Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 55.1KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Философия

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Neokantchilikda ong masalasi

Купить
“Falsafa tarixi” fanidan KURS ISHI Mavzu: Neokantchilikda ong masalasi MUNDARIJA KIRISH.....................................................................................................................3 I BOB. IMMANUEL KANT TARIXI VA U YARATGAN OQIM 1.1. Immanuel Kant biografiyasi ................................................................................5 1.2. Neokantchilik oqimi............................................................................................8 II BOB. NEOKANTCHILIKDA ONG MASALASI 2.1. Neokantchilikda ong masalasi ...........................................................................14 2.2. Neokantchilik oqimida falsafa ...........................................................................17 XULOSA................................................................................................................24 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR..............................................................26 2 KIRISH Kurs ishining asoslanishi va dolzarbligi. Kurs ishimizning asoslanishi, avvalambor, san’at falsafasining eng muhim mutafakkiri deb bo‘lmish Immanuel Kant, XVIII asrning oxiri va XIX asrning boshlarida Almaniyada faoliyat ko‘rsatgan, “Aqlning Kuningi” deb nomlanadigan falsafa nazariyasi tuzgan shaxslardan biridir. Uning Transsendental Mantig‘i (Transzendental philosophie) nazariyasi, aqlning obyektlarni tushunish va ularga oid bilimni tavsiflash tartibi mavzusida o‘z ahamiyatini olishi bilan ajralib turadi. Kurs ishining dolzarbligiga kelsak bu mantig‘ning asosiy tuzilishi ikki qismga ajralib turadi: “duhri” (yoki “fenomen”) va “noumenon” (yoki “tabiiyat qilinmagan”). Duhri, nazoratimiz va tajriba orqali bilinishga mo‘ljallangan, o‘zimizning ma’lumotlarini oladigan obyektlarni ifodalaydi. Noumenon esa, aqliyatimizning tushunadigan chegaralar tashkil etadi, lekin uning haqiqiy jumhuriyatini, maydoni to‘liq tushunishga qodir bo‘lmagan narsalarni ifodalashi ham mumkin. Kurs ishining obyekti. Kurs ishining obyekti - Kant ong masalasida va mantig‘da aql, boshqa bir tomondan, chegaralangan ma’lumotlarni qo lga kiritadi va dunyo bilan bog‘liqlikni shakllantiradi. U, aqliyatning boshqa narsalarga e’tibor qaratishini va ularni shakllantirishini ko‘zdan kechiradi. Kurs ishining predmeti. Dunyo bilan taalluqli ma’lumotlarimizni chegaralangan ko‘rinishda olmaydi, balki bizning aqlimizning tuzilishida mohiyatini aks ettiradi. Kurs ishining maqsad va vazifalari. Kurs ishining maqsadi: - Immanuil Kantning transsendental mantig‘ini o‘rganish - Neokantimzimning falsafa tuzumi, Kurs ishining vazifasi esa: - falsafiy qarashlari, tasavvurlari va metodlari, o‘z vaqti orqali juda yirik ahamiyatga ega bo‘lganligini; - “Kritika” nomli asarlari, masalan, “Kritika der reinen Vernunft” (Meyil etmaydigan ma’qullarning kritikasi) va “Kritika der praktischen 3 Vernunft” (Amaliy ma’qullarning kritikasi) kabi, shu usulda mavjud bo‘lgan qo‘shimchalari orqali tushuntirilganlarni o‘ rganish tashkil etadi. Kurs ishining o‘rganilganlik darajaisi. Kantning ong osti va uning fikran mantig‘i, falsafada muhim o‘rin egallagan va keyingi tarixiy davrlarda ham keng tarqalgan bir nazariyadir. U, aqliyat, obyektiv dunyo va fikr-ma’lumotlar munosabatlari mamlakatida yangiliklar kiritgan va “kritik” usulda ta’lim etgan. Kurs ishining o rganilganlik darajasi. ʻ Jahon tarixiy merosini tahlil etish, uning ochilmagan qirralarini kashf etish, tarixiy merosimiz bilan birlashgan holda noyob shaxslarni o rganish menimcha ko p jihatdan tahlil etilmagan, shu o rinda ʻ ʻ ʻ biz bilmagan haqiqatlar anchaginaga o xshaydi. Shunday bo lsada ushbu jihat ʻ ʻ atroflicha olim, professor – mutaxassislar tomonidan o rganilgan. Immanuel ʻ Kantning topologiyasi hamda yangi davrda Neokantizimning konsepsiyalari merosi va noyob bizga qoldirgan ilmlari bo yicha ko plab tadqiqotlaridan ʻ ʻ foydalanildi. Kurs ishining tuzilishi. Kurs ishimiz kirish qism, asosiy qism, 2 ta bob va 4 ta bo‘lim, xulosa, foydalanilgan adabiyotlardan iborat. 4 I BOB. IMMANUEL KANT TARIXI VA U YARATGAN OQIM 1.1. Immanuel Kant biografiyasi Kant konsepsiyasi: “Sof aql tanqidi” (1781), “Amaliy aql tanqidi” (1788), “Mulohaza yuritish qobiliyatining tanqidi” (1790)asarlarida, shuningdek faylasuf ijodining o‘ziga xos sarhisobi sanaluvchi – “Sof aql chegaralarida din” (1793) kabi kitoblarida bayon etilgan. Kant bilish nazariyasining asosiy qoidalari quyidagilardan iborat. Kant fikricha bilish jarayoni uch bosqich: 1) sezgilar darajasida bilish, 2) idrok, 3) aqldan o‘tadi. 1 Bilishning birinchi bosqichi - sezgilar darajasida inson narsaning mavjudligini biladi, idrok yordamida uni fikrlaydi. Narsani haqiqiy bilish aynan shu ikki bosqichni sintez qilishni talab etadi. Idrok darajasidagi bilishning quroli – kategoriyalar. Ular idrokka ichdan xos. Hodisalar rang-barangligi kategoriyalar tizimida aks etadi. Kategoriyalar yordamida inson bilimi tasodifiy empirik emas, balki umumiy zarur, ya’ni ilmiy xususiyat kasb etadi. Ilmiy bilim kategorial bilimdir. Biroq shundan so‘ng Kant sub’ektiv idealist sifatida mulohaza yuritadi: idrok tabiat qonunlarini ochmaydi, balki ularni tabiat uchun belgilaydi. Kant fikriga ko‘ra, kategoriyalar birligi va ularning bilish (sintez qilish) qobiliyati zamirida dunyoning ob’ektiv moddiy birligi emas, balki o‘zlikni anglashning transsendental birligi yotadi. Idrok etish – bilishning ikkinchi bosqichi. Idrokning kuchi uning sintez qilish qobiliyatida namoyon bo‘ladi. Biroq bu to‘liq, cheksiz qobiliyat emas. Idrok tajriba chegarasidan tashqariga chiqa olmaydi. Biroq idrok o‘z chegaralarini o‘zi bilmaydi. U doim bu chegaralardan chetga chiqadi, ya’ni hodisalar dunyosidan o‘zidagi narsalar dunyosiga kirishga harakat qiladi. Biroq tajriba chegaralarini tark etgach (shu tariqa idrok emas, balki aqlga aylangach), u yechib bo‘lmas ziddiyatlar sohasiga tushib qoladi, uning mulohazalari esa muqarrar tarzda xom xayolga aylanadi. 