Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 54.0KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Социология

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Nogironligi bor shaxslar bilan ijtimoiy ish

Купить
KURS ISHI Mavzu : Nogironligi bor shaxslar bilan ijtimoiy ish 1 MUNDARIJA: KIRISH....................................................................................................... ..............3 I BOB NOGIRONLIGI BOR SHAXSLAR BILAN IJTIMOIY ISHNING NAZARIY ASOSLARI........................................................................8 1.1 Nogironlig tushunchasi va uning turlari.....................................................8 1.2 Nogironligi bor shaxslarning huquqlari...................................................16 II BOB NOGIRONLIGI BOR SHAXSLAR BILAN IJTIMOIY ISHNING ASOSIY YUNALISHLARI................................................................21 2.1 Nogironligi bor shaxslarni rebilitatsiya qilish va qulab quvatlash dasturlari..................................................................................................................21 2.2 Ijtimoiy ish amaliyotida nogironligi bor shaxslarning bandligini taminlash..................................................................................................................26 XULOSA......................................................................................................31 FOYDANILGAN ADABIYOTLAR..........................................................33 2 KIRISH. Kurs ishi mavzusining asoslanishi va dolzarbligi . Hozirgi kunda jamiyatda nogironligi bor shaxslar bilan ishlash ijtimoiy ishning eng muhim va dolzarb yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Chunki nogironligi bo‘lgan fuqarolar hayotining turli sohalarida — ta'lim, bandlik, sog‘liqni saqlash, madaniyat va kundalik turmushda hali ham ko‘plab muammolar mavjud. Ularni hal qilish uchun davlat va nodavlat tashkilotlar tomonidan qator islohotlar amalga oshirilmoqda, ammo bu jarayon yanada chuqurroq yondashuvni talab qiladi. Masalan, ishga joylashish masalasida nogironligi bor odamlar ko‘pincha mehnat bozoridan chetda qoladilar. Ba’zi ish beruvchilar ularning salohiyatini yetarlicha qadrlamaydi yoki zarur sharoitlarni yaratmaydi. Shu bois ijtimoiy ishchi bu kabi shaxslarning qobiliyatini aniqlab, ularga mos kasb tanlash, qayta o‘qitish va ishga joylashishda ko‘maklashadi. Yana bir muhim jihat — ijtimoiy izolyatsiya. Ko‘plab nogironligi bor shaxslar jamoaga aralashmaydi, ko‘proq uyda qolishga majbur bo‘ladi. Bunday hollarda ijtimoiy ishchi ularning psixologik holatini mustahkamlash, jamiyatga integratsiyalashishiga yordam berish, madaniy va sport tadbirlariga jalb qilish orqali muhim rol o‘ynaydi. Misol: Toshkent viloyatidagi “Inson” reabilitatsiya markazida ijtimoiy ishchilar tomonidan nogironligi bor yoshlar uchun tikuvchilik va IT yo‘nalishlarida maxsus kurslar tashkil etilgan. Bu orqali ular nafaqat kasb o‘rganmoqda, balki o‘zlarini jamiyatning teng a'zosi sifatida his etmoqda. Shuningdek, O‘zbekiston Respublikasining 2021-yilda ratifikatsiya qilgan Nogironlar huquqlari to‘g‘risidagi Konvensiya ham ushbu mavzuning dolzarbligini yanada oshiradi. Mazkur xalqaro hujjat nogironligi bor shaxslarning huquqlarini himoya qilish, ularni jamiyatga teng asosda qo‘shish majburiyatini belgilaydi. 3 Shunday ekan, ushbu kurs ishi mavzusi amaliyotga juda yaqin bo‘lib, ijtimoiy adolat va insonparvarlik tamoyillariga asoslanadi. Bu orqali nogironligi bor shaxslarning hayot sifatini yaxshilash, ularni faol fuqaroga aylantirishda ijtimoiy ishning o‘rni va ahamiyatini chuqur o‘rganish mumkin. Nogironligi bo’lgan shaxslarga bo’lgan munosabat har doim har qanday jamiyatning iqtisodiy va ma’naviy yetukligini ko’rsatkichi bo’lib kelgan. Nogironligi bo’lgan shaxslarni qiynayotgan muammolarni aniqlash ularga huquqiy, psixologik vaqti kelganda tibbiy yordam ko’rsatishimiz zarur. Nogironligi bo’lgan shaxslarni ham jamiyatda o’z o’rni borligini ular ham biz yashab turgan jamiyatning bir bo’lagi ekanligini his qilmog’imiz lozim. O‘zbekiston hukumati va BMT Taraqqiyot dasturining qo‘shma tashabbusi bo‘lgan “Global va mintaqaviy beqarorlik davrida ijtimoiy- iqtisodiy tengsizliklarni bartaraf etish” loyihasi doirasida tayyorlangan. Loyiha davlat institutlari va xususiy tuzilmalarning salohiyatini yaxshilash hamda yangi ish o‘rinlari yaratish va bandlik imkoniyatlarini qo‘llab-quvvatlash siyosatini ishlab chiqish orqali inklyuziv, barqaror iqtisodiy o‘sishga va mintaqaviy tengsizliklarni kamaytirishga hissa qo‘shishga qaratilgan. Bunda bandlik va ijtimoiy xizmatlar ko‘rsatishda kompleks yondashuvni qo‘llash O‘zbekiston hukumatiga fuqarolarning o‘zlari duch kelayotgan to‘siqlarni bartaraf etish uchun zarur bo‘lgan xizmatlardan foydalanish imkoniyatini ta’minlashga yordam beradi. Ijtimoiy ta’minot siyosati va tadqiqoti Yevropa markazi (Yevropa markazi) BMTTD tomonidan O‘zbekistonda nogironlarning bandligini oshirishga e’tibor qaratgan holda bandlik va ijtimoiy xizmatlar ko‘rsatishda qo‘llaniladigan kompleks yondashuvlarni tadqiq qilish, tahlil qilish va xaritalash ishlarini olib borish uchun jalb qilingan. Yevropa Markazi xizmatlarini taklif qilish orqali, xususan, bandlik va ijtimoiy himoya o'rtasidagi ishlarni integratsiyalashgan holda boshqarish bo'yicha BMTTDning texnik yetakchiligiga asoslangan integratsiyalashgan siyosat bo'yicha yo’l-yo’riq ko’rsatadi. Loyihaning vazifalari quyidagilardan iborat: 1) nogironlarga e'tibor qaratgan holda ijtimoiy himoya va mehnat tizimlarida amaldagi o'rta muddatli yoki uzoq 4 muddatli davlat dasturlarini umumiy baholash; 2) integratsiyalashgan ishlarni boshqarish (keys menejment) asosida nogironlarni ishga joylashtirish bo'yicha xizmatlarning amaldagi tizimini tahlil qilish; 3) xalqaro istiqbolli amaliyotlar bo'yicha nazariy tadqiqotni o'tkazish;) 4) xizmat ko'rsatishning integratsiyalashgan modelini taklif qilish orqali pilot loyihani ishlab chiqishga hissa qo'shish; va 5) trenerlarni tayyorlash modeli formatida treninglar o'tkazish. Ushbu hisobot BMTTD va O'zbekiston hukumatiga taqdim etilgan birinchi tahliliy ma'lumotdir. U Toshkent shahrida mahalliy boshqaruv darajasida pilot loyihalarni tayyorlash uchun umumiy asoslarni belgilashga qaratilgan. Manfaatdor tomonlar o‘rtasida Integratsiyalashgan keys menejment (IKM) modeli qo‘llanilishi bo‘yicha umumiy tushunchani shakllantirish uchun Yevropa Markazi 2024-yil aprel oyida missiya davomida, jumladan IKM ko’lamini belgilash bo‘yicha seminar va milliy manfaatdor tomonlar ishtirokidagi seminarda turli manfaatdor tomonlarning fikrlarini o‘rganib chiqdi. IKMni O zbekistonda sinovdan o tkazish bo yichaʻ ʻ ʻ tavsiyalar 1 ushbu missiya davomida to plangan xulosalarga asoslanadi va 2024-yil ʻ may oyida ishlab chiqiladigan tahliliy hujjatga kiritiladi. Nihoyat, pilot loyihalarning asosiyxodimlari va boshqa mutaxassislar bilan treninglar o tkaziladi. ʻ Ushbu tahliliy hisobot materiallarni o’rganish tadqiqotiga asoslangan. Mazkur tadqiqotda, jumladan tegishli hukumat va qonun hujjatlari, ilmiy maqolalar, hisobotlar va veb-saytlar qamrab olingan. Hisobot quyidagicha tuzilgan: kirish qismidan so'ng nogironlar holati, milliy qonunchilik va siyosat asoslari 2-bobda keltirilgan. 3-bob O'zbekistonda IKMni (potentsial) qo'llash bo'yicha tahlil natijalari haqida ma'lumot beradi. Xalqaro amaliyot 4-bobda va siyosat bo'yicha tavsiyalar 5-bobda keltirilgan. Shundan so'ng xulosalar (6-bob) keltirilgan. 