Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 581.3KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Философия

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Nikolay Kuzanskiy

Купить
KURS ISHI Mavzu: Nikolay Kuzanskiy 1 MUNDARIJA: KIRISH .............................................................................................. ..... ............. .. .... ...3 I BOB NIKOLAY KUZANISKIYNING FALSAFASI…………………… ……...5 1.1 . Nikolay Kuzanskiyning hayoti va ijodi………………………………………….. .5 1.2 . Nikolay Kuzanskiy (J.Bruno, G.Galiley, N.Kopernik) uyg‘onish davrining yirik vakili sifatida (gumanizm)…………………………………………………………12 II BOB. NIKOLAY KUZANSKIYNING ONTOLOGIK TAMOYILLAR HAQIDAGI QARASHLARI..…17 2.1. Nikolay Kuzanskiyning falsafiy ta’limoti……………………………………17 2.2. Nikolay Kuzanskiy ta’limotidagi ontologik tamoyillari……………………...25 XULOSA...................................................................................................................31 ADABIYOTLAR RO‘YXATI……………….. .......................................................34 2 KIRISH Mavzuning dolzarbligi: N.Kuzaniskiy falsafasida inson muammosi asosiy o‘rinni egalladi. N.Kuzanskiy xristianlikdagi inson to‘g‘risidagi g‘oyalardan yuz o`girdi va bu borada insonni o`ziga xos «kichik olam» deb xisoblagan antik falsafiy g‘oyalariga tayandi. «Kichik olam», ya’ni insonning o‘zi va «katta olam», ya’ni universum «maksimal olam» — iloxiy mutloq tushunchalarni muomalaga kiritdi. Uning tushuntirishicha, kichik olam katta olamga, katta olam esa maksimal olamga o`xshaydi. N.Kuzanskiy insonni Xudoga shunchalik o`xshatadiki, natijada inson iloxiylashtiriladi. N.K. in-sonni «insoniylikning Xudosi» yoki «insonlashgan Xudo» deb ataydi. Uning fikricha, inson cheklangan va cheklanmagan moxiyat, cheksizlik va chek-langanlikning dialektik birligidan iboratdir. Inson Xudo yaratgan jamiki mavjudotlarning hammasidan xam ustun turadi.Avvalo falsafa, jahon faylasuflari haqida fikr yuritadigan bo’lsak Nikolay Kazunskiy ham falsafa tarixida alohida ro’l o’ynaydi. Nikolay Kazunskiy Rim katolik cherkovining kardinali, XV asrning eng yirik nemis mutafakkiri, faylasuf , dinshunos , olim, matematik , cherkov va siyosiy arbob. U o'rta asrlarning oxirlaridan yangi davrga o'tish davrida nemis gumanizmining paydo bo'lishining asoschisi hisoblanadi. Nikolay Kazunskiy cherkov siyosatida, ayniqsa cherkov islohoti haqidagi bahslarda katta rol o'ynadi. Bazel Kengashida dastlab papaning vakolatlarini cheklashni talab qilgan konsilyarların pozitsiyasini qo'llab-quvvatlaydi. Biroq, u keyinchalik g'alaba qozongan papa tomoniga o'tdi. Diplomatik mahoratga ega bo'lgan u gussitlar bilan kelishmovchiliklarni bartaraf etishga intildi, Rim papasining manfaatlarini mohirlik bilan targ'ib qildi va kardinal, papa legati , Brixen shahzodasi-episkopi va Papa davlatlarining general-vikari sifatida taniqli martabaga ega bo'ldi. Brixenda u mahalliy aristokratiya va hokimiyatning kuchli qarshiliklariga duch keldi, u qarshilik ko'rsata olmadi. Faylasuf sifatida NikolayKuzanskiyneoplatonizm pozitsiyasida turdi, uning g'oyalari qadimgi va o'rta asr manbalaridan olingan. 3 Kurs ishining maqsad va vazifalari: NikolayKazuniskiyning hayot faoliyati uning ilmiy asarlarini falsafiy ta’limotini , Xudo va dunyo o'rtasidagi munosabatlar muammosini aniqlash va Nikolay Kuzanskiy falsafasining asosiy manbalarini neoplatonizm, nominalizm (okkamizm), averroizm, o rta asrlarʻ tasavvufiyta limotlariniJordanoBruno, NikolayKopernik, GalilioGalileylarning xudo ʼ va tabiat bir kabi nazaryalarini tahlil qilish va ko’nikmalarga ega bo’lish. Kurs ishining obyekti : Xudoeng oliy va mutlaq borliq bo‘lib, tabiatni va insonni yaratgan, N.Kuzanskiy ta’limotida to'liq shakllanmagan panteizmni tadqiq qilinishi. Kurs ishining predmeti: NikolayKuzanskiyning:haqiqatga faqat din bilan emas aql va ilm orqali erishiladi, koinot mavjudotlarning cheksiz ierarxiyasidir. Tajriba va o‘z-o‘zini tahlil qilish haqiqatni rivojlantirish va bilish uchun zarurdirfalsafiy tamoyillarga munosabat bildirish. Kurs ishi tuzilishi va hajmi: Kurs ishi 34 sahifadan iborat bolib uning tarkibiy qismiga kirish qismi, asosiy qism, foydalanilgan adabiyotlar ro’yxatidan iborat. 4 I BOB. NIKOLAY KUZANSKIY (N.KOPERNIK. G.GALILEY, J.BRUNNO)NING UYG’ONISH DAVRI FALSAFASIGA QO’SHGAN HISSASI 1.1. N ikolay Kuzanskiyning hayoti va ijodi Italiya faylasufi Nikolay Kuza (1401-1464) Uyg'onish davrining eng ko'zga ko'ringan faylasuflaridan biridir. U Germaniyaning janubidagi Kuza shahrida tug'ilgan.(shuning uchun uni "Kuzan" deb ham atashadi). Uning nafaqat falsafasida, balki shaxsiyatida ham yaqinlashib kelayotgan yangi tarixiy davr xususiyatlari o‘z ifodasini topgan. Nikolay Kuzanskiy (asl ismi Nikolay Krebs) yaxshi universitet ma'lumoti olgan baliqchining o'g'li edi. Nikolay maktab yillaridayoq tasavvufchilarning (“umumiy hayot og‘alari”) ta’sirini sezgan. Paduan universitetida lotin tili va grek tilini takomillashtirishdan iborat bo‘lgan odatiy gumanitar ta’limdan tashqari Nikolay matematika va astronomiya bilan ham qiziqqan. Kelajakda u diniy karerani tanlashiga to‘g‘ri kelgan. N.Kuzanskiy Deventeradagi «Umumiy hayot birodarlari» uyushmasida umumiy ma’lumot olgach, o`qishni Gedelberg, Paduan untlarida davom ettirdi. So`ng Rim katolik cherkovining kardinali lavozimlarida ishladi. Uning faylasufi Uilyam Okkam ta’limoti bilan xar tomonlama tanishdi, uning ijtimoiy va falsafiy dunyoqarashida o`sha zamon ijtimoiy ongida sodir bulgan sekulyarizatsiya jarayonining ta’siri sezilarli bo`ldi. Shuningdek, N.Kuzanskiy ijodiga zamonasining antroposentrik qarashlari xam uz ta’sirini o`tkazdi. N.Kuzanskiy Paduan untida huquq muammolarini o`rganish jarayonida gumanizm g`oyalari bilan batafsil tanishdi. 1438 yilda teologiyadan doktorlik dissertasiyasini himoya qildi. O`zining «Asoslar hakida», «yashiringan Xudo haqida» kabi asarlarini yaratdi. Italiyalik gumanistlar bilan aloqa o‘rnatgan yosh ruhoniy ularning harakatlariga qamrab olinadi. Ehtimol Nikolay o‘sha davrning hech biri faylasufi amalga oshirmagan ishni bajargan, ya’ni u o‘z asarlarida va o‘z faoliyatida o‘rta asr madaniyati va shiddat bilan kirib kelayotgan insonparvarlik madaniyatini 5 birlashtirgan. Bir tomondan, u – katolik cherkovining faol a’zosi, 1448 yilda papa- gumanist Nikolay V unga kardinallik lavozimini bergan, ikkinchi tomondan esa – ushbu papa atrofida shakllangan gumanistlar to‘garagining faol ishtirokchisi bo‘lgan. Bu erda hukm surgan muhitni namoyon qilish uchun faylasuf-kardinalning cherkov tinchligini buzuvchi Lorenso Vall bilan bo‘lgan ijobiy munosabatlarini ko‘rsatish mumkin. Bolalikdagi do‘sti Pikkolomini Piem II papasi maqomiga erishgandan so‘ng Kuzanlikning ta’siri juda kuchayib ketdi, uning o‘zi esa Rim cherkov ierarxiyasida ikkinchi shaxsga aylandi. Konfessional va ma’muriy tashvishlar Nikolayda samarali adabiy faoliyat bilan to‘liq muvofiqlikda bo‘lgan. U tomonidan lotin tilida traktat, mulohaza, suhbat janrlarida qator falsafiy asarlar yaratilgan. Uning shaxsiy ilmiy asarlari ham mavjud. O‘zining zamondoshlari bo‘lgan italiyalik faylasuf- gumanistlardan farqli ravishda Kuzanlik chuqur tarzda matematik va tabiatshunoslikka oid masalalar bilan qiziqqan, va ushbu qiziqishlardan tashqarida uning falsafiy asarlari tushunarsiz. Cherkovning yirik namoyondasi, tabiiyki, sof ilohiy asarlar ham yozgan (jumladan, pand-nasihatlar). Nikolay asarlarini falsafiy mazmun jihatidan teologik asarlardan ajratib olish o‘ta murakkab. Bu ma’noda u o‘rta asrning teologiya va falsafani aralashtirib yuborish an’anasini davom ettirgan. Kuzanlikning eng mashhur va ahamiyatli asarlaridan biri – “Olimona bilmasligi haqida” traktatidir ((«De docta ignorantia» - buni “Oqilona bilmaslik haqida”, “Biluvchi bilmaslik haqida” deb tarjima qilish mumkin, 1440). Unga boshqa traktat ham qo‘shilib ketadi – “Taxminlar haqida” (1444 yildan so‘ng emas). 