1 https://cyberleninka.ru/article/n/transtsendentalnoe-immanentnoe-i-transtsendentnoe-v-filosofii- immanuila-kanta/viewer.2021-yil, 220-bet. 5 Aql – bilish jarayonining uchinchi, oliy bosqichi. U hissiyot bilan bevosita emas, balki bilvosita – idrok orqali bog‘lanadi. Aql bilishning oliy bosqichi bo‘lsa- da, idrokka ko‘p jihatdan yutqizadi. U tajribaning mustahkam zaminidan ajralgach, dunyoqarash darajasidagi savollarning birortasiga ham uzil-kesil – ha yoki yo‘q deb javob bera olmaydi. Dunyo vaqtda va makonda boshlanadimi yoki u cheksiz va boqiymi? Inson joni boqiymi yoki foniymi? Iroda erkinligi mavjudmi yoki dunyoda hyech qanday erkinlik mavjud emas, hamma narsa tabiiy zarurat qonuniga ko‘ra yuz beradimi? Xudo bormi yoki yo‘qmi? Idrok bunday savollarni bera olmagan bo‘lardi. Aql esa bunday savollarni beradi, biroq ularga javob topa olmaydi. Uning da’volari imkoniyat darajasida emas. Sof nazariy aql o‘z mag‘lubiyatini tan olishi lozim, chunki u o‘zidagi narsalarni bila olmaydi. Ammo nima uchun u shunga qaramay bilishning oliy bosqichi deb e’tirof etiladi? Shuning uchunki, aqlning sof g‘oyalari (Kant ularni tamoyillar deb nomlagan) bilishda oliy tartibga solish vazifasini bajaradi. Ular idrokka yo‘l ko‘rsatadi. Aql g‘oyalarini ufq chizig‘iga o‘xshatish mumkin: garchi bu chiziqqa yetib bo‘lmasa-da, u insonga makonda mo‘ljal olish, ko‘zlangan maqsad sari to‘g‘ri harakatlanish imkonini beradi. Shunga qaramay, Kant bilish nazariyasida metafizik bo‘lib qoldi: u aqlning ziddiyatliligi (ya’ni cheksizlikning ziddiyatliligi)ni uning ojizligi, narsalar mohiyatini anglashga qodir emaslik belgisi sifatida talqin qildi. Holbuki, bu amalda, Gegel keyinroq ko‘rsatganidek, aqlning qudratli kuchidan dalolat beradi. Sof aql tanqidida Kant falsafa o‘zidagi narsalar, ya’ni dunyoning oliy qadriyatlari haqidagi emas, balki faqat bilish chegaralari haqidagi fan bo‘lishi mumkin, degan xulosaga keladi. Oliy mohiyatlar va oliy qadriyatlar – bu Xudo, ruh va erkinlik bo‘lib, ularni biz biron-bir tajribada ko‘ra olmaymiz, ular haqida oqilona fan bo‘lishi mumkin emas. Biroq ularning borligini isbotlashga qodir bo‘lmagan nazariy aql, buning aksini isbotlashga ham qodir emas, ya’ni u Xudoning borligiga, ruhning o‘lmasligiga va iroda erkinligiga ishonishni taqiqlamaydi. Insonga e’tiqod va ishonmaslik o‘rtasida yo‘l tanlash imkoniyati berilgan. U e’tiqodni tanlashi lozim, chunki vijdon ovozi, axloq ovozi undan shuni 6 talab qiladi. Ammo bu endi nazariy aqldan amaliy aqlga, gnoseologiyadan axloqqa o‘tishdir. XIX asrning ikkinchi yarmida, bir tomondan, Hegel va Shellingning idealistik tizimlari inqirozi, ikkinchi tomondan, matematika va fizika taraqqiyoti ta’sirida Kant ta’limotining haqiqiy qayta tiklanishi sodir bo‘ldi. Germaniyada. Birinchi jahon urushigacha nemis akademik falsafasida eng ta’sirli harakat bo‘lgan neokantizm paydo bo‘ldi. Neokantchilikda ikkita maktab paydo bo‘ldi: Marburg va Baden. Birinchi navbatda madaniyat fanlari muammolariga e’tibor qaratilgan ikkinchisi quyida muhokama qilinadi. Endi biz Marburg maktabining g‘oyalariga murojaat qilamiz, uning diqqat markazida aniq, matematiklashtirilgan tabiiy fanlar bo‘lgan. Marburg maktabining asoschisi Hermann Koen (1842 - 1918) bo‘lib, u 1875 yildan 1912 yilgacha Marburg universitetida falsafa bo‘limini boshqargan. Uning shogirdlari va izdoshlari orasida Pol Natorp (1854 - 1924) va Ernst Kassirer (1874 - 1945) bor. Neokantchilik o‘z vazifasini Kant g‘oyalarini qayta tiklash va yanada rivojlantirishda ko‘rdi. Shu bilan birga, neokantchilar tanqidiy falsafa g‘oyasini eng qimmatli deb bilishgan, ya’ni . falsafa, bilim imkoniyatlari va chegaralarini tanqidiy tahlil qilishdan boshlanishi kerak. Shu bilan birga, neokantchilik Kantning tanqidiy falsafasi ruhiga sodiq qolgan holda, ko‘p jihatdan Kant ta’limotini zamonaviy tabiatshunoslik talablaridan kelib chiqib, qayta ko‘rib chiqishni amalga oshirdi. Kant ta’limotining bilim ob’ekti bizga oddiygina berilganligi haqidagi g‘oyani rad etgan va bilish ob’ekti mohiyatan biluvchi sub’ektning konstruktsiyasi ekanligini ta’kidlagan pafosi neokantchilikda Kantdan ham tubdanroq amalga oshirildi. o‘zi. Neokantchilar pozitivizm, empirizm va induktivizmga qarshi bo lib,ʻ ilmiy nazariyalar tajriba ma lumotlaridan kelib chiqmaydi, balki ongning erkin ʼ konstruktsiyasi ekanligini ta kidladilar. ʼ Ongning konstruktiv faoliyati o‘ziga xos apriori shakllari bilan neokantchilar tomonidan fan va u o‘rganayotgan voqelik va shunga mos ravishda tajriba ma’lumotlari uchun universal shart sifatida ko‘rib chiqildi. 7 1.2. Neokantchilik oqimi Keling, neo-Kantchi faylasuflarning argumentlari nima ekanligini ko‘rib chiqaylik. Kant, yuqorida ko‘rganimizdek, zarur va universal fanlar mavjudligidan boshladi, ya’ni. Kantning fikricha, eksperimental bo‘lmagan bayonotlar. U uchun bunday fanning birinchi yorqin namunasi matematika edi. Kant har bir fanda matematika qancha bo‘lsa, shuncha fan borligini ta’kidladi. Kant uchun asosiy bo‘lgan bu tezis, xususan, fanni fanga aylantiradigan narsa unda aprior qonunlarning mavjudligini nazarda tutgan. Shu tarzda tushunilgan aniq tabiat fanining mavjudligi haqiqatidan kelib chiqib, Kant bunday fan qanday bo‘lishi mumkin degan savolni qo‘ydi . Bu savolga javob Kantni tajribada berilgan narsadan tajriba asosida yotgan bilish sub’ektining transsendental tuzilmalari va fanlarning o‘zi imkoniyatlari haqidagi bayonotlarga olib keldi. G.Koen bu metodga sodiqligini saqlab qolgan holda, hatto Kantdan ham qat’iyat bilan o‘z davrining matematiklashtirilgan tabiatshunosligiga tayanadi. Matematika va aniq fanlar uning tadqiqotining boshlanish nuqtasiga aylanadi. Shu bilan birga, Koen zamonaviy fan Kant yozgan matematikaga asoslanmaganligini aniq ko‘radi. Kant arifmetika va Evklid geometriyasini muhokama qildi. Ularning imkoniyatlarini tushuntirish uchun u o‘zining “transsendental estetikasini” yaratdi: tafakkurning apriori shakllari sifatida makon va vaqt haqidagi ta’limot. Koen zamonaviy tabiatshunoslik differensial va integral hisob-kitoblarga asoslanganligini ko‘rdi. Shuning uchun savol tug‘iladi: “Bunday matematika va tabiatshunoslik qanday mumkin?” yangi javob talab qiladi. Shunday qilib, Evklid bo‘lmagan geometriyalar endi hissiy sezgiga tayanishi mumkin emas edi. Xuddi shu narsani cheksiz kichik hisob haqida ham aytish mumkin. Shu bilan birga, fizika, Koen ko‘rsatishga intilganidek, haqiqatni atomlar va molekulalarning hissiy harakatlari, efir to‘lqinlarining harakati, hech qanday o‘ziga xos sezgilarda berilmaydigan elektr yoki magnit o‘zaro ta’sirlar bilan 8 izohlaydi. Shunday qilib, matematika ham, matematik tabiatshunoslik ham ushbu hislar sohasiga nisbatan o‘z erkinligini aniq ko‘rsatdi. Shu sababli, Koen xulosa qiladi, hissiy tajribaning bilishdagi roli haqidagi g‘oyalarni qayta ko‘rib chiqish talab etiladi. Bundan tashqari, bu nafaqat empirizmga, balki Kantning shahvoniylik haqidagi ta’limotiga ham tegishli. Nima degani? Kant ikki xil kognitiv qobiliyat - sezuvchanlik va aql haqida o‘rgatgan. Ularni bir-biriga qarama-qarshi qo‘yib, u aqlga faol, o‘z-o‘zidan paydo bo‘ladigan xarakterni berdi va aksincha, u odatda passivlik va qabul qilish orqali hissiylikni tavsifladi. O‘z faoliyatini aqlning o‘zi boshlaydi va his-tuyg‘ular tashqi narsa tomonidan faollashadi. Nima bilan? O‘z-o‘zidan bir narsa. Va Kant doimo bilimda biz narsalarning o‘ziga emas, faqat hodisalar bilan shug‘ullanamiz, deb takrorlagan bo‘lsa-da, Koen Kantning hissiy bilim va aqlga qarama-qarshiligida nomuvofiqlikni ko‘rdi. U hissiy bilimlarning bunday talqini quyidagilarga olib kelishi mumkinligidan qo‘rqardi. Aql va uning kategoriyalarining fanning empirik asosiga va umuman hissiy tajribaga ta’sirini etarlicha baholamaslik; narsalarning o‘zi hissiy tajribada berilganligi haqidagi g‘oyaning qayta tiklanishi; tajriba idrok etuvchi sub’ekt tomonidan amalga oshirilgan ijodiy sintez natijasi ekanligini tushunmaslik; tajribada bilim ob’ekti berilmaydi, balki yaratiladi. 2 Koen ta’kidlaydiki, bilim yo‘naltirilgan ob’ekt bizga berilmaydi. Nimadir berilgan, ma’lum bir, deb ta’kidlaydi u, Kantning o‘zi formulasidan keyin. Shuning uchun aql kategoriyalari tomonidan qayta ishlanmagan hissiy tajribada hech bo‘lmaganda bilishning ob’ektiv mazmuni bilan, ya’ni ob’ektning o‘zida qanday bo‘lsa, duch kelishini kutish mumkin. Bir paytlar bunday bayonotlari uchun Koen sovet faylasuflari tomonidan qattiq tanqid qilingan va idealizmda ayblangan. Biroq, zamonaviy, ya’ni. Postpozitivistik fan falsafasi bu masala bo‘yicha Koen pozitsiyasining to‘g‘riligini tasdiqlaydi. Masalan, K.Popper ham hissiy bilishning passivligi g‘oyasiga qarshi kurashadi, bilishning “chelak” nazariyasini tanqid qiladi (ma’lumot sezgilar orqali ongga “oqadi” va uni 2 https://uz.wikipedia.org/wiki/Immanuil_Kant 9 qandaydir chelak kabi to‘ldiradi) va hattoki hissiy bilishda sub’ekt faoldir. Unga sezgilar orqali ma’lumot shunchaki oqib o‘tmaydi; sub’ekt uni faol ravishda izlaydi, qo‘zg‘atuvchilar oqimidan uning yashashiga hissa qo‘shadigan narsani tanlaydi, deydi Popper. Ammo agar shunday bo‘lsa, unda biz tasavvur qilishimiz mumkinki, shahvoniylik tananing tashqi qo‘zg‘atuvchiga faol, maqsadli reaktsiyasi bo‘lib, hissiy organlarga ta’sir qiluvchi narsadan emas, balki organizmning holati va reaktsiyasidan dalolat beradi. Ma’lum tajribada odam idishdagi suvni bir qo‘li bilan sovuq, ikkinchi qo‘li bilan esa issiqdek his qilishi mumkin. Yoki boshqa misol: bizga issiqlik yoki sovuqlik sifatlari keskin o‘zgarib ketadigandek tuyuladi. Biz A ob’ekti B ob’ekti kabi sovuq va B ob’ekti C kabi sovuq ekanligini his qilishimiz va shu bilan birga A ob’ektining C dan issiqroq ekanligini his qilishimiz mumkin. Ayni paytda biz bilamizki, “Aslida, tana harorati o‘zgaradi. doimiy ravishda. Buni qanday bilamiz? Sezgilar bu kabi narsalarni ko‘rsatolmaydi (sezgi ostonasi). Demak, idrokdan mustaqil voqelikni aynan hissiy tajribadan “tashqaridan” izlash o‘zini oqlaydimi?!” 3 Agar biz buni eslasak, Koenning doimiy eslatmalari bizga juda tabiiy va adolatli bo‘lib tuyuladi, bu his-tuyg‘u taassurotdan boshqa narsa emas, unga hech qanday ob’ektivlik berish mumkin emas, u fikrlash orqali aniqlanadi va tuzatiladi. Odatda sezish ob’ekti hisoblangan o‘sha real fikrlash kategoriyalari yordamida tashkil topadi yoki Koen aytganidek, sezish materiyasi faqat sof tafakkur mazmunidagina sof bilish ob’ektiga yetib boradi. Apriori sabab hissiy sifatlarni, masalan, issiq, sovuq, yorug‘lik, qorong‘ulik, cheksiz kichik hisoblash tamoyillariga mos keladigan uzluksizlik strukturasini (matematik tilda silliqlik) kiritadi. Aynan shu apriori tuzilma uzluksizlik tamoyilini o‘zida mujassam etgan bo‘lib, sub’ektiv taassurotlar va sezgilarni bilish ob’ektiga, “haqiqiy” ga aylantiradi. Koenning fikriga ko‘ra, hislar bizga shunday apriori tuzilma tomonidan tashkil etilgan darajada va faqat shu darajada haqiqatga kirish imkonini beradi. Kant “idrokni kutish” deb atagan narsa Koenda apriori bizga sezgilarda 3 https://uz.wikipedia.org/wiki/Immanuil_Kant 10 berilgan haqiqatni cheksiz kichik hisoblar tilida tasvirlash mumkinligini belgilaydigan printsipga aylanadi. Shu sababli, Koen tafakkurdan oldin va mustaqil ravishda haqiqat mavjud emas va bo‘lishi ham mumkin emasligini ta’kidlaydi. Faqat sof tafakkur tufayli, - deb yozadi u, - sezgilar etkazadigan, ular muloqot qilishlari kerak bo‘lgan va faqat o‘zlari muloqot qiladigan mazmun e’tirof etilishi mumkin. Va yana cheksiz kichik voqelik hislar xabarlariga qonuniylik beradi. Sezgilarning xabarlariga haqiqat beradigan narsa fizikaning mazmunidan boshqa narsa emas, chunki u sof matematikadan farq qiladi. Sezgilarning bu fizik mazmuni cheksiz kichik voqelik bilan belgilanadi va asoslanadi. Shunday qilib, sezgi ma’lumotlari ob’ektiv haqiqat ma’nosini faqat ular qanday o‘lchanganligi (va darajada) tufayli oladi, raqamli