatli, chunki u neft haydovchi uskunalarni, neft quvurlarini yemiradi va neftga yoqimsiz hid beradi.  Asfalt miqdoriga qarab  kam qatronli (qatron miqdori-8%gacha),  qatronli (qatron miqdori-8-28%);  ko’p qatronli (qatron miqdori-28%dan ko’proq) turlarga bo’linadi.  Qatron qora rangli, qattiq yoki yopishqoq tuzilishga ega moddadir. Neft mahsulotlaridan yoqilg'i va neft fraktsiyalari distillashidan keyin qoladi. Qatronni

 Neftning asosiy sifatini belgilaydigan yana biri bu uning fraksion tarkibidir. Fraksion tarkib laboratoriyada neftni har xil haroratda haydash yo’li bilan aniqlanadi. Avval qaynash darajasi past, molyar massasi kichik moddalar haydaladi, so’ngra yuqori haroratda molekulyar massasi yuqori bo’lgan moddalar haydaladi.  Neftdan olingan barcha yonilg’ilar turli qaynash temperaturaga ega bo’lgan uglevodorodlarning murakkab aralashmasidir. Masalan, benzin 35-200 C da qaynaydi, dizel ͦ yonilg’i esa, 170-360 C temperaturada qaynaydi. ͦ

 Neftning eng muhim ko’rsatkichlaridan biri-qaynash haroratidir. Bu esa neft tarkibiga kiruvchi uglevodorodning tuzilishiga bog’liq va 50-550 ga yetadi.℃  Neft tarkibiga kiruvchi uglevodorodlarning qaynash haroratining har xilligi amalda neftni harorat fraksiyalariga ajratishda keng foydalaniladi.  Shunday qilib, neftni 180-200 0 C gacha qizdirilganda uglevodorodning benzinli fraksiyasi, 200-250 0 C da ligroinli fraksiyasi, 250-305 0 C da kerosin-gazolinli fraksiyasi, 315-550 0 C da yog’li fraksiyasi qaynaydi. Qoldiq asosan gidrondan iborat. Neft komponentlari - gazlar va unda erigan (1t neftda 30-300m3 gacha) suv va mineral tuzlar hisoblanadi. Ko’pchilik neftlarda kulning miqdori (mineral modda) 0.1 % dan oshmaydi, zichligi 800 dan 980-1050 kg/m3 gachadir Neftni qazib olishda

 Har qanday neft tarkibida erigan gazlar bo‘lib, neftni qazib olganda uning yer yuzasiga chiqishi bilan bunday gazlar uning tarkibida alohida ajralib chiqadi.  Neftning eng muhim xossalaridan biri - uglevodorod gazlarini eritishidir 1m3 neftda 400 m3 gaz erishi mumkin. Bu esa tabiiy gazning suvda eruvchanligidan 10 baravar ko’pdir.

Neft komponentlari - gazlar va unda erigan (1t neftda 30- 300m3 gacha) suv va mineral tuzlar hisoblanadi. Ko’pchilik neftlarda kulning miqdori (mineral modda) 0.1 % dan oshmaydi, zichligi 800 dan 980-1050 kg/m3 gachadir Neftni qazib olishda va tashishda qovushqoqlik xossasi katta ahamiyatga ega. Neft o’zidan elektr tokini o’tkazmaydi va u dielektrik hisoblanadi

Neft tarkibidagi uglevodorodlar o‘rtacha miqdori o‘zaro taqqoslansa unda parafin uglevodorodlar 35-39%; naftenli uglevodorodlar 40-45% aromatik uglevodorodlar 2 5 - 16 % ni tashkil etadi. Ko‘pgina hollarda naftenli va aromatik uglevodorodlarning halqalari metanli uglevodorodlarning zanjirlari bilan birikkan holda bo‘ladi. Neft konlaridan qazib olinayotgan xom-ashyo tarkibida tabiiy va yo‘ldosh gazlar ham mavjud. Ba’zi konlar uchun neftning tarkibida parafinli (metanli) uglevodorodlar 60-65% ni, naftenli uglevodorodlar 20-25% ni va aromatik uglevodorodlar 20 -1 0 % ni tashkil etadi. Bunday neftlar parafinli neftlar deyiladi.

