Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 77.7KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Социология

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Nogironligi bo‘lgan shaxslarni ish bilan ta’minlashda ekskluziv yondashuv

Купить
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM , FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG‘BEK NOMIDAGI O‘ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI IJTIMOIY FANLAR FAKULTETI IJTIMOIY ISH KAFEDRASI “ NOGIRONLIGI BOR SHAXSLAR BILAN IJTIMOIY ISH ” FANIDAN KURS ISHI MAVZU: NOGIRONLIGI BO‘LGAN SHAXSLARNI ISH BILAN TA’MINLASHDA EKSKLYUZIV YONDASHUV . Bajardi: Ijtimoiy ish yo‘nalishi talabasi Qabul qildi: Toshkent-2024 MUNDARIJA: KIRISH………… I BOB. NOGIRONLIGI BO‘LGAN SHAXSLARNI ISH BILAN TA’MINLASHNING NAZARIY METADALOGIK ASOSLARI . 1.1. Nogironligi bo‘lgan shaxslarning mehnat qilish huquqi. 1.2. Nogironligi bo‘lgan shaxlarni ish bilan ta’minlashning horij tajribasi. II BOB NOGIRONLIGI BO‘LGAN SHAXSLARNI ISH BILAN TA’MINLASHDAGI ME’YORIY HUQUQIY HUJJATLAR. 2.1. Nogironligi bo lgan shaxslarni ish bilan ta minlashga oid davlatʻ ʼ siyosati. 2.2. Nogironligi bo lgan shaxslarni ish bilan ta’minlashda qulay shar ʻ t- sharoitlar yaratish. XULOSA ………… FOYDALANILGAN ADABIY O TLAR RO‘YXATI . . . . KIRISH Kurs ishi mavzusining asoslanishi va uning dolzarbligi . Nogironlik, nogironligi bo‘lgan shaxslar, nogironlikning kelib chiqish sabablar, nogironlikni davolash turlari va boshqa masalalar qadim-qadim qadimdan o‘rganilib kelingan . Bu masala hozirgi kunda ham eng e’tibor talab qiladigan mavzulardan biri hisoblanadi. Hisob-kitoblarga ko'ra, dunyo aholisining qariyb 15 foizi - bir milliard kishi nogironlik bilan yashaydi. Ularning qariyb 80 foizi rivojlanayotgan mamlakatlarda yashaydi. Dunyo bo'ylab katta foizni keksalar tashkil qiladi. Masalan, Avstraliya, Xitoy, Koreya Respublikasi va Vetnamdagi nogironlarning yarmidan ko‘pi 60 yosh va undan katta, Yaponiyadagilarning qariyb uchdan ikki qismi esa 65 va undan katta yoshdagilardir. Bundan tashqari, dunyodagi barcha bolalarning taxminan 5 foizi (95 million bola) nogironlik bilan yashaydi, taxminan 0,7 foizi (13 million) nogironlikning og’ir shakli bilan yashaydi. 1 Biroq, nogironlikni baholash ehtiyotkorlik bilan talqin qilinishi kerak. Nogironlikni tashkil etuvchi ta’riflar va shaxsning nogiron deb hisoblanadigan chegarasi turli mamlakatlarda juda xilma-xildir. Nogironlikni aniqlashda qo‘llaniladigan savollar va o‘lchovlardagi farqlar mamlakatlarni solishtirishni qiyinlashtiradi. Nogironlik darajasi ma’lumotlar manbasiga, ma’lumotlarni yig’ish usullariga va ko‘rib chiqilgan nogironlik jihatlariga qarab ham farqlanadi.Ammo bu faqat raqamlar va statistika holos. Keng qamrovli imkoniyatlar, iqtisodiyot va texnikaning rivojlanishi barcha sohalarda yengillik va qulayliklar yaratgani bilan bir qatorda nogironligi bo‘lgan 1 Statistika - Dunyo aholisi ma’lumotlari.statistika.uz rasmiy veb-sayti.2024. shaxslar uchun ham keng qamrovli ishlar amalga oshirilmoqda. Butun dunyo bo‘yicha nogironligi bo‘lgan shaxslarni qo‘llab-quvvatlash ishlarini amalga oshirishda samarali ishlar olib borilmoqda. Xususan, yurtimizda ham nogironligi bo’lgan shaxslarni qo‘llab-quvvatlash, ish bilan ta’minlash va ijtimoiy ko‘mak berish masalalari davlat siyosatining asosiy yo‘nlishlaridan biri hisoblanadi. Chunki nogironligi bo‘lgan shaxslarga yordam ko‘rsatish nafaqat davlat, balki, fuqarolarning ham insoniylik burchi hisoblanadi. Kurs ishi mavzusining o‘rganilganlik darajasi . O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Ijtimoiy himoya qilish milliy agentligi, Birlashgan Millatlar Tashkiloti Taraqqiyot Dasturi (BMTTD) va Yevropa Ijtimoiy ta’minot siyosati va tadqiqotlari markazi tomonidan tayyorlangan hisobotda nogironlarni ish bilan ta’minlashga alohida e’tibor qaratilib, aholini ijtimoiy muhofaza qilish va mehnat tizimlarida joriy etilayotgan o‘rta muddatli va uzoq muddatli davlat dasturlari har tomonlama yoritilgan. Unda qonunchilik va siyosat asoslari, O‘zbekistonda integratsiyalashgan ishlarni boshqarish (ICM) qo‘llanilishi hamda Litva, Kosovo, Armaniston va Maltaning istiqbolli xalqaro amaliyotlari yoritilgan. Nogironlarni ish bilan ta’minlash sohasini o‘rganish mamlakatimizda ushbu toifadagi fuqarolarning mehnat salohiyatini ro‘yobga chiqarish darajasini oshirish imkoniyatlarini yaratish imkonini beradi. Jahonda, shu jumladan Yevropa mamlakatlarida mehnatga layoqatli yoshdagi nogironlarni ish bilan ta’minlashga ko‘maklashish tajribasi og‘ir ijtimoiy-iqtisodiy sharoitlarda va keng ko‘lamli salbiy omillar mavjud bo‘lganda ushbu muammoni hal etish mexanizmlarini ko‘rsatmoqda.Hozirgi kunda nogironligi bo lgan shaxslarni ish bilan ta minlashʻ ʼ masalalari eng dolzarb masalalardan ekan bu masalalarni o rganish yechimini topib ʻ nazariya va strukturalarni ishlab chiqish olimlar nazariga tushgan. Nogironlarni ish bilan ta minlash maslalarini o rgangan olimlardan Yevropalik huquqshunoslar ʼ ʻ Anette Scoppetta 2 , Eszter Zo lyomi ʻ 3 rus olimlaridan Zaytseva T.V. 4 Xalutornix 2 Anette Scoppetta – Nogironligi bo‘lgan shaxslarni ish bilan ta’minlash va ijtimoiy xizmatlar ko‘rsatishda kompleks yondaashuvni targ‘ib qilish borasida O‘zbekistondagi davlat tizimini tahlil qilish. Qo‘llanma.Vena.15may 2024 y. 3 Eszter Zo lyomi ʻ - Nogironligi bo‘lgan shaxslarni ish bilan ta’minlash va ijtimoiy xizmatlar ko‘rsatishda kompleks yondaashuvni targ‘ib qilish borasida O‘zbekistondagi davlat tizimini tahlil qilish. Qo ‘ llanma . Vena .15 may 2024 y . 