1 1 Misol uchun qarang: BMTTD/XMT/ADA loyihasi “G‘arbiy Bolqonda inklyuziv mehnat bozori yechimlarini ilgari surish” (https://www.undp.org/eurasia/projects/promoting-inclusive-labourmarket-solutions- western-balkans-phase-ii) 5 Kurs ishi mavzusining o‘rganilganlik darajasi. Nogironligi bor shaxslar bilan ishlash so‘nggi yillarda ijtimoiy ish nazariyasi va amaliyotida alohida e'tibor qaratilayotgan yo‘nalishlardan biridir. Bu mavzu bo‘yicha xalqaro va mahalliy darajada ko‘plab olimlar, mutaxassislar tadqiqotlar olib borgan hamda turli nazariyalar va yondashuvlar ishlab chiqilgan. Xalqaro miqyosda, quyidagi olimlar va ularning g‘oyalari alohida ajralib turadi: 1. Mary Richmond — ijtimoiy ishning asoschisi hisoblanadi. Uning "Case Work" (individual yondashuv) nazariyasiga ko‘ra, nogironligi bor shaxslar bilan ishlashda har bir insonning shaxsiy ehtiyojlari, muammolari va resurslarini hisobga olish zarur 2 . 2. Jane Addams — jamiyatga integratsiyalashuv va fuqarolik huquqlari tarafdori sifatida nogironlarni jamoaga jalb qilish g‘oyasini ilgari surgan 3 . 3. Robert Pinker va Richard Titmuss kabi britaniyalik olimlar — ijtimoiy siyosat doirasida nogironligi bor shaxslarning ijtimoiy himoyasi, tenglik va adolat prinsiplariga asoslangan xizmatlar zaruriyatini asoslab bergan 4 . Psixologik yondashuvlarda esa: Abraham Maslowning ehtiyojlar ierarxiyasi nazariyasiga ko‘ra, nogironligi bor shaxslarning o‘zini hurmat qilish, jamiyatda tan olinishi kabi ehtiyojlarini qondirish orqali ularni faolroq hayotga qaytarish mumkin 5 . Erik Erikson esa inson rivojlanishining bosqichlariga ko‘ra, nogironlar hayotida ham ijtimoiy moslashuv va identifikatsiya jarayonlari muhimligini ta’kidlaydi 6 . O‘zbekiston olimlari orasida ham bu mavzuga e'tirofi 2 Richmond, Mary ESocial Diagnosis. New York: Russell Sage Foundation. (1917).. – Ijtimoiy ishning individual yondashuv nazariyasini ishlab chiqqan asosiy asar. 3 Addams, Jane. Twenty Years at Hull House. New York: Macmillan. (1910). 4 Pinker, Robert). Social Theory and Social Policy. London: Heinemann. (1971. 5 Maslow, A. HA Theory of Human Motivation", Psychological Review, Vol. 50(4), pp. 370–396. . (1943). " 6 Erikson, Erik HChildhood and Society. New York: W. W. Norton & Company. . (1950). 6 1. Sh. Kadirov, D. T. Yusupov, M. Tursunov – ularning ijtimoiy ishga oid ishlarida nogironlar bilan ishlash metodlari, psixologik yondashuvlar va reabilitatsiya masalalari tahlil qilingan 7 . 2. Z. Abdurahmonova — ijtimoiy xizmat ko‘rsatish tizimida nogironligi bor shaxslarning o‘rni va ularga ko‘rsatiladigan xizmatlar turlari haqida tadqiqotlar olib borgan 8 . 3. S. A. Rasulov — O‘zbekiston sharoitida nogironlarning ijtimoiy moslashuvi va integratsiyasi masalasini o‘rgangan 9 . Huquqiy-nazariy asoslar nuqtai nazaridan, quyidagi hujjatlar muhim manba bo‘lib xizmat qiladi: BMTning Nogironlar huquqlari to‘g‘risidagi konvensiyasi (2006-yil) 10 , O‘zbekiston Respublikasining “Nogironlar ijtimoiy himoyasi to‘g‘risida”gi Qonuni (2010-yil, yangi tahrir 2020), 2030-yilgacha bo‘lgan Barqaror rivojlanish maqsadlari, xususan “Hech kim ortda qolmasin” 11 tamoyili bu mavzuning dolzarbligi va o‘rganilganligini belgilaydi 12 . Shunday qilib, nogironligi bor shaxslar bilan ijtimoiy ish olib borish nazariy jihatdan yetarlicha o‘rganilgan bo‘lsa-da, amaliy jihatdan hali keng imkoniyatlarni talab etadi. Ayniqsa, O‘zbekiston sharoitida bu yo‘nalish bo‘yicha ilmiy asoslangan, mahalliy ijtimoiy kontekstga mos yondashuvlar zarur. Kurs ishi mavzusining obekti: Nogironligi bor shaxslarning ijtimoiy hayoti, ularning jamiyatga integratsiyalashuvi va ularga ko‘rsatiladigan ijtimoiy xizmatlar tizimi. 7 usupov, D. T., Kadirov, Sh., Tursunov, M). Ijtimoiy ish asoslari. Toshkent: "Fan va texnologiya".. (2019 8 Abdurahmonova, Z. (2020). Ijtimoiy xizmat ko‘rsatish tizimida innovatsion yondashuvlar. Toshkent: TDYU nashriyoti. 9 Rasulov, S. A. (2021). Nogironligi bo‘lgan shaxslarning ijtimoiy integratsiyasi: nazariya va amaliyot. Toshkent: "Iqtisodiyot" nashriyoti. 10 BMT Nogironlar huquqlari to‘g‘risidagi konvensiyasi (2006). O‘zbekiston tomonidan ratifikatsiya qilingan: 2021- yil. 11 Barqaror rivojlanish maqsadlari – 2030 (SDGs). www.un.org/sustainabledevelopment 12 O‘zbekiston Respublikasi “Nogironlar ijtimoiy himoyasi to‘g‘risida”gi Qonuni (2020-yil 15-iyun, yangi tahrir). 7 Ya'ni, bu ishda nogiron shaxslarning jamiyatdagi o‘rni, ularning huquqlari, muammolari va ijtimoiy ishchi tomonidan ko‘rsatiladigan amaliy yordam holatlari o‘rganiladi. Kurs ishi mavzusining predmeti: Ijtimoiy ish xodimlari va ijtimoiy ish jarayonida nogironligi bor shaxslar bilan olib boriladigan ish usullari, metodlari va ularning ijtimoiy moslashuvini ta’minlashga qaratilgan xizmatlar tizimi. Kurs ishi mavzusining vazifalari: Nogironligi bor shaxslarni aniqlash va ularga manzilli yordamlar berish Nogironligi bor shaxslarning huquqlari himoya qilish Nogironligi bor shaxslarni rebilitatsiya qilish va qulab quvatlash dasturlarilarini ishlab chiqish Ijtimoiy ish amaliyotida nogironligi bor shaxslarning bandligini taminlash Kurs ishining maqsadi: Nogironligi bor shaxslar bilan ijtimoiy ish olib borishning mazmuni, metodlari va ahamiyatini o‘rganish, ularni jamiyatga integratsiyalashuvi jarayonida ijtimoiy ishchining roli va funksiyalarini aniqlash hamda mavjud muammolar yechimiga ilmiy-amaliy yondashuvlarni ishlab chiqish. Kurs ishining hajmi: kirish, 2 bob, 4 paragraf, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat. 8 I BOB NOGIRONLIGI BOR SHAXSLAR BILAN IJTIMOIY ISHNING NAZARIY ASOSLARI. 1.1 Nogironlig tushunchasi va uning turlari. Nogironlik, invalidlik — kasallik, shikastlanish, mayib-majruhlik, baxtsiz hodisalar tufayli butunlay yoki ma lum muddat mehnat qobiliyatini yo qotish.ʼ ʻ Jismoniy yoki aqliy nuqsonlari borligi sababli ijtimoiy yordam va himoyaga muhtoj shaxs nogiron hisoblanadi. O zbekistonda Nogironlik Tibbiy mehnat ʻ ekspertiza komissiyasi (TMEK) tomonidan belgilanadi. Nogironlik mehnat qobiliyatini yo qotish darajasiga qarab 3 guruhga bo linib, vaqtincha (6-12 oy) ʻ ʻ yoki muddatsiz qilib tayinlanadi. 1-guruh nogironligiga mehnat qobiliyatini butunlay yo qotgan va boshqaning doimiy parvarishi, yordami, nazoratiga muhtoj ʻ bo lgan shaxslar; 2-guruh nogironiga mehnat qobiliyatini butunlay yo qotgan, ʻ ʻ lekin boshqalarning doimiy parvarishiga muhtoj bo lmagan, shuningdek, mehnat ʻ turidan qat iy nazar, unda uzoq muddat ishlay olmaydigan shaxslar; 3-guruh ʼ nogironligiga mehnat qobiliyati sezilarli darajada pasaygan shaxslar kiradi. Nogironlar davlat nafaqasi bilan ta minlanadi, zarur bo lganda davolanadi, ularga ʼ ʻ protezlar beriladi, ishga, maxsus maktablarga joylashtirish uchun sharoit yaratiladi. Nogironlarni tibbiy, ijtimoiy va kasbiy reabilitatsiya qilish orqali faol hayotga, mehnatga jalb qilish dolzarb masala hisoblanadi 13 . O zR qonunchiligida N.ning quyidagi sabablari nazarda tutiladi: umumiy ʻ kasalliklar (ish bilan bog liq bo lmagan) oqibatidagi nogironlik; turmushdagi ʻ ʻ baxtsiz hodisalar natijasida shikastlanish oqibatida yuz bergan nogironlik; ishlab chiqarishdagi jarohatlar va kasb kasalligiga duchor bo lish natijasidagi nogironlik; ʻ kasb kasalligiga chalinish tufayli yuz bergan nogironlik; O zbekistonni himoya ʻ qilish yoki boshqacha tarzda harbiy burchni bajarish paytida ro y bergan ʻ 13 https://uz.wikipedia.org/wiki/Nogironlik 9 Nogironlik; harbiy burchni bajarish bilan bog liq bo lmagan harbiy xizmatni o tashʻ ʻ ʻ davridagi Nogironlik. Bu boradagi tartib-qoidalar O zbekiston Respublikasi ʻ Vazirlar Mahkamasining 1994-yil 24-noyabrdagi 317-son qarori bilan tasdiqlangan "Tibbiy-mehnat ekspertiza komissiyalari to g risida nizom"da ko rsatib o tilgan ʻ ʻ ʻ ʻ 14 . O zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi 1995-yil 11-noyabrda ʻ "O zRning nogironlarni reabilitatsiya qilish borasidagi chora-tadbirlari Davlat ʻ dasturi to g risida" qaror qabul qildi. Mazkur qarorning ijrosi nogironlarni ʻ ʻ reabilitatsiya qilish markazlari sistemasi (Nogironlarni tibbiy-ijtimoiy va kasb bo yicha reabilitatsiya qilish