Neft va gaz konlaridagi yer osti suvlari - Геология - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	513.4KB
Покупки	0
Дата загрузки	06 Октябрь 2025
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	Геология

Neft va gaz konlaridagi yer osti suvlari

Купить

Neft va gaz konlaridagi yer osti suvlari Режа: 1. Yer osti suvlarining fizik xususiyatlari 2. Yer osti suvlarining kimyoviy xususiyatlari 3. Yer osti suvlari tasnifi

 Suv neft va gaz bilan birga uchraydi. Neftli va gazli qatlamga suv doimo kelib turadi. Shuningdek, neftli va gazli qatlamlar orasida mustaqil suvli qatlamlar ham uchraydi. Konni ishlatish jarayonida suv neft-gazli gorizont bo’ylab harakatlanib, neft va gaz uyumiga kirib kelishi yoki boshqa suvli (ostki, ustki) gorizontlardan ham o’tishi mumkin.  Neft va gaz konlarida qatlamlararo bosimli suvlar, qoldiq, tektonik (yoriq), grunt va texnik yoki qatlamga sun’iy haydalgan suvlar uchraydi.

 Qatlamlararo bosimli suvlar uyum ostida, uyum chekkasida, uyum oralig’ida, uyum ustida bo’lishi mumkin.  Neftga va suvga to’yingan qatlamlar dastlab suvga yuqori darajada to’yingan hisoblanadilar. Uyumning tarkib topish jarayonida jinslarning zichligini kamayishi hisobiga g’ovak va bo’shliqlardan neft va gaz chiqib qatlamning yuqori qismiga ko’tariladi va u yerdan suvni siqib chiqaradi. Ammo suv g’ovak joylarda qisman qoladi, natijada neft- gazga to’yingan qatlamlar uglevodorodlar bilan birga suvning bir qismini ham o’zida saqlaydi. Bunday suvlar qoldiq suv deyiladi.

 7.18-rasm. Neft-gaz konida er osti suvlarining joylashish sxemasi a – suv o’tkazmaydigan jinslar; b – neft; v – gaz; g – minerallangan suv; d – kondensatsion suv; e – minerallangan va kondensatsion suvlar aralashmasi; suvlar turi: 1 – grunt suvlari; 2 – qatlamning yuqori qismidagi suvlar; 3 – shekka yoki chegara suvlari; 4 – oraliq suvlar; 5 – qatlam ostidagi suvlar; 6 – pastki qatlam suvlari; 7 – tektonik suvlar

 Qoldiq suvning hosil bo’lishi va neft hamda gaz uyumlarining paydo bo’lishi uzviy bog’liq jarayon. Qatlamga kirib kelayotgan neft va gaz suvni g’ovaklardan siqib chiqaradi, lekin suv o’z joyini butkul bo’shatmay, qatlamda qoldiq suv ko’rinishida qisman qoladi. Gilli qumtosh, alevrolit, mikrog’ovakli ohaktoshlarda uning miqdori g’ovaklar hajmining 70% ini tashkil etishi mumkin. Odatda qumli-alevrolitli kollektorlarda qoldiq suv g’ovaklar hajmining 10-30%ini egallaydi.

 Uglevodorodli uyumlardagi neft-suv va gaz- suv yuzalarida suvning kapillyar ko’tarilishi, gaz-neft tutash yuzada esa neftning ko’tarilishi kuzatiladi. Har xil tarkibli tog’ jinslaridagi kapillyar ko’tarilishlar ham turlicha bo’ladi, shu sababli neft-suv, gaz-suv yoki gaz-neft tutash yuzalarida aniq chegarani ajratib bo’lmaydi. Bunday joylarda tutash o’tish zonalari hosil bo’ladi. Ayrim gaz konlarida qoldiq suvlardan tashqari, qoldiq neft ham bo’ladi. Qoldiq suvning miqdorini aniqlash neft va gaz zaxirasini hisoblash uchun zarur.

 Qatlamga sun’iy yoki texnik suv qatlam bosimini doimo ushlab turish uchun haydaladi. SHuningdek, quduq qazilayotganda yoki uni ta’mirlashda qatlamga yuborilgan suv ham sun’iy haydalgan suv sanaladi.  Neft-gazli zonalarda diz’yunktiv uzilishlar yoriqlari orqali harakatlanadigan suv tektonik suv deb ataladi. Bunday suvlar uyumni ishlatish vaqtida neft-gazli qatlamlarga kirib borib, quduqning suv bosishiga sabab bo’ladi.