4 Zaytseva T . V - Зарубежный опит трудавой реабидитации инвалидов в целях содействия их занятости и возможности его адаптации к российской практике . 2018. O.N. 5 larni alohida ta kidlashimiz mumkin. Ular o z qarashlari orqali nogironligiʼ ʻ bo lgan shaxslar ham ishlay oladi ular ham mehnat qilish huquqiga ega faqatgina ʻ ularga yetarlicha imkoniyatlar shart sharoitlar yaratilib berilishi kifoya. Hattoki ular ba zi sog lom insonlardan ham yaxshi natijalarni ko rsatishi mumkin degan ʼ ʻ ʻ ta kidni ilgari surishgan.Yurtimizda ham bu masala yuzasidan ko plab professor va ʼ ʻ mutaxassislar o z qarashlarini ilgari surib kelmoqdalar. Ulardan Buyuk ʻ Britaniyaning Sasseks universiteti qoshidagi Taraqqiyot tadqiqotlari instituti doktoranti, tadqiqotchi Dilmurod Yusupov 6 O‘zbekiston Nogironlar assotsiatsiyasi raisi Oybek Isoqov 7 , Bandlik va mehnat munosabatlari vaziri o‘rinbosari Bahodir Umrzoqov 8 O‘zbekiston Ko‘zi ojizlar jamiyati a’zosi, O zbekiston Milliy ʻ universiteti falsafa doktori (PhD) Abdulla Abduxalilov 9 va ko plab ʻ yurtdoshlarimizni faxr bilan e tirof etishimiz mumkin. Ular ham chet ellik ʼ mutaxassislardan qolishmaydi. Ular ham nogironligi bo lgan shaxslarni ish bilan ʻ ta minlash bo yicha o z fikrlarini ilgari surishgan. Bu fikrlar qarashlar esa albatta ʼ ʻ ʻ jamiyatimizni yana yuksalishiga rivoj qo shgan bo lsa qo shganki lekin hech ham ʻ ʻ ʻ aks ta sirini ko rsatmagan. ʼ ʻ Kurs ishining ob’ekti : nogironligi bo lgan shaxslarni ish bilan ta minlash ʻ ʼ masalalari hisoblanadi. Kurs ishining predmeti : nogironligi bo lgan shaxslarni ish bilan ta minlash ʻ ʼ masalalarini ilgari surish, ish bilan ta minlash uchun kerakli vazifalarni bajarish va ʼ amalga oshirish, ishga joylashtirishda yetarlicha shart sharoitlar yaratish va bishqalar. Kurs ishining maqsad va vazifalari: Nogironligi bo lgan shaxslarni ish ʻ bilan ta minlashning asosiy maqsadi, jamiyatda tenglikni ta minlash, nogironligi ʼ ʼ bo lgan shaxslarni qo llaridan kelgan amallarni bajarishlari uchun shart-sharoitlar ʻ ʻ 5 Xalutornix O . N - Зарубежный опит трудавой реабидитации инвалидов в целях содействия их занятости и возможности его адаптации к российской практике. 2018. 6 Dilmurod Yusupov - Sen nogironmisan, unda sabr qilib tur, avval sog‘lomlar” – tadqiqotchi O‘zbekistonda nogironligi bor shaxslarni ish bilan ta’minlash mexanizmini tanqid qildi. 05.12.2020. 7 Oybek Isoqov 8 Bahodir Umrzoqov - Jamiyatda o ‘ z o ‘ rnimiz bo ‘ lishiga imkon beringlar ” — O ‘ zbekistonda nogironligi bo ‘ lgan shaxslar bandligini ta ’ minlash masalasi dolzarbligicha qolmoqda . 04.12.2021. 9 Abdulla Abduxalilov - Hech kim nogironlikdan sug‘urtalanmagan. Maqola . 14.10.2021. yaratib berish, nogironligi bo lgan shaxslarning ham hohish istaklarini ro yobgaʻ ʻ chiqarishdir. Bunga erishish yo lida quyidagi vazifalarni bajarish lozim: ʻ - nogironligi bo lgan shaxsning imkoniyatlarini o rganish; ʻ ʻ - u bilan muloqotga kirishib, uning nimani hohlashi qaysi sohaga qiziqishi, nimanidir sevib bajarishini bilib olish; - nogironligi bo lgan shaxsga to g ri keladigan ish qidirish va uni ishga ʻ ʻ ʻ joylashtirish; - nogironligi bo lgan shaxsni ishga joylashtirib bo lgandan so ng, unga ʻ ʻ ʻ ma qul keladigan qulay shart-sharoitlarni yaratib berish, ʼ - nogironligi bo lgan shaxsning ish vaqtida o zini qanday tutishi, qanday his ʻ ʻ qilishi, ishni qanday bajara olishini kuzatish; - ishlayotgan vaqtda ham nazorat qilib turish; - olingan ma lumotlar asosida kerakli ishlarni olib borish. ʼ Kurs ishining tuzilishi : kurs ishi kirish, ikki asosiy bob, 4 paragraf, xulosa va foydalanilgan adabiyotlardan tashkil topgan. I.BOB. NOGIRONLIGI BO LGAN SHAXSLARNI ISH BILANʻ TA MINLASHNING NAZARIY METADALOGIK ASOSLARI. ʼ Inson huquqlarining kafolatlari Konstitutsiya hisoblanib, barcha fuqarolarning huquq va erkinliklari shu konstitutsiyaviy huquqlar yordamida himoyalanadi hamda kafolatlanadi. Shu jumladan nogironligi bo lgan shaxslarning ʻ ham o zi huquqlari, imtiyozlari va erkinliklari mavjud. ʻ Nogironlarga insonparvarlik munosabatlari rivojlanishida ushbu atamaning keng ist’emolga kirib kelish jarayonining hissasi katta. «Nogiron» atamasining o‘zagi lotincha valid —amaldagi, to‘la-to‘kis, yaroqli ma’nolarini anglatuvchi so‘zdan kelib chiqadi. G‘arbiy Eropada ushbu atama avvalo harbiy xizmatchilarga xos bo‘lib, kasallik tufayli yoki yarador bo‘lish oqibatida harbiy xizmatni o‘tashga yaroqsiz deb topilgan kishilar xizmatni o‘tashni davom etishlari uchun fuqarolik- ma’muriy lavozimlarga yo‘naltirilgan kishilarga nisbatan qo‘llanilgan. Rossiyada ushbu atama Pyotr I davridan boshlab xuddi shu maqsadda qo‘llanila boshlangan. XIX asrning ikkinchi yarmidan atama harbiy konfliktlarda jarblangan va turli jarohatlar olgan tinch aholiga nisbatan ham qo‘llanilib boshlangan. Nihoyat Ikkinchi jahon urushidan so‘ng umuminsoniy va aholining alohida kategoriyalari haq-huquqlarini shakllantirish va himoyalash oqimida «nogiron» (invalid) tushunchasi shakllantiriladi va u jismoniy, ruhiy yoki aqliy hayotiy faoliyatida cheklanishlarga ega barcha kishilarga nisbatan qo‘llanila boshlangan. Muvaffaqiyatning zamonaviy tushunchalari g’arbda ilmiy Ma’rifat davrida paydo bo lgan tushunchalardan kelib chiqqan. Ma’riflanishdan oldin jismoniy ʻ farqlarga boshqacha ko‘rinish orqali qaralgan.Tarixdan oldingi davrda nogironlarga g’amxo‘rlik qilgan insonlar borligi haqida dalillar bor. Windover 10 arxeologik sayti, 10 Windover - shtatning markaziy sharqiy qirg ' og ' ida , Florida , Titusvill yaqinidagi Brevard okrugidagi o ' rta arxaik ( miloddan avvalgi 8000-1000 ) arxeologik