milliy markazi, Tayanch-harakat sistemasi ʻ kasalliklarida nogironlar reabilitatsiya markazi va 10 ta umumiy tipdagi hududiy reabilitatsiya markazlari) tashkil etildi. Bular joylardagi TMEKlar bilan hamkorlikda nogironlarni tibbiy-ijtimoiy reabilitatsiya qilish chora-tadbirlarini amalga oshiradi 15 . Aksariyat odamlar nogironlik nima ekanligini bilishadi va nogironlik ko'rinib turgani yoki nogironlik deb ataladigan o'ziga xos tibbiy holatni bilishlari sababli shaxsni nogiron deb aniqlashlari mumkinligiga aminlar. Biroq, aniq atama nogironlik vositalarini aniqlash oson emas. Umumiy nuqtai nazar shundan iboratki, nogironlik odamni turli xil faoliyatni amalga oshirish qobiliyatini kamaytiradi. Darhaqiqat, nogironlik atamasi, qoida tariqasida, jamiyat bilan hisoblashishi kerak bo'lgan shaxsning kamayishi yoki me'yordan chetga chiqishini ko'rsatish uchun ishlatiladi. Aksariyat tillarda nogironlik atamalariga teng keladigan atamalar kam qiymat, kam qobiliyat, cheklanganlik, mahrumlik, deviantlik holati kabi tushunchalarni o‘z ichiga oladi. Bunday tushunchalarga muvofiq, nogironlik faqat zarar ko'rgan shaxsning muammosi sifatida ko'rib chiqiladi va nogironlik mavjudligi bilan ko'rsatilgan muammolar barcha holatlar uchun ko'proq yoki kamroq umumiy deb hisoblanadi. To'g'ri, nogironlik holati insonning shaxsiy hayotiga, uning oila va jamiyat bilan munosabatlariga turli darajada ta'sir qilishi mumkin. Nogironligi bo'lgan 14 O zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1994-yil 24-noyabrdagi 317-son qarori ʻ 15 O zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi 1995-yil 11-noyabrda "O zRning nogironlarni reabilitatsiya qilish ʻ ʻ borasidagi chora-tadbirlari Davlat dasturi 10 shaxs, aslida, nogironlikni uni boshqalardan ajratib turadigan va hayotning tashkil etilishiga salbiy ta'sir ko'rsatadigan narsa sifatida his qilishi mumkin. Biroq, nogironlikning ma'nosi va ta'siri atrof-muhit va jamoatchilikning munosabati nogironlikka mos keladimi yoki yo'qligiga qarab sezilarli darajada o'zgaradi. Misol uchun, bir sharoitda nogironlar aravachasidan foydalanadigan odam to'liq qaramlik holatida bo'lsa, boshqasida u boshqa har qanday odam kabi mustaqil va ishlaydi 16 . Binobarin, da'vo qilingan disfunktsiyaning ta'siri atrof-muhitga nisbatan bo'ladi va shuning uchun nogironlik nafaqat shaxsning atributi emas, balki ijtimoiy tushunchadir. Bu, shuningdek, juda heterojen tushuncha bo'lib, bir hil ta'rifni izlashni deyarli imkonsiz vazifaga aylantiradi. Nogironlikni umumiy ma'noda aniqlashga qaratilgan ko'plab urinishlarga qaramay, muammo shaxsni nima nogiron qilib qo'yishi va bu guruhga kim tegishli bo'lishi kerakligi bilan bog'liqligicha qolmoqda. Misol uchun, agar nogironlik shaxsning disfunktsiyasi sifatida belgilansa, jiddiy buzilishlarga qaramay, to'liq funktsional bo'lgan odamni qanday tasniflash mumkin? Daromadli ish bilan ta'minlangan va transport muammolarini hal qilishga muvaffaq bo'lgan, tegishli uy-joy va oilaga ega bo'lgan ko'r kompyuter mutaxassisi hali ham nogironmi? Unga allergiyasi tufayli o‘z kasbi bilan shug‘ullana olmayotgan novvoy nogiron ish izlovchilar qatoriga kiradimi? Agar shunday bo'lsa, nogironlikning asl ma'nosi nima? Ushbu atamani yaxshiroq tushunish uchun avvalo uni nogironlik bilan aralashtirib yuboriladigan boshqa tegishli tushunchalardan ajratib olish kerak. Eng keng tarqalgan tushunmovchilik nogironlikni kasallik bilan tenglashtirishdir. Nogironlar ko'pincha sog'lom odamlarning aksi va shuning uchun sog'liqni saqlash kasbining yordamiga muhtoj deb ta'riflanadi. Biroq, nogironlar, boshqalar kabi, faqat o'tkir kasallik yoki kasallik holatlarida tibbiy yordamga muhtoj. Qandli diabet yoki yurak xastaligi kabi uzoq davom etadigan yoki surunkali kasallik 16 https://www.iloencyclopaedia.org/uz/part-iii-48230/disability-and-work/item/170-disability-concepts-and- definitions 11 natijasida nogironlik yuzaga kelgan hollarda ham, bu kasallik emas, balki uning ijtimoiy oqibatlari bilan bog'liq. Boshqa eng keng tarqalgan chalkashlik - bu nogironlikni uning sabablaridan biri bo'lgan tibbiy holat bilan tenglashtirish. Masalan, nogironlarni ko'rlik, jismoniy nuqsonlar, karlik, paraplegiya kabi "nogironlik" turlari bo'yicha tasniflaydigan ro'yxatlar tuzilgan. Bunday ro'yxatlar kimni nogiron deb hisoblash kerakligini aniqlash uchun muhimdir, bundan tashqari, ushbu atamadan foydalanish nogironlik noto'g'ri, chunki u bilan aralashgan buzilish. So'nggi paytlarda nogironlikni ma'lum turdagi funktsiyalarni bajarishdagi qiyinchilik deb ta'riflashga harakat qilindi. Shunga ko'ra, aloqa, harakatchanlik, epchillik va tezlik kabi bir yoki bir nechta asosiy sohalarda ishlash qobiliyatiga ta'sir qiladigan odam nogiron bo'ladi. Yana muammo shundaki, buzilish va natijada funktsiyani yo'qotish o'rtasida atrof-muhitni hisobga olmasdan to'g'ridan- to'g'ri bog'liqlik o'rnatiladi, shu jumladan funktsiyani yo'qotishning o'rnini to'ldirishi va shu bilan uni ahamiyatsiz holga keltirishi mumkin bo'lgan texnologiya mavjudligi. Nogironlikni atrof-muhit o'lchovini tan olmasdan, nogironlikning funktsional ta'siri sifatida ko'rish, muammo uchun aybni butunlay nogiron shaxsga yuklashni anglatadi. Nogironlikning ushbu ta'rifi hali ham nogironlikni me'yordan chetga chiqish sifatida qabul qilish an'analarida qolmoqda va birgalikda nogironlik fenomenini tashkil etuvchi barcha boshqa individual va ijtimoiy omillarni e'tiborsiz qoldiradi. Nogironlarni hisoblash mumkinmi? Bu, kimning nogiron deb hisoblanishi uchun yetarli darajada nogironligi bo'yicha aniq mezonlarni qo'llaydigan tizimda mumkin bo'lishi mumkin. Qiyinchilik turli mezonlarni qo'llaydigan tizimlar yoki mamlakatlar o'rtasida taqqoslash qilishdir. Biroq, kim hisobga olinadi? To'g'rirog'i, nogironlik to'g'risidagi ma'lumotlarni ishlab chiqarishni o'z zimmasiga oladigan aholini ro'yxatga olish va so'rovlar faqat o'zlarining nogironligi yoki nogironligi tufayli funktsional cheklash mavjudligini ko'rsatadigan yoki nogironlik tufayli noqulay vaziyatda ekanligiga ishonadigan odamlarni hisobga olishi mumkin. Jins va yoshdan farqli o'laroq, nogironlik aniq belgilanishi mumkin bo'lgan statistik 12 o'zgaruvchi emas, balki izohlash uchun ochiq bo'lgan kontekstli atamadir. Shuning uchun nogironlik haqidagi ma'lumotlar faqat taxminiy ma'lumotlarni taqdim etishi mumkin va ularga juda ehtiyotkorlik bilan munosabatda bo'lish kerak. Yuqorida ko'rsatilgan sabablarga ko'ra, ushbu maqola nogironlikning universal ta'rifini taqdim etishga yoki nogironlikni shaxs yoki guruhning atributi sifatida ko'rib chiqishga yana bir urinish emas. Uning maqsadi atamaning nisbiyligi va heterojenligi to'g'risida xabardorlikni shakllantirish va qonunchilikni shakllantirgan tarixiy va madaniy kuchlar, shuningdek, nogiron deb topilgan odamlar foydasiga ijobiy harakatlar haqida tushunchani shakllantirishdir. Bunday xabardorlik nogironlarning ish joyiga muvaffaqiyatli integratsiyalashuvining zaruriy shartidir. Bu nogiron ishchini ishga joylashish yoki nafaqaga chiqarish o'rniga ishchi kuchining qimmatli a'zosiga aylantirish uchun zarur bo'lgan sharoitlarni yaxshiroq tushunishga imkon beradi. Bu erda nogironlik boshqarilishi mumkin deb ko'rsatilgan. Buning uchun malaka oshirish yoki texnik vositalar bilan ta'minlash kabi shaxsiy ehtiyojlar hal qilinishi va ish joyini moslashtirish yo'li bilan qondirilishi kerak. Hozirgi vaqtda nogironlik tashkilotlari tomonidan nogironlikning kamsituvchi ta'rifi bo'yicha qizg'in xalqaro munozaralar mavjud. Bu erda nogironlik ma'lum bir ijtimoiy yoki funktsional noqulaylik yuzaga kelgan yoki kutilayotgan, nogironlik bilan bog'liq bo'lgan joyda aniqlanishi kerak degan qarash kuchayib bormoqda. Muammo shundaki, bu kamchilik tabiiy emas, balki jamiyat tomonidan jismoniy to'siqlarni bartaraf etish