1450 yilda Nikolay “Sodda” nomi ostida to‘rtta suhbat yozgan. Ularning dastlabki ikkitasi “Donishmandlik haqida” nomiga ega, uchinchisi esa – “Aql haqida” va to‘rtinchisi – “Og‘irliklar bilan tajriba haqida” deb nomalanadi. Ushbu dialoglarning nomi ularning mohiyati kabi o‘zining haqiqiy donishmanlik izlab rasmiy olimlik ishxonasining vakiliga emas, bulki soxta olimlik sababli o‘z yo‘lidan og‘ishmagan, xalqdan chiqqan kishiga murojaat qilishdek gumanistik-demokratik g‘oyasi bilan e’tiborni tortadi. O‘tish davri mutafakkiri, ya’ni Uyg‘onish davriga o‘tib borayotgan o‘rta asr vakili 6 sifatida Nikolay Kuzanskiy o‘z asarlarida shu davrning turli, va ko‘pincha qarama- qarshi tomonlarini ko‘rsatib beradi. Tasavvufchi va yoshligidanoq uning o‘zini tutishida namoyon bo‘lgan mushohada qiluvchi sifatida u – safsatabozlik, ayniqsa inson fikrini xudoni anglash berk ko‘chalariga olib kiruvchi safsatabozlikning dushmani bo‘lgan. Nikolay esa aynan tasavvuf yo‘lidan borgan holda samarali ilohiy tushunchalarga intilgan. Uning asarlari nomlarining o‘zidanoq buni anglash murakkab emas – “Ko‘zdan yashirin Xudo haqida”, “Xudoni izlash haqida”, “Xudoga farzandlik haqida”, “Dunyolar otasining hadyasi haqida” (ularning barchasi 1445-1447 yillarda yaratilgan), “Xudoni tasavvur qilish haqida” (1453), ular tajribaga asoslanmagan quruq muhokamaga asoslangan. “Olimona bilmaslik haqida” va “Taxminlar haqida” asarlari dunyo yuzini ko‘rgandan so‘ng, ayniqsa 1450 yildan so‘ng, “Sodda” suhbatlari yozilgandan so‘ng faylasuf-kardinalning tasavvufga oid qiziqishlari kuchayib ketadi. Va bu uning Xudo tushunchasini mavhum-falsafiy jihatdan yoritilgan quyidagi asarlarida ayniqsa yaqqol namoyon bo‘ladi – “Imkoniyat-baqo haqida” (1460), “Boshqa bo‘lmagan haqida” (1462), shuningdek muallifning fikrlari allegik-ramziy shaklga solingan asarlarida – “Berill haqida” (“Ma’naviy ko‘zoynaklar” (1458), “Donishmandlik ovi haqida”, “Koptok o‘yini haqida” (1463), “Tafakkur cho‘qqisi haqida” (1464). U bir-biriga mos kelmaydigan narsalarni birlashtirdi: u farishtalar va Xudo-inson tabiati haqida gapirgan, shu bilan birga matematika va tabiatshunoslik muammolari ustida samarali ishlagan xayolparast ilohiyotchi edi. U birinchi bo'lib Yevropaning geografik xaritasini tuzdi va Julian kalendarini isloh qilishni taklif qildi (faqat 150 yildan keyin amalga oshirildi). U o zining diniy faoliyatida diniy bag rikenglik himoyachisi va ayni paytdaʻ ʻ ruhoniylarning illatlarini fosh etuvchi ham bo lgan. ʻ U taniqli cherkov arbobi, kardinal va "butun Germaniya bo'ylab legat" (ya'ni Papaning vakili) edi. U ko'pincha urushlar manbai bo'lgan odamlar o'rtasidagi diniy qarama-qarshiliklarni bartaraf eta oladigan insoniyat uchun universal din g'oyasini ilgari surdi va himoya qildi. 7 Nikolay maktab yillaridayoq mistiklarning ta'sirini boshdan kechirgan ("umumiy hayotning birodarlar").Padua universitetida Lotin tilini takomillashtirish va yunon tilini o'rganishni o'z ichiga olgan umumiy liberal san'at ta'limidan tashqari, Nikolay matematika va astronomiyaga qiziqib qoldi. Keyinchalik u kasb tanlashi kerak edi. Yosh ruhoniy italyan gumanistlarining ta'limotiga qiziqib qoldi.Bu davrning boshqa faylasuflari singari, Kuzanskiy ham o'z asarlarida va faoliyatida o'rta asr madaniyati va insoniyatning doimiy madaniyatini aralashtirdi. Bir tomondan, u katolik cherkovining faol ierarxiyasi bo'lib, uni 1448 yilda Papa Nikolay V ham kardinal darajasiga ko'targan bo'lsa, boshqa tomondan u gumanistlar davrasining faol ishtirokchisidir. Tarix kardinal faylasufning cherkov tinchligini buzuvchi - Lorenzo Vallaga bo'lgan ajoyib munosabatini ko'rsatadi.Kuzanus o'zining yoshligidagi do'sti Piccolomini Papa Pius II bo'lganida va o'zi Rim cherkovi ierarxiyasida ikkinchi bo'lganida katta ta'sirga ega bo'ldi. Nikolay chalkashlik va ma'muriy qiyinchiliklarni samarali adabiy faoliyat bilan birlashtirdi. Lotin tilida bir qancha falsafiy asarlar yozgan - konsensus, fikrlash, dialog shaklida. Uning o‘ziga xos ilmiy ishlari ham bor. O'z davrining ko'plab italyan faylasuflaridan farqli o'laroq, Kuzanskiy matematika va tabiatshunoslik masalalariga juda qiziqdi. Taniqli cherkov vaziri, qoida tariqasida, diniy asarlar (va'zlar) yozgan. Nikolay asarlarining falsafiy mazmunini ko'pincha ilohiyotdan ajratish juda qiyin. Shu munosabat bilan u o'rta asrlarda falsafa va ilohiyotni aralashtirish an'anasini rivojlantirdi. Kuzanusning eng muhim va eng mashhur asari "O'rganilgan jaholat to'g'risida" (1440) risolasidir va "G'oyalar haqida" (1444) risolasi u bilan bog'liq. 1450 yilda Nikolay "Simpleton" umumiy nomi ostida to'rtta dialog yozdi. N.Kuzanskiy ijodi antisxolastik xarakterga ega bo‘lib, bu uning falsafasining panteistik yo‘nalishida, antik falsafaning paydo bo‘lish motivida namoyon bo‘ladi. O'z asarlarida u quyidagi olimlar fikrlardan foydalanadi:  Pifagor, 8  Demokrit,  Anaxagora,  Aristotel,  Boethius,  Platon va neoplatonistlar. U nasroniylik ta’limotining yaratilishini inkor etmagan va inkor eta olishi ham mumkin emas, aksincha, Rim-katolik cherkovining yetakchilaridan biri sifatida o‘zining diniy ta’limotlarini himoya qilishga harakat qilgan. Ammo, shunga qaramay, Xudo va tabiatning bir tomonlama identifikatsiyasi ( panteizm ) aslida yaratilish postulatini buzdi. Kuzanusning Xudo haqidagi g'oyasini xurofot deb talqin qilish kerak, garchi bu tushunchaning teologik kelib chiqishi haqidagi ma'lumotlar tarixiy va falsafiy adabiyotlarda kam uchraydi. Teizm har qanday monoteistik dinga asoslanadi va nafaqat Xudoni shaxsiy tushunish va Uning iroda erkinligini, balki bu qudratli tamoyilning mavjudligini ham ta'kidlaydi. Panteizm Xudoning transsendent shaxsiyatining talqiniga putur etkazadi va uning g'ayriinsoniyligi va hamma joyda mavjudligini ta'kidlaydi. Teizm va panteizm o'rtasida qat'iy va tezkor chegara yo'q. Shuni ham yodda tutish kerakki, teizm va panteizm (shuningdek deizm) uchun umumiy maxraj inson bilan munosabatlarga asoslangan maxsus, g'ayritabiiy mavjudot - Xudo g'oyasi bo'lib, u holda mavjud bo'lolmaydi. bo'lish.Bilim nazariyasida u maqsadni abadiy berilgan o'zgarmas "ilohiy haqiqat" ga erishishda emas, balki insonning atrofdagi dunyo haqidagi bilimlarini cheksiz kengaytirishda ko'rdi. U quyidagi bosqichlarni bilish bosqichlari sifatida belgilaydi:  his-tuyg'ular narsalarning noaniq tasvirlarini keltirib chiqaradi;  aql ob'ektlarni nomi bilan tanlaydi, raqamlar bilan ishlaydi, qarama-qarshiliklarni aniqlaydi va farqlaydi; 9  aql dialektik g‘oyalarni tan oladi va o‘zining cheksiz tafakkur qudrati tufayli har bir ziddiyatni yengib chiqadi; sezgi haqiqatni qarama-qarshiliklarning tasodifiyligi orqali tan oladi. Aql his- tuyg'ularga va aqlga bog'liq emas va komil aql - Xudoning in'ikosidir. "Qarama- qarshiliklarning tasodifiyligi" haqidagi