 Chekka yoki chegara suvlari deb suv-neft tutash yuzasi yoki gaz-suv tutash yuzasi ostida joylashgan suvlarga aytiladi. Bular odatda uyum joylashgan qatlamdagi suvlar bo’lib, ba’zan uyumni yuqoridan qoplab (ustki chekka suvlar), ba’zan ostki tomondan uni yuqoriga itarib (ostki chekka suvlar) turadi. Chekka suvlarning suv-neft (gaz- suv) tutash yuzasidagi qismi ostki suvlar nomi bilan ma’lum. Ostki suvlar neftli qatlamda, bevosita neft (gaz) uyumi ostida joylashadi va undan suv o’tkazmaydigan jinslar orqali ajralmay turadi. Bunday suvlar qatlamlarning qiyalik burchagi kam bo’lgan strukturalarda va katta qalinlikdagi kollektorlarda uchraydi.

 Interval suv deb neftli va gazli qatlam (gorizont, majmua)lar oralig’ida joylashgan suvga aytiladi. Bunday suv neft va gaz qazib olishda yagona ishlatish ob’ekti bo’lib xizmat qiladi.  Grunt suvi deb yer yuzasidan pastdagi birinchi suv o’tkazmaydigan qatlam ustida joylashgan suvli gorizontdagi yer osti suviga aytiladi. Bunday suvlar atmosfera va yer usti suvlari bilan bog’liq bo’lib, erkin suv yuzasiga ega. Grunt suvi chaqiq va mustahkam sementlanmagan jinslarda (qatlam turidagi suv) yoki jins yoriqlarida (yoriq suvi) uchraydi. Grunt suvining tarqalish maydoni bilan ta’minlanish maydoni bir-biriga mos tushadi. Grunt suvi o’ziga xos tarqalish maydoni bilan tavsiflanadi, tekis maydonlarda  kenglik zonalligiga, tog’li mintaqalarda  vertikal zonallikka ega.

 Yer osti suvlarining fizik xususiyatlari  Qatlam suvining minerallanishi deb suvning tarkibidagi erigan tuzlar, ionlar va kolloidlarning umumiy miqdoriga aytiladi. Odatda g/100 g yoki g/l da ifodalanadi. Neft va gaz konlari suvlarining minerallanish darajasi keng miqyosda o’zgaradi  1 g/l (chuchuk suvlar)dan 400 g/l gacha va undan ortiq (o’ta sho’r) bo’ladi. Oltita asosiy ionlar (Cl-, SO2-4, HCO-3, Na+, Ca2+, Mg2+)dan tashqari qatlam suvlarida karbonat ioni (CO32-), kaliy (K+) va temir (Fe2+ va Fe3+) ionlari ko’p tarqalgan. Qolgan elementlar(mikrokomponentlar)ning miqdori juda ham kam.

 Qatlam suvidagi gazning miqdori 1,5-2,0 m3/ m3 dan ortiq bo’lmaydi. Odatda aksariyat hollarda 0,2-0,5 m3/m3 ga teng bo’ladi. Suvda erigan gazning tarkibida metan ko’p miqdorda uchraydi, undan keyin azot, karbonat angidrid gazi, metan gomologlari, geliy va argon ham bo’ladi. yer osti suvlarining tarkibini faqat kimyoviy tahlil asosida aniqlash mumkin. 

 Qatlam suvidagi gazning miqdori 1,5-2,0 m3/m3 dan ortiq bo’lmaydi. Odatda aksariyat hollarda 0,2- 0,5 m3/m3 ga teng bo’ladi. Suvda erigan gazning tarkibida metan ko’p miqdorda uchraydi, undan keyin azot, karbonat angidrid gazi, metan gomologlari, geliy va argon ham bo’ladi. yer osti suvlarining tarkibini faqat kimyoviy tahlil asosida aniqlash mumkin. Suvning temperaturasi shu joyning geotermik bosqichiga mos bo’ladi. Lekin yuqori temperaturali tektonik suvlarning paydo bo’lishi bu holatni o’zgartirib yuborishi mumkin. Suvning temperaturasini bilish muhim amaliy ahamiyatga ega. CHunonchi suvning qanday chuqurlikdan chiqib kelishini aniqlash konni ishlatishda zarurdir.