uchun tegishli choralar ko'rilmaganligi sababli yuzaga keladigan buzilishning oldini olish mumkin bo'lgan natijasidir. Ushbu munozaralar, birinchi navbatda, nogironligi bo'lgan nogironlarning nuqtai nazarini aks ettirganini hisobga olmaganda, bu pozitsiyaning mumkin bo'lgan noxush oqibati shundaki, davlat nogironlik bo'yicha nafaqalar yoki nogironlikka asoslangan maxsus chora-tadbirlar kabi xarajatlarni mehnat sharoitlarini yaxshilashga qaratilgan xarajatlarga o'tkazishi mumkin. muhit. Shunga qaramay, davom etayotgan ushbu munozara nogironlikning ijtimoiy jihatini aks ettiruvchi ta'rifni, nogironlik asosidagi noqulaylikning o'ziga xosligini 13 yo'qotmasdan va operatsion ta'rif sifatida sifatini yo'qotmasdan topish zarurligini ta'kidladi. Quyidagi ta'rif ushbu ehtiyojni aks ettirishga harakat qiladi. Shunga ko'ra, nogironlik boshqa omillar bilan o'zaro ta'sirda va muayyan ijtimoiy kontekstda insonning shaxsiy, ijtimoiy yoki kasbiy hayotida ortiqcha noqulaylikni boshdan kechirishi mumkin bo'lgan buzilishning ekologik jihatdan aniqlangan ta'siri sifatida tavsiflanishi mumkin. Atrof-muhit nuqtai nazaridan aniqlangan bu buzilishning ta'siriga turli omillar, jumladan profilaktika, tuzatish va kompensatsiya choralari, shuningdek, texnologik va qulay echimlar ta'sir qilishini anglatadi. Ushbu ta'rif kamroq to'siqlarni o'rnatadigan boshqa muhitda bir xil buzilish hech qanday jiddiy oqibatlarsiz, shuning uchun nogironlikka olib kelmasligi mumkinligini tan oladi. U nogironlikni muqarrar haqiqat sifatida qabul qiladigan va jabrlanganlarning turmush sharoitini yaxshilashga intiladigan kontseptsiyaning tuzatuvchi jihatini ta'kidlaydi. Shu bilan birga, u kompensatsiya choralari, masalan, pul nafaqalari uchun asoslarni saqlab qoladi, chunki kamchilik, boshqa omillarni tan olishiga qaramay, bu shaxsning disfunktsiyasi natijasimi yoki yo'qligidan qat'i nazar, hali ham buzilish bilan bog'liq. yoki jamiyatning salbiy munosabati. Biroq, ko'plab nogironlar ideal va tushunarli muhitda ham jiddiy cheklovlarga duch kelishadi. Bunday hollarda nogironlik, birinchi navbatda, atrof- muhitga emas, balki nogironlikka asoslangan. Atrof-muhit sharoitlarini yaxshilash qaramlik va cheklovlarni sezilarli darajada kamaytirishi mumkin, ammo bu jiddiy nogironlarning ko'pchiligi uchun (bu jiddiy nogironlikdan farq qiladigan) ijtimoiy va kasbiy hayotda ishtirok etish cheklashda davom etishi haqidagi asosiy haqiqatni o'zgartirmaydi. Aynan shu guruhlar uchun, xususan, ijtimoiy himoya va obodonlashtirish choralari, agar amalga oshirilsa, ko'pincha iqtisodiy sabablarga ko'ra emas, balki ijtimoiy maqsadlarda amalga oshiriladigan ish joyiga to'liq integratsiyalashuv maqsadidan ko'ra muhimroq rol o'ynashda davom etadi. Ammo bu og'ir nogiron deb tasniflangan shaxslar alohida hayot kechirishlari va ularning cheklanganligi jamiyat hayotidan ajratish va chetlashtirish uchun asos bo'lishi kerak degani emas. Nogironlik ta'riflaridan foydalanishda o'ta 14 ehtiyotkorona munosabatda bo'lishning asosiy sabablaridan biri bu shaxsni kamsituvchi ma'muriy choralar ob'ekti sifatida tanib olish va belgilashning keng tarqalgan amaliyotidir. Shunga qaramay, bu nogironlik tushunchasidagi noaniqlikni ko'rsatadi, bu juda ko'p chalkashliklarni keltirib chiqaradi va bu nogironlarning ijtimoiy chetlanishining asosiy sababi bo'lishi mumkin. Chunki, bir tomondan, ko'pchilik nogironlik qobiliyatsizlik degani emas, degan shior bilan kampaniya olib boradi; boshqa tomondan, mavjud bo'lgan barcha himoya tizimlari nogironlik - bu o'z- o'zidan tirikchilik qila olmaslik degan asosga asoslanadi. Ko'pgina ish beruvchilarning nogironlarni ishga olishni istamasligi ushbu asosiy qarama- qarshilikka asoslanishi mumkin. Bunga javob nogironlar bir xil guruh emasligi, har bir ish alohida va xolisona ko‘rilishi kerakligini eslatib turadi. To'g'ri, nogironlik ikkalasini ham anglatishi mumkin: me'yorga muvofiq ishlay olmaslik yoki imkon va to'g'ri qo'llab-quvvatlansa, boshqalardan yaxshi yoki hatto yaxshiroq ishlash qobiliyati. Ko'rinib turibdiki, yuqorida aytib o'tilganidek, nogironlik kontseptsiyasi nogironlik siyosatining yangi asoslarini talab qiladi: nogironlar foydasiga siyosat va dasturlarni qanday modernizatsiya qilish uchun ilhom manbalarini boshqalar qatorida Kasbiy reabilitatsiya va bandlik (nogironlar) da topish mumkin. Konventsiya, 1983 (№ 159) (XMT 1983) va Birlashgan Millatlar Tashkilotining Nogironlar uchun imkoniyatlarni tenglashtirish bo'yicha standart qoidalari (Birlashgan Millatlar Tashkiloti 1993). 1.2 Nogironligi bor shaxslarning huquqlari. O‘zbekiston Respublikasida so‘nggi yillarda nogironlar huquqlarini ta’minlash borasida muhim islohotlar amalga oshirilmoqda. BMT konvensiyasining ratifikatsiya qilinishi, “Nogironlar ijtimoiy himoyasi to‘g‘risida”gi Qonunning qabul qilinishi va inklyuziv ta’lim konsepsiyasining ishlab chiqilishi shular jumlasidandir. Biroq, ushbu huquqiy asoslarning amaliyotda to‘liq ishlashi uchun ijtimoiy xizmatlar tizimini yanada 15 takomillashtirish, ijtimoiy ishchilarni malakali tayyorlash va infratuzilmalarni moslashtirish talab etila 4-modda . Nogironligi bo‘lgan shaxslarning huquqlarini ta’minlashning asosiy prinsiplari Nogironligi bo‘lgan shaxslarning huquqlarini ta’minlashning asosiy prinsiplari quyidagilardan iborat: nogironligi bo‘lgan shaxslarning qadr-qimmatini, ularning mustaqilligini, tanlash erkinligini hurmat qilish; nogironlik belgisiga ko‘ra kamsitilishga yo‘l qo‘ymaslik; insonning huquq va erkinliklarini amalga oshirishdagi imkoniyatlar tengligi; nogironligi bo‘lgan bolalarning rivojlanayotgan qobiliyatini va o‘z individualligini saqlab qolish huquqini hurmat qilish; obyektlar va xizmatlarning qulayligi; nogironligi bo‘lgan shaxslarni jamiyat va davlatning hayotiga jalb etish 17 . 3-modda . Asosiy tushunchalar Ushbu Qonunda quyidagi asosiy tushunchalar qo‘llaniladi: Oldingi tahrirga qarang. Muloqot — tillardan, matnlardan, Brayl alifbosidan, taktil muloqotdan, yirik shriftdan, qulay multimedia vositalaridan, xuddi shuningdek bosma materiallardan, audiovositalardan, odatiy tildan, shuningdek muloqotning kuchaytiruvchi va muqobil usullari, vositalari hamda shakllaridan, shu jumladan qulay axborot- kommunikatsiya texnologiyasidan foydalanish; Nogironlik belgisiga ko‘ra kamsitish — maqsadi yoki natijasi siyosiy, iqtisodiy, ijtimoiy, madaniy, fuqaroviy sohada yoki boshqa sohada o‘zgalar bilan nogironligi bo‘lgan shaxslarning teng huquq va erkinliklarini e’tirof etishni yoki ro‘yobga chiqarishni inkor qilishdan iborat bo‘lgan, nogironlik sababli har qanday ajratib qo‘yish, istisno etish, chetlatish, cheklash; Nogironligi bo‘lgan bolalar (bola) — barqaror jismoniy, aqliy, sensor (sezgi) yoki ruhiy nuqsonlari tufayli hayotiy faoliyati cheklanganligi munosabati bilan 17 O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2023-yil 27-fevraldagi PQ-74-sonli “Nogironligi bo‘lgan shaxslarni qo‘llab-quvvatlash tizimini takomillashtirishga doir qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida”gi qarori. 