ta'limotni davom ettirib, Kuzanskiy to'liq bilimga ("ilmiy jaholat"), "mikrokosmos" bilan bog'liq bo'lgan "maksimal" va "minimal" (ontologiya) ning o'ziga xosligi muammolariga e'tibor qaratadi. va "makrokosmos" (koinot). Ushbu va boshqa muammolarni ko'rib chiqish, ularning mazmuni xurofotlarga qarshi qaratilgan bo'lib, N. Kuzanskiyni zamonaviy yevropa dialektikasining asoschilaridan biriga aylantiradi . N.Kuzanskiy borliq va bilimga yangi ta'rif berdi, unga ko'ra: xudo va uning yaratganlari o'rtasida hech qanday farq yo'q (ya'ni, dunyo bitta va Xudo va bizni o'rab turgan olam, olam birdir); “Bir” (Xudo) va “cheksiz” (Uning ijodi) hech bo'lmaganda yuqori (qarama-qarshi) darajaga ishora qiladi va Xudo va Uning yaratilishi mos bo'lganligi sababli, past va yuqori mos keladi; Kuzanskiy qarama-qarshiliklarning mos kelishi qonunini keltirib chiqardi: qarama-qarshiliklar bir-biriga to g ri kelganligi sababli, demak, shakl va materiyaʻ ʻ mos keladi, ular uyg undir (shuning uchun mohiyat va borliqni (mavjudlikni ) bir- ʻ biridan ajratib bo lmaydi); fikr va narsa bir; haqiqatan ham cheksizlik bor; Olamning ʻ oxiri yo'q, boshi ham, markazi ham yo'q, Yer Olamning markazi emas; Olam - bu Xudo, hissiy jihatdan o'zgaruvchan, mutlaq va mukammal (koinot, tabiat, mavjud bo'lgan hamma narsa Xudoda, bizni o'rab turgan dunyoda Xudo emas); cheksizlikning o'zi qarama-qarshilikni birlashtiradi, bu matematik jihatdan isbotlangan (burchaklari cheksiz o'sadigan doira ichida yozilgan kvadrat aylana bo'ladi va hokazo); Olam va atrofimizdagi olamning cheksizligi bilimlarning cheksizligini belgilaydi; Mukammal (to'liq) bilimga erishish mumkin emas, bilimni oshirish faqat o'rganishga olib keladi, lekin haqiqiy bilimga emas. Nikolay Kuza idealist faylasuf va ilohiyotchi bo'lib, bizni o'rab turgan dunyoni (Olam) materialistik tavsifiga yaqinlashdi va tabiat faylasuflari - Nikolay Kopernik, Jardano Bruno, Galileo Galiley va boshqalarning ta'limotlariga 10 yo'l ochdi. Xudo va dunyo o'rtasidagi munosabatlar muammosi Kuzanus falsafasida markaziy o'rinni egalladi. Uni hal qilib, u sxolastik "hamma narsani bilish" ning o'ziga bo'lgan ishonchiga qarshi qaratilgan "ilmiy jaholat" tushunchasini ishlab chiqdi. Uning mohiyati shundaki, xudo va dunyo kabi bilim ob'ektlarini samarali o'rganish uchun sxolastik formal mantiq etarli emas va unchalik foydasi yo'q deb hisoblaydi 1 . 1 Hoyrup J. Philosophy: accident, epiphenomenona or contributory cause of the changing trends of mathematics — a sketch of the development from the twelft h through sixteenth century // Measure, number and weight: studies in mathematics and culture. Albany: State University of New York Press, 1994. P. 151-160 bet 11 1.2. NikolayKuzanskiy (J.Bruno, G.Galiley, N.Kopernik) uyg’onish davrining yirik vakili sifatida G‘arbiy Yevropada Uyg‘onish davri, ko‘pchilik olimlarning e’tirof etishicha, XIV–XVI asrlargacha bo‘lgan davrni o‘z ichiga oladi (1-ilova). XIV asrning oxiri va XV asr boshlarida G‘arbiy Yevropa mamlakatlarida Yangi davr boshlanayotganidan darak beruvchi bir qator ijtimoiy-iqtisodiy va ma’naviy o‘zgarishlar bo‘ldi. Jumladan, Italiyada yangi tuzumning birinchi belgisi – manufakturalar vujudga kela boshladi. Shahar, shahar madaniyati va savdo rivojlandi, ishlab chiqarish sur’ati jadallashdi, texnikada kashfiyotlar bo‘ldi, ishlab chiqarishga texnik vositalar kirib kela boshladi. Yevropada (Sharqdan keyin) kompas yaratildi va yangi dengiz yo‘llari ochila boshlandi. Magelanning dunyo bo‘ylab safari, Amerika va Hindistonda dengiz yo‘lining ochilishi shular jumlasidandir. 12 Yevropa mamlakatlaridagi bunday o‘zgarishlar natijasida nafaqat iqtisod va siyosat, shu bilan birga fan va madaniyat, Antik davr Stoiklar Pifogorchi Piloton izdoshlari Aristotelchilar peripatetiklar Epikurchilar Skeptiklar Yangiflotunchilar Aflotunchi sxolastlar Kabbala Germitezm O‘rta asr Uyg‘onish davri Periptet sxolastlar Avveroizm Vallo Monten Naturfalsafa Uyg‘onish davri Aflotunchiligi Plifon Akaemiya Fichino Mirondolo Uyg‘onish davri arastuchiligi Paduanskiy (universitet) Pompanatsi Vanini Paratsels Kardano Telezio Panteizm Kuzanets Bruno Beme 155 shuningdek, falsafa o‘rta asrda hukmron g‘oya bo‘lgan din ta’siridan qutula bordi va dastlabki Yevropa madaniyati shakllana boshladi. Bu davr madaniyatining asosiy mazmuni inson manfaatlariga xizmat qilishga va uning huquqlarini himoya qilishga qaratilgan edi. Shuning uchun bu madaniyatni yaratuvchi Yevropa ziyolilari tarixda gumanistlar, ya’ni insonparvarlar degan nom oldilar. 2 To‘g‘ri, inson hamma vaqt mutafakkirlar diqqat markazida bo‘lgan, faqat qadimgi davrda u koinotning bir bo‘lagi sifatida o‘rganilgan, o‘rta asrda «Xudo timsoli» sifatida talqin qilingan. Yevropa ziyolilari esa o‘z asarlarida muayyan insonning manfaatlari va huquqlarini himoya qilganlar. Bu davrning o‘ziga xos xususiyatlari sifatida quyidagilarni ko‘rsatish mumkin: 1. Bu davrda qadimgi yunonlar ma’naviyati, turmush tarzi, fikrlash usullari qaytadan tiklandi, Renessans, ya’ni Uyg‘onish deyilishining asl sababi ham shunda. 2. Bu davr madaniyati, yuqorida aytilganidek, gumanistik xarakteri bilan ajralib turadi. 3. Bu davr falsafasi antisxolastik yo‘nalishda bo‘lgan va antropotsentrik xarakterga ega bo‘lgan. 4. Bu davrda tabiat talqiniga yangicha yondoshildi: u inson bilimlarining manbai sifatida o‘rganila boshlandi. 5. Inson tabiati va jamiyat mohiyati to‘g‘risidagi tasavvurlar o‘zgardi. 2 Copleston F. History of philosophy. Vol.1-9. - New York-London-Toronto-SydneyAuckland, 2003.57-63bet 13 Uyg‘onish davrining yirik vakillaridan biri Nikolay Kuzanskiy (1401–1464 yy.) bo‘lgan. Uning fikricha, Xudo eng oliy va mutlaq borliq bo‘lib, tabiatni va insonni yaratgan. Ayni vaqtda tabiat bir qancha xususiyatlariga ko‘ra, eng avvalo, makondagi cheksizligi bilin Xudoga o‘xshashdir 3 . N.Kuzanskiy «Barcha narsalar Xudoda bo‘lgani kabi, Xudo barcha narsalardadir», degan iborasi orqali Xudo tabiiy olam narsalarida namoyon bo‘lishi va narsalar qaytadan Xudoda jamlanishi to‘g‘risidagi panteistik g‘oyani ilgari surgan. N.Kuzanskiy o‘z qarashlarida gumanistik falsafaning asosiy muammosi hisoblangan inson masalasiga ham katta e’tibor bergan. Mutafakkirning bilish borasidagi qarashlari bilish nazariyasi rivojida muhim ahamiyat kasb etadi. U bilish hissiyotdan boshlanib, idrok qilish orqali aqlda yakunlanadi, degan fikrni o‘rtaga tashlaydi. N.Kuzanskiy bilishdan maqsad abadiy va o‘zgarmas «ilohiy haqiqat»ga erishishdir, 4 degan o‘rta asr sxolastlaridan farqli o‘laroq, bilish jarayonini inson bilimlarining cheksiz takomillashuvi sifatida talqin etgan.Yangi davr jamiyatga ham yangicha 3 Copleston F. History of philosophy. Vol. 2. - New York-London-Toronto-SydneyAuckland, 2003. – 233bet 4 Copleston F. A History of Philosophy. - Vol. 3. - N.Y., London, 2003. 