qiymat oladi va ma’lum bir matematik tuzilishga mos keladi. Aslida, raqam mustaqil ravishda mavjud narsa emas. Raqam faqat ma’lum qonun bilan aniqlangan ma’lum sonlar qatorining a’zosi sifatida mavjud. Neokantchilikning bilish nazariyasida qator tushunchasi juda muhim rol o‘ynaydi, chunki qator qonuni uning alohida elementlariga nisbatan birlamchi ekanligi haqidagi g‘oya u bilan bog‘langan; Bundan kelib chiqadiki, individual sezgilar ular orasidagi munosabatlarni tavsiflovchi aprior matematik tuzilishga kiritilgandagina kognitiv ahamiyatga ega bo‘ladi. Neokantchilik, matematikaning va aniq tabiatshunoslikning barcha tushunchalari o‘zlarida mavjud bo‘lgan “moddalar” ni emas, balki faqat ular orasidagi munosabatlarni ko‘rsatishini ta’kidlaydi. “Jismoniy ob’ektni yoki jismoniy hodisani aniqlaydigan doimiy raqamli qiymatlar faqat uning qatorning universal ulanishiga kiritilganligini ko‘rsatadi. Birlik doimiysi o‘z-o‘zidan hech narsani anglatmaydi; u o‘z ma’nosini faqat boshqa sonli qiymatlar bilan taqqoslash va bog‘lash orqali oladi” 4 Shuni ta’kidlashni istardimki, bu talqin 19-asr oxiridagi matematikaning o‘ziga xos tendentsiyalari bilan qanchalik mos keladi. Shunday qilib, 1872 yilda F. Klein o‘zining mashhur “Erlangen dasturi” da har qanday geometriyani “o‘zgarishlarning maxsus guruhining invariantlari nazariyasi” deb hisoblashni 4 Kant I. Prolegomena. 2012-yil, 560 bet. 11 taklif qildi. Guruhni kengaytirish yoki toraytirish orqali siz geometriyaning bir turidan boshqasiga o‘tishingiz mumkin. Evklid geometriyasi metrik guruhning invariantlarini, proyektiv geometriya proyektiv guruhning invariantlarini o‘rganadi. Transformatsiya guruhlari tasnifi bizga geometriyalar tasnifini beradi”. Shunday qilib, alohida geometriya fazoviy voqelik qonunlarini (haqiqatlarini) o‘zida mujassamlashtirgan yagona ob’ekt bo‘lishdan to‘xtaydi, lekin ma’lum bir qonun bo‘yicha tartiblangan qatorning a’zosiga aylanadi. Zamonaviy ilm-fandagi bu tendentsiya E.Kassirer tomonidan rus tiliga tarjima qilingan “Bilish va haqiqat” deb nomlangan asarida batafsil tasvirlangan. Uning ta’kidlashicha, zamonaviy geometriya hissiy tasvirlash qobiliyatiga ega bo‘lgan ba’zi raqamlarni o‘rganishga emas, balki aniq bir yagona printsip bo‘yicha figuralarni erkin yaratishga qaratilgan. Shaklning turli hissiy mumkin bo‘lgan holatlari, xuddi yunon geometriyasida bo‘lgani kabi, alohida- alohida tahlil qilinmaydi va o‘rganilmaydi, lekin barcha qiziqish aynan ularning bir-biridan kelib chiqishiga qaratilgan. Agar bitta raqam ko‘rib chiqilsa, u hech qachon o‘z-o‘zidan emas, balki u tegishli bo‘lgan butun aloqaning ramzi sifatida va ma’lum bir o‘zgartirish qoidalariga rioya qilgan holda tarjima qilinishi mumkin bo‘lgan barcha shakllarning ifodasi sifatida qabul qilinadi. Biz o‘rganayotgan ma’lum bir raqamni ma’lum bir o‘rganish ob’ekti sifatida emas, balki ma’lum bir o‘zgaruvchanlik qoidasi yordamida biz mumkin bo‘lgan raqamlarning butun tizimini chiqaradigan boshlang‘ich nuqtasi sifatida ko‘rib chiqamiz. Bu tizimni xarakterlovchi va har bir alohida figurada birdek qanoatlantirilishi lozim bo‘lgan asosiy munosabatlar faqat o‘zining umumiyligida haqiqiy geometrik ob’ektni tashkil qiladi”. 5 Kant ta’limotining asoslarini ko‘rib chiqib, Koen Kantning makon va vaqtni sezuvchanlikning apriori shakllari sifatida talqin qilishdan voz kechadi. Albatta, neokantchilar makon va vaqt g‘oyalari tajribadan kelib chiqmasligiga, balki unga yuklanganligiga Kantdan kam ishonmaydilar. Masalan, 5 Gaydenko P.P. Marburg maktabining neokantizmida ilmiy bilimlarning matematik shart-sharoitlarini tahlil qilish // Burjua falsafasi va sotsiologiyasida fan tushunchalari. - M., 1973. S. 731 betlar. 12 Kassirer pozitivist faylasuflar bilan bahslashar ekan, buni baquvvat tarzda isbotlaydi: “Bizning hissiy idrokimiz makonimiz geometriyamiz fazosiga teng emas va u eng hal qiluvchi, konstitutsiyaviy xususiyatlari bilan undan farq qiladi. Hissiy idrok uchun har bir joydagi farq, albatta, sezgilar mazmunidagi qandaydir qarama-qarshilik bilan bog‘liq . ”Yuqori” va “pastki”, “o‘ng” va “chap” bu erda ekvivalent yo‘nalishlar emas. Geometriya fazosida bunday qarama-qarshiliklar umuman yo‘q Kosmosdagi nuqtalarning universal bir xilligi printsipi hamma narsani yo‘q qiladi, farqlar”, geometrik fazoning keyingi belgilari uning uzluksizligi va cheksizligidir: bizda ular fazoviy sezgilardagi ma’lumotlar sifatida umuman yo‘q; ular biz bu his-tuyg‘ularga qo‘shgan ideal qo‘shimchalarga asoslanadi. Shunday qilib, fanda kosmosning geometrik g‘oyasi mavjud bo‘lib, u hech qanday tarzda tajribadan “ta’qib qilmaydi”, lekin qat’iy Kant ma’nosida, undan mustaqil ravishda, ya’ni. a priori. Ammo neokantchilar Kantning makon va vaqtni hissiy bilimlar darajasiga qo‘yib, ularni sezgining aprior shakllariga aylantirganligi haqidagi fikriga qo‘shilmaydi. Darhaqiqat, bunday talqin, ongdan mustaqil ravishda, tajriba allaqachon ma’lum bir tarzda tuzilganligini anglatadi. Ma’lum bo‘lishicha, aql uchun makon va vaqt “berilgan” va uni o‘zgartirib bo‘lmaydi. Koen ta’kidlaganidek, “faqat elementlarni ulashning universal usuli bizning sezgirligimiz faoliyatining asl shakli sifatida belgilanishi mumkin. Birgalikda yashashning oddiy imkoniyatidan ko‘ra aniqroq narsani shahvoniylik shaklida tasavvur qilib bo‘lmaydi. Har qanday boshqa aniqlik aqlning ishi bilan ta’minlanadi. Shunday qilib, Koen makon va vaqt sezuvchanlik shakllari emas, balki aqlning konstruksiyalari ekanligini ta’kidlaydi. Bu masala qanchalik muhim? Aftidan, u ancha prinsipial. Aslida, insonning hissiy bilish apparati, aftidan, Homo sapiens paydo bo‘lganidan beri o‘zgarmagan. Ammo bilimlar tarixida uning ongining tuzilmalari o‘zgardi. Bu erda Evklid bo‘lmagan geometriyalar yoki ko‘p o‘lchovli bo‘shliqlar geometriyalari yorqin misoldir. 