16 davlat va jamiyat tomonidan ijtimoiy yordam ko‘rsatilishiga hamda o‘z huquqlari va qonuniy manfaatlari himoya qilinishiga muhtoj o‘n sakkiz yoshgacha bo‘lgan shaxslar; Nogironligi bo‘lgan shaxs — ijtimoiy yordam va himoyaga, jamiyat va davlatning siyosiy, iqtisodiy, ijtimoiy hayotida boshqalar bilan birga teng to‘liq va samarali ishtirok etish uchun shart-sharoitlar yaratilishiga muhtoj barqaror jismoniy, aqliy, sensor (sezgi) yoki ruhiy nuqsonlari bo‘lgan shaxs; Nogironligi bo‘lgan shaxslarni ijtimoiy himoya qilish — hayot faoliyatiga doir cheklovlarni yengib o‘tish, ularning o‘rnini qoplash (kompensatsiya qilish) uchun nogironligi bo‘lgan shaxslarga shart-sharoitlarni ta’minlaydigan hamda ularga jamiyat va davlat hayotida ishtirok etishning boshqa fuqarolar bilan teng imkoniyatlarini yaratishga qaratilgan, davlat tomonidan kafolatlangan iqtisodiy, ijtimoiy va huquqiy chora-tadbirlar tizimi; Nogironligi bo‘lgan shaxslarning jamoat birlashmalari — nogironligi bo‘lgan shaxslar tomonidan nogironligi bo‘lgan shaxslarning huquqlari, erkinliklari va qonuniy manfaatlarini himoya qilish, ularning jamiyat va davlat hayotida boshqa fuqarolar bilan teng ravishda ishtirok etish imkoniyatlarini ta’minlash maqsadida tuzilgan nodavlat notijorat tashkilotlari 18 ; Nogironligi bor shaxslarning huquqlarini himoya qilishda nogironligi bor shaxslarning huquqlarini himoya qilish – bu inson huquqlari sohasidagi eng muhim va dolzarb yo‘nalishlardan biridir. Chunki nogironlar ko‘plab sohalarda teng imkoniyatlardan foydalana olmaydilar, jamiyatda ularning salohiyati yetarlicha qadrlanmaydi, ba’zan esa jismoniy yoki ijtimoiy to‘siqlar sabab hayotda faol ishtirok eta olmaydilar. Shuning uchun ularning huquqlarini qonuniy asosda himoya qilish, amalda ta'minlash va ular uchun qulay muhit yaratish davlat va jamiyat oldidagi muhim vazifadir. 1. Huquqiy asoslar Nogiron shaxslarning huquqlari milliy va xalqaro qonunchilik bilan kafolatlangan: 18 (3-modda O‘zbekiston Respublikasining 2024-yil 5-sentabrdagi O‘RQ-955-sonli Qonuniga asosan ikkinchi xatboshi bilan to‘ldirilgan — Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 09.09.2024-y., 03/24/955/0688-son) 17 BMT Nogironlar huquqlari to‘g‘risidagi Konvensiya (2006): Bu xalqaro hujjat nogiron shaxslarni jamiyatning teng a’zosi sifatida tan oladi va ularga ta'lim, sog‘liqni saqlash, bandlik, siyosiy ishtirok, erkin harakatlanish, axborotga ega bo‘lish kabi huquqlarni to‘liq ta'minlashni nazarda tutadi. O‘zbekiston Respublikasining “Nogironlar ijtimoiy himoyasi to‘g‘risida”gi Qonuni (2020): Bu qonun nogironligi bor shaxslarning huquqlari, erkinliklari va qonuniy manfaatlarini himoya qilish, ularni reabilitatsiya qilish, jamiyatga moslashtirish va ijtimoiy xizmatlardan foydalanish imkoniyatlarini kengaytirishga qaratilgan . 2. Huquqlarning asosiy yo‘nalishlari Nogironligi bor shaxslar quyidagi asosiy huquqlarga ega: Ta'lim olish huquqi: Maxsus ehtiyojlar va sharoitlar asosida barcha ta’lim bosqichlarida ishtirok etish imkoniyati. Misol uchun, inkluziv ta’lim tizimining joriy etilishi. Mehnat qilish huquqi: Nogironlar o‘z salohiyatiga mos ish bilan ta’minlanishi, bandlik xizmatlari orqali yo‘naltirilishi kerak. Tibbiy yordam olish huquqi: Reabilitatsiya, protez-ortopediya vositalari, psixologik xizmatlar kabi xizmatlar davlat tomonidan kafolatlanadi. Ijtimoiy himoya va yordam huquqi: Pensiya, nafaqa, ijtimoiy xizmatlar va davlat yordami olish huquqi mavjud. Erkin harakatlanish huquqi: Jamoat joylari, transport va axborot infratuzilmasining moslashtirilgan bo‘lishi zarur. Madaniy hayotda ishtirok etish va muloqot huquqi: Sport, san’at, jamoaviy tadbirlarda qatnashish imkoniyati. 3. Amaliy muammolar va yechimlar Amaliyotda bu huquqlarni to‘liq ta'minlashda qiyinchiliklar saqlanib qolmoqda: Ba’zi maktab va oliy o‘quv yurtlari nogironlar uchun yetarli sharoitga ega emas. Mehnat bozorida nogironlarga nisbatan kamsitish holatlari mavjud. 18 Jamoat transporti va binolar hali to‘liq moslashtirilmagan. Axborot resurslari (masalan, veb-saytlar, e-hizmatlar) nogiron foydalanuvchilar uchun to‘liq qulay emas. Yechim sifatida: Davlat va nodavlat tashkilotlar o‘rtasida hamkorlikni kuchaytirish. Inkluziv muhit yaratish (ta’lim, mehnat va madaniyat sohalarida). Ijtimoiy ishchilarning nogironlar bilan ishlash bo‘yicha malakasini oshirish. Jamoatchilik ongini o‘zgartirishga qaratilgan axborot-kampaniyalarni amalga oshirish muhim. 4. Ijtimoiy ishchi roli Ijtimoiy ishchilar nogironlar huquqlarini himoya qilishda bevosita ishtirok etadi. Ular: Muammoli vaziyatlarda huquqiy maslahatlar beradi. Reabilitatsiya va psixologik yordam xizmatlarini tashkil etadi. Davlat idoralari bilan aloqador bo‘lib, nogiron shaxslar manfaatlarini ifodalaydi. Ularning jamiyatga moslashuvi, kasbga yo‘naltirilishi va ijtimoiy faol bo‘lishiga ko‘maklashadi. 19 II BOB NOGIRONLIGI BOR SHAXSLAR BILAN IJTIMOIY ISHNING ASOSIY YO ‘NALISHLARI. 2.1 Nogironligi bor shaxslarni rebilitatsiya qilish va qulab quvatlash dasturlari. Nogironligi bo‘lgan shaxslarni reabilitatsiya qilish: qanday ishlar amalga oshirilsa, soha rivojlanadi? O‘zbekistonda 800 mingdan ortiq nogironligi bor fuqarolar istiqomat qiladi. Ularning huquq va manfaatlarini himoya qilish, bu turdagi fuqarolarga sifatli tibbiy xizmat ko‘rsatish muhim vazifa. Shu munosabat bilan tashkil etilgan O‘zbekiston Respublikasi Tibbiy-ijtimoiy xizmatlarni rivojlantirish agentligi ham bu sohada muhim burilish yasadi. Agentlik tomonidan respublikadagi yolg‘iz keksalar, nogironligi bo‘lgan shaxslar va aholining boshqa ehtiyojmand qatlamlariga samarali ijtimoiy xizmatlar ko‘rsatishda yangi, sinalgan uslub va yondashuvlar joriy qilindi 19 nogironligi bo‘lgan shaxslarni reabilitatsiya qilish va protezlash markazlarida ham bu jarayonlar davom etmoqda. Shunday markazlardan biri Toshkent viloyati nogironligi bo‘lgan shaxslarni reabilitatsiya qilish va protezlash markazidir. U yerda amalga oshirilayotgan yangilanishlar, aholiga xizmat ko‘rsatish sifati haqida ma’lumot olish uchun markaz rahbari, oliy toifali shifokor Gavhar Shaniyazova bilan suhbatlashdik. Toshkent viloyati nogironligi bo‘lgan shaxslarni reabilitatsiya qilish va protezlash markazi haqida ma’lumot bersangiz? Nogironligi bor fuqarolarga xizmat qiluvchi markazimiz 2000 yil aprel oyidan boshlab faoliyat yuritib kelmoqda. Markaz 50 o‘ringa mo‘ljallangan bo‘lib, 20 o‘rin ichki a’zolar kasalliklari, 20 o‘rin – asab kasalliklari va 10 o‘rin – jarohatlar asorati bilan og‘rigan nogironligi bo‘lgan shaxslar uchun. TIEKdan ajratilgan order bo‘yicha har yili 1700 ga yaqin nogironligi bo‘lgan shaxslar sog‘lomlashtiriladi. Respublikada muhtoj fuqarolarni protez-ortopediya moslamalari va reabilitatsiya vositalari bilan ta’minlashda qanday yangiliklar bo‘lmoqda? 19 HTTPS://UZA.UZ/OZ/POSTS/NOGIRONLIGI-BOLGAN-SHAXSLARNI-REABILITATSIYA-QILISH- QANDAY-ISHLAR-AMALGA-OSHIRILSA-SOHA-RIVOJLANADI_363438 20 Viloyatda muhtoj fuqarolarni protez-ortopediya mahsulotlari va reabilitatsiya texnik vositalari bilan ta’minlashda Toshkent viloyati Tibbiy-ijtimoiy xizmatlarni rivojlantirish boshqarmasining protez ortopediya va reabilitatsiya texnik vositalari bo‘yicha bosh mutaxassisi Shohida Po‘latxo‘jayeva bilan tumanlardagi ijtimoiy bo‘lim xodimlari faoliyat olib bormoqda. Nogironlikni oldini olish va kamaytirish borasida qanday ishlar amalga oshirilmoqda? Viloyatda nogironlikning oldini olish va kamaytirish borasida TIEKlar bilan hamkorlikda ishlash yo‘lga qo‘yilgan. Markaz reabilitologlari tomonidan TIEK ekspertlari bilan birgalikda nogironlikning 1-3 yillarida bo‘lgan va reabilitatsiya potensiali yuqori deb baholangan nogironligi bo‘lgan shaxslar saralanib, dalolatnoma tuzilib, ularni reabilitatsiya markaziga yuborishga erishilmoqda. Har bir nogironligi bo‘lgan shaxsga TIEK tomonidan reabilitatsiya yakka tartibdagi dasturi (RYATD) tuzilib, markazga yuborilmoqda va markaz reabilitologlari RYATDda ko‘rsatilgan reabilitatsiya chora-tadbirlariga lozim bo‘lsa o‘zgartirishlar kiritib, tibbiy-ijtimoiy reabilitatsiya tadbirlarini amalga oshirishmoqda. Bunda asosan nogironligi bo‘lgan shaxslarga psixodiagnostika, psixokorreksiya, psixoterapiya va psixoprofilaktika metodlari orqali nogironning oilasiga adaptatsiyaga o‘rgatilmoqda. Shuningdek, huquqshunos maslahati va yordami ko‘rsatilmoqda. Saqlanib qolgan kasbiy ko‘nikmalari va qiziqishlari aniqlanib, kasbga yo‘naltirish maqsadida o‘qishga va mehnatga tavsiya berilmoqda. Tibbiy-ijtimoiy reabilitatsiya xizmatini kengaytirish borasida qanday choralar ko‘rilmoqda? Markazda