yodgorlik va milliy tarixiy yodgorlik . Windover - bu hovuz tubidagi torfga ko ' milgan 168 kishining skeletlari topilgan ko ' lmak bu iskanjalardan biri 15 yoshga to‘lgan erkak bo‘lib, u spina-bifida kasalligiga chalingan. Bu holat, ehtimol, beldan pastki paraliz 11 bo lgan o‘g’ilning ovchi-ʻ to‘plovchi jamoasida parvarish qilinishini anglatardi. Nogironlik Xudoning jazosini olish uchun qo‘llanilmagan va shuning uchun nogironlar o‘z nogironligi uchun yo‘q qilinmagan va kamsitilmagan. Aksariyatlari Mesopotamiya jamiyatining turli darajalarida ishlagan, shu jumladan, diniy ma’badda xudoning xizmatchilari sifatida ishlagan. Qadimgi Misr odamlarda asboblar tez-tez ishlatilgan. Ularning umumiy foydalanishida nogironlik bilan qariyalar yurishga yordam berishlari mumkin edi. Qadimgi Gretsiyada mobility 12 nuqsonlari bilan bog’liq shaxslar ma’badlar va shifoxonalarga kirishlariga imkon beradigan qoidalar qabul qilingan. Xususan, milodiy 370 yilgacha kengroq hududdagi eng muhim shifo manbayi bo lgan Epidaurdagi Asclepius manbayiga kamida 11 ta ʻ doimiy tosh rampalari kirgan va ular harakatsiz tashrif buyuruvchilarga to‘qqizta turli inshootga kirish imkoniyatini bergan. Mo‘ljallanganlar qadimgi Gretsiyada kamchiliklarga ega bo lganlar tan olinishi va parvarish qilinishiga dalillar bor. ʻ Aslida, qadimgi yunonlar nogironlarga ko‘ra ko‘proq kuchli odamlardan farq qilishmagan, chunki ularning yozuvlarida ularni tasvirlaydigan so‘zlar juda noma’lum. Muayyan nogiron odam jamiyatga hissa qo‘shishi mumkin bo lganida, ʻ yunonlar ularni to‘xtatishardi. O‘rta asrlarda esa ular jinlar, aqlsizlik va boshqa holatlarni keltirib chiqaradi deb o‘ylashgan. Ular tabiiy tartibning bir qismi deb hisoblangan, ayniqsa, qora o‘lim davrida va oqibatida, bu butun aholini shikastlantirgan. Erta zamonaviy davr jismoniy va ongli farqlarning biologik sabablarini izlashga o‘zgarishlar yuz beradi, shuningdek, toifalarni belgilashda katta qiziqish uyg’otiladi: masalan, Ambroise Pare 13 o‘n oltinchi asrda “mustirlar”, “ajalotlar” va “ko'pchilikni shikastlantirib qo‘yganlar” haqida yozgan. Yevropa ma’rifatining sababdan kelib chiqadigan bilimlarga va tabiiy fanning insoniyat taraqqiyoti uchun ahamiyatiga ega bo‘lishga qaratgan ta’kidlashi insonlarni 11 Paraliz - bu tanangizning ba ' zi qismlarini miya bilan bog ' lashda biror narsa noto ' g ' ri bo ' lganidan keyin harakatlana olmaslik 12 Mobility - nogironlik aravachasi . 13 Ambroise Pare - fransuz shifokori , Yevropa Uyg ʻ onish davrining eng ko ʻ zga ko ʻ ringan jarrohlaridan biri , ba ʼ zi tibbiyot tarixchilari tomonidan zamonaviy tibbiyotning otasi sifatida e ʼ tirof etilgan kuzatgan va to‘g’rilab olgan institutlar va ma‘lumot tizimlarining tug‘ilishiga yordam bergan. Ulardan biri nogironlik haqidagi bugungi tushunchalarning rivojlanishiga muhim ahamiyat kasb etgan boshpanalar, klinikalar va qamoqxonalar bo‘lgan. Nogironligi bo‘lgan shaxslarni qadimda majburiy mehnatga jalb qilingan, eng mushkul vazifalar, o‘lim darajasi yuqori bo‘lgan ishlar, havfli xatarli bo‘lgan yumishlarni bajarishga undashgan. Qadimda nogironligi bo‘lgan shaxslarni xudoning la’nati tushgan, xudo qarg’agan, ichiga shayton kirib olib boshqaradi degan fikr bo‘lgan. Shu sababli ham ularga ko‘mak va e’tibor deyarli yo‘q bo‘lgan.ulardan uyalishib, jamiyatimizga isnot keltiryabdi deb ko‘rishgan. Hattoki ularda o‘ldirib ham yuborishgan. Keyinchalik XIV-XV asrlarda nogironligi bo‘lgan shaxslarga bo‘lgan qarashlar sekin astalik bilan o‘zgara boshlagan. Nogironlikning tibbiy sabablari asta sekinlik bilan o‘rganilgan. Ularning mehnatidan ham samarali foydalanilgan. Bugungi kunga kelib esa nogironligi bo‘lgan shaxslar hattoki katta lavozimlarda ham ishlayotganligiga guvoh bo‘lyabmiz. I.BOB. 1.NOGIRONLIGI BO LGAN SHAXSLARNI MEHNATʻ QILISH HUQUQI O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Nogironligi bo‘lgan shaxslarni har tomonlama qo‘llab-quvvatlash, ularning bandligiga ko‘maklashish hamda ijtimoiy faolligini yanada oshirishga oid qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida” 2021-yil 21-dekabrdagi PQ-57-son qarori ijrosini ta’minlash hamda nogironligi bo‘lgan shaxslarning bandligiga ko‘maklashishni yanada takomillashtirish maqsadida Vazirlar Mahkamasi qaror qabul qilgan. Bunga ko‘ra: 1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Nogironligi bo‘lgan shaxslarni har tomonlama qo‘llab-quvvatlash, ularning bandligiga ko‘maklashish hamda ijtimoiy faolligini yanada oshirishga oid qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida” 2021-yil 21-dekabrdagi PQ-57-son qaroriga muvofiq: -2022-yil 1-yanvardan boshlab nogironligi bo‘lgan shaxslarni ishga qabul qilgan ish beruvchilarga Bandlikka ko‘maklashish davlat jamg‘armasi mablag‘lari hisobidan har bir xodim uchun 6 oy davomida har oyda bazaviy hisoblash miqdorining 1,5 baravari miqdorida subsidiya berilishi; nogironligi bo‘lgan shaxslar hamda I va II guruh nogironligi bo‘lgan shaxslar uchun daromad solig‘i bo‘yicha belgilangan imtiyoz mehnatga haq to‘lash eng kam miqdorining 1,41 baravaridan 3 baravarigacha oshirilishi; 2022-yil 1-fevraldan boshlab nogironligi bo‘lgan shaxslarni ishga joylashtirish uchun tuman (shahar) hokimlarining qarori bilan belgilangan ish o‘rinlarining eng kam soni va ish beruvchilar tomonidan ish o‘rinlari zaxiraga qo‘yilganligi to‘g‘risidagi ma’lumotlar “Yagona milliy mehnat tizimi” idoralararo dasturiy-apparat kompleksiga kiritiladigan bo‘sh ish o‘rinlari milliy bazasida aks etib borilishi; 2022-yil 1-martga qadar har bir hududda bittadan davlat xizmatlari markazida nogironligi bo‘lgan shaxslarning ularga mos keluvchi lavozimlarda ishlashi uchun qulay sharoitlarni yaratgan holda, mehnat faoliyatini amalga oshirishini ta’minlash belgilanganligi qonuniy qabul qilingan. 