13 II BOB. NEOKANTCHILIKDA ONG MASALASI 2.1. Neokantchilikda ong masalasi Neokantchilar fanning asosiy tushunchalari va qonuniyatlari tajriba bilan belgilanmaganligini isbotlaganlarida, ular postpozitivistlarga yo‘l ochadilar. Ular ma’lum bir nazariy talqinsiz tajriba yo‘qligini va bo‘lishi ham mumkin emasligini isbotlaydi. Hech qachon bunday bo‘lmaydi, - deydi Kassirer, - bir tomonda mavhum nazariya bo‘lsa, ikkinchi tomondan, hech qanday mavhum talqinsiz, o‘z- o‘zidan berilgan kuzatish materiali mavjud. Aksincha, bu material, biz unga har qanday aniqlik kiritishimiz uchun, allaqachon o‘zida qandaydir mantiqiy ishlov berish xususiyatlariga ega bo‘lishi kerak. Biz tahlil qiladigan tushunchalarni hech qachon yalang‘och “faktlar” sifatida tajriba ma’lumotlariga qarshi chiqa olmaymiz; oxirida biz doimo empirik berilganlar o‘rtasidagi bog‘lanishning ma’lum bir mantiqiy tizimi bilan shug‘ullanamiz”. Ushbu mantiqiy tizim ma’lum matematik va fizik tamoyillarni o‘z ichiga oladi. Shu munosabat bilan Kassirer, ayniqsa, jismoniy o‘lchash va o‘lchov natijalarini qayta ishlash asosida yotgan binolarni ta’kidlaydi, “va bu binolar haqiqiy “gipotezalar” ni tashkil qiladi. “Haqiqiy faraz” o‘lchov printsipi va vositalaridan boshqa narsani anglatmaydi. Bu hodisalar allaqachon tan olingan va tartibga solinganidan keyin miqdor sifatida paydo bo‘lmaydi , balki ularga ularning mutlaq asoslari haqida taxmin qo‘shish uchun emas; bu shunday tartibga solish imkoniyati uchun xizmat qiladi”. 6 Shu bilan birga, nazariy tushunchalar va tizimlarning aprior qurilishi jarayoni cheksiz murakkab va dramatik ekanligi aniq. Bunga ilm-fan tarixining o‘zi, birinchi navbatda, ilmiy inqilob, Galiley, Nyuton, Leybnits kabi inqilobchilarning fandagi faoliyati dalildir. XVI-XVII asrlardagi ilmiy inqilob davrida. Birinchi marta o‘sha tushunchalar va tamoyillar paydo bo‘ldi, ular keyinchalik Kant tomonidan apriori shakllar va kategoriyalar sifatida tasvirlangan. Koen va uning izdoshlari fan tarixiga murojaat qilishdi, ular aslida 6 Koyre A. Yopiq Kosmosdan cheksiz Olamga. 261 bet. 2014-yil 14 tajriba bilan belgilanmagan. Shunday qilib, neokantchilik fan tarixining pozitivistik va induktivistik talqinlariga qarshi chiqdi, fan tarixiga postpozitivistik murojaatni kutdi - xuddi shu maqsadda. Neokantchilikning fan tarixiga ta’sirini A.Koyrening yorqin asarlari misolida ham ko‘rish mumkin. Tarixni aql bilan amalga oshirilgan apriori sintezlar tahliliga “kirish” qilgan Koen, har doim toifalar tizimiga kiritib bo‘lmaydigan narsa borligini tan oldi va shuning uchun tobora ko‘proq yangi sintezlar talab qilinadi . Kant, Koenning fikricha, toifalarning to‘liq jadvalini tuza oldi, deb adashgan: Mantiq uchun bunday mukammallik boylik emas, balki ochiq yara bo‘lar edi. Yangi muammolar yangi taxminlarni talab qiladi. Ilm-fan taraqqiyoti haqidagi zaruriy fikr sof bilim taraqqiyoti haqidagi fikr bilan birga bo‘libgina qolmay, balki uni shartli ravishda nazarda tutadi, - deydi u. Demak, a priori bilim tug‘ma emas. Bu tarix va madaniyat mahsuli. Shaxs endi apriori tuzilmalarning tashuvchisi sifatida harakat qila olmaydi. U ilmiy jamoa shaxsida fanning o‘zi va kengroq ma’noda insoniyat va tarixning ma’lum bir bosqichida u ishlab chiqqan madaniyatga aylanadi. Koen bilish ob’ekti berilmaganligini, balki bilish sub’ekti tomonidan qurilganligini isbotlab, shu bilan birga narsaning o‘zi bilishning asosiy maqsadi ekanligini ta’kidlaydi . U narsaning o‘zida taniydi, ya’ni. biluvchi sub’ekt tomonidan ishlab chiqarilmaydigan mavjudlik. Biroq, shu bilan birga, Koen tilning kuchi ostida bo‘lgan fikrlash stereotipidan xalos bo‘lishni xohlaydi va odamni biror narsa haqida, o‘z-o‘zidan, aniq narsa sifatida gapirishga va o‘ylashga undaydi . aniq ob’ekt, faqat qandaydir ekran orqasida yashiringan. Koen bizga biror narsaning o‘zi haqida boshqa so‘zlar bilan o‘ylashni o‘rgatishni xohlaydi. Bu unga bilimning erishib bo‘lmaydigan yaxlitligi va to‘liqligi sifatida ko‘rinadi , shuning uchun bilim buyuk cheksiz muammolar zanjiridir. Aniqrog‘i, bu ideal yaxlit bilimlar birligining asosi sifatida va ayni paytda bu yaxlitlik va to‘liqlikka hech qachon erishib bo‘lmasligining sababi sifatida. Aqlning erkin konstruktsiyalarisiz bilim mumkin emas; lekin bilimning maqsadi bu konstruksiyalar orqali voqelikni o‘zida bo‘lganidek idrok etishdir. Ajoyib, lekin 15 erishib bo‘lmaydigan maqsad. “Haqiqat, - deydi Koen, - faqat haqiqatni izlashdan iborat”. Koen uchun narsaning chekka va dastlab sof manfiy tushunchasi o‘z- o‘zidan bilish vazifasi sifatida ijobiy ma’no kasb etadi. Shunday qilib, narsa tushunchasi o‘z-o‘zidan maqsadning tartibga soluvchi g‘oyasi sifatida ishlaydi. Muhimi, bu kontseptsiyaning ikkala jihati – ham ijobiy, ham salbiy tomonlari saqlanib qolganda aniq ma’nosi saqlanib qoladi. Maqsadning tartibga soluvchi g‘oyasi bo‘lib, narsaning o‘zi ham ilm-fanni himoya qilishga, ham axloq ta’limotini asoslashga xizmat qiladi. Koen - Kantga ergashuvchi - narsaning o‘zini bilish haqidagi ta’limot va axloq haqidagi ta’limot o‘rtasidagi bog‘lovchi bo‘g‘inga aylantiradi. Bilimning buyuk va erishib bo‘lmaydigan maqsadi insoniyatga uning asl maqsadi va inson ongi hissiy ma’lumotlar bilan belgilanmaganligini ko‘rsatadi. Binobarin, u o‘zini nima borligi bilan emas, balki nima bo‘lishi kerakligi bilan - adolat, tenglik, insonparvarlik bilan belgilashga ochiqdir. 