fizioterapiya qabul qilgan har bir nogironligi bo‘lgan shaxslarga to‘g‘ri va aniq tashxis qo‘yish maqsadida ularni EKG, EKG-Xolter, EEG, ExoEG, FGDS, Spirometriya, UTT va Doppler, Rentgen apparatlari orqali funksional hamda lobaratoriya tekshiruvlaridan o‘tkaziladi. Markazda fizioterapevtik apparatlardan: Elektroson, UVCH, Elektrofarez, Ultratovush apparati, Darsonval, 21 Magnitoterapiya, Lazeroterapiya, Amplipuls, Tubus kvars, Ingalyator apparati, Miostimulyator apparatlari bilan davolash imkoniyatlari yaratilgan. Shuningdek, parafin bilan davolash, massaj, dushlar, LFKlardan tashqari, tibbiy-ijtimoiy reabilitatsiya xizmatini kengaytirish va samaradorligini oshirish maqsadida ko‘zgu terapiya, musiqa terapiya, ergoterapiya, davolovchi dushlar ishga tushirildi. Gidroaeroionoterapiya apparati esa homiylar tomonidan olib kelinib o‘rnatilib, ishga tushirilgan. Qo‘l barmoqlari motorikasini rivojlantirish uchun 13 xil trenajyorlar hamda tibbiy apparatlardan 1 ta Amplipuls, 1 ta Elektroson, 1 ta Darsonval, 1 ta Elektroforez, 2 ta ingalyator, va UVCH sotib olinib ishga tushirilgan. Shuningdek, markazning mavjud kutubxonasi xo‘jalik hisobidagi bo‘limdan tushgan tushumga «O‘zbekiston» nashriyotining 275 turdagi yangi kitoblar bilan boyitildi. Nogironligi bo‘lgan shaxslarga qulay shart sharoit yaratish maqsadida Ohangaron O‘rmon xo‘jaligi tomonidan 6580 so‘mga 80 tup manzarali va 40 tup mevali ko‘chatlar olib kelinib ekildi. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining qarori Shuningdek markaz hududi obodonlashtirish va ko‘kalamzorlashtirish maqsadida markaz atrofiga bo‘sh yerlar ag‘darilib, gul ko‘chatlar ekildi. «Yashil makon» loyihasi doirasida 130 tup mevali, buta ko‘chatlari o‘tqazildi. Inson huquqlari, jumladan, nogironligi bo‘lgan shaxslar huquqlarining kafolatlarini mustahkamlash, inklyuziv rivojlanish, aholining barcha qatlamlari teng huquq va imkoniyatlarga ega bo‘lishlarini ta’minlashning samarali mexanizmlarini joriy etish, nogironligi bo‘lgan shaxslarning jamiyat hayotining barcha sohalarida ishtirok etishlari uchun zarur shart-sharoitlar yaratish maqsadida: 1. Kambag‘allikni qisqartirish va bandlik vazirligi, Adliya vazirligi, Inson huquqlari bo‘yicha Milliy markaz, O‘zbekiston nogironlar jamiyati, O‘zbekiston nogironlar assotsiatsiyasi, Advokatlar palatasi hamda jamoatchilikning quyidagi takliflari ma’qullansin: 22 nogironligi bo‘lgan muhtoj shaxslarni zamonaviy protez-ortopediya moslamalari bilan ta’minlash hamda nogironligi bo‘lgan shaxslarni reabilitatsiya qilish muassasalari uskunalarini modernizatsiya qilish; I va II guruh nogironligi bo‘lgan shaxslar, nogironligi bo‘lgan bolalar hamda ularga g‘amxo‘rlik qiluvchi fuqarolarga davlat idoralari va tashkilotlari tomonidan ko‘rsatiladigan davlat xizmatlaridan navbatsiz foydalanish bo‘yicha imtiyozlar berish; nogironligi bo‘lgan shaxslarning huquqiy kafolatlarini mustahkamlash va ularga yuridik yordam ko‘rsatish tizimini takomillashtirish. 2. 2022-2026 yillarga mo‘ljallangan Yangi O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasida aholining muhtoj qismini zamonaviy protez-ortopediya buyumlari va reabilitatsiya vositalari bilan ta’minlash darajasini 60foizga yetkazish belgilanganligi ma’lumot uchun qabul qilinsin. Mazkur ko‘rsatkichga erishish doirasida Kambag‘allikni qisqartirish va bandlik vazirligi 2023 yilda muhtoj shaxslarni xorijiy texnologiyalar asosida tayyorlangansifatli zamonaviy oyoq protez-ortopediya buyumlari, shu jumladan, “Ijtimoiy himoya yagona reyestri”ga kiritilgan nogironligi bo‘lgan shaxslar hamda I guruh nogironligi bo‘lgan shaxslarni son protezi, boldir protezi va oyoq kamari ortoped apparatlari bilan bepul ta’minlasin 20 . 3. Belgilansinki: a) 2023 yil 1 sentyabrdan boshlab nogironligi bo‘lgan shaxslarni protez- ortopediya moslamalari va reabilitatsiya qilishning texnik vositalari bilan ta’minlashda nogironligi bo‘lgan shaxslardan tibbiy xulosa talab qilish bekor qilinadi. Bunda: fuqarolarni tibbiy-ijtimoiy ekspertizadan o‘tkazish va nogironlikni belgilash bilan bir vaqtda tegishli protez-ortopediya moslamalari hamda reabilitatsiya qilishning texnik vositalarini olish uchun tibbiy xulosa tibbiy-ijtimoiy ekspert 20 https://president.uz/oz/lists/view/5979 23 komissiyalari tomonidan “Tibbiy-ijtimoiy ekspertiza” elektron axborot tizimiga kiritiladi; protez-ortopediya moslamalari va reabilitatsiya qilishning texnik vositalarini olish uchun talab etiladigan tibbiy xulosaning mavjudligi o‘zaro axborot almashinuvi orqali aniqlanadi; “Tibbiy-ijtimoiy ekspertiza” elektron axborot tizimiga kiritilgan tibbiy xulosa asosida mazkur axborot tizimiga integratsiya qilingan “Ijtimoiy xizmat” elektron platformasida nogironligi belgilangan shaxsning murojaati (shu jumladan, elektron tartibda) asosida protez-ortopediya moslamalari va reabilitatsiya qilishning texnik vositalarini olish uchun elektron sertifikat shakllantiriladi; b) nogironligi bo‘lgan shaxslarni “Ijtimoiy xizmat” elektron platformasi orqali, shu jumladan, zamonaviy protez-ortopediya moslamalari va reabilitatsiya qilishning texnik vositalari bilan ta’minlashda joriy etiladigan shaffof elektron navbat doirasida “Ijtimoiy himoya yagona reyestri”ga kiritilgan nogironligi bo‘lgan shaxslarga ustuvorlik beriladi. Bunda, protez-ortopediya moslamalari va reabilitatsiya qilishning texnik vositalari bilan ta’minlash uchun so‘rovnomalar “Ijtimoiy himoya yagona reyestri”ga kiritilgan nogironligi bo‘lgan shaxslar ro‘yxatidan bitta so‘rovnoma va umumiy ro‘yxatdan bitta so‘rovnoma tartibida navbatma-navbat shakllantiriladi. 4. Kambag‘allikni qisqartirish va bandlik vazirligi Sog‘liqni saqlash vazirligi hamda Iqtisodiyot va moliya vazirligi bilan birgalikda 2023 yil 1 iyulga qadar nogironligi bo‘lgan muhtoj shaxslar ta’minlanadigan protez-ortopediya moslamalari va reabilitatsiya qilishning texnik vositalari ro‘yxatini kengaytirish bo‘yicha Hukumat qarori loyihasini Vazirlar Mahkamasiga kiritsin. 5. Belgilab qo‘yilsinki, I va II guruh nogironligi bo‘lgan shaxslar, nogironligi bo‘lgan bolalar va ularga g‘amxo‘rlik qiluvchi (yo‘lda kuzatib boruvchi) bir nafar fuqaro uchun davlat idoralari va tashkilotlari tomonidan, shu jumladan, davlat xizmatlari markazlari, sog‘liqni saqlash, ta’lim, madaniyat muassasalarida fuqarolarning bevosita hozirligida (joyida) ko‘rsatiladigan 24 xizmatlardan navbatsiz foydalanish, davlat idoralari rahbarlari (mansabdor shaxslari) qabuliga navbatsiz kirish bo‘yicha imtiyoz beriladi. 2.2 Ijtimoiy ish amaliyotida nogironligi bor shaxslarning bandligini taminlash. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti 2020-yil 15-oktabrda “Nogironligi bo’lgan shaxslarning huquqlari to‘g‘risida”gi qonunni (O‘zbekiston hukumati, 2020b) imzoladi4 Ushbu qonun xalqaro standartlar va Birlashgan Millatlar Tashkilotining (BMT) “Nogironlar huquqlari to‘g‘risidagi konventsiya”si (NHTK) (XMT, 2020) talablarini o‘zida mujassam etgan. NHTKni amalga oshirish bo‘yicha 2023– 2025 yillarga mo‘ljallangan Milliy Harakat Rejasi (MHR) imzolandi5 Ushbu MHR NHTKni barcha siyosat sohalari va jabhalarida tadbiq etishni nazarda tutgan (JB, 2023). O‘zbekiston aholisi 34,6 million kishini tashkil etadi. Ularning 60 foizi 30 yoshgacha bo'lgan yoshlardir (JB guruhi, 2022). ITIM va BMT Taraqqiyot dasturining O‘zbekistondagi vakolatxonasi ma’lumotlariga ko‘ra (2023 yil) katta yoshdagi aholining taxminan 18,4 foizi (4,2 million) ko‘p qirrali kambag‘allik holatidadir6. 