317 bet 14 yondashuvni taqozo etar edi. Bunday qarashlar asosida individualizm yotgan: jamiyat birbiriga bog‘liq bo‘lmagan, mustaqil individlar yig‘indisi sifatida tushunilgan. Mashhur siyosatchi Nikkolo Makiavellini (1469–1527 yy.) uyg‘onish davrining birinchi sotsiologi deyish mumkin.U xudbinlik (egoizm), moddiy manfaatdorlikni inson faoliyatining asosidir, degan g‘oyani ilgari surgan. «Odamlar,-deb yozgan edi u, – ota-onasining o‘limini, yo‘qotgan mol-mulkiga nisbatan tezroq unutadilar». Makiavelli davlat mavjudligini din (cherkov)ga bog‘liq deb tushuntirgan o‘rta asr falsafasidan farqli o‘laroq, davlat huquqiy tartibot muassasalari orqali qonunlar asosida boshqarilishi kerakligini aytgan. Makiavelli «Davlatpanoh» deb nomlangan asarida davlatning kuch-qudratini qonun tashkil etishi lozimligini, bunga erishish uchun turli yo‘llardan foydalanish mumkinligini bayon qiladi. «Qudratli davlat tuzmoqchi bo‘lgan hukmdor bir qancha, sher va tulki xususiyatlariga ega bo‘lishi kerak»,- deb yozgan edi u. Xalq manfaatlarini ifodalaydigan jamiat qanday bo‘lishi kerak? Ingliz gumanisti va davlat arbobi Tomas Mor (1478–1535 yy.) o‘zining «Utopiya» asarida bu savolga javob berishga harakat qilgan. U xalqning azob- uqubatda yashayotganligini chuqur qayg‘u bilan yozar ekan, buning asosiy sababini xususiy mulkdan qidiradi. Xususiy mulkni kishilik jamiyatining asosi deb bilgan Makiavellidan farqli o‘laroq, T.Mor uni ijtimoiy zulmning bosh sababi deb ko‘rsatgan. 5 «Utopiya»da tasvirlangan jamiyatning xarakterli belgisi unda xususiy mulkning yo‘qligi hamda uning oddiy qo‘l mehnatiga asoslanganligidir.T.Mor g‘oyalari italiyalik faylasuf va sotsiolog Tomazo Kampanella (1568–1639yy.) tomonidan rivojlantirildi. Kampanella italiyaliklarning Ispaniya zulmiga qarshi kurashiga boshchilik qiladi, biroq sotqinlik natijasida bu kurash mag‘lubiyatga uchraydi. Kampanella esa 27 yil qamoqda yotadi. U shu yerda 1602-yilda mashhur «Quyosh shahri» asarini yozadi. Bu asarida u odamlar jamoa bo‘lib yashashi kerakligi, jamoa manfaati uni tashkil etgan a’zolari manfaatidan yuqori turishi lozimligi haqidagi g‘oyalarni bayon qiladi. «Quyosh shahri»da tasvirlangan jamiyatda 5 Copleston F. A History of Philosophy. - Vol. 3. - N.Y., London, 2003. – P. 321-bet 15 ham Tomas Morning «Utopiya»sidagi singari xususiy mulk bo‘lmaydi, ammo mehnat bu yerda takomillashgan: qo‘l mehnati o‘rnini texnika egallagan, mehnat majburiyatdan ehtiyojga aylangan. Uyg‘onish davrida turli sohalarda bo‘lgan o‘zgarishlar, xususan, kemasozlikning taraqqiyoti, harbiy sohadagi ixtirolar, katta-katta qurilishlar va boshqa tabiiy fanlarning rivojlanishiga turtki bo‘ldi, koinotni o‘rganishda yangi kashfiyotlar qilindi.31 Polshalik olim Nikolay Kopernik (1473–1543yy.) yaratgan geliotsentrizm nazariyasi tabiatshunoslik rivojida yangi bosqichni boshlab berdi. U o‘zining «Osmoniy jismlarning aylanishi to‘g‘risida» nomli asarida Aristotel va Ptolomeylarning geotsentrik ta’limoti noto‘g‘ri ekanligini isbot qildi. Yer o‘z o‘qi va quyosh atrofida aylanadi, degan g‘oya bilan fan olamida inqilob yasadi. Ruhoniylar N.Kopernikni bu kashfiyotiga ikki xil yondashdilar: 1) taqvimning o‘zgarishidan (1582- yil) manfaatdor bo‘lganlar unga ijobiy munosabatda bo‘ldilar; 2) bu kashfiyotni olam to‘g‘risidagi diniy qarashlarga zid deb bilganlar unga qarshi chiqdilar. Bilish masalasida Galileo Galiley (1564-1642 yy.) geliotsentrizm g‘oyasini rivojlantirgan. U quyidagicha fikr yuritgan: fan dindan ajralishi, tabiat va inson fanning o‘rganish obyekti bo‘lishi kerak, uni matematika va tajriba orqaligina o‘rganish mumkin, bunda inson aqli hal qiluvchi o‘rin tutadi. Xudoga ishonish va unga sig‘inish, insonning axloqiy xatti-harakatlari dinning obyekti bo‘lib, u Injil yordamida o‘rganiladi. G.Galiley tabiatni bilishning cheksizligi to‘g‘risidagi g‘oyani ilgari surgan. Bilishni hissiy tajribadan boshlansada, u haqiqiy bilimlarni berish uchun yetarli emas, deb hisoblagan. U sifatlarni ikki xil sifatlarga ajratgan hamda faqat matematik tahlil va deduktiv usul orqali narsa va hodisalarning mohiyatiga yetib borish mumkin, deb ta’kidlagan. G.Galiley ijodining tahlilidan shunday xulosa chiqarish mumkin: mutafakkir o‘zining ilmiy-falsafiy qarashlari bilan, bir tomondan, uyg‘onish davridagi falsafiy fikrga yakun yasagan bo‘lsa, ikkinchi tomondan, Yangi davr falsafasini boshlab berdi. 6 6 Copleston F. History of philosophy. Vol. 2. - New York-London-Toronto-SydneyAuckland, 2003. 214 bet 16 II BOB . NIKOLAY KUZANSKIYNING DUNYO VA FALSAFA HAQIDAGI QARASHLARI 2.1. Nikolay Kuzanskiyning falsafiy ta’limoti 17 Haqiqatni inson to'liq bilib bo'lmaydi, lekin u aqliy va ma'naviy rivojlanish orqali unga yaqinlasha oladi (N.Kuzaniskiy) Nikolay Kuzalik Uyg'onish davrining buyuk faylasufi bo'lib, jahon tafakkurining rivojlanishiga katta ta'sir ko'rsatdi. U o‘z asarlarida o‘z davri uchun inqilobiy xususiyatga ega bo‘lgan dunyo va falsafaga oid bir qancha original qarashlarni ifodalagan. Nikolay Kuzaning eng muhim qarashlari va bayonotlari quydagicha:  Haqiqatga faqat din bilan emas, aql va ilm orqali erishiladi;  Barcha g'oyalar voqelikning faqat qisman tomonlarini aks ettiradi;  Koinot mavjudotlarning cheksiz ierarxiyasidir;  Qarama-qarshiliklarning birlashishi orqali birlikka erishish mumkin;  Tajriba va o'z-o'zini tahlil qilish haqiqatni rivojlantirish va bilish uchun zarurdir; Kuzanusning asosiy g'oyalaridan biri cheksizlik va dunyoning cheksiz xilma- xilligi tushunchasi edi. U dunyoning to'liq va to'liq tizim sifatidagi g'oyasini rad etib, dunyo doimo rivojlanib, o'zgarib turadi, deb ta'kidladi. Kuzanskiy cheksizlik borliqning o ziga va voqelik ob yektlariga xos bo lib, bitmas-tuganmas va cheksizʻ ʼ ʻ ekanligiga ishongan. Uning dunyo haqidagi qarashlari “Bilimning mumkin emasligi to‘g‘risida” asarida o‘z ifodasini topib, u dunyoning cheksizligini ta’kidlab, bir-biriga qarama-qarshi va ziddiyatli tezislar orqali bilish yo‘lini taklif qildi. Kuzanus ham Xudoning birligi va qudratliligi g'oyasini ilgari surdi. U Xudo butun borliqni qamrab oluvchi, barcha narsa va hodisalarning manbai bo'lgan maksimal mumkin bo'lgan haqiqatdir, deb hisoblagan. Kuzan o'zining "Ilohiy Kalomning mujassamlanishi haqida" va "Xudoning ulug'vorligi haqida" asarlarida Xudo o'zgarmas va hamma narsaga qodir bo'lgan boshqa barcha voqeliklar kelib chiqadigan tamoyil ekanligini ta'kidladi 7 . 7 Filosofskaya ensiklopediya. V 5-tomax. T. 5. –M.: Sovetskaya ensiklopediya, 1967. – 592 s. Filofskiy slovar Rostov n/D: Feniks, 2004. –560 s. (Seriya «Slovari»). 64-67-bet 18 Kuzanus falsafasining muhim qismi uning nisbiylik kontseptsiyasi edi. U barcha bilim va haqiqat nisbiy bo'lib, inson tushunchasi va hissiyotlarining cheklanishiga bog'liq deb hisoblagan. Kuzanus haqiqatni faqat qisman tushunish va cheklangan va to'liq bo'lmagan belgilar va belgilar orqali ifodalash mumkinligini ta'kidladi. Uning bilim va haqiqatning nisbiyligi haqidagi qarashlari faylasuflar va ilmiy tadqiqotchilarning keyingi avlodlariga ta'sir ko'rsatdi. Kuzans psixologiya va inson tabiatini bilishga ham qiziqish bildirgan. U aql va ongning tabiati haqidagi savolni o'rganib chiqdi, shuningdek, "men" tushunchasini tushuntirishga harakat qildi. Kuzanskiy o'zining "Farq va birlik haqida" va "Aql haqida" asarlarida insonning mohiyati yagona va bo'linmas ongdan iboratligini ta'kidladi. Shuningdek, u aql va dunyoni idrok etish qobiliyatining eng oliy shakllari bo‘lgan sezgi va aqliy bilish orqali bilish tushunchasini ishlab chiqdi. Umuman olganda, Nikolay Kyuzaning dunyo va falsafa haqidagi qarashlari falsafiy tafakkur rivojiga katta ta’sir ko‘rsatib, dunyo va inson borlig‘ini anglashda yangi ufqlarni ochdi. Kuzanus o zining san at va fan sohasidagi bilimlariga tayangan holdaʻ ʼ falsafaga matematik usullarni qo llagan. U dunyoning xilma-xilligi va tabiatining ʻ o'lchovsizligi haqidagi g'oyalarini aks ettiruvchi "muvofiqlik" va "imkonsizning afzalligi" tushunchalarini ishlab chiqdi. Kuzanning asosiy fikrlaridan biri haqiqatga faqat diniy e'tiqod orqali emas, balki mantiqiy fikrlash va ilmiy izlanishlar orqali ham erishish mumkin edi. U barcha g'oyalar qisman bo'lib, voqelikning faqat ma'lum tomonlarini aks ettiradi, deb ta'kidladi. Kuzanus ta'kidlaganidek, hamma narsa nisbiydir va koinot mavjudotlarning cheksiz ierarxiyasidir. Shuningdek, u qarama-qarshiliklar bir-biri bilan uyg'unlikda mavjud bo'lishi va birlikni yaratishi mumkinligini ta'kidlab, "qarama-qarshiliklar birligi" tushunchasini ishlab chiqdi. 