16 2.2. Neokantchilik oqimida falsafa Ilm-fan qiyofasidagi yuqorida qayd etilgan barcha o‘zgarishlar va dunyoning umumiy ilmiy manzarasidagi siljishlar o‘zlarining batafsil falsafiy tushunishlarini talab qildi. Marburg maktabining neokantchilari Kantning nazariy merosiga asoslanib, o‘zlarining javob variantlarini taklif qilishdi. Ularning asosiy tezisi fandagi barcha so‘nggi kashfiyotlar va zamonaviy ilmiy-tadqiqot faoliyatining tabiati inson ongining hayotning barcha sohalarida faol konstruktiv rolidan shubhasiz dalolat beradi. Insonga berilgan aql dunyoni aks ettirmaydi, aksincha, uni yaratadi. U shu paytgacha bir-biriga bog‘liq bo‘lmagan va tartibsiz mavjudotga bog‘liqlik va tartib keltiradi. Uning ijodiy, tartibli faoliyatisiz dunyo hechlikka, qorong‘u va jim yo‘qlikka aylanadi. Aql - bu insondagi immanent nur bo‘lib, u xuddi yorug‘lik nuri kabi atrofdagi olamdagi narsa va jarayonlarni yoritadi, ularga mantiq va ma’no beradi. “Faqat o‘ylashning o‘zi, - deb yozgan edi Hermann Koen, - mavjud deb belgilanishi mumkin bo‘lgan narsani keltirib chiqarishi mumkin.” Marburgerlarning inson ongining ijodiy generativ kuchi haqidagi ushbu fundamental tezisidan ularning falsafiy qarashlarida ikkita asosiy nuqta kelib chiqadi: - fundamental anti-substansializm, ya’ni. Alohida narsalar va jarayonlardan umumiy xususiyatlarni mexanik mavhumlashtirishning mantiqiy usuli bilan olingan borliqning o‘zgarmas va umumiy substansiyalarini (asosiy tamoyillarini) izlashdan bosh tortish (u, masalan, bo‘linmas atomlar shaklida moddiy modda bo‘ladimi yoki aksincha, gegel mantiqiy g‘oyasi yoki yaratuvchi xudo mutlaq shaklidagi ideal substansiya). Neokantchilar fikricha, ilmiy mulohazalar va shunga mos ravishda dunyodagi narsalarning mantiqiy uzviyligining asosi funksional bog‘lanishdir. Uning eng aniq timsoli matematikadagi funktsional bog‘liqlikdir, masalan, y = f (x) matematik bog‘liqlik, bu erda ketma-ket birlik qiymatlari to‘plamini ochishning umumiy mantiqiy printsipi ko‘rsatilgan. Bu funktsional bog‘lanishlar dunyoga bilish sub’ektining o‘zi tomonidan, an’anaviy Kantning 17 ongni “oliy qonun chiqaruvchi” sifatidagi qarashlari ruhida, go‘yo apriori (eksperimentdan oldingi) tabiatning asosiy qonunlarini belgilaydi va o‘z ichiga oladi, shunga ko‘ra, ushbu universal va zarur apriori tamoyillar asosida olinishi mumkin bo‘lgan barcha xilma-xil a posteriori (eksperimental) bilimlarga birlikni berish. Neokantchi funksionalizm haqida E.Kassirer shunday deb yozgan edi: “Substantsiya tushunchasining belgisi va hukmronligi ostida, turgan umumiy tushuncha mantiqiga qarshi funktsiyaning matematik tushunchasi mantiqi ilgari suriladi. Ammo mantiqning ushbu shaklini qo‘llash sohasini nafaqat matematika sohasida izlash mumkin. To g rirog i, muammo darhol tabiatni bilish sohasigaʻ ʻ ʻ o tadi, deb ta kidlash mumkin, chunki funksiya tushunchasi universal sxema va ʻ ʼ naqshni o z ichiga oladi, unga ko ra zamonaviy tabiat tushunchasi uning ʻ ʻ progressiv tarixiy rivojlanishida yaratilgan”. - dunyoning turli xil universal rasmlarini (ham materialistik, ham idealistik) qurishni to‘xtatishga va fanning mantiqiy va metodologiyasi bilan shug‘ullanishga chaqiruvchi antimetafizik munosabat. Biroq, ilm-fan haqiqatlarining universalligi va zarurligini asoslashda Kantning obro‘siga murojaat qilib, dunyoning haqiqiy ob’ektlariga emas, balki mavzuga asoslanib, Marburg maktabining neokantchilar. hali ham o‘z pozitsiyasini sezilarli tuzatishlarga, hatto qayta ko‘rib chiqishga majbur qiladi. Marburg maktabi vakillarining fikriga ko‘ra, Kantning muammosi shundaki, u o‘z davrining o‘g‘li sifatida o‘sha davrning yagona ilmiy nazariyasini - Nyuton klassik mexanikasi va uning asosidagi Evklid geometriyasini mutlaqlashtirgan. U mexanikani inson tafakkurining aprior shakllariga (aql toifalarida), geometriya va algebrani esa sezgi sezgining aprior shakllariga asos solgan. Bu, neokantchilarning fikriga ko‘ra, tubdan noto‘g‘ri. Uning barcha realistik elementlari va birinchi navbatda, “narsaning o‘zida” markaziy tushunchasi Kantning nazariy merosidan izchil olib tashlanadi (Kant uchun, uning bizga ta’sirisiz ilmiy bilim faoliyati ob’ektining namoyon bo‘lishi mumkin emas. ya’ni ob’ektiv ravishda mavjud bo‘lgan (real) tashqi ob’ekt 18 dunyosi, bizga ta’sir ko‘rsatishga qodir va shu bilan bizning bilimimizning tashqi - tabiiy va ijtimoiy manbai sifatida harakat qiladi). Marburgerlar uchun, aksincha, fanning o‘zi faqat bizning fikrlashimizning sintetik mantiqiy harakati orqali paydo bo‘ladi. O‘z-o‘zidan hech qanday ob’ekt yo‘q, faqat ilmiy tafakkur harakatlari tomonidan yaratilgan ob’ektivlik. E. Kassirerning so‘zlariga ko‘ra: “Biz ob’ektlarni emas, balki ob’ektiv bilamiz”. Ilmiy bilish ob’ektini sub’ekt bilan identifikatsiyalash va sub’ektning ob’ektga har qanday qarama-qarshiligini rad etish fanga neokantcha qarashning o‘ziga xos xususiyatidir. Matematik funktsional bog‘liqliklar, elektromagnit to‘lqin tushunchasi, kimyoviy elementlar jadvali, ijtimoiy qonunlar moddiy olamning narsa va jarayonlarining ob’ektiv xususiyatlari emas, balki bizning ongimizning sintetik yaratilishi bo‘lib, u atrofdagi mavjudotning tartibsizligiga kiritadi. bu bilan unga tartib va ma’no beradi. Mavzu bilan fikrlash emas, balki fikrlash bilan mos bo‘lishi kerak, deb ta’kidladi P. Natorp. Kenigsberg mutafakkirining fikriga ko‘ra, algebra va geometriyaning zaruriy va universal mulohazalari negizida yotgan hissiy sezgining apriori shakllari sifatida Kantning fazo va vaqt g‘oyasi tanqid qilinadi. Fazo va vaqt, neokantchilarning fikricha, sezuvchanlikning apriori shakllari emas, balki fikrlash shakllaridir. Bu apriori fikrlash dunyoga kiritadigan mantiqiy bog‘liqlikdir (bu boshqa Evklid bo‘lmagan geometriyalarni yaratishni tushuntirishning yagona yo‘li). P. Natorp shunday deb yozgan edi: Makon va vaqtning asosiy ta’riflarida tafakkur odatda tafakkur emas, balki “funksiya” sifatida muhrlanadi. Bunday pozitsiya, mohiyatiga ko‘ra, “ob’ekt haqidagi fikrlar” va “haqiqiy ob’ekt” ning o‘zi, g‘oyalar va narsalar o‘rtasidagi munosabatlar haqidagi asosiy gnoseologik muammoni tahlilning sof uslubiy nuqtai nazari bilan almashtirishni anglatadi: tahlil qilish usullarini o‘rganish. inson ongining nazariy konstruktiv faoliyati va asosan mantiqiy-matematik sikl fanlarida. Aynan shu erda neokantchi falsafiy tamoyillarning to‘g‘riligini tasdiqlovchi misollarni topish oson. Biz marburgerlarga hurmat ko‘rsatishimiz kerak: ilm-fan inqirozi sharoitida (inson 19 ongining konstruktiv va proyektiv qobiliyatlari so‘roq qilinganida), pozitivizm va mexanik materializmning hukmronligi, ular falsafiy ongning da’volarini himoya qila oldilar. fandagi noyob sintetik va refleksiv funktsiyalar. Marburgerlar fandagi eng muhim nazariy tushunchalar va ideallashtirishlar hamisha nazariyotchi olimning bosh mevasi ekanligida