2. Nogironligi bo‘lgan shaxslarning ishlashi tavsiya qilingan kasblar to‘g‘risidagi ma’lumotlar, ularning samarali mehnati faoliyatini amalga oshirishi uchun ish joylari bilan ta’minlanishi tavsiya etilgan qulay shart-sharoitlarni nazarda tutuvchi: -Nogironligi bo‘lgan shaxslar uchun tavsiya etilgan ishchi kasblar va xizmat lavozimlarining namunaviy ro‘yxati; -Nogironligi bo‘lgan shaxslarning faoliyat yuritishi uchun ish o‘rinlari va kasblarni moslashtirish bo‘yicha tavsiyalar; -Nogironligi bo‘lgan shaxslarning faoliyat yuritishi mumkin bo‘lgan kasblar va lavozimlar ro‘yxati hamda mehnat sharoitlari bo‘yicha tasdiqlangan. 3. Bandlik va mehnat munosabatlari vazirligi tuman (shahar) aholi bandligiga ko‘maklashish markazlariga ish so‘rab murojaat qilgan nogironligi bo‘lgan shaxslarning ish bilan bandligiga ko‘maklashish uchun yo‘llanmalar berishda ushbu qarorda ko‘rsatilgan kasb va lavozimlarni inobatga olingan. 4. Sportni rivojlantirish vazirligi Madaniyat vazirligi, Maktabgacha va maktab ta’limi vazirligi, Oliy ta’lim, Fan va inovatsiyalar ta’lim vazirligi bilan birgalikda eshitishi va gapirishida nuqsoni bo‘lgan nogironligi bo‘lgan shaxslarning sport, madaniy va ilmiy to‘garaklarga keng jalb qilinishini tizimli ravishda tashkil etib borishini ta’minlagan. Roppa-rosa bir yil muqaddam — 3 dekabr, Xalqaro nogironlar kunida nega nogironligi bo‘lgan shaxslar uchun bizning mamlakatimizda munosib ish topish qiyin degan savolni o‘rtaga tashlagan edi. BMTning o‘tgan yilgi O‘zbekistondagi tadqiqotlari natijalari nogironlarning ish topish imkoni qariyib to‘rt baravar kam ekanligini ko‘rsatgan. 16−59 va 16−54 yoshdagi nogiron erkaklarning faqat 7,1% mos ravishda 2019-yilda ish bilan ta’minlangan. Shu bilan birga, qishloq joylarida nogironlarning atigi 5,8 foizi ish bilan ta’minlangan. Nogironligi bo‘lgan ayollarning ahvoli erkaklarnikiga qaraganda ancha yomonroq: 8,9% erkaklar ish bilan ta’minlangan bir vaqtda atigi 4,4% ayollar ishga joylashtirilgan. I.BOB. 2. NOGIRONLIGI BO LGAN SHAXSLARNI ISH BILANʻ TA MINLASHDA HORIJ TAJRIBASI ʼ Rossiya tajribasi: -Nogironlar mehnatini reabilitatsiya qilishning kompleks va to‘g’ri tashkil etilgan tizimi ijtimoiy foydali mehnatda qoldiq mehnat qobiliyatini rivojlantirish va ulardan foydalanish uchun sharoit va imkoniyatlar yaratadi va sog’lig’ini tiklashga, nogironlarning ijtimoiy mavqeini oshirishga va jamiyatga faol integratsiyalashuviga yordam beradi. Bir vaqtning o‘zida axloqiy va axloqiy muammolarni hal qilish - nogironlarning depressiv holatlarining oldini olish, salbiy fikrlar va kayfiyatlarning paydo bo‘lishi va boshqalar doirasida tadqiqotlar olib borilgan. Tadqiqotning maqsadi nogironlarning keyingi bandligini ta’minlash uchun ularni mehnat reabilitatsiyasini tashkil etish bo’yicha xorijiy tajribani o’rganish va tizimlashtirish, shuningdek, uni Rossiya amaliyotiga moslashtirish shartlari va imkoniyatlarini asoslashdir. Tadqiqot muammolarini hal qilish uchun tizimli yondashuv, qiyosiy tahlil, tasniflash va umumlashtirish usullari qo‘llagan. Tadqiqotning nazariy va uslubiy asosi mahalliy va xorijiy mualliflarning nogironlarni ish bilan ta’minlash va reabilitatsiya qilish va mehnatga layoqatli yoshdagi nogironlar uchun mehnat bozorini shakllantirish bilan bog’liq muammolar sohasidagi ishlari edi. Xulosa. Ishda xorijiy tajriba umumlashtiriladi va nogironligi bo‘lgan odamlarni mehnat reabilitatsiyasining Evropa va Amerika modellari yoritilgan, ushbu modellarning har biriga muvofiq nogironlarni reabilitatsiya qilishni amalga oshirishga ma’muriy, huquqiy va tashkiliy yondashuvlarning xususiyatlari aniqlangan va qiyosiy baho berilgan. Xorijiy tajribani o‘rganish va uni Rossiyada nogironlarning mehnatini reabilitatsiya qilishni tashkil etishning mavjud mexanizmlari bilan taqqoslash natijalari ijtimoiy-iqtisodiy siyosatning ushbu sohasini rivojlantirish bo‘yicha takliflar ishlab chiqishga imkon berdi. Natijalarni qo‘llash doirasida tadqiqot natijalari nogironlarning sog’lig’ini eng tez va to‘liq tiklashga, ularni faol hayotga va mehnatga qaytarishga qaratilgan chora-tadbirlar tizimini shakllantirishda vakolatli organlar faoliyatida tavsiyalar sifatida ishlatilishi mumkin deya ta’kidlangan. Ishsizlik darajasi turli xil nogironlik turlari orasida farq qiladi va ruhiy kasallikka chalinganlar orasida yuqori. Birlashgan Qirollikda ruhiy kasallikka chalingan mehnatga layoqatli yoshdagi odamlarning 75 foizi ishsiz ekani taxmin qilingan. Shveytsariyada ruhiy kasallikning mavjudligi nogironlik bo‘yicha yordam olishning eng muhim sababiga aylangan. Niderlandiya. -Nogironligi bo‘lgan shaxslar bandligini ta’minlash, ularning ish o‘rinlarini saqlab qolishga alohida e’tibor qaratilmoqda. Nogironligi bo‘lgan shaxslarni ishga qabul qiluvchi korxonalarni rag‘batlantirish chora-tadbirlari amalga oshirilmoqda, xususan:  nogironning ishi uchun qo‘shimcha xarajatlar uchun kompensatsiya (nogironni ish joyida kuzatib borish);  nogironlar uchun maxsus jihozlar sotib olish uchun mablag’lar ;  ish haqi subsidiyalari ;  ish yuritishni soddalashtirish (shakllar boshqa kompaniyalar tomonidan to‘ldiriladi, tekshiruvlar qisqartiriladi, soliq majburiyatlari kamayadi.  