 Oddiy haydash bilan olingan benzin miqdori unga bo‘lgan talabni qoniqtirmas edi.  Quduqdan olinadigan xom neftda benzinli fraksiyalar miqdori uncha ko‘p emas, o‘rtacha 10-15% ni tashkil qiladi.  Shuning uchun olimlar mazutdan qo‘shimcha benzin olishni tadqiqot qildilar.  Mazutning uglevodorod tarkibli qismini parchalab och rangli neft mahsulotlarini "termik kreking" (inglizcha "kreking" - parchalash) usuli bilan benzin olish yo‘lga qo‘yilgan.  Neft birlamchi haydalgandan keyin qoldiq mazut atmosfera vakuum trubkasida qaytadan haydaladi. Undan surkov moylari haydash usuli bilan olinadi.

 Neft tarkibida erigan gazlar neft zichligi va qovushqoqligini pasaytiradi, siqiluvchanligi va hajmiy koeffitsiyent qiymatini esa oshiradi.  Shuning uchun neftning qatlam sharoitidagi fizik xossalarini bilish uyumdagi neft va gaz zaxirasini to‘g‘ri hisoblash, neft konlarini ishlatish texnologik sxemalarini to‘g‘ri tanlash, uyumlarga ta’sir etishning samarali usullarini qo‘llash orqali maksimal neft olishga erishish, neft va gazni qazib olish texnika va texnologiyalarini to‘g‘ri tanlash kabilar uchun muhim axamiyatga ega.

 Neft tarkibidagi og‘ir uglevodorodlarning miqdori, zichligi va qovushqoqlik xususiyatlari bilan bir qatorda reologik (“reologiya” –grekcha «reos»- oqim, «logos» - o‘rganish) xususiyatlarga ham ega.  Reologiya qovushqoq yoki plastik moddalarning oqish davrida bo‘ladigan qaytmas deformatsiyasini o‘rganadi. Reologiya xossalariga ega bo‘lgan suyuqliklarni nonyuton suyuqliklari deb ham yuritiladi.

Neft davri tugasa, insoniyatni nima kutmoqda?  Neftni qora oltin deb bilishadi, inson hayoti unga shu qadar bog‘liqki, neft bo‘lmaganida nima bo‘lishini tasavvur qilish qo‘rqinchli. Kun kelib ushbu qimmatli manba tugab qolsa, nima bo‘lishini hech o‘ylab ko‘rganmisiz? Quyida buning bir qancha oqibatlarini ko‘rib chiqamiz.

Neft qiymati  Birgina Rossiyada yiliga 12,1 milliard barrel neft mahsulotlari iste’mol qilinadi. Bu kuniga taxminan 3 million barrelni tashkil etadi. Bularning barchasi avtomobillar uchun yoqilg‘i va uylarni isitish uchun sarflanadi deb o‘ylasangiz, adashasiz. Ajablanarlisi shundaki, agar neft bo‘lmaganida juda ko‘p uy-ro‘zg‘or buyumlari bo‘lmas edi.  Ko‘pchiligimiz neft qazib olish tufayli qanchalar ko‘p predmetlar ishlab chiqarilishini bilmaymiz. Hatto saqich tarkibida ham neft mahsulotlari mavjud. Axir aynan neft sababli u cho‘ziluvchan bo‘ladi. Keyingi safar saqich puflaganingizda bu haqda o‘ylab ko‘ring.

 Keyingi misollar yanada kengroq. Sport jihozlarini olaylik. Neftdan basketbol, regbi, golf to‘plari, ular uchun sumkalar, futbol to‘plari, tennis raketkalari va boshqalar ishlab chiqariladi.  Soxta tishlar haqida nima deysiz? Zamonaviy protezlarda uglerod asosidagi bo‘yoqlar mavjud. Ular neft mahsulotlari va turli o‘simlik tarkibiy qismlaridan ishlab chiqariladi. Lekin tashvishlanishga hojat yo‘q, sababi bo‘yoqlar Sog‘liqni saqlash vazirligi tomonidan tasdiqlangan va oziq-ovqat bo‘yoqlariga o‘xshaydi.  Albatta, har bir kishi kuniga bir yoki ikki marta ishlatadigan tish pastasi bor. Uni juda chiroyli qiladigan bo‘yoqlar tarkibida neft mahsulotlari mavjud. Parfyumeriya va dezodorantlar, kontakt linzalari, qarmoq iplari neftga asoslangan uy-ro‘zg‘or buyumlari sanaladi. Lekin u orqali ishl