ham haqli; ularni bevosita tajribadan chiqarib bo‘lmaydi. “Matematik nuqta”, “ideal qora tana” - ular uchun eksperimental sohada so‘zma-so‘z o‘xshashlarni topishning iloji yo‘q, lekin ko‘plab haqiqiy fizik va matematik jarayonlar faqat shunday yuqori mavhum nazariy konstruktsiyalar tufayli tushunarli va tushunarli bo‘ladi. Ular, albatta, har qanday eksperimental (a posteriori) bilimlarni mumkin qiladi. Neokantchilarning yana bir g‘oyasi kognitiv faoliyatda haqiqatning mantiqiy va nazariy mezonlarining hal qiluvchi rolini ta’kidlashdir, bunda ko‘plab mavhum nazariyalarni tekshirish mumkin bo‘lmagan moddiy tajriba emas, balki amaliyot emas. Avvalo, bu ko‘pchilik matematik nazariyalarga tegishli. Ikkinchisi, asosan, nazariyotchining kreslo ijodi mahsuli bo‘lib, keyinchalik eng istiqbolli amaliy va texnik ixtirolarning asosini tashkil qiladi. Shunday qilib, zamonaviy kompyuter texnologiyalari 1920-yillarda ishlab chiqilgan mantiqiy modellarga asoslanadi, o‘sha paytda hech kim o‘zining eng dahshatli fantaziyalarida elektron kompyuterlar haqida o‘ylamaydi. Raketa dvigateli birinchi raketa osmonga ko‘tarilishidan ancha oldin mukammal edi. Neokantchilarning fan tarixini ilmiy g‘oyalar va muammolarning o‘zi rivojlanishining ichki mantig‘idan tashqarida anglab bo‘lmaydi, degan fikri ham to‘g‘ri ko‘rinadi. Madaniyat va jamiyat tomonidan to‘g‘ridan-to‘g‘ri qaror mavjud va bo‘lishi ham mumkin emas. Aftidan, fan tarixida inson ongi faoliyatining o‘sishi ham neokantchilar tomonidan kashf etilgan uning muhim qonuniyatlaridan biri sifatida qaralishi mumkin. Umuman olganda, ularning falsafiy dunyoqarashi falsafiylashtirishga qat’iy ratsionalistik munosabat va Shopengauer va Nitsshedan Bergson va Xaydeggergacha bo‘lgan har qanday falsafiy irratsionalizmni qat’iyan rad etish bilan tavsiflanadi. Xususan, XX asrdagi eng nufuzli neokantchilardan biri Ernst Kassirer ikkinchisi bilan to qnash kelishgan.ʻ 20 Marburgerlarning (“axloqiy sotsializm” deb ataladigan) axloqiy ta’limoti ham ratsionalistikdir. Axloqiy g‘oyalar, ularning fikricha, funktsional-mantiqiy, konstruktiv-tartibli xususiyatga ega, lekin “ijtimoiy ideal” shaklini oladi, unga muvofiq odamlar o‘zlarining ijtimoiy mavjudligini qurishga chaqiriladi. ”Ijtimoiy ideal bilan tartibga solinadigan erkinlik” tarixiy jarayon va ijtimoiy munosabatlarga neokantcha qarashning formulasidir. Marburgerlarning dunyoqarashining yana bir o‘ziga xos xususiyati - ularning ilmi, ya’ni fanni inson ma’naviy madaniyatining oliy shakli sifatida e’tirof etish. E.Kassirer o‘z ishining so‘nggi davrida o‘zining mashhur “Ramziy shakllar falsafasi” ni yaratganida, bu asl neo-Kantchi pozitsiyasining zaif tomonlarini ko‘p jihatdan engib, fanni u tomonidan insonning madaniy faoliyatining eng yuqori shakli sifatida ko‘rib chiqildi. ramziy mavjudot sifatida (Homo symbolicum). Fan timsollarida (tushunchalar, chizmalar, formulalar, nazariyalar va boshqalar) shaxsning eng yuksak ijodiy qobiliyatlari ob’ektivlashtiriladi (haqiqiy jismoniy timsolga ega bo‘ladi) va uning ramziy konstruktsiyalari orqali uning o‘zini o‘zi anglashning eng yuqori shakllari amalga oshiriladi. “Buyuk tabiatshunos olimlar – Galiley va Nyuton, Maksvell va Gelmgolts, Plank va Eynshteynning asarlari oddiy faktlar to‘plami emas edi. Bu nazariy, konstruktiv ish edi. Aynan o‘sha stixiyalilik va mahsuldorlik inson faoliyatining markazidir. Insonning eng oliy qudrati va shu bilan birga, inson dunyosining tabiiy chegaralari bu erda mujassam. Tilda, dinda, san’atda, fanda inson o‘z koinotini – insoniy tajribasini tushuntirish va izohlash, ifodalash, tartibga solish va umumlashtirish imkonini beruvchi ramziy olamni yaratishdan boshqa hech narsa qila olmaydi. Shu bilan birga, neokantchi falsafiy dasturda jiddiy kamchiliklar mavjud bo‘lib, bu oxir-oqibat uning falsafiy maydondagi ilk rollaridan tarixiy uzoqlashishiga sabab bo‘ldi. Birinchidan, fan predmetini uning ob’ekti bilan aniqlab, bilim va borliq o‘rtasidagi bog‘liqlik haqidagi klassik gnoseologik muammolarni ishlab chiqishdan bosh tortgan marburgerlar o‘zlarini nafaqat mavhum metodologiyaga mahkum qildilar, balki bir tomonlama mantiqiy-matematik tsikl fanlariga e’tibor 21 qaratdilar. balki ilmiy aql tushunchalar, nazariy modellar va formulalarning cheksiz munchoq o‘yinida o‘zi bilan o‘ynaydigan idealistik o‘zboshimchalik uchun ham. Marburgliklar irratsionalizmga qarshi kurashib, aslida irratsionalistik ixtiyoriylik yo‘lini tutdilar, chunki agar fanda tajriba va faktlar ahamiyatsiz bo‘lsa, demak, aql uchun “hamma narsa joiz”. Ikkinchidan, Marburg maktabi neo-Kantchilarning antisubstansialistik va anti-metafizik pafosi ham ancha ziddiyatli va nomuvofiq falsafiy pozitsiyaga aylandi. Koen ham, Natorp ham dunyoning asosi bo‘lgan Xudo va Logos haqidagi sof metafizik mish-mishlardan voz kecha olmadilar va marhum Kassirer yillar davomida o‘zining tan olishicha, eng izchil substansialistlardan biri bo‘lgan Gegelga tobora ko‘proq jalb qilinganini his qildi. U tomonidan mutlaq g‘oya) va jahon falsafasi tarixida tizim yaratuvchisi-metafiziklar tomonidan amalga oshiriladi. Tabiatshunoslik tomonidan qo‘llaniladigan tafakkurning nomotetik tipi quyidagi xususiyatlar bilan ajralib turardi: u doimo mavjud bo‘lgan voqelikda (tabiat o‘z qonunlarining universalligi orqali anglagan) umuminsoniy qonuniyatlarni izlashga qaratilgan edi. Bunday izlanishlar natijasi qonunlar fanidir. Idiografik fikrlash uslubi bir marta sodir bo lgan voqelikdagi alohidaʻ tarixiy faktlarga (Vaterlo jangi kabi tarixiy voqealar va boshqalar) qaratilgan bo lib, natijada hodisalar haqidagi fanni yaratgan. ʻ Xuddi shu o‘rganish predmetini turli usullar yordamida o‘rganish mumkin edi: demak, nomotetik usul yordamida tirik tabiatni o‘rganish oxir-oqibatda tirik tabiatning taksonomiyasini, idografik usullar esa o‘ziga xos evolyutsiya jarayonlarining tavsifini berishi mumkin edi. Shu bilan birga, tarixiy ijod san’atga o‘z ma’nosida yaqinlashdi. Keyinchalik, ikki usul o‘rtasidagi farq kuchaytirildi va o‘zaro