nogironlarni ish bilan ta’minlaydigan tashkilotlarga tegishli logotip beriladi (Gollandiyada bunday logotipga ega bo‘lgan korxona uchun nufuzli );  tashkilotlar ma’lum miqdorda konsultatsiya vaucherini oladi, undan maslahatlar uchun foydalanishi mumkin (yangi qonunlar to‘g’risidagi ma’lumotlar va boshqalar);  davlat organlari nogironligi bo‘lgan shaxslarni ish bilan ta’minlaydigan tashkilot va korxonalardan xizmatlarni sotib olishda imtiyozlar beradi. Niderlandiyada nogironlarni ishga joylashtirish uchun ish joyidagi kvotalar yoki korxonalar uchun boshqa qonuniy majburiyatlar mavjud emas. Biroq, korxonalar o‘z xodimlarini ijtimoiy sug’urta qilish bo‘yicha aniq majburiyatlarga ega. Ish beruvchi 2 yil davomida nogironlik olgan xodimga ish haqini to‘lashi shart. Shu bilan birga, ish beruvchi xodimni ishga qaytarish uchun barcha sa’y- harakatlarni amalga oshirishi kerak. O‘z korxonasida boshqa ish bilan ta’minlash, odam ishlashi uchun sharoit yaratish. Nogiron bo‘lgan xodim ham o‘z ishiga hissa qo‘shishi kerak. Agar barcha sharoitlar yaratilgan bo‘lsa va xodim o‘z ishiga hissa qo‘shmagan bo‘lsa, ish beruvchi uni ishdan bo‘shatishi mumkin. 2 yildan so‘ng rasmiylar (yordam to‘laydigan sug’urta kompaniyalari) xodimning kompaniyada qolishi va ishlashi uchun hamma narsa bajarilganligini tekshirish uchun kompaniyani tekshiradi. Belgiya va Frantsiya nogironlarning martaba yo‘lini rivojlantirishga individual yondashadi, bu turli bosqichlarda turli usullardan foydalanishni o‘z ichiga oladi. Aynan shu yondashuv nogironlarning erkin mehnat bozoriga integratsiyalashuviga olib keladi. II.BOB. NOGIRONLIGI BO LGAN SHAXSLARNI ISH BILANʻ TA MINLASHDA ME YORIY HUQUQIY HUJJATLAR ʼ ʼ Mehnat kodeksining 25- bob 3- bo limi nogironligi bo lgan shaxslarning ʻ ʻ mehnat qilish huquqi, ish bilan ta minlanishi, ishlashi va boshqalar belgilanib ʼ qo yilgan. Xususan, Mehnat Kodeksining 423-moddasida: Nogironligi bo lgan ʻ ʻ shaxslarni ishga qabul qilishdagi kafolatlar: Nogironligi bo lgan shaxslarga “ Aholi bandligini to g risida” gi ʻ ʻ ʻ O zbekiston Respublikasi qonuniga muvofiq belgilangan ish o rinlarining eng kam ʻ ʻ soni hisobidan zahiradagi ish o rinlariga mahalliy mehnat organlari yo llanmasiga ʻ ʻ ko ra ishga joylashishlari kafolatlanadi. ʻ O zbekistonda 790 mingdan ortiq nogironligi bo lgan shaxs rasman ʻ ʻ ro yxatga olingan bo lib, ularning salkam 62 foizi qishloq joylarda yashaydi va ʻ ʻ taxminan 45 foizini xotin-qizlar tashkil etadi. Nogironligi bo lgan shaxslarning ʻ qariyb 123,9 ming nafari – 16 yoshgacha bo lgan bolalar, 666,3 ming nafardan ʻ ortig i – 16 yoshdan oshgan yoshlar, 201,7 ming nafardan ziyodi – pensiya ʻ yoshidagi keksalardan iborat. Hozirgi kunda mamlakatimizda 300 mingdan ortiq nogironligi bo lgan inson ʻ mehnatga layoqatlidir. Ularning 100 mingdan ko proq qismi doimiy ish o rinlari ʻ ʻ bilan ta minlangan. ʼ Nogironligi bo‘lgan shaxslar mehnatga oid yakka tartibdagi huquqiy munosabatlarda boshqa xodimlar kabi huquqlarga ega, mehnatni muhofaza qilish sohasida, ish vaqti, ta’tillar va boshqa mehnat shart-sharoitlari borasida esa ular o‘zi uchun qonunchilikda, shuningdek mehnat to‘g‘risidagi boshqa huquqiy hujjatlarda belgilangan qo‘shimcha imtiyozlardan foydalanadi. Jamoa shartnomasida yoki mehnat shartnomasida belgilanadigan mehnat shart-sharoitlari, shu jumladan ish haqi, ish vaqti va dam olish vaqti rejimi, yillik mehnat ta’tilining davomiyligi qonunchilikda belgilanganidan kam bo‘lishi hamda boshqa xodimlarga nisbatan nogironligi bo‘lgan shaxslarning holatini yomonlashtirishi yoki ularning huquqlarini cheklashi mumkin emas. Nogironligi bo‘lgan shaxslarning to‘laqonli ijtimoiy hayotda ishtirok etishlari uchun ularning bandligini ta’minlash juda muhim hisoblanadi. Quyidagi qonun hujjatlari O‘zbekistonda nogironligi bo‘lgan shaxslarning bandligini ta’minlashning kafolatlari hisoblanadi:  Birlashgan Millatlar Tashkilotining (BMT) “Nogironlar huquqlari to‘g‘risida”gi Konvensiyasi (27-modda);  O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi (57-modda);  O‘zbekiston Respublikasining 2020-yil 15-oktabrdagi “Nogironligi bo‘lgan shaxslar huquqlari to‘g‘risida”gi 641-sonli qonuni;  O‘zbekiston Respublikasining 2020-yil 20-oktyabrdagi “Aholi bandligi to‘g‘risida” gi 642-sonli qonuni;  O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2017-yil 5-dekabrdagi 965-sonli qarori; Yuqorida sanab o‘tilgan qonun hujjatlarida nogironligi bo‘lgan shaxslarni ish bilan ta’minlash maqsadida uch foizlik kvota mexanizmlari belgilangan. Xususan, “Aholi bandligi to‘g‘risida”gi 642-sonli qonunining 39-moddasiga asosan ish o‘rinlarining eng kam sonini belgilash xodimlarining ro‘yxatdagi o‘rtacha soni yigirma nafar kishidan ortiqni tashkil etadigan tashkilotlar uchun nazarda tutiladi. “Sharoit Plus” nogironlar jamoat birlashmasi nogironligi bo‘lgan shaxslarni munosib ish bilan ta’minlash uchun onlayn platformani ishga tushirdi. Loyihaning hamkorlari — Bandlik va mehnat munosabatlari vazirligi, Madaniyat va san’atni rivojlantirish jamg‘armasi va YeXHT, loyiha BMTning ijtimoiy himoyani mustahkamlash Qo‘shma dasturi tomonidani qo‘llab-quvvatlanmoqda. Yana bir muhim hujjatlardan biri O‘zbekiston Respublikasining Qonunchilik palatasi tomonidan 2020-yil 22-iyulda qabul qilingan va Senat tomonidan 2020-yil 11-sentabrda ma’qullangan “Nogironligi bo‘lgan shaxslarning huquqlari to‘g‘risida” gi qonunidir. Bu qonunning aynan 7-bobi Nogironligi bo‘lgan shaxslarning mehnat qilishi va bandligiga bag’ishlangan bo‘lib nogironligi bo‘lgan shaxslarning ish bilan ta’minlanishi , mehnat qilishi , mehnat qilishidagi shart- sharoitlari va boshqalarni qamrab olgan. Hususan, 42-moddada nogironligi bo‘lgan shaxslarni Mehnat qilishga bo‘lgan huquqning amalga oshirilishini ta’minlash to‘g’risida so‘z yuritilgan: 1. Nogironligi bo‘lgan shaxs odatdagi mehnat sharoitlariga ega tashkilotlarda, nogironligi bo‘lgan shaxslarning mehnatidan foydalanuvchi ixtisoslashtirilgan korxonalarda, sexlarda va uchastkalarda ishlashga, shuningdek qonunchilikda taqiqlanmagan yakka tartibdagi mehnat faoliyatini yoki boshqa faoliyatni amalga oshirishga haqli. 