 Suvning elektr o’tkazuvchanligi deb minerallashgan suvning elektr o’tkazuvchanlik xususiyatiga aytiladi. Qatlam suvida erigan tuzlar uning elektrolit xususiyatlarini kuchaytiradi va elektr o’tkazuvchanligini oshiradi. Distillangan suvlar esa o’zidan elektr quvvatini o’tkazmaydi. Elektr o’tkazuvchanlik suvning solishtirma elektr qarshiligi bilan ifodalanadi. Solishtirma qarshilik deganda uzunligi va kesimi birlik ulushiga (1 mm, 1 sm) teng o’tkazgichning elektr quvvati o’tishiga ko’rsatgan qarshiligi (OM da) tushuniladi. Amaliyotda solishtirma qarshilik o’lchov birligi sifatida 1 OM: m/ m2, ya’ni 1 OM-m qo’llaniladi.

 Suvning qovushqoqligi suyuqlikka xos xususiyatlaridan biri bo’lib, harakatlanish davomida ishqalanish kuchini yuzaga keltiradi. Qatlam suvining qovushqoqligi temperaturaga va eritma kontsentratsiyasiga bog’liq. Temperatura ko’tarilishi bilan suvning qovushqoqligi kamayib, minerallanish darajasi ortadi. Qiymati 0,3 dan 1,1 MPa  s gacha o’zgaradi. Qatlam suvi qovushqoqligining qiymati uning nisbiy qovushqoqligini oldindan belgilash imkonini beradi. Qatlam sharoitida suvning qovushqoqligi neft qovushqoqligidan ancha kam bo’ladi, shu boisdan suv neftga nisbatan tezroq harakatlanadi. Atmosfera sharoitlarida 20  Sda suvning qovushqoqligi 1,005 MPa  s

 Suvning sirtqi tarangligi  suvning bunday xususiyati uning yuvish qobiliyati bilan bog’liq. Sirtqi taranglik suyuqlikni havo va gaz bilan chegaralangan yuzasidagi molekulalarning bir-biriga kuchli tortilishidan yuzaga keladi. Molekulalar bir-biriga kuchli tortilganda sirtqi taranglik miqdori ko’payadi va aksincha. Sirtqi taranglik (  ) harfi bilan belgilanadi va odatda m  kg  s-2 (N/m)da o’lchanadi. Sirtqi tarangligi kam bo’lgan suvning qumni yuvish va qatlamdan neftni siqib chiqarish qobiliyati yuqori bo’ladi. Sirtqi taranglikning qiymati suvning kimyoviy tarkibiga bog’liq.

 Yer osti suvlarining kimyoviy xususiyatlari .  Neft konlaridagi yer osti suvlari quyidagi xususiyatlari bilan ajralib turadi:  1) yuqori minerallashganligi; 2) tarkibida kaltsiy va natriy xloridlari yoki natriy gidrokarbonatlarining mavjudligi; 3) sulfatlarning ishtirok etmasligi yoki judayam kamligi; 4) J, Br, NH4 ionlari miqdorining ortiqligi; 5) H2S ning tez-tez uchrab turishi; 6) naftenli kislota tuzlarining ishtirok etishi; 7) erigan uglevodorod gazlarining borligi bilan .

 Yer yuzasi suvlarining suyuq-tomchi ko’rinishda yoki suv bug’i holida yer po’stiga singib borishidan yer osti suvlari hosil bo’ladi. yer osti suvlarining tarkib topishida, shuningdek, dengiz cho’kindilari bilan ko’milib ketgan va keyinchalik cho’kindilar diagenezi jarayonida qayta tiklangan suvlar ham qatnashadi.  Turli tipdagi suvlarning hosil bo’lishi nihoyatda har xil bo’lib, quyidagicha tariflanadi: 1) yer osti suvlarining tog’ jinsi bilan o’zaro ta’siri; 2) suvning gaz va neftga ta’siri; 3) mikrobiologik jarayonlarni suvga ta’siri; 4) turli geologik omillar (jinslarning litologik-fizik tarkibi va ularning kollektorlik xususiyatlari, tektonik va temperatura sharoitlari va b.) ta’siri va sh.k.

 Gaz-neft konlaridagi suvlar tarkibida odatda quyidagi komponentlar mavjud bo’ladi:  1) eruvchan tuz ionlari: anionlar  OH-, Cl-, SO42-, CO32-, HCO3-; kationlar  H+, K+, Na+, NH4+, Mg2+, Ca2+, Fe2+, Mn2+;  2) mikroelementlarning eruvchan ionlari: Br-, J-, B3+, Sr2+;  3) kolloidlar: SiO2, Fe2O3, Al2O3;  4) gazsimon moddalar: CO2, H2S, CH4, H2, N2;  5) organik moddalar: naften kislotalari va ularning tuzlari.