Kun kelib sayyoradagi barcha neft tugasa, dunyoda nima yuz beradi?  Birinchi kundan boshlab, benzin narxi keskin ko‘tarildi. Odamlar avtomobillarini oxirgi tomchi yoqilg‘i bilan to‘ldirish uchun katta miqdorda pul to‘lashga tayyor bo‘ladi. Bir necha hafta yoki kundan keyin barcha shaxsiy transportlardan foydalanish to‘xtaydi. Jamoat transporti — avtobuslar, poyezdlar, samolyotlar ham yaroqsiz holga keladi. Natijada millionlab odamlar ishsiz qoladi.  Favqulodda xizmatlar faoliyati ham to‘xtaydi. Neft zaxiralarining tugashining eng yomon oqibatlaridan biri shifoxonadagi ko‘plab bemorlarning sog‘lig‘iga tahdid soladi. Gap shundaki, zamonaviy tibbiyot judayam ko‘p neft mahsulotlariga tayanadi. Shprislar, qo‘lqoplar va steril qadoqlash kabi zarur narsalar, shuningdek, yuqori texnologiyali usk

 Ma’lumot o‘rnida, O‘zbekistonda asosiy neft-gaz konlari 5 ta hududda joylashgan. Birinchisi, Farg‘ona viloyatida. Keyingilari Surxondaryo, Buxoro, Xorazm va Qoraqalpog‘istonda. Hozirda eng yosh va istiqbolli konlar Ustyurtda.  Geologiya va mineral resurslar Davlat qo‘mitasi vakili Erkin Nazarovning 2022-yilgi ma’lumotiga ko‘ra, mamlakatda 300 ga yaqin neft-gaz konlari mavjud bo‘lib, ularning zaxirasi 40 yilga yetishi aniqlangan.  “ Bu 40 yilda zaxiramiz tugaydi degan gap emas. Har yili geologiya qidiruv ishlari amalga oshiriladi va neft, gaz, uran va boshqa xomashyolar bo‘yicha to‘liq zaxiralar aniqlanib boriladi”, — degan Erkin Nazarov.

Keling, nihoyat ijobiy ta’sirlarga nazar solamiz.  British Petroleum kompaniyasining “Jahon energetikasining statistik sharhi”ga ko‘ra, bizda 2070-yilgacha yetarli miqdorda neft zaxiralari bo‘lishi kerak. Shunga qaramay, insoniyat bugungi kunda ushbu xom ashyoga qaramlikni kamaytirish va asta-sekin muqobil energiya manbalariga o‘tish orqali ushbu zaxiralarning tugashini qanday to'xtatish haqida o‘ylashi kerak.

O‘zbekistonda neft-gaz zaxirasi necha yilga yetadi?  Ma’lumot o‘rnida, O‘zbekistonda asosiy neft-gaz konlari 5 ta hududda joylashgan. Birinchisi, Farg‘ona viloyatida. Keyingilari Surxondaryo, Buxoro, Xorazm va Qoraqalpog‘istonda. Hozirda eng yosh va istiqbolli konlar Ustyurtda.  Geologiya va mineral resurslar Davlat qo‘mitasi vakili Erkin Nazarovning 2022-yilgi ma’lumotiga ko‘ra, mamlakatda 300 ga yaqin neft-gaz konlari mavjud bo‘lib, ularning zaxirasi 40 yilga yetishi aniqlangan.  “ Bu 40 yilda zaxiramiz tugaydi degan gap emas. Har yili geologiya qidiruv ishlari amalga oshiriladi va neft, gaz, uran va boshqa xomashyolar bo‘yicha to‘liq zaxiralar aniqlanib boriladi”, — degan Erkin Nazarov.

Купить