2022-yilda iqtisodiyotda 13,7 million kishi band bo‘lgan bo’lsa, 1,3 million ishsiz bo‘lgan Ish bilan band bo‘lgan nogironlar soni qaydi turli manbalarda turlicha bo’lib,mehnatga layoqatli yoshdagi nogironlarning 5 foizidan (XMT, 2020) 7 foizigacha (BMT O‘zbekiston, 2019) oraliqda ko’rsatiladi. Biroq, ma'lumotlar shuni ko'rsatadiki, nogironligi bo'lgan odamlarning ish bilan ta’minlangan bo’lishligi ehtimoli nogironligi bo'lmaganlarga qaraganda to'rt baravar kam. Nogironligi bo‘lgan shaxslarning to‘laqonli ijtimoiy hayotda ishtirok etishlari uchun ularning bandligini ta’minlash juda muhim hisoblanadi. Ushbu maqola orqali nogironligi bo‘lgan shaxslar bandligini ta’minlash uchun davlatimiz tomonidan berilgan kafolatlar haqida batafsil ma’lumot olishingiz mumkin. 25 Quyidagi qonun hujjatlari O‘zbekistonda nogironligi bo‘lgan shaxslarning bandligini ta’minlashning kafolatlari hisoblanadi: Birlashgan Millatlar Tashkilotining (BMT) “Nogironlar huquqlari to‘g‘risida”gi Konvensiyasi (27-modda); O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi (57-modda); O‘zbekiston Respublikasining 2020-yil 15-oktabrdagi “Nogironligi bo‘lgan shaxslar huquqlari to‘g‘risida”gi 641-sonli qonuni; O‘zbekiston Respublikasining 2020-yil 20-oktyabrdagi “Aholi bandligi to‘g‘risida” gi 642-sonli qonuni; O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2017-yil 5-dekabrdagi 965-sonli qarori; O‘zbekistonda nogironligi bo‘lgan shaxslar uchun belgilangan uch foizlik kvota (zaxira) ish o‘rinlari nima? Yuqorida sanab o‘tilgan qonun hujjatlarida nogironligi bo‘lgan shaxslarni ish bilan ta’minlash maqsadida uch foizlik kvota mexanizmlari belgilangan. Xususan, “Aholi bandligi to‘g‘risida”gi 642-sonli qonunining 39-moddasiga asosan ish o‘rinlarining eng kam sonini belgilash xodimlarining ro‘yxatdagi o‘rtacha soni yigirma nafar kishidan ortiqni tashkil etadigan tashkilotlar uchun nazarda tutiladi. Ish o‘rinlarini zaxiraga qo‘yish — aholining ijtimoiy ehtiyojmand toifalarini ishga joylashtirish uchun tashkilot (ish beruvchi) tomonidan ish o‘rinlarini ajratishdir. Aholining ijtimoiy ehtiyojmand toifalari — ijtimoiy himoyaga muhtoj bo‘lgan va ish topishda qiynalayotgan hamda mehnat bozorida teng sharoitlarda raqobatlasha olmaydigan shaxslar; Tumanlar (shaharlar) hokimlarining qarorlariga muvofiq belgilanadigan ish o‘rinlari eng kam sonining jami soni tashkilotning ro‘yxatdagi xodimlari o‘rtacha sonining yetti foizidan ortiqni (shu jumladan nogironligi bo‘lgan shaxslar uchun uch foizidan kamini) tashkil etishi mumkin emas. 26 Masalan: tashkilotlarda 20 nafardan ortiq xodimlar ishlasa ushbu tashkilotda nogironligi bo‘lgan shaxslar uchun 3 % ish o‘rinlari zaxiralanadi. Nogironligi bo‘lgan shaxslar uchun ish o‘rinlarini kvotalash (zaxiralash) qanday amalga oshiriladi? Nogironligi bo‘lgan shaxslar uchun tashkilotlar tomonidan ish o‘rinlarini zaxiralash tartibi Vazirlar Mahkamasining “Ijtimoiy muhofazaga muhtoj, ish topishda qiynalayotgan va mehnat bozorida teng shartlarda raqobatlasha olmaydigan shaxslarni ishga joylashtirish uchun ish o‘rinlarining eng kam sonini belgilash va zaxiraga qo‘yish tartibini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi 965-sonli qarori asosida amalga oshiriladi. Qarorga ko‘ra, quyidagi bosqichlar mavjud: Kamida 20 nafar xodimlar soniga ega bo‘lgan tashkilotlar har yili 1- avgustgacha kelgusi yil uchun nogironligi bo‘lgan shaxslar uchun zaxiraga qo‘yiladigan ish o‘rinlarining eng kam sonini belgilaydi. Kamida 20 nafar xodimlar soniga ega bo‘lgan tashkilotlar har yili 15- avgustgacha kelgusi yil uchun nogironligi bo‘lgan shaxslar uchun zaxiraga qo‘yiladigan ish o‘rinlarining eng kam soni haqidagi ma’lumotlarni Tuman shahar kambag‘allikni qisqartirish va bandlik bo‘limlariga ma’lumotlarni taqdim etadilar. Har yili 1-sentabrgacha tuman shahar Kambag‘allikni qisqartirish markazlari nogironligi bo‘lgan shaxslar uchun zaxiralanadigan ish o‘rinlari to‘g‘risidagi ma’lumotlarni shakllantiradi va Tuman shahar inson ijtimoiy xizmatlar markazlari bilan majburiy tartibda kelishadi. Shundan so‘ng umumlashtirilgan takliflarni tuman shahar hokimliklariga tasdiqlash uchun kiritadi. Har yili 1- oktyabrgacha Tuman (shahar) hokimliklari ish o‘rinlarini eng kam sonini belgilash to‘g‘risida qaror qabul qiladi. Har yili 5-oktyabrgacha Tuman (shahar) Kambag‘allikni qisqartirish va bandlik bo‘limlari zaxiraga qo‘yilishi kerak bo‘lgan ish o‘rinlarining sonini tashkilotlarga yetkazadi. Yil mobaynida xodimlar soni 20 nafardan oshgan tashkilotlar ish o‘rinlarini zaxiralaydilar. 27 Yil mobaynida Tuman (shahar) Kambag‘allikni qisqartirish va bandlik bo‘limlari qarorning bajarilishini nazorat qiladi. Xodimlari soni 20 nafardan oshgan tashkilotlar nogironligi bo‘lgan shaxslar uchun ish o‘rinlarini qanday tartibda zaxiralaydilar? Tashkilotlar nogironligi bo‘lgan shaxslar uchun ish o‘rinlarini zaxiralash jarayonida ishlarning xususiyati nogironligi bo‘lgan shaxslarga mos kelishini hisobga olishlari kerak bo‘ladi. Bunda Tuman shahar kambag‘allikni qisqartirish bo‘limlari yil boshlanishidan kamida 5 oy oldin o‘z hududidagi Tibbiy ijtimoiy ekspert komissiyalari (TIEK) ga nogironligi bo‘lgan shaxslarning yakka tartibdagi reabilitatsiya dasturlari to‘g‘risida ma’lumotlarni oladi. Ya’ni nogironligi bo‘lgan shaxslar uchun ish o‘rinlari zaxiralanishida ularning mehnat qobiliyatlari hisobga olinishi ko‘zda tutilgan. Agar tashkilotda zaxiraga qo‘yilgan ish o‘rinlari qisqarsa tashkilot bu haqda bandlik organlariga axborot taqdim etadi. Tashkilotlarda texnologiya va ishlab chiqarish qisqargan taqdirda zaxiralangan ish o‘rinlariga ishga joylashtirilgan shaxslarning ish o‘rinlari saqlab qolinadi agar ushbu tashkilot zaxiraga qo‘yishi belgilangan ish o‘rinlaridan ortiq nogironligi bo‘lgan shaxslarni ishga olgan bo‘lsa mazkur ortiqcha ish o‘rinlari soni qisqarishi mumkin. Agar zaxiraga qo‘yilgan ish o‘rniga nogironligi bo‘lgan shaxs ishga qabul qilinsa va keyinchalik ushbu shaxs bilan mehnat shartnomasi tugatilsa, tashkilot 10 kun muddatda zaxira ish o‘rni bo‘shaganligi to‘g‘risida bandlik organlariga xabar berishi shart. Diqqat!!! Zaxiralangan ish o‘rinlariga qabul qilingan nogironligi bo‘lgan shaxslar uchun tashkilotlarda sinov muddati belgilanmaydi. Tashkilotlar zaxiraga qo‘yilgan ish o‘rniga nogironligi bo‘lgan shaxslarni qabul qilishi shart. Agar ish o‘rniga qabul qilishni rad etsa tashkilot qonunchilikda belgilangan tartibda javobgar hisoblanadi. Qo‘shimcha ma’lumot: Xodimlar soni 20 nafardan ortiq bo‘lgan tashkilotlar tomonidan nogironligi bo‘lgan shaxslar uchun 3 foizdan kam bo‘lmagan ish 28 o‘rinlarini zaxiralashdan tashqari aholining boshqa ijtimoiy muhofazaga muhtoj qatlamlari uchun ham ish o‘rinlarini zaxiralaydi. Ish o‘rinlarini zaxiraga qo‘yishi belgilangan tashkilotlar yil boshlanishidan kamida 10 kun oldin aholining ijtimoiy himoyaga muhtoj qatlami xususan nogironligi bo‘lgan shaxslar uchun ish o‘rinlarining kamida 25 foizini zaxiralashi shart. Ish o‘rinlarining qolgan qismi tashkilotlar tomonidan yilning 1-choragi yakuniga qadar zaxiralanishi shart. Ish o‘rinlarini zaxiralagan tashkilotlar har oyning yakunlari bo‘yicha har oyning beshinchi kunigacha ijtimoiy muhofazaga muhtoj shaxslarni xususan nogironligi bo‘lgan shaxslarni zaxiralangan ish o‘rinlariga ishga joylashtirish bo‘yicha mehnat organlariga hisobotlar taqdim etadi. Nogironligi bo‘lgan shaxslar uchun zaxiralangan ish o‘rinlariga qanday qilib ishga joylashsa bo‘ladi? Nogironligi bo‘lgan shaxslar uchun zaxiralangan ish o‘rinlariga ishga kirish uchun nogironligi bo‘lgan shaxs o‘zi istiqomat qilayotgan hududdagi Kambag‘allikni qisqartirish va bandlik bo‘limiga murojaat qiladi. Bandlik bo‘limi nogironligi bo‘lgan shaxs uchun zaxiralangan ish o‘rinlari bo‘yicha ma’lumotlarni taqdim etadi va tashkilotlardagi zaxiralangan ish o‘rinlariga ushbu shaxsni yo‘llanma orqali yuboradi. Hozirgi kunda mazkur tizim elektronlashtirilgan bo‘lib tashkilotlarga yo‘llanmalar elektron shaklda my.mehnat.uz tizimi orqali yuboriladi. Nogironligi bo‘lgan shaxslar kambag‘allikni qisqartirish va bandlik bo‘limlariga bormasdan ham zaxira ish o‘rinlariga ishga kirishi mumkinmi? Nogironligi bo‘lgan shaxslar bandlik bo‘limlariga bormasdan ham zaxira ish o‘rinlari to‘g‘risida ma’lumot olishlari mumkin. Buning uchun, fuqaro Google qidiruv tizimiga ish2.mehnat.uz deb so‘rov yuboradi. 