19 Kuzanskiy o'z asarlarida tajriba va o'z-o'zini tahlil qilishning muhimligini, shuningdek, doimiy rivojlanish va o'rganish zarurligini ta'kidladi. U doimiy takomillashtirish va ijodiy fikrlashni rag'batlantirdi. Kuzan falsafasi Xudoning inson aqlidan beqiyos yuksakligi, faqat iymon va bilim orqali ma’rifat va haqiqatni anglash mumkin, degan g‘oyaga asoslanadi. Uning falsafasining eng muhim jihatlaridan biri olam bir butun bo‘lib, uning har bir elementi ilohiy tamoyilni o‘z ichiga oladi, degan g‘oya edi. Kuzanskiy inson bilimga nafaqat oqilona fikrlash, balki tajriba va sezgi orqali ham erisha oladi, deb ta'kidlagan. U haqiqatni kashf qilish faqat aql va e'tiqodni birlashtirish orqali mumkin deb hisoblagan. Faylasuf falsafa borliqning chuqur ma'nosini ochib berish va dunyoni bilishni osonlashtiruvchi vosita bo'lib xizmat qilishi kerak, deb hisoblagan. Kuzanskiyo‘zasarlaridabag‘rikenglikvaturlidinlaro‘rtasidagimuloqotningahamiya tihaqidahamgapirgan. U boshqa odamlarning fikrini hurmat qilishga, diniy masalalarda umumiy til topishga chaqirdi. Kuzan o'z bayonotlari bilan 16-asr teologiyasi va dinining rivojlanishida muhim rol o'ynadi va o'z davrining ko'plab taniqli aql-idroklariga ta'sir ko'rsatdi. Xudo va dunyo o'rtasidagi munosabatlar muammosi Kuzanus falsafasida markaziy o'rinni egalladi. Uni hal qilib, u sxolastik "hamma narsani bilish" ning o'ziga bo'lgan ishonchiga qarshi qaratilgan "ilmiy jaholat" tushunchasini ishlab chiqdi. Uning mohiyati shundaki, xudo va dunyo kabi bilim ob'ektlarini samarali o'rganish uchun sxolastik formal mantiq etarli emas va unchalik foydasi yo'q.U dunyo va Xudo muammolarini qo'yish va hal qilishda faylasuf o'zining "bilmaslik" dan kelib chiqishi kerak, ya'ni bu bilim ob'ektlari va ularga biriktirilgan tushunchalar va ta'riflar tengsiz ekanligini tushunishi kerak deb hisoblardi. Shu bilan birga, ilohiy sifatlarni sanab o‘tish o‘z-o‘zidan hech narsa bermaydi, chunki na bir ta’rif, na ularning 20 hammasini jamlagan holda, ilohiy tabiatning cheksizligi va ulug‘vorligi tugamaydi 8 .Biz Xudoni bilishga qanchalik ko'p harakat qilsak, Uni bila olmasligimizga shunchalik amin bo'lamiz. Faqat to‘liq johilgina Xudoni bilaman, deb da’vo qilishi mumkin, lekin haqiqiy donishmand va ilohiyotchi Xudoni tanib, o‘zining nodonligiga tobora ko‘proq ishonch hosil qiladi. Shuning uchun biz haqiqatni, ya'ni Xudoni bila olmaymiz.Kuzanusning so'zlariga ko'ra, Xudo na antropomorfik, na shaxsiylashtirilgan. U ayni paytda hamma narsaning cheksiz yagona boshlanishi va yashirin mohiyatidir. Shunday qilib, Xudo va dunyo o'rtasidagi munosabatlar muammosini hal qilib, Kuzanskiy amalda cheksiz va chekli, bir va ko'plik o'rtasidagi munosabatlar falsafiy muammosini hal qilishga o'tadi, bu erda Xudo yagona va uning yaratilishi - bir nechta. Ammo agar boshqa faylasuflar birlik va ko'plikka qarshi bo'lsalar, Kuzanskiy ularning tasodifiyligi haqida gapiradi.Kuzan xudosi "mutlaq maksimal", "mutlaq". Xudo borliqning eng buyuk tamoyili sifatida dunyoning cheklangan narsalari bilan taqqoslanmaydi. U yagona, yagona, cheksiz va hamma narsani qamrab oluvchidir; u hamma narsada mavjuddir.Xudoda, Kuzanusga ko'ra, mutlaq maksimal va minimal mos keladi. Nega? Chunki Xudo maksimaldir, chunki Undan buyukroq hech narsa bo'la olmaydi. Ammo agar maksimal maksimaldan past bo'lsa, u endi maksimal bo'lmaydi. Demak, maksimal ham hech narsa kam bo'lmagan narsadir. Shuning uchun maksimal minimal bilan mos keladi. Va eng kichik raqam bitta bo'lgani uchun, Xudo ham maksimal, ham minimaldir va bittadir.Xudo "hamma narsada". U o'zining cheksiz sababi va mohiyati sifatida mavjud bo'lgan hamma narsani o'z ichiga oladi. Har qanday narsa Xudoning namoyon bo'lishi, uning amalga oshirilishi, ma'lum bir ob'ektda gavdalanishidir. Narsalarning xilma-xilligiga qaramay, ular mohiyatan bir va bir xil, 8 Filosofskaya ensiklopediya. V 5-tomax. T. 5. –M.: Sovetskaya ensiklopediya, 1967. – 592bet. Filofskiy slovar Rostov n/D: Feniks, 2004. –560bet. (Seriya «Slovari»). 21 chunki ular faqat Xudoning namoyon bo'lishining variantlari. U o'zida dunyoni o'z ichiga oladi. Nikolay Kuza falsafasining asosiy manbalari neoplatonizm, nominalizm (okkamizm), averroizm, Foma Akvinskiy falsafasi, shuningdek, o rta asrlarʻ tasavvufiy ta limotlari edi. ʼ Uning falsafasining asosiy muammolari - xudoning olamga munosabati, insonning dunyodagi o'rni va roli, shuningdek, bilimning tabiati. Kuzalik Nikolay cheksiz Xudo va cheksiz dunyoni bir-biriga yaqinlashtirdi, yaratuvchi va uning ijodi o'rtasidagi teizmga xos bo'lgan bo'shliqni bartaraf etdi va aslida panteizm pozitsiyasini qabul qildi. Xudo - "mutlaq" yoki "cheksiz maksimal", haqiqiy cheksizlik, dunyo - Xudoning namoyon bo'lishi, "cheklangan maksimal", "mutlaq minimal" yoki potentsial cheksizlik. Xudo bor narsani o'z ichiga oladi, har qanday, hatto eng ahamiyatsiz narsada ham mavjud. Kuzalik Nikolayning so'zlariga ko'ra, Xudo ham markaz, ham aylana, u hamma joyda va hech qayerda emas. Dunyo ham hamma joyda va hech qayerda o'z markaziga ega. Faylasuf o'z falsafasining asosiy tamoyili sifatida "qarama-qarshiliklarning tasodifiyligi" tamoyilini ilgari surgan holda, Arastu tomonidan o'rnatilgan ziddiyatsizlik qonunining daxlsizligini shubha ostiga qo'ydi va shu bilan o'rta asrlar sxolastikasining asoslarini buzdi. U yo'qdan yaratilishning monoteistik tamoyili o'rniga u "mutlaq maksimal" ni cheklash tamoyilini ilgari surdi, buning natijasida individual narsalarning tuganmas xilma- xilligi paydo bo'ladi. Neoplatonik emanatsiya g'oyasiga qaytgan Nikolay Kuzaning xuddi shu fikrining yana bir konkretlashuvi Xudoni dunyoga ochish va dunyoni ilohiy mutlaq qo'yniga qulash tamoyili edi. Nikolay Kuzanskiy insonning makrokosmosga o'xshash mikrokosmos sifatidagi qadimiy qarashlarini qayta tikladi. Inson ilohiy va dunyoviyni birlashtirgan mavjudotdir. Xullas, ma’lum bo‘ladiki, dunyo Xudoda va Xudo butun dunyoni o‘z bag‘riga oladi. Bu pozitsiya panenteizm deb ataladi. Bu erda tabiat bilan birlashtirilgan Xudo emas, balki tabiat, dunyo Xudoda mavjud bo'lib chiqadi. Ya'ni, Xudo va dunyo bir xil 22 emas. Xudo Unga botgan dunyodan buyukroqdir. Shunday qilib, dunyo Xudoning ichida, Xudo tomonidan "singdirilgan".Biroq, Xudo hamma narsa "katlama shaklida". Ya'ni, dastlab u dunyoda keyinchalik "ochiladigan" hamma narsani o'z ichiga oladi. Kusanskiy xudodan dunyoga o'tish haqida "katlangan" shaklda mavjud bo'lgan narsaning Xudodan "ochilishi" sifatida gapiradi. Dunyo allaqachon ochilgan hamma narsadir. Boshqacha qilib aytadigan bo'lsak, Xudo potentsial dunyo, dunyo esa haqiqatda tasvirlangan Xudodir. Olma urug‘idan avval nihol, so‘ngra daraxt, keyin gul va hokazolarning ochilishi bo‘lgani kabi, butun