2. Mehnat munosabatlarining barcha shakllariga nisbatan, shu jumladan ishga qabul qilish shartlariga, ishga yollashga, mehnat faoliyatini amalga oshirishga, ishni saqlab qolishga, xizmatda (ishda) lavozim bo‘yicha ko‘tarilishga, shuningdek xavfsiz mehnat sharoitlari ta’minlanishiga nisbatan nogironlik belgisiga ko‘ra kamsitish taqiqlanadi. 3. Nogironligi bo‘lgan shaxsning mehnat to‘g‘risidagi qonunchilikda nazarda tutilgan vaqtincha mehnatga qobiliyatsizligi va ta’tillarda bo‘lishi davrida ish beruvchining tashabbusi bilan mehnat shartnomasini bekor qilishga yo‘l qo‘yilmaydi, bundan tashkilot to‘liq tugatilgan hollar mustasno. 4. Nogironligi bo‘lgan shaxslarni tungi vaqtda ishga, shuningdek ishdan tashqari vaqtdagi ishlarga va dam olish kunlari ishga jalb etishga yo‘l qo‘yilmaydi, bundan qonunchilikda nazarda tutilgan hollar mustasno. 5. I va II guruh nogironligi bo‘lgan ishlovchi shaxslarga nisbatan mehnatga haq to‘lash miqdori kamaytirilmagan holda qisqartirilgan ish vaqti davomiyligi belgilanadi va mehnat to‘g‘risidagi qonunchilikka muvofiq har yilgi asosiy uzaytirilgan ta’til beriladi deya ta’kidlanib qonunlar bilan mustahkamlanib qo‘yilgan. II.BOB. 1. NOGIRONLIGI BO LGAN SHAXSLARNI ISH BILANʻ TA MINLASHGA OID DAVLAT SIYOSATI. ʼ O‘zbekistonda so‘nggi paytlarda amalga oshirilgan islohotlarga qaramay, milliy qonunchilik va nogironlar bo‘yicha siyosat asoslarining yuqoridagi tahlili kelgusida islohotlar davom ettirilishi zarurligini ko‘rsatadi. Ijtimoiy va mehnat bozori xizmatlari hanuz tarqoq va ko‘p hollarda ushbu ikki siyosat sohasi institutlari va chora-tadbirlari o‘rtasida muvofiqlashtirish mexanizmlari mavjud emas. Integratsiyalashgan ijtimoiy xizmatlarni ko‘rsatish uchun O‘zbekistonda birinchi navbatda ijtimoiy sohada amaliyotda qo‘llaniladigan keys menejmentni tadbiq qilish bo‘yicha tajriba-sinov harakatlari bandlik va ijtimoiy siyosat o‘rtasida integratsiyalashgan keys menejmenti 14 uchun muhim kirish nuqtasi bo‘lib xizmat qilishi mumkin. Dasturlar va institutlar o'rtasidagi muvofiqlashtirishni yaxshilash zarurati ko'plab xalqaro tashkilotlar tomonidan ta'kidlangan (XMT, 2021; XMT, UNICEF va Jahon Banki, 2020; UNPRPD, 2022, Jahon Banki guruhi, 2022 va boshqalar). Masalan, XMT, UNICEF va Jahon Banki (2020) MIHSga oid dasturlar va muassasalar o'rtasida muvofiqlashtirishni kuchaytirishni tavsiya qiladi. O‘zbekistonda nogironlar bilan bog‘liq vaziyat tahlili (UNPRPD, 2022) tibbiy, reabilitatsiya, ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash va ta’lim xizmatlari o‘rtasida ko‘p tarmoqli muvofiqlashtirish yetarli darajada emasligini qayd etgan. Bandlikka kelsak, XMT mehnat bozori dasturlarini muvofiqlashtirishning cheklanganligi va “DBX xizmatlarini yetkazib berish qismlari uchun mas’ul bo‘lgan juda ko‘p alohida bo‘linmalar” haqida hisobot bergan. Bandlik va ijtimoiy siyosat dasturlari va markaziy darajadagi institutlar o‘rtasidagi cheklangan hamkorlik benefitsiarlarga 15 va submilliy darajalarda qo‘llaniladigan hamkorlik mexanizmlariga, masalan, mahalla darajasidagi tegishli sub’ektlar o‘rtasidagi hamkorlikka katta ta’sir ko‘rsatgan. Hukumatning barcha darajadagi 14 keys menejment - bu bemorlarni tibbiy yordam ko'rsatuvchi provayderlar bilan bog'lash, davolash rejalarini ishlab chiqish va barchasi o'z vaqtida bajarilishiga ishonch hosil qilish. 15 benefitsiar -bankka pul qo ygan omonat egasi yoki uning merosxo ri, depozit yoki omonat (jamgarma) sertifikati ʻ ʻ egasi. ishtirokchilarida tengsizlik va kambag’allik kabi murakkab ijtimoiy muammolarni ular yakka holda hal qila olmasligi haqida umumiy tushunchani shakllantirish zarur deya hisoblangan. Sherikchilik hamkorlikning ilg’or shakli sifatida tushuniladi va davlat idoralari o‘rtasidagi munosabatlardan kengroq maydonni qamrab oladi. Sherikchilik sheriklarning birgalikdagi sa’y-harakatlarini tavsiflaydi va masalan, nogironlarning shaxsiy yordamchilari kabi nogironlarni qo‘llab-quvvatlashga ixtisoslashgan nodavlat notijorat tashkilotlari (NNTlar) va nogironlarga ish o‘rinlari taklif qiluvchi va bunday ish o‘rinlarini nogironlarning o‘ziga xos ehtiyojlariga moslashtirish bilan shug’ullanuvchi xususiy firmalar bilan ittifoqlarni o‘z ichiga oladi. Sherikchilik bandlik va ijtimoiy ta’minot siyosatini takomillashtirishda muhim ahamiyatga ega va ko‘plab mamlakatlarda qo‘llanilgan. Yevropa Ittifoqi (YI) doirasida manfaatdor tomonlar bilan sherikchilikda ishlash Yevropa Ittifoqi mablag’larini boshqarishning asosiy tamoyillaridan biri bo‘lib, Sherikchilik bo‘cha Yevropa xulq-atvor kodeksida qonunan mustahkamlangan. Sherikchilik BMTning 2030-yilgacha kun tartibiga va uning BRMlariga 16 hissa qo‘shishda e’tirof etiladi. Bugungi kunda zamonaviy dunyoda har qanday jamiyatning huquqiy hayotining asosiy qadriyati - bu yashash huquqi, ayniqsa nogironlarning yashash huquqi. Mutaxassislarning ma’lumotlariga ko‘ra, dunyoda taxminan 650 million kishi nogironlikka ega, bu dunyodagi barcha mamlakatlar aholisining taxminan 10% ni tashkil qiladi. Ularning 80 foizdan ortig’i ishsizlar, garchi 470 millionga yaqini mehnatga layoqatli bo‘lib, muntazam ishlab chiqarish sharoitida yoki ixtisoslashgan korxonalarda ishlash imkoniyatiga ega. Bu holat