 Neft konlaridagi suvlarni tahlil qilish asosida bir qatlamning turli joylaridan (suv-neft tutash yuza zonasi yoki chegara tashqarisi zonasidan) olingan suvlarning tarkibi har xil bo’lishi aniqlandi. Ko’pincha suv-neft tutash yuzasi zonasidan olingan suvning minerallashganlik darajasi yuqori va aksincha neftlilik chegarasidan uzoqroqdan olingan suvning minerallashganligi kamroq bo’ladi. SHuning uchun ham konni ishlatish chog’ida va chekka suvlarning siljishi mobaynida ularning minerallashganligi kamayib boradi. Bunday holat ishqorli suvlarda keskin bo’ladi. CHunki neft-suv tutash yuzasida biokimyoviy jarayon shakllanadi. Bunday jarayon sulfatlarning qisman tiklanishida sodir bo’ladi. Ko’pincha sulfatlar suvda oz miqdorda ishtirok etadi. Kimyoviy tahlil ionli, ekvivalentli va ekvivalent-fo

 Yer osti suvlari tasnifi  Neft va gaz konlarining yer osti suvlari neft va gaz konlariga nisbatan geologik  maydoniy joylashishiga qarab tasniflanadi. SHunga ko’ra neft konlaridagi yer osti suvlari  grunt (odatda bosimsiz suvlar), bosimli qatlam va tektonik yoriqlar suvlariga ajratiladi.  Grunt suvlari yer yuzasidan unchalik chuqur bo’lmagan, birinchi suvto’sar qatlamda joylashadi. Ularning ishlatish rejimi gidrometeorologik sharoitlarga bog’liq. Bosimli qatlam suvlari (7.22- rasm) neftli qatlamlarga nisbatan geologik- maydoniy joylashishiga qarab quyidagicha bo’linadi (A.A. Kartsev, 1963): 1) ostki chekka (chegara) suvlar  neft uyumining pasaygan joyida, ostida joylashib, uni to’liq o’rab ololmaydi;

 2) ostki suvlar  neft uyumi ostida joylashib, struktura bo’yicha uni to’liq o’rab oladi; 3) interval suvlar  neft va gazli qalin qatlamlar ichida joylashgan singuvchi qatlardagi suvlar bo’lib, yagona ishlatish ob’ekti hisoblanadi; 4) ustki chekka suvlar  neft va gaz uyumi bo’lgan qatlamlardagi suvlar bo’lib, bular uyumning ustida joylashadi; 5) ustki suvlar  qatlam suvlari bo’lib, neft va gazli qatlamlar ustida yotadi; 6) qatlam ostki suvlari  neft-gazli qatlam ostida yotuvchi suvli qatlamlardagi suvlar; 7) tektonik suvlar  yoriq suvlari  neft-gazli qatlamlarni kesib o’tgan diz’yunktiv yoriqlardagi suvlar; 8) bog’langan suvlar, asosan kapillyar suvlar  qatlamning neft va gazga to’yingan qismida joylashadi;

 9) sun’iy qo’shilgan suvlar  neft-gazli qatlamni burg’ilashda, ta’mirlash ishlarida, qum tiqinini yuvishda qo’shiladigan suvlar. Qatlam bosimini tiklash uchun qatlamga suv haydalganda bunday suvlar qisman chekka, ostki, interval suvlar o’rnini egallashi, ba’zan mustaqil o’rin egallashi mumkin (masalan, chegara ichra suv bostirishda)

 .22 rasm. Qatlam suvlari a – suv; b – neft; v – gillar. Suvlar: 1 – grunt suvi (bosimsiz suv); 2 – neftli gorizontning ustida joylashgan suv (ustki bosimli suv); 3 – shekka chegara oldi zonasi suvi (ostki shekka bosimli suv); 4 – neftli gorizontga nisbatan pastda joylashgan suv (ostki bosimli suv); 5 – ostki suvlar; 6 – sbros bo’yisha Chuqurlikdan shiqadigan suv, 7 – oraliq suv; 8 – ustki shekka suv; N – sath shuqurligi; h bosim

 Ostki chekka suvlar mavjud bo’lganda neft- suv tutash yuzasining holati (7.24-rasm) neftlilikning tashqi (qatlamning ustki qismi bo’yicha) va ichki (qatlamning ostki qismi bo’yicha) chegarasini aniqlaydi.  Neftlilikning ichki chegarasida joylashgan qatlam bo’y baravariga, ya’ni ostki qismidan ustki qismigacha neft bo’ladi. Neftlilikning ichki va tashqi chegarasi oralig’ida joylashgan qatlamning ustida neft, ostki qismida suv bo’ladi va bu chegaraoldi zonasi deb yuritiladi.