dunyo Kuzanskiy tushunchasida Xudoga buklangan o‘z mohiyatining ochilishi, ochilish yoki rivojlanish sifatida namoyon bo‘ladi. (Kuzanskiy "evolyutsiya", "evolyutsiya" atamalarini ishlatadi) Xudoda mavjud bo'lish imkoniyati. Shunday qilib, Xudo ma'lum bir haqiqatga, haqiqatga aylanadi.Ochilish deb tushuniladigan bunday yaratilish vaqtinchalik bo'lishi mumkin emas. Bu abadiylik.Bu nasroniylikda bo'lgani kabi "yo'qdan" yaratilgan narsa emas va Ilohiy irodaning namoyon bo'lishi emas. Bu yaratilish Xudodagi zaruriyatning natijasidir. Ya'ni, Xudoda uni yaratishga, dunyoni "ochishga" majbur qiladigan ma'lum bir zarurat bor. Kuzanus aslida Yer dunyoning markazi emasligi haqidagi g'oyani birinchi bo'lib ilgari surgan. Uning mantig'i shunday: dunyo Xudoga botganligi sababli, Yer dunyoning markazi bo'la olmaydi. Axir, bunday markaz Xudoning qayerida joylashgan? Bundan tashqari, yulduzlar uchun bunday markaz umuman yo'q. Va shunga qaramay, dunyoning markazi mavjud. Bu markaz Xudodir.Inson Xudo tomonidan yaratilgan dunyoning bir qismi va eng mukammal qismidir, chunki u nafaqat moddiy, jismoniy tabiatni, balki ruhiy, ruhiy tabiatni ham o'z ichiga oladi. Bu bizga insonning mikrokosmos ekanligini tasdiqlash imkonini beradi. Biroq, hamma ham mikrokosmos emas, chunki tabiatan odamlar gunohkordir. Va faqat bitta Inson butun dunyoni O'ziga kiritdi. Bu Iso Masih edi. Tangri mujassam bo‘lib, butun dunyoni ma’naviy va moddiy jihatdan O‘ziga qabul qilib, komil Insonga aylanib, odamlarga nafaqat najot, balki komillik, inson mohiyatiga ham yo‘l ko‘rsatdi. Shuning uchun har bir inson deyarli 23 Xudodir.Kuzanskiy insonni "cheklangan-cheksiz" mavjudot sifatida tavsiflaydi: u jismoniy yerdagi mavjudot sifatida chekli va ruhiy mavjudot sifatida cheksizdir. Inson Xudo yaratganlarning eng yaxshisi bo'lganligi sababli, unda Xudo nafaqat ochiladi, balki qulab tushadi va o'zini jamlaydi. Inson tabiati, go'yo butun olamni o'z ichiga oladi va shu ma'noda u mikrokosmosga, ya'ni kichik dunyoga o'xshaydi. Insonning mikrokosmosida esa makrokosmos aks etadi, chunki insoniyatda hamma narsa eng yuqori darajaga ko'tarilgan.Butun dunyo "uchta murakkab" tuzilishga ega: "kichik dunyo" - bu insonning o'zi; "katta dunyo" - koinot, olam; "Maksimal dunyo" - Xudo, ilohiy maksimal. Shu bilan birga, “kichik dunyo” va “maksimal olam” bir-biriga to‘g‘ri keladi, ya’ni inson va Xudo bir-biriga to‘g‘ri keladi: “Inson Xudodir, lekin mutlaq emas, chunki u insondir; u inson Xudosidir." Shuning uchun odamda hamma narsa siqilgan shaklda mavjud: "insonning kuchida hamma narsa o'ziga xos tarzda mavjud". Va insoniyatda, shuningdek, ilohiy maksimal bilan birlashganda, hamma narsa eng yuqori darajaga etadi. Nikolay Kuzanskiy gnoseologiyaga jiddiy hissa qo'shdi, uning doirasida u bilish imkoniyati inson ongining tabiatida yotadi, degan g'oyani ilgari surdi. Axir, insonning eng muhim mulki bu faylasuf "Ilohiy aqlning timsoli" deb atagan "aql". Aqlning ilohiy maqsadi bilishdir. Agar Xudo dunyoni o'zidan rivojlantirsa, inson ongi o'zidan "aql ob'ektlari", ya'ni dunyo haqidagi tushunchalarni rivojlantiradi. Biroq, bu tayyor tushunchalar allaqachon inson ongida mavjud degani emas. Kuzanskiy faqat insonning tug'ma hukm qilish qobiliyati haqida gapiradi. Inson bu qobiliyatni amalga oshirishi, uni "ochishi" faqat tabiiy dunyo bilan aloqada bo'lishi mumkin - bu ilohiy kitobda Xudo o'zini inson bilimiga ochib beradi. Demak, bilishning yagona ob'ekti panenteistik tarzda tushunilgan va talqin qilingan Xudodir. Koinot haqidagi bilim - Xudo uch bosqichdan o'tadi: 1. shaxs bilan bog'liq hissiy idrok. Tuyg'ular va tasavvur bilishning eng quyi darajasidir. Hissiyotlar ( sensus ) bilimning o'ziga xos tashabbuskori rolini o'ynaydi, 24 chunki hissiy tasavvurlar ongning kuchlarini faollashtiradi. Kuzanskiy "Intellektda ilgari sezilmagan narsa yo'q" deb bejiz aytmagan. 2. qarama-qarshiliklarni ajratuvchi, ya'ni farqlovchi va solishtiruvchi sabab. Sabab ( nisbat ) - hissiy sezgilarga asoslangan oqilona, mantiqiy fikrlash qobiliyati. Ratsional (ratsional) tafakkur asosida inson narsalar olamini, olamni ilmiy bilishga qodir. 3. aql ( intellectus ), qarama-qarshiliklarni hosil qilish, ya'ni barcha ma'lumotlarni bir- biriga bog'lash. Aql to'g'ridan-to'g'ri "maksimal" ning cheksiz birligida, ya'ni Xudoda qarama-qarshiliklarning mos kelishi haqida o'ylaydi. U "faqat universal, buzilmas va doimiyni tushunadi". U haqiqatni bir butun sifatida ko'radi, uni barcha qarama- qarshiliklarida tushunadi. Demak, aql - bu insonning ilohiy, cheksiz, mutlaq narsani bilish va shu orqali Xudoga yaqinlashish qobiliyatidir. Aql sezgi, ya’ni aqliy tafakkur bilan ta’minlangan. Sezgi orqali "tushunib bo'lmaydigan narsani anglash" amalga oshiriladi, bu aqlning kuchidan tashqarida bo'lgan narsa, chunki tushunilgan narsa cheklangan chegarasidan tashqariga chiqadi. Narsalarning mohiyati cheksizlik ekan, bilish jarayoni chekli, hissiy dunyoni bilishdan uning cheksiz mohiyatini idrok etishgacha bo'lgan ko'tarilishdir.Kuzanskiy tomonidan aniqlangan bosqichlar haqiqatning tayyor shaklda berilmasligini, balki bosqichma-bosqich jarayon sifatida harakat qilishini ko'rsatadi.Bilim o‘zining ob’ekti – Xudoning cheksizligi va o‘zining to‘liq emasligi tufayli cheksizdir. Bilim to'xtab bo'lmaydi, chunki haqiqat bitmas-tuganmas. Kuzanus ta'kidlaydi: "Aql haqiqatga ko'pburchak aylanaga qanchalik yaqin bo'lsa, chunki ichkariga kiritilgan ko'pburchakning burchaklari soni qancha ko'p bo'lsa, u aylanaga shunchalik yaqinlashadi, lekin hech qachon aylanaga teng bo'lmaydi, hatto burchaklar cheksizlikka ko'paytiriladi.", agar u aylana bilan bir xil bo'lmasa 9 ." Xulosa qilib aytganda, yana bir narsani ta'kidlamaslik mumkin emas: qanday qilib katolik cherkovining kardinali va legati bid'atda ayblanmasligi va erkin fikrlashi 9 Kuzanskiy. Ob uchenom neznanii.— Nikolay Kuzanskiy. Sochineniya.2003. 201-bet 25 uchun azob chekmasligi mumkin edi. Gap shundaki, Nikolay Kuzaning asarlari birinchi marta 1488 yilda vafotidan keyin yorug'likni ko'rgan va faqat 16-asrda shuhrat qozongan. Shuning uchun uning falsafiy kontseptsiyasi zamondoshlariga deyarli noma'lum edi. 2.2. Nikolay Kuzanskiy ta’limotidagi ontologik tamoyillar N.Kuzanskiy falsafasida Xudo haqidagi ta’limot markaziy o`rinni egalladi. O`rta asr sxolastik an’analariga asoslanib fikr yuritgan mutafakkirning tushuntirishicha, Xudo borligi, tabiat borligi va inson borligini shakllanishida xal kiluvchi axamiyatga 26 egadir. Lekin Xudo «o`zgacha» «borliq-imkoniyat», «o`zi imkoniyat», eng muxim «absolyut maksimum» ekanligini, olam esa «cheklangan maksimum»lar cheksizligini ko`rsatdi. Xudo maksimallik va minimallikning uyg`unlashuvi ekanligidan kelib chiqib, quyidagi xulosalarni ilgari surdi: birinchidan, Xudo olamdagi xamma narsada namoyon bo`ladi. Shuning uchun xam olamni Xudodan tashqarida deb o`ylash bemanilikdir; ikkinchidan, Xudo sabab va oqibat birligidir, ya’ni uning o`zi xam yaratuvchi, xam yaraluvchidir; uchinchidan, olamda ko`zga ko`rinadigan narsalarning moxiyati xam Xudoga borib taqaladi. Bunday xolat olamning birligidan dalolat beradi. N.Kuzanskiy kosmologiyasining asosida er koinot markazi emas, degan qoida yotadi 10 . Uning fikricha, er ham boshqa sayyoralarga o`xshash tabiatga ega bo`lib, doimo xarakat-lanib turadi. Bunday fikr o`rta asrlarda uzoq vaqtlardan