nogironlarning ijtimoiy, iqtisodiy va fuqarolik sektorlarida ajratilishi inson taraqqiyoti kontseptsiyasini kelgusida amalga oshirish uchun to‘siq bo‘lib qolayotganidan dalolat beradi, unga ko‘ra iqtisodiy o‘sish aholining barcha guruhlarini qamrab olishi, ta’minlanishi, shuningdek hamma uchun teng imkoniyatlarni taqdim etishi lozim. Iqtisodiy nuqtai nazardan, nogironlarni turar joy bilan ta’minlashning davlat uchun ahamiyatini aniq aniqlash deyarli mumkin emas, chunki u pul bilan 16 BRM -biznes munosabatlarini boshqarish. ifodalash qiyin bo‘lgan ko‘plab omillardan iborat. Hayotiy misollar asosida shuni ta’kidlash mumkinki, O‘zbekiston iqtisodiyotining rasmiy sektorida mehnat qilayotgan nogironligi bo‘lgan shaxslar o‘z pensiyalari bilan bog‘liq xarajatlarning qariyb 50 foizini byudjetdan tashqari pensiya jamg‘armasi hisobidan qoplaydi, shuningdek, aholi bandligini ta’minlashga ajratadi. Rag’batlantirish fondi va ba’zi hollarda daromad solig’ini to‘laydi. Nogironlar uchun qulay va qulay ish bilan ta’minlashning iqtisodiy ahamiyatini e’tibordan chetda qoldirib bo’lmaydi va ularni ish bilan ta’minlashning ijtimoiy ahamiyati bundan ham muhimroqdir. Munosib va arzon ish bilan ta’minlash nafaqat moddiy farovonlikni anglatadi. Nogironlarni ish bilan ta’minlashning ijtimoiy ahamiyati ularning o‘zini-o‘zi anglashini, jamiyat rivojiga o‘ziga xos hissasini qo‘shish imkoniyatini ta‘minlash, muloqot qilish va ijtimoiylashuv imkoniyatlarini ta‘minlashdan iborat. Nogironlarni ish bilan ta’minlash ularga nisbatan achinish, o‘z qobiliyatiga ishonmaslik, jamiyatga og‘ir yuk sifatida qarash ko‘rinishidagi stereotipik munosabatlarni 17 ham yengish imkonini beradi. II. BOB. 2. NOGIRONLIGI BO LGAN SHAXSLARNI ISH BILANʻ TA’MINLASHDA QULAY SHAR T-SHAROITLAR YARATISH Nogironligi bo‘lgan shaxslarning mehnatini huquqiy tartibga solish qanday amalga oshirilmoqda, 1, 2 va 3-guruhlar uchun ish sharoitlari qanday, to‘lov qanday amalga oshiriladi, nogiron ishchilarni yollagan tashkilotlarga qanday imtiyozlar beriladi? – degan savollar o‘rtaga tashlanganda javob olish biroz mujmal bo‘lishi mumkinko, lekin bularga ham yechimlar yaratilgan. Qonunchilik Nogironlar mehnatini tartibga solishning o‘ziga xos xususiyatlari nafaqat O‘zbekiston Respublikasi Mehnat kodeksida, balki boshqa davlatlar kodekslarida ham mavjud. Shuning uchun, sog’lig’i buzilgan odamni ishga olishdan oldin, ish beruvchi bu masalani batafsil o‘rganishi kerak. 17 stereotipik munosabat - bu odamlarning ma'lum bir guruhdagi har bir odam haqida bo'lishi mumkin bo'lgan kutishidir. Agar mehnat qobiliyati darajasi imkon bersa, xodim har qanday nogironlik guruhi bilan ishlashi mumkin. Xususan, ular quyidagilardan iborat:  reabilitatsiya 18 dasturini hisobga olgan holda qulay mehnat sharoitlarini yaratish;  jamoaning qolgan qismiga nisbatan pozitsiyaning yomonlashishini taqiqlash;  ish haftasi 35 soatga teng (1 va 2-guruh nogironlari uchun);  muntazam ta‘til 30 kalendar kun;  dam olish kunlari, bayram kunlari, tungi vaqtda yoki qo‘shimcha ish vaqtida faqat xodimning roziligi bilan va sog‘lig‘i sababli bunday ishlarni bajarish taqiqlanmagan bo‘lsa. 1, 2 va 3 guruh nogironlari bo‘lgan ishchilar uchun ish sharoitlari sezilarli darajada farq qilishi mumkin. Masalan, 2-guruh aniq nogironlik darajasini o‘z ichiga oladi. Biroq, hatto bir guruh ichida ham cheklovlar kasallikning xususiyatiga bog’liq. Shunday qilib, beldan pastga shol bo‘lgan odam qo‘ng‘iroq markazi operatori yoki zargar sifatida ishlashi mumkin, ammo doimiy harakatni talab qiladigan ish uning uchun mumkin emas. Shundan kelib chiqqan holda, ish joyini tashkil etish parametrlari ish beruvchi tomonidan individual reabilitatsiya dasturining qoidalarini hisobga olgan holda tanlanishi kerak. Bundan tashqari, xodimga kafolatlar beriladi. Shunday qilib, xodimga mehnat jarayoni parametrlari kerak bo‘ladi:  o‘rtacha jismoniy faoliyat yoki uning deyarli to‘liq yo‘qligi bilan;  erkin holatda yoki oz miqdordagi harakat bilan o‘tirgan holatda ishlashga ustunlik beriladi;  doimiy o‘tishlarning yo‘qligi;  ish joyi ergonomik bo‘lishi kerak . Shunday qilib, nogironligi bo‘lgan xodim uchun maxsus ish joyi quyidagilar hisobga olingan holda yaratiladi:  tashkilotning faoliyat turi va mehnatni muhofaza qilish talablarining o‘ziga xos xususiyatlari; 18 Reabilitatsiya- inson faoliyatini optimallashtirish va nogironlik tajribasini kamaytirish orqali sog'liq holatining insonning kundalik hayotiga ta'sirini ko'rib chiqadi.  kasblar;  bajarilgan ishlarning tabiati;  nogironlik guruhlari;  funktsional buzilishlarning tabiati va mehnat qobiliyatini cheklash;  muayyan ish joyining o‘ziga xos xususiyatlari;  ishlab chiqarish jarayonini mexanizatsiyalash va avtomatlashtirish;  boshqa ob’ektiv omillar. XULOSA Nogironligi bo‘lgan shaxslarni ish bilan ta’minlash jamiyatimizda har bir insonning teng huquqli ekanligini tan olish, ularning hamma qatori tengligini , hamma qatori barcha imkoniyatlardan foydalana olishi mumkinligini, hattoki biz qatori tengma-teng faoliyat olib borishi mumkinligi isbotlab bermoqda. Nogironligi bo‘lgan shaxslar ish jarayonida hattoki ba’zi sog’lom insonlarni ortta qoldirmoqda. Masalan jahon miqyosida o‘tkaziladigan paraolimpiya o‘yinlarida yurtimiz fuqarolari butun dunyoga tanildi. Ular o‘z imkoniyat doirasidan to‘laqonli hamda maqsadli foydalanib , yurtimiz bayrog’ini faxrli o‘rinlar bilan ko‘klarga ko‘tarishdi. Bu esa barchamiz uchun faxr demak. Biz yoshlar to‘rt muchamiz sog’ bo‘la turib hattoki o‘zimizga berilgan imkoniyatlarni suiste’mol qilmoqdamiz.Masalan hozirgi