Номумтоз фан даврининг назарий-методологик асослари - Философия - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	45.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	04 Март 2024
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Философия

Номумтоз фан даврининг назарий-методологик асослари

Купить

Номумтоз фан даврининг назарий-методологик асослари Режа: Кириш 1. Фаннинг тарихий ривожланиш босқичлари 2. Ноклассик фан ва унинг концептуал муаммолари 3. Ноклассик фанда нисбийлик назарияси ва квант механикаси муаммоси 4. Ноклассик ва постноклассик фан муаммоларининг ўзаро алоқадорлиги Хулоса Фойдаланилган адабиётлар рўйхати 1

Кириш Ноклассик фан бизни қўршаган ташқи дунѐ обектларини инсон фаолияти билан чамбарчас боғлик булган жисмлар сифатида куриб чикади. Ноклассик тафаккур тарзи кучайган рефлективлик билан ҳарактерланади, илмий билшнинг гносеологик ва методологик масалаларига бўлган еътиборнинг юкорилилиги билан ҳарактерланади, емперик ва назарий идеализация муаммосига бўлган кизикишнинг юкорилиги билан ҳарактерланади. Ноклассик фаннинг ушбу хусусиятлари замонавий фа нда ҳам сақланиб қолган. Даставвал замонавий постноклассик фан кўп жиҳатдан ўзининг илгариги классик фанининг тасаввурлари ва ғояларидан воз кеча бошлади: авваламбор оламнинг линеаризасия сига гносеологик кўрсатмасидан воз кечди. Илмий билишнинг мақсадларини қўлга киритиш йўлида тускунлик қилган ночизикли самарага эга бўлган олам манзараси утмиш

мумкин). 1 Натижада, фан тизими структурасининг барча элементларини ўзига бўйсундирувчи янги параметр ва янги структура ҳосил бўлади. 2 Бунга батафсилроқ тўхталадиган бўлсак, фандаги мавжуд қонунлар, фан ривожланишининг маълум даврига келиб, илмий билиш мезонларини белгилашга ожизлик қилиб қолади. Бунга классик фан асосларининг инқирозини мисол қилиш мумкин. Яъни, фан ривожланишининг маълум бир даврида беқарор вазият вужудга келади. Турли назария, ғоя, тасодифий кашфиѐтлар фандаги беқарорликка сабаб бўлиши мумкин. Янги ғоялар, кашфиѐтлар шу даражада радикал бўлиши мумкинки, натижада билимларда чуқур сифатий ўзгаришлар – трансформациялар юз беради. Фандаги бундай трансформация жараѐнлари бир неча бор содир бўлган. Ана шундай фандаги трансформация жараѐнлари натижасида классик, ноклассик ва

ғоялари оламни янги илмий манзарасини шакллантиришда муҳим роль ўйнамоқда. Айниқса постноклассик фанда синергетика муҳим аҳамият касб этмоқда. 4

1. Фаннинг тарихий ривожланиш босқичлари Фан — дунѐ ҳақидаги билимлар тизими, ижтимоий онг шаклларидан бири. У янги билимларни эгаллаши билан боғлиқ фаолиятни ҳам, бу фаолиятнинг маҳсули — оламнинг илмий манзараси асосини ташкил этувчи билимларни ҳам ўз ичига олади; инсон билимларининг айрим соҳаларини ифодалайди. Фаннинг бевосита мақсади ўзининг ўрганиш предмети ҳисобланган воқеликнинг қонунларини кашф этиш асосида шу воқеликнинг жараѐн ва ҳодисаларини таърифлаш, тушунтириш, олдиндан айтиб беришдир. Фаннинг илк куртаклари кишилик жамиятининг пайдо бўлиши билан боғлиқ ҳолда майдонга келган. Дастлабки билимлар амалий характерга эга бўлган. Тафаккур системасининг куртаклари мифология сифатида қадимги Шарқ ва Юнонистонда пайдо бўла бошлаган. Мифология фанга ўтиш бўсағасида маълум босқич вазиф

назариясини яратди. Ҳамид Хўжандий (X аср) куб тенгламалар назариясини чуқурлаштирди. Маҳмуд Қошғарий ўз даврининг қомуси бўлган «Девону луғотит турк» ни ѐзди. Абу Райҳон Беруний геодезия, минералогия, фармакогнозияни яратди. Абу Али Ибн Сино тиббиѐтнинг илмий заминини вужудга келтирди (XI аср). Улуғбек, Ғиѐсиддин Коший, Қозизода Румий, Али Қушчи сонлар назариясига муҳим ҳисса қўшдилар ва кузатиш астрономиясини юқори поғонага кўтардилар (XV аср). Европада Уйғониш даври арафасида, XII аср бошларидан ал-Хоразмий, ал-Фарғоний, Ибн Сино, ал-Киндий, Ибн Рушд ва бошқаларнинг асарлари лотин тилига таржима қилина бошлади. Леонардо да Винчи, Р.Бэкон, Т.Гоббс, Н.Коперник, Ж.Бруно, Г.Галилей, И.Кеплер, Р.Декарт каби олимлар табиат фалсафаси ҳақидаги фанларни ривожлантирдилар. Астрология ўрнини астрон

сақланиш ва ўзгариш қонуни шаклланди, астрономия ва математикада янги концепциялар ривожланди (Ж.Максвелл, М.Фарадей, Ж.Ламарк, .Дарвин, Т.Шванн, М.Шлейден ва бошқалар). Геометрия соҳасида инқилобий таълимот яратилди: асрлар давомида ҳукм суриб келган Евклид геометрияси ягона эмаслиги, балки ноевклид геометриялар ҳам борлиги Н.Лобачевский томонидан исботланди. Д.И.Менделеевнинг даврий системаси ҳар хил кимѐвий элементлар орасидаги ички боғланишни ифодалади. Математика ва физикада XX асрда ҳам катта ютуқлар қўлга киритилди, техника фанларида радиотехника, электротехника каби соҳалар пайдо бўлди. Фан ва