buyon xukmronlik qilib kelgan, koinotni markazida er turadi. Boshqa sayyoralar erning atrofida aylanib turadi, degan tasavvurga qarshi edi. Tabiat borlig`i, N.Kuzanskiyning fikricha, bir butun yaxlit organizm bulib, dunyoviy jok tomonidan ilxomlantirib turiladi. SHuning uchun xam bu dunyoning hamma qismlari bir-biri biln o`zaro aloqadorlikda bo`lib, doimo harakat xolatida bo`ladi. Tabiat qarama-qarshi kuchlar, xolatlarning yig`indisidan iboratdir. N.Kuzaniskiy falsafasida inson muammosi asosiy o`rinni egalladi. N.Kuzanskiy xristianlikdagi inson tug`risidagi g‘oyalardan yuz o`girdi va bu borada insonni o`ziga xos «kichik olam» deb xisoblagan antik falsafiy g‘oyalariga tayandi. «Kichik olam», ya’ni insonning o‘zi va «katta olam», ya’ni universum «maksimal olam» — iloxiy mutloq tushunchalarni muomalaga kiritdi. Uning tushuntirishicha, kichik olam katta olamga, katta olam esa maksimal olamga o`xshaydi 11 . N.Kuzanskiy insonni Xudoga shunchalik o`xshatadiki, natijada inson iloxiylashtiriladi. N.K. in-sonni «insoniylikning Xudosi» yoki «insonlashgan Xudo» deb ataydi. Uning fikricha, inson cheklangan va cheklanmagan moxiyat, cheksizlik va chek-langanlikning dialektik birligidan iboratdir. Inson Xudo yaratgan jamiki 10 Kuzanskiy N. Soch.v 2-x tomax.M.1979. 123-bet 11 27 mavjudotlarning hammasidan xam ustun turadi. Mavjudotlar ichida faqat farishtalar Xudoga yaqinlashib borgan, xolos. «Inson tabiati aylana ichida chizilgan ko`p burchakdir, aylana esa iloxiy tabiatdir». Kuzaniskiyning ta’kidlashicha, inson mikrokosm sifatida tabiatni bilish uchun zarur bo`lgan barcha tabiiy qobiliyatlarga ega. Uning bilish imkoniyatlari aql yordamida amalga oshiriladi. Aql individuallik maxsuli bo`lib, inson tanasining tuzilishi, uning vujudga kelishi uchun asosiy shart vazifasini bajaradi. Insonda uch xil qobilyat bo`lgani uchun aql xam uch xil: xissiyot (his qilish, kuzatish, tasavvur)ga asoslangan aql; idrokka asoslangan aql; fikr- muloxazaga asoslangan akl. N.K. missiy bilishni aqlning eng cheklangan qobiliyati deb xisobladi. Bunday qobiliyat xatto hayvonlarda xam mavjud. Insonning xissiy bilish jarayonining dastlabki bosqichida, voqealar bir-biridan ajratiladi, tasavvurlar tartibga solish uchun zarur buladi. Lekin xar qanday xis-tuyg‘u, xar qanday tasavvur yordamida Xudoni bilib bo`lmaydi. Ular tabiatni bilish vositasidir, xolos. Kuzanskiy tabiatni bilish mumkinligiga xech qanday shubxa bildirmaydi. N.K.ning ta’kidlashicha, fikr-muloxaza insonning oliy bilish qobiliyatidir. Bilish jarayoni qarama-qarshi momentlar birligidan, chunonchi, bilingan tabiatni va bilinmagan Xudoni, his-tuyg‘u va idrok etishning cheklangan va aqlning eng yuqori cheklanmagan imkoniyatlaridan iboratdir. N.K.ning fikricha, inson o`zining bilish borasidagi faoliyati yordamida xaqiqatni aniqlashga qodir. Olamning moxiyati to`g`risida ozmi-ko`pmi aniq yoki noaniq tasavvurlarga ega bo`ladi. Lekin iloxiyot yordamida bunga erishib bo`lmaydi. Chunonchi, keng qamrovli olamni bilish faqat iymon-e’tiqodning ishi emas, balki fikr - muloxazaning ishidir. Kuzanlik tabiiy ilmiy masalalarga katta e’tibor qaratuvchi gumanistik ta’lim vakili bo‘lgani uchun ham quruq safsatabozlik dushmani bo‘lgan. Kuzanlikning quruq muhokama-tasavvufga asoslangan tuzilmaga oid yo‘nalishlariga naturalistik mulohaza va g‘oyalarning kirib kelishiga ham aynan shu narsa sabab bo‘lgan. Falsafa tarixiga bag‘ishlangan turli 28 kitoblarda Nikolay Kuzanskiy odatda platonik sifatida xarakteralanadi. Haqiqatan ham, u ko‘p hollarda Platonga yuzlanadi 12 . Biroq uning Platonga ergashganligini, unga florensiyalik platonistlarga qadar mavjud bo‘lgan neoplatonizmning ta’siri nuqtai nazaridan kengroq tushunish lozim. Prokl – uning uchun muhim bo‘lgan falsafiy nufuzga ega bo‘lgan shaxslardan biridir. Ma’lumki, Areopagitiklar neoplatonizmning ulkan ta’siriga tushib qolganlar (ayniqsa aynan Proklning ta’siriga). Biroq Kuzanlikni faqatgina platonik deb hisoblash to‘g‘ri emas. Masalan, u doimo pifagorizm g‘oyalarini juda qadrlagan, va ayrim hollarda platonizm g‘oyalari uning oldida ikkinchi darajaga o‘tib qolgan. Nikolay boshqa anitik davrning Avgustin, Boesiy, Suqrat, Anaksagor kabi faylasuflari va ilohiyotchilari, stoiklar va atom g‘oyasini ilgari suruvchilarning g‘oyalarini turli ko‘rinishlarda qo‘llaydi 13 . Xulosa qiladigan bo`lsak, Kuzanskiy e’tiqodni bilimdan ustun qo‘yadi va buni nafaqat ilohiy-fideistik nuqtai nazardan, balaki falsafiy-gnoseologik nuqtai nazardan ham amalga oshiradi. “Olimona bilmaslik” muallifi “barcha tushunishlar e’tiqoddan boshlanadi, deya ta’kidlagan” o‘qituvchilarning fikriga qo‘shiladi. Bunda ko‘r- ko‘rona, ongsizlarcha e’tiqod haqida gap ham bo‘lishi mumkin emas. “Aql e’tiqod bilan boshqariladi, e’tiqodga esa aql bilan erishiladi”. Kuzanskiyning borliq haqidagi ta’limoti dialektik, chuqur dialektika esa uning bilim haqidagi ta’limotida ham mavjud. Bu kabi dinamiklikning muhim ifodasi uning borliq konstantalarining nisbiyligini qat’iyan ajaratib ko‘rsatuvchi qarama-qarshiliklar haqidagi ta’limotidir. Borliq ma’lum birikmalari u yoki bu narsalarga aniqlik kirituvchi eng turli qaramaqarshiliklardan iborat. Jonli qarama-qarshilikni jismoniy mavjudot sifatida va o‘z ruhiyatida ilohiy o‘zgarmaslikni anglashga intilishi cheksiz bo‘lgan inson tashkil etadi. Biroq eng muhim ontologik qarama-qarshilik – ilohiy mavjudotning o‘zidir. 12 Filosofskaya ensiklopediya. V 5-tomax. T. 5. –M.: Sovetskaya ensiklopediya, 1967. – 592-bet 13 S.Yo‘ldoshev,M.Usmonov,R.Karimov.Qadimgi va o‘rta asr G‘arbiy Evropa falsafasi.Sharq,.Toskkent.2003.212-bet 29 Hech qaerda egallanmaydigan va “barcha narsadan bo‘lgan hech nima” sifatida emas, balki barcha erda mavjud bo‘luvchi sifatida u “barcha narsadir”. Kuzanlik o‘ta oddiylik, o‘zgarmasning “quyulishi” uni engib o‘tishga intilgan holda xuddi ummonga singib ketgan tomchidek jamiki ziddiyatlar va qaramaqar6shiliklardan holi ravishda unga singib ketadilar, deya ko‘p marotaba ta’kidlagan. 14 Kuza e'tiqodni ilohiy-fideistik jihatdan emas, balki falsafiy-gnoseologik ma'nosida bilimdan ustun qo'yadi. “O‘rganilgan jaholat” kitobi muallifi “barcha tushunish imondan boshlanishini tasdiqlovchi” barcha o‘qituvchilarning fikriga qo‘shiladi. Bunday holda, soffideistikteologik e'tiqod nima ekanligini tushunishdan mahrum bo'lgan ko'r-ko'rona e'tiqod haqida gap bo'lishi mumkin emas). "Aql imon bilan boshqariladi, iymon esa aql bilan namoyon bo'ladi."Kuzanning borliq haqidagi ta’limoti dialektik, uning bilim haqidagi ta’limoti ham chuqur dialektikani o‘z ichiga oladi. Bunday dinamizmningeng muhim ifodasi uning qarama-qarshilik haqidagi ta'limoti bo'lib, u borliqdoimiylarining nisbiyligini eng kuchli ta'kidlagan. Borliq turli xil qarama-qarshiliklar bilan singib ketgan, ularning o'ziga xos kombinatsiyasi ma'lum narsalarga ishonch bag'ishlaydi [qarang: "Ilmiy johillik", Tirik qarama- qarshilik insonning o'zi bo'lib, u tana sifatida cheklangan va ilohiymutlaqni anglash uchun ruhining eng yuqori intilishlarida cheksizdir. Lekin eng muhim ontologik qarama-qarshilik ilohiyborliqning o'zidir. Hamma joyda topilganidek, u "hamma narsa", hech qayerda topilmasa, "hamma narsadan hech narsa. Kuzan qayta-qayta ta'kidlaydiki, mutlaqning o'ta soddaligi, "buklanganligi" uni barcha qarama- qarshiliklar va qarama-qarshiliklardan tashqariga qo'yadi, ular engib