yoshlarning yomon yo‘lga kirib ketishi, giyohvandlik, suitsit, qimorbozlik va ijtimoiy tarmoqlardan yomon yo‘llarda foydalanish kabi holatlar hozirgi kunda avj olmoqda. Bu shundan dalolat beradiki hozirgi kunda yoshlar o‘z imkoniyatlaridan deyarli foydalanmayapti. Foydalansa ham eng kam miqdorda yoki boshqa maqsadlarda foydalanadi. Yoshlar orasida nogironligi bo‘lgan shaxslarga nisbatan stigma qo‘yish, kamsitish juda kuchli. Ular nogironligi bo‘lgan shaxslarni ko‘rganda ko‘r, aqli past, garang, cho‘loq qo‘pol qilib aytganda shu kabi haqoratomuz so‘zlarni kamda qilishmaydi. Lekin ular bilishmaydiki , nogironligi bo‘lgan shaxslar sog’lom insonlarga nisbatan ancha ko‘p qobiliyat va imkoniyatlarga ega ekanligini. Biz faqatgina nogironligi bo‘lgan shaxslarni zaif tomonlariga ko‘proq e’tibor beramiz. Ularda shu imkoniyat yo‘q , u nogiron, u buni qila olmaydi, uni qo‘lidan bu kelmaydi degan fikr afsuski jamiyatimizning ko‘p qismida mavjud. Bu shundan dalolat beradiki, jamiyatimizda hamda yoshlar orasida ilimsizlik hali ham yo‘qolmagan. Jamiatda qachonki ma’naviyatning eng yuksak cho‘qqilari ko‘rinsa, insonlar ongida ham nogironligi bo‘lgan shaxslar degan fikrga hojat bo‘lmaydi. Va ular hamma qatori ishlay olish mehnat qilish, hayot kechirish, oila qurishga to‘siqlarsiz erisha oladilar. Bu mavzu , mavzu doirasida o‘rgangan narsalarim va boshqalar mening fikrlarimni butunlay o‘zgartirib yubordi. Bularni o‘rganganimdan so‘ng menda quyidagicha fikrlar yuzaga keldi : nogironligi bo‘lgan shaxs- nega uni nogiron deb atashimiz lozim, u ham biz qatori inson uning, ham hamma huquqlari ta’minlab berilgan, qandaydir nuqsonga ega bo‘lganligi uning aybi emas, nega insonlar ularga boshqacha nazarda qarashadi. Jamiyatimiz qachon qachon hammaga bir xil nazarda qaray boshlaydi. Bu narsalar ochig’ini aytganda meni hali hanuz o‘ylantirmoqda va shu o‘rinda menda bir fikr yuzaga keldi. Hamma inson boshlang’ich ilmni, dunyoni tanishni maktab davridan boshlasa , nega maktablarda nogironligi bo‘lgan bolalar boshqa bolalar qatori birga o‘qishmaydi. Ular ajratilgan holda alohida ta’lim olishga majbur emas. Maktabda agar qandaydir nogironligi bo‘lgan bolani ko‘rishsa hanuzgacha boshqa bolalar unga nisbatan past nazar yoki jarkanish bilan qarashadi. Chunki ular boshdan shu narsaga o‘ganishmagan. Hamma biz qatori bo‘lishi kerak, biz hammadan zo‘rmiz, biz hamma narsani qilolamiz degan fikr afsuski bolalar ongiga singdirilgan. Shu sababli ham ular nogironligi bo‘lgan bolalarni ko‘rishganda negativ fikrlar bilan uni kamsitishni boshlashadi. Boshlang’ich sinfdanoq hech bo‘lmaganda ikki nafar nogironligi bo‘lgan bolalarni boshqa bolalar bilan birgalikda o‘qitish, kelajakda insonning nogironligi bo‘lgan shaxslarga nisbatan fikr va qarashlarini butunlay o‘zgartirishi mumkin deb hisoblayman. Va qo‘limdan kelsa buni tezroq yo‘lga qo‘yish ishlarini amalga oshirgan bo‘lar edim. Buning natijasida kelajakda nogironligi bo‘lgan shaxslarga hamma jabhalarda tenglik yuzaga kelardi. Chunki insonlar nogironligi bo‘lgan shaxslarni ham o‘zlari qatori bir inson sifatida ko‘rishardi. Ular bilan birgalikda ishlash esa muammo bo‘lmay qolardi. nogironligi bo‘lgan shaxs ham oddiy inson ham o‘z ishlarini birgalikda qiinchiliklarsiz amalga oshirib boraverishardi. Menimcha bu fikr amalga oshsa hammaga ham ma’qul tushsa kerak. Chunki nima bo‘lganda ham biz o‘zbekmiz. O‘zbeklar uchun esa inson qadri hamma narsadan ustundir. Foydalanilgan adabiyotlar: I) O‘zbekiston Respublikasi qonunlari va huquqiy-me’yoriy hujjatlari. 1. O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi; 2. O‘zbekiston Respublikasining 2020-yil 20-oktyabrdagi “Aholi bandligi to‘g‘risida” gi 642-sonli qonuni; 3. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2017-yil 12-dekabrdagi 965-sonli qarori, 05.12.2017 yildagi 965-son “ijtimoiy muhofazaga muhtoj, ish topishda qiynalayotgan va mehnat bozorida teng shartlarda raqobatlasha olmaydigan shaxslarni ishga joylashtirish uchun ish o‘rinlarining eng kam sonini belgilash va zaxiraga qo‘yish tartibini yanada takomillashtirish chora- tadbirlari to‘g‘risida”gi qarori; 4. O ‘ zbekiston Respublikasining 2020-yil 15-oktabrdagi “Nogironligi bo ‘ lgan shaxslar huquqlari to ‘ g ‘ risida”gi 641-sonli qonuni; II) O‘quv adabiyotlar, qo‘llanma va risolalar. 5. Ijtimoiy himoya Milliy Agentligi- “Nogironligi bo‘lgan shaxslarni ish bilan ta’minlash va ijtimoiy xizmatlar ko‘rsatishda kompleks yondashuvni targ’ib qilish borasida O‘zbekistondagi davlat tizimini tahlil qilish”. 2024. 6. Международный опыт трудоустройства инвалидов. ROSOPEKA . RU . 2024. 7. Зарубежный опит трудавой реабидитации инвалидов в целях содействия их занятости и возможности его адаптации к российской практике . 2018. III) Foydalanilgan vebsaydlar: 8. Inson huquqlari buyicha O‘zbekiston Respublikasi Milliy markazi – rasmiy veb – sayti. 9. Manba:https://www.trudohrana.ru/article/103820-19-usloviya-truda invalidov 10. IJTIMOIY HIMOYA MILLIY AGENTLIGI- rasmiy veb sayti.

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. NOGIRONLIGI BO‘LGAN SHAXSLARNI ISH BILAN TA’MINLASHNING NAZARIY METADALOGIK ASOSLARI

Nogironligi bo‘lgan shaxslarning mehnat qilish huquqi

Nogironligi bo‘lgan shaxlarni ish bilan ta’minlashning horij tajribasi

II BOB NOGIRONLIGI BO‘LGAN SHAXSLARNI ISH BILAN TA’MINLASHDAGI ME’YORIY HUQUQIY HUJJATLAR

Nogironligi boʻlgan shaxslarni ish bilan taʼminlashga oid davlat siyosati

Nogironligi boʻlgan shaxslarni ish bilan ta’minlashda qulay shart-sharoitlar yaratish

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI

Купить