 Suv-neft tutash yuzasi va uning tavsifi  Suv-neft tutash yuzasi neftli qatlamlarda neft va suvni ajratuvchi chegara hisoblanadi. U turli qalinlikdagi zonadan iborat. Bu zonada neft va erkin suv mavjud. Suv-neft tutash yuzasi odatda gorizontal, ayrim hollarda bir oz qiya holatda bo’ladi. Neft uyumining yuqori qismidagi qatlam o’zidan suv o’tkazmaydi. Suv-neft tutash yuzasi qatlamdagi mavjud neft va erkin suvni ajratuvchi chegara hisoblanadi. CHegara toza neft yuzasiga qanchalik yaqin borsa, qatlamda neft miqdori shuncha ko’payib, suv miqdori esa kamayadi va aksincha, chegara toza suv yuzasiga yaqinlashsa, neft miqdori kamayib, suv miqdori ortadi.

 Kollektorning toza neftli qismidan toza suvli qismiga o’tadigan joyi o’tish zonasi deb ataladi. Xorijlik olimlar Kerrol va Knutson olib borgan ilmiy- tadqiqotlardan ma’lum bo’lishicha, zarralari yaxshi saralangan va o’tkazuvchanligi yuqori bo’lgan qumtoshlarda o’tish zonasining qalinligi 0,3 m dan ortiq emas va aksincha, litologik tarkibi turlicha, o’tkazuvchanligi esa kam bo’lgan qumtoshlarda o’tish zonasining qalinligi 8 m gacha boradi. Suv- neft tutash yuzasi kamdan-kam gorizontal holatda bo’lib, asosan qiya holatda uchraydiki, bu ta’minlanish oblasti o’rni va o’lchamiga, kollektorning o’tkazuvchanligiga, yer osti suvlari harakati dinamikasiga va h.k.larga bog’liq.

 Agar neft(gaz) uyumlari massiv ko’rinishiga ega bo’lsa, suv-neft tutash yuzasi neft(gaz) saqlovchi qatlamlarning hammasini kesib o’tadi. Konlarni ishlatish jarayonida neft(gaz)li jinslarning ichki va tashqi chegaralari neft(gaz) uyumlarining gumbaz tomoniga qarab suriladi.  Qatlamning neftga to’yingan qismidan suvga to’yingan qismiga o’tishda solishtirma qarshilikning o’zgarishini aniqlash uchun bajarilgan geofizik tadqiqotlardan olingan ma’lumotlarga asoslanib, suv-neft tutash yuzasi uchun o’tish zonasining shunday chegarasini qabul qilish kerakki, toki unda solishtirma qarshilik qiymati kritik qarshilik qiymatiga teng bo’lsin va u qatlamning eng kam solishtirma qarshiligi sifatida qabul qilinsin. Bunday qatlamdan neftning suvsiz oqimi olinadi.

 Qatlamning solishtirma qarshiligini uni sinashdan olingan ma’lumotlar bilan solishtirib kritik qarshilik aniqlanadi. Masalan, Rossiyaning Tuymazin va Bavlin neft konlarida kritik qarshilik 7 Om  m ga teng bo’lib, qatlamning neftga to’yinganlik darajasi 68% ga to’g’ri keladi. Olingan ma’lumotlarga ko’ra bu konlarda suv-neft tutash yuzasi suv yuzasidan 1,1 m yuqorida joylashgan.

 Solishtirma qarshilikning o’tish zonasida taqsimlanishini o’rganish uning chiziqli qonun bo’yicha sodir bo’lishini ko’rsatdi. N.N. Soxranov metodikasiga binoan (bu metodika «Quduq geofizikasi» kursida o’qiladi) Tatariston va Boshqirdistonda suv-neft tutash yuzasi sifatida o’tish zonasining pastki qismidagi, neftga to’yinganligi 70% ga teng bo’lgan shartli yuza qabul qilingan.  Ammo qavatlangan g’ovakli va g’ovakli bo’lmagan tog’ jinslarining qatlamning ostki qismidagi suv-neft tutash yuzasi oralig’ida bo’lishi uning holatini quduq geofizikasi metodlari yordamida aniqlashni qiyinlashtiradi.

Купить