istisno nuqtasiga keltirildi, idografikaga ustunlik berildi, ya’ni. individuallashtirilgan (yoki tarixiy) bilimlarni o‘rganish. Tarixning o‘zi esa faqat madaniyatning mavjudligi doirasida amalga oshirilganligi sababli, bu maktab ishidagi markaziy masala qadriyatlar nazariyasini o‘rganish edi. Faqat ba’zi ob’ektlar biz uchun ahamiyatli (qiymatga ega), boshqalari esa ahamiyatsiz bo‘lganligi sababli biz ularni yoki ularni sezmaymiz 22 yoki sezmaymiz. Qadriyatlar - bu borliqdan yuqorida joylashgan, na ob’ektga, na sub’ektga bevosita aloqasi bo‘lmagan ma’nolar. Shunday qilib, ular har ikki dunyoni (sub’ekt va ob’ekt) bog‘laydi va ma’no beradi. Rikert borliqdan yuqori bo‘lgan bunday ma’noga misol keltiradi: Ko‘hinur olmosining o‘ziga xos qiymati uning o‘ziga xosligi, o‘ziga xosligidir. Bu o‘ziga xoslik olmosning o‘zida ob’ekt sifatida paydo bo‘lmaydi (bu uning qattiqligi, yorqinligi va boshqalar kabi fazilatlaridan biri emas), shuningdek, u haqida shaxsning sub’ektiv nuqtai nazari (foydalilik, go‘zallik va boshqalar) emas, lekin aynan mana shu noyoblik ob’ektiv va sub’ektiv ma’nolarni birlashtirib, biz “Ko‘hinur olmosi” deb ataydigan narsani shakllantiradigan qadriyatdir. Xuddi shu narsa aniq tarixiy shaxslarga ham taalluqlidir: tarixiy shaxs har kimdan qanday farq qilishi tufayli hamma uchun ma’noga ega bo‘ladi, dedi G. Rikert o‘zining “Tabiatshunoslik tushunchalarining shakllanishi chegaralari” asarida. 7 7 Koyre A. Yopiq Kosmosdan cheksiz Olamga. 2023-yil, 417 bet. 23 XULOSA Xulosa qiladigan bo‘lsak, inson o‘zini qurshagan olamni anglab yetadi, uni har xil usullar yordamida o‘zlashtiradi. Bu usullardan ikkita eng muhimini qayd etish mumkin. Birinchi – moddiy-texnikaviy usul – tirikchilik vositalarini ishlab chiqarish, mehnat, amaliyot. Ikkinchi – ma’naviy (ideal) usul; uning doirasida sub’ekt va ob’ektning bilishga doir munosabatlari ular o‘rtasidagi ko‘p sonli munosabatlarning biridir. O‘z navbatida, bilish jarayoni va unda olinadigan bilimlar amaliyot va bilishning tarixiy rivojlanishi mobaynida tabaqalanadi va o‘zining har xil shakllarida mujassamlashadi. Bilishning bu shakllari, garchi o‘zaro bog‘liq bo‘lsada, lekin bir-biriga o‘xshamaydi va har bir biri o‘ziga xos xususiyatlarga ega. Bilish, ma’naviy faoliyat shakli sifatida, jamiyat paydo bo‘lgan davrdan va jamiyat bilan birga muayyan rivojlanish bosqichlaridan o‘tib kelmoqda. Bu bosqichlarning har birida bilish jarayoni insoniyat tarixi mobaynida yuzaga kelgan rang-barang va o‘zaro bog‘langan ijtimoiy-madaniy shakllarda amalga oshiriladi. Shu bois yaxlit hodisa sifatidagi bilishni biron-bir shaklga, hatto so‘zning o‘z ma’nosidagi bilishni to‘liq “qoplamaydigan” ilmiy shaklga ham bog‘lash mumkin emas. Shu sababli gnoseologiya umumlashtirish uchun faqat bir soha – ilmiy bilimdan va hatto yuksak darajada rivojlangan tabiatshunoslikdan material olib, o‘z xulosalarini chiqara olmaydi. Qadriyatlar dunyosi transsendental ma’no sohasini tashkil qiladi. Rikkertning fikricha, falsafaning eng oliy vazifasi qadriyatlarning voqelikka munosabati bilan belgilanadi. Falsafaning “haqiqiy dunyo muammosi” aynan “bu ikkala shohlikning qarama-qarshiligida” yotadi: mavjud voqelik shohligi va 24 mavjud bo‘lmagan qadriyatlar shohligi, lekin shunga qaramay, mavzu uchun umumjahon majburiy ahamiyatga ega. 25 Mirzo Ulug‘bek nomidagi O‘zbekiston Milliy Universiteti Ijtimoiy fanlar fakulteti Falsafa yo‘nalishi “Falsafa va mantiq” kafedrasi 3-kurs talabasi ______________ “ Neokantchilikda ong masalasi ” mavzusidagi kurs ishiga TAQRIZ Kurs ishi falsafa tarixida dolzarb bo‘lgan mavzularidan biri Kantning shaxsiyatiga bag'ishlangan bo‘lib kirish, ikki bob, xulosa, foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat. Kirish qismida kurs ishi mavzusining asoslanishi va dolzarbligi, kurs ishining obyekti va predmedi, kurs ishining maqsadi va vazifalari, kurs ishining o‘rganilganlik darajasi yoritilgan. Asosiy qism ikki bobda o‘z ifodasini topgan bo‘lib, birinchi bobida “ Immanuel Kant tarixi va u yaratgan oqim ” yoritilgan. Ikkinchi bob esa “ Neokantchilikda ong masalalari ” deb nomlanib, unda Kantning g’oyalari haqida batafsil to‘xtalib o‘tilgan. Kurs ishi ilmiy tilda yozilgan va tugatilgan, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ko‘rsatilgan, kurs ishiga qo‘yilgan talablarga javob beradi. Shu bilan birga ma'lum mulohazali o‘rinlar mavjud: 1. Ba’zi o‘rinlarda so‘zlarga misollar keltirilmagan. 2. Iqtiboslarda kamchiliklarga yo‘l qo‘yilgan. 3. Shuning bilan birgalikda, texnik, imloviy, orfografik va uslubiy kamchiliklarga yo‘ l qo‘yilgan. Ushbu ko‘rsatilgan kamchiliklar tuzatiladigan xatolar bo‘lib, ishning sifatiga jiddiy ta'sir ko‘rsatmaydi. Kurs ishi tugallangan va talaba o‘z oldiga qo‘ygan maqsadiga erishgan. ______________ ishini ijobiy baholash mumkin. Taqrizchi : 26 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. https://en.wikipedia.org/wiki/Transcendental_idealism 2. https://uz.wikipedia.org/wiki/Immanuil_Kant 3. https://cyberleninka.ru/article/n/transtsendentalnoe-immanentnoe-i- transtsendentnoe-v-filosofii-immanuila-kanta/viewer 4. https://uz.kineshma.net/Immanuel-Kant-4066 5. https://spravochnick.ru/filosofiya/nemeckaya_klassicheskaya_filosofiya/ transcendentalnaya_filosofiya_i_kanta/ 6. https://elar.urfu.ru/bitstream/10995/634/1/urgu0003s.pdf 7. https://ziyouz.com/portal-haqida/xarita/hikmatlar/mumtoz-faylasuflar/ immanuil-kant 8. Gaydenko P.P. Marburg maktabining neokantizmida ilmiy bilimlarning matematik shart-sharoitlarini tahlil qilish // Burjua falsafasi va sotsiologiyasida fan tushunchalari. - M., 1973. S. 731 bet 9. Kassirer E. Kant hayoti va ta’limoti. 3-bob. - Sankt-Peterburg: Universitet kitobi, 1997 yil. 450 bet 27

MUNDARIJA

Kirish

I bob. Immanuel Kant tarixi va u yaratgan oqim

1.1. Immanuel Kant biografiyasi

1.2. Neokantchilik oqimi

II bob. Neokantchilikda ong masalasi

2.1. Neokantchilikda ong masalasi

2.2. Neokantchilik oqimida falsafa

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar

Купить