29 XULOSA . Nogironligi bor shaxslar bilan ijtimoiy ish olib borish – bu zamonaviy jamiyatda insonparvarlik, tenglik va adolat tamoyillariga asoslangan dolzarb yo‘nalishlardan biridir. Tadqiqot davomida aniqlanishicha, nogironlar nafaqat ijtimoiy himoyaga, balki jamiyatda faol ishtirok etish, o‘z salohiyatini to‘la namoyon qilish huquqiga ega bo‘lgan to‘laqonli fuqarolardir. Ularning huquqlari xalqaro va milliy qonunchilikda belgilangan bo‘lsa-da, amaliyotda bu huquqlarni to‘liq ta’minlash uchun ijtimoiy xizmatlar tizimini takomillashtirish, infratuzilmani moslashtirish, ijtimoiy ongni o‘zgartirish va malakali ijtimoiy ishchilar faoliyatini kuchaytirish zarur. O‘rganishlar shuni ko‘rsatdiki, nogironlar bilan ishlashda kompleks, tizimli va individual yondashuv talab etiladi. Inkluziv ta’lim, moslashtirilgan ish joylari, ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash xizmatlari, reabilitatsiya dasturlari bu sohada muhim o‘rin tutadi. Shuningdek, ijtimoiy ishchilar bu jarayonda ko‘prik vazifasini bajarib, nogironlar va jamiyat o‘rtasidagi aloqani mustahkamlovchi asosiy kuchga aylanadi. Ularning bilim va malakasi, empatiyasi va professional yondashuvi nogiron shaxslarning hayot sifatini yaxshilashda beqiyos rol o‘ynaydi. Shu asosda, nogironligi bor shaxslar bilan ijtimoiy ishni rivojlantirish uchun davlat siyosati, jamoatchilik faolligi va ijtimoiy xizmatlar tizimi uyg‘un holda ishlashi muhim ahamiyatga ega. Bugungi kunda nogironligi bor shaxslar bilan ijtimoiy ish olib borish nafaqat ijtimoiy soha uchun, balki butun jamiyat taraqqiyoti uchun muhim ahamiyatga ega. Kurs ishini tayyorlash jarayonida nogironlar bilan ishlashning huquqiy, nazariy va 30 amaliy asoslari o‘rganilib, bu yo‘nalishdagi mavjud muammolar, imkoniyatlar va taklif etilayotgan yechimlar chuqur tahlil qilindi. Tadqiqot natijalariga ko‘ra, nogironligi bor shaxslar — bu jamiyatning muhim va faol qatlamidir. Ular ham boshqalar kabi to‘laqonli yashash, o‘qish, ishlash, oilaviy hayot kechirish, siyosiy va madaniy jarayonlarda ishtirok etish huquqiga egadirlar. Shu bilan birga, ularning kundalik hayotida duch keladigan to‘siqlar — jismoniy, axborot, psixologik yoki ijtimoiy — ularning huquqlarini to‘liq amalga oshirishiga to‘sqinlik qilmoqda. Ayniqsa, jamoat joylarining moslashtirilmaganligi, ishga joylashishdagi cheklovlar, ta’lim olishdagi muammolar va ijtimoiy stigma — nogironlarning hayot sifatini pasaytiradigan asosiy omillardir. Shu sababli, bu muammolarni hal etishda ijtimoiy ishchilarning roli va mas’uliyati yuksakdir. Ijtimoiy ishchi nogiron shaxsga nafaqat yordam ko‘rsatuvchi, balki uni jamiyatga moslashtiruvchi, qo‘llab-quvvatlovchi va huquqlarini himoya qiluvchi muhim shaxs sifatida namoyon bo‘ladi. Ijtimoiy ish jarayonida quyidagilar muhim hisoblanadi: Individual reabilitatsiya dasturlari ishlab chiqish; Moslashtirilgan ta’lim va kasbga yo‘naltirish xizmatlarini tashkil etish; Nogironlar huquqlarini tushuntirish va qonuniy himoya qilishda maslahatlar berish; Oila a’zolari va jamiyat bilan psixologik va pedagogik ish olib borish. O‘zbekiston Respublikasida so‘nggi yillarda nogironlar huquqlarini ta’minlash borasida muhim islohotlar amalga oshirilmoqda. BMT konvensiyasining ratifikatsiya qilinishi, “Nogironlar ijtimoiy himoyasi to‘g‘risida”gi Qonunning qabul qilinishi va inklyuziv ta’lim konsepsiyasining ishlab chiqilishi shular jumlasidandir. Biroq, ushbu huquqiy asoslarning amaliyotda to‘liq ishlashi uchun ijtimoiy xizmatlar tizimini yanada takomillashtirish, ijtimoiy ishchilarni malakali tayyorlash va infratuzilmalarni moslashtirish talab etiladi. 31 Shuningdek, nogironlikni tibbiy muammo emas, balki ijtimoiy muammo sifatida qarash, ularga achinish emas, teng fuqarolik yondashuvini shakllantirish zarur. Bunday yondashuv jamiyatda inklyuzivlik madaniyatini rivojlantirishga xizmat qiladi. Umuman olganda, nogironligi bor shaxslar bilan ijtimoiy ish olib borish — bu inson huquqlari, ijtimoiy adolat va taraqqiyot tamoyillarini hayotga tatbiq etuvchi jarayon bo‘lib, u faqat ijtimoiy xizmatlar emas, balki butun jamiyat tafakkuri va yondashuvini o‘zgartirishni talab etadi. Foydalangan adabiyotlar I Normativ xuquqiy hujjatlar 1 Barqaror rivojlanish maqsadlari – 2030 (SDGs). www.un.org/sustainabledevelopment 1 O zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1994-yil 24-noyabrdagiʻ 317-son qarori 2 O zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi 1995-yil 11- ʻ noyabrda "O zRning nogironlarni reabilitatsiya qilish borasidagi chora- ʻ tadbirlari Davlat dasturi 3 ‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2023-yil 27-fevraldagi PQ-74-sonli “Nogironligi bo‘lgan shaxslarni qo‘llab-quvvatlash tizimini takomillashtirishga doir qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida”gi qarori. (3-modda O‘zbekiston Respublikasining 2024-yil 5-sentabrdagi O‘RQ- 955-sonli Qonuniga asosan ikkinchi xatboshi bilan to‘ldirilgan — Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 09.09.2024-y., 03/24/955/0688-son) 4 O‘zbekiston Respublikasining 2020-yil 15-oktabrdagi “Nogironligi bo‘lgan shaxslar huquqlari to‘g‘risida”gi 641-sonli qonuni 5 O‘zbekiston Respublikasining 2020-yil 20-oktyabrdagi “Aholi bandligi to‘g‘risida” gi 642-sonli qonuni; 6 O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2017-yil 5- dekabrdagi 965-sonli qarori; 32 II o‘quv qo‘llanma adabiyotlar 1 Misol uchun qarang: BMTTD/XMT/ADA loyihasi “G‘arbiy Bolqonda inklyuziv mehnat bozoriyechimlarini ilgarisurish”( https://www.undp.org/eurasia/projects/promoting-inclusive- labourmarket-solutions-western-balkans-phase-ii ) 2 Richmond, Mary E. (1917). Social Diagnosis. New York: Russell Sage Foundation. – Ijtimoiy ishning individual yondashuv nazariyasini ishlab chiqqan asosiy asar. 3.Addams, Jane. (1910). Twenty Years at Hull House. New York: Macmillan. 4. Pinker, Robert. (1971). Social Theory and Social Policy. London: Heinemann. 5.Maslow, A. H. (1943). "A Theory of Human Motivation", Psychological Review, Vol. 50(4), pp. 370–396. 6. Erikson, Erik H. (1950). Childhood and Society. New York: W. W. Norton & Company. 7.Yusupov, D. T., Kadirov, Sh., Tursunov, M. (2019). Ijtimoiy ish asoslari. Toshkent: "Fan va texnologiya". 8. Abdurahmonova, Z. (2020). Ijtimoiy xizmat ko‘rsatish tizimida innovatsion yondashuvlar. Toshkent: TDYU nashriyoti 9. BMT Nogironlar huquqlari to‘g‘risidagi konvensiyasi (2006). O‘zbekiston tomonidan ratifikatsiya qilingan: 2021-yil. 10. Barqaror rivojlanish maqsadlari – 2030 (SDGs). www.un.org/sustainabledevelopment III Internet saytlari: 1. www.lex.uz 2. http : //www.parliament.am/legislation.php. 3 https://president.uz/oz/lists/view/5979 33 4 https://uza.uz/oz/posts/nogironligi-bolgan-shaxslarni-reabilitatsiya-qilish- qanday-ishlar-amalga-oshirilsa-soha-rivojlanadi_363438 5 https://www.iloencyclopaedia.org/uz/part-iii-48230/disability-and-work/ item/170-disability-concepts-and-definitions 6 https://uz.wikipedia.org/wiki/Nogironlik 7.https://www.undp.org/sites/g/files/zskgke326/files/2024-07/ uzb_UNDP_UZB_Analytical%20report_ICM.pdf 34

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB NOGIRONLIGI BOR SHAXSLAR BILAN IJTIMOIY ISHNING NAZARIY ASOSLARI

1.1 Nogironlig tushunchasi va uning turlari

1.2 Nogironligi bor shaxslarning huquqlari

II BOB NOGIRONLIGI BOR SHAXSLAR BILAN IJTIMOIY ISHNING ASOSIY YUNALISHLARI

2.1 Nogironligi bor shaxslarni rebilitatsiya qilish va qulab quvatlash dasturlari

2.2 Ijtimoiy ish amaliyotida nogironligi bor shaxslarning bandligini taminlash

XULOSA

FOYDANILGAN ADABIYOTLAR

Купить