o'tilganda, okeandagi tomchilar kabi g'arq bo'ladi. Uning qarama-qarshiliklarning mos kelishi haqidagi mashhur ta’limoti (coincidentiaoppositorum) insonni xudoga o‘xshatgan ana shu oliy nazariy qobiliyat faoliyati bilan bog‘liq. “Ilmiy jaholat” va boshqa asarlarda keltirilgan matematik misollar hammaga ma’lum. Shunday qilib, teng 14 Filosofskiy ensiklopedicheskiy slovar. –M.: Sovetskaya ensiklopediya,1983. –840 bet 30 yonli uchburchakning balandligi cheksiz oshgani sayin va shuning uchun asosga qarama-qarshi burchak cheksiz kamayadi, bu ortib borishi bilan kamayadi, uchburchak to'g'ri chiziq bilan mos keladi. Xuddi shunday, uning radiusi oshgani sayin, aylana uning tangensiga tobora ko'proq mos tushadi. Cheksizlikda qanday geometrik figurani olishimizdan qat iy nazar, to g rilik va egrilik umuman farqʼ ʻ ʻ qilmaydi.Kuzanning qarama-qarshiliklarning tasodifiyligi haqidagi ta limoti ham ʼ haqiqatning chuqur dialektikasiga aylanadi. Uning mohiyati shundan iboratki, unga ko'ra haqiqat - albatta, inson darajasida - uning qarama-qarshiligidan, xatolikdan ajralmasdir. Soya yorug'likda bo'lgani kabi haqiqatda ham xato bor. Axir, hatto "yuqori dunyo yorug'likka to'la, ammo zulmatdan xoli emas", garchi yorug'likning soddaligi uni butunlay istisno qilganga o'xshaydi. "Quyi dunyoda, aksincha, zulmat hukmronlik qiladi, garchi u butunlay yorug'liksiz bo'lmasa ham" Nikolay Kuza falsafasida hali to'liq shakllanmagan panteizmni ko'rish mumkin: Olam hissiy jihatdan o'zgaruvchan Xudo, mutlaq va to'liq; dunyo, tabiat, butunborliq atrofdagi dunyoda Xudo emas, balki Xudoda mavjud. Ushbu pozitsiyadan Nikolay Kuzaning bu cheksiz dunyoni bilishning cheksizligi haqidagi mulohazalari kelib chiqadi. Mutlaq erishish mumkin emas (to'liq bilim; bilimni oshirish o'rganishga olib keladi, lekin haqiqiy bilimga emas, yoki Cusanus terminologiyasida "o'rganilgan jaholat").NikolayKuzanskiyo zta limotini burilish davrida, ya nio rta asr ʻ ʼ ʼ ʻ falsafiyan anasidanUyg onish davrining yangi falsafasiga o tish davrida ʼ ʻ ʻ shakllantirgan mutafakkirning tipik vakilidir. Uning falsafiy asarlari tushunarli adabiy tilda yozilgan bo'lib, uning falsafiy ta'limoti o'rta asrlarni ifodalagan eng yuqori cherkov ierarxiyasining vakili sifatida qarama-qarshi pozitsiyasini va uning yordami bilan iste'dodli olim, ziyolining mavqeini aks ettirdi. Ulardan yangi davr asta-sekin kuchaydi - Uyg'onish.Nikolay Kuzaning qarashlarini ushbu ko'rib chiqish, u neoplatonizm va idealizmning vakili, mashhur ilohiyotchi va katolik cherkovining ierarxiyasi bo'lsa-da, u atrofdagi dunyoni materialistik tushuntirishga yaqinlashgan va unga yo'l tayyorlagan degan xulosaga kelishimizga imkon beradi. 31 Xulosa qilib aytishimiz mumkinki, Kuzan falsafasining tamoyillari va asosiy g'oyalariquydagilardan iborat ekan. Barkamollik va birlik tushunchasi: Kuzanus ta'kidlaganidek, Xudo mutlaq mukammaldir va hamma narsa Xudo bilan birlikka intiladi. Tabiat va Xudo haqidagi qarashlar: Kuzan tabiatni Xudoning namoyon bo'lishi deb hisoblardi va tabiatni bilish bizga ilohiylikni tushunishga yaqinlashishiga yordam beradi. "O'qituvchi-shogird" metaforasi: Kuzanus "ustoz-shogird" metaforasini insonning Xudo bilan munosabatlarini tasvirlash uchun ishlatgan. Uning ta'kidlashicha, inson faqat Xudoni tushunishga harakat qilishi mumkin, lekin hech qachon to'liq bilimga erisha olmaydi. Umumjahonlik va nisbiylik: Kuzanus haqiqat turli shakllarda paydo bo'lishi mumkinligini va barcha odamlar uchun mutlaq normalar yoki standartlar yo'qligini tan oldi. Aql va intellekt: Kuzanus aql va aql biz Xudoni tushunishga harakat qiladigan vositadir, deb hisoblardi, ammo ularning chegaralari bor va to'liq tushunish qiyin bo'lib qolmoqda. XULOSA Kuzan falsafasi “ustoz-shogird” tushunchasi hamda komillik va birlik tamoyillariga asoslangan falsafiy tizimdir. Kuzanus ta'kidlaganidek, Xudo mutlaq haqiqat va mukammallikdir, uni inson faqat tushunishga yaqinlashishi mumkin.Kuzan 32 falsafasining tanqidi va ta’siri Kuzan falsafasi olimlar va faylasuflar tomonidan ham ijobiy mulohazalar, ham tanqidlar oldi. Biroq, uning G'arb falsafasiga ta'siri sezilarli edi. Kuzan relyativizm, dialektika va universalizm kabi tushunchalarning rivojlanishiga hissa qo'shdi. Kuzanus falsafasi - bu birlik g'oyasiga va ilohiy bilimga intilishga asoslangan murakkab va chuqur fikrlash tizimi. Uning G'arb falsafasi va ilm-faniga ta'sirini e'tiborsiz qoldirib bo'lmaydi va u bugungi kungacha dolzarb tadqiqot mavzusi bo'lib qolmoqda.Nikolay Kuza falsafasi, turli nashrlarning yaqqol o'sishiga qaramay, zamonaviy tarixiy va falsafiy asarlarda - uning ta'limotining zamonaviy davrda ilm-fan rivojiga ta'siri bilan bog'liq bo'lgan aspektda etarli darajada o'rganilmagan. Biz quyidagi savol haqidagapiramiz: Nikolay Kuzaning ba'zi ilmiy fanlar tarixiga, birinchi navbatda matematikaning rivojlanishiga ta'siri haqida, shuningdek, falsafa va falsafaning o'zaro ta'sirini qanchalik yetarli darajada aniqlaganimiz haqida gapirish mumkinmi? muayyan tarixiy davrda fan. Nikolay Kuza falsafasi tadqiqotchilari orasida uning ta'limoti neoplatonik an'anaga tegishli ekanligi haqida hech qanday kelishmovchilik yo'q. Neoplatonistlarning matematikaga o'ziga xos qiziqishi, Nikolay Kuza davridagi matematik tadqiqotlarning sezilarli (hech bo'lmaganda) o'sishi, qadimgi matematik risolalarning ko'plab nashrlari yaratilishi falsafa va matematika munosabatlarining mohiyatini tarixiy jihatdan adekvatroq baholash imkonini beradi. Biroq, ko'pincha (masalan, P.P. Gaydenko asarlarida) NikolayKuzanskiyning va aniq faylasuf sifatida zamonaviy davr matematikasiga ta'siri haqida gapiriladi. Bu masalaning ikki jihati boshqalarga qaraganda tez-tez ko'rsatilgan: birinchidan, cheksizkichik hisob va differentsial hisobni yaratishga "qarama-qarshiliklarning tasodifiyligi" tamoyilining ta'siri va ikkinchidan, "tarozi bilan tajribalar" haqidagi mulohazalarning aloqasi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO YXATIʻ 1. Falsafa: qomusiy lug‘at. –Toshkent:. Sharq, 2004. 496 b. 33 2. Filosofskaya ensiklopediya. V 5-tomax. T. 5. –M.: Sovetskaya ensiklopediya, 1967. – 592 s. Filofskiy slovar Rostov n/D: Feniks, 2004. –560 s. (Seriya «Slovari»). 3. Kuzanskiy N. Soch.v 2-x tomax.M.1979. 4. Kuzanskiy. Ob uchenom neznanii. Nikolay Kuzanskiy. Sochineniya. 5. N.Komilov.Tasavvuf.T. 2014. 6. S.Yo‘ldoshev,M.Usmonov,R.Karimov.Qadimgi va o‘rta asr G‘arbiy Evropa falsafasi.Sharq,.Toskkent:. 2003. 7 Filosofskiy ensiklopedicheskiy slovar. –M.: Sovetskaya ensiklopediya,1983. 840 s. 8. Gorfunkel A.X.Filosofiya epoxi Vozrojdeniya. 9. Hoyrup J. Philosophy: accident, epiphenomenona or contributory cause of the changing trends of mathematics — a sketch of the development from the twelft h through sixteenth century // Measure, number and weight: studies in mathematics and culture. Albany: State University of New York Press, 1994. 151p 34

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB NIKOLAY KUZANISKIYNING FALSAFASI

1.1. Nikolay Kuzanskiyning hayoti va ijodi

1.2. Nikolay Kuzanskiy (J.Bruno, G.Galiley, N.Kopernik) uyg‘onish davrining yirik vakili sifatida (gumanizm)

II BOB. NIKOLAY KUZANSKIYNING ONTOLOGIK TAMOYILLAR HAQIDAGI QARASHLARI

2.1. Nikolay Kuzanskiyning falsafiy ta’limoti

2.2. Nikolay Kuzanskiy ta’limotidagi ontologik tamoyillari

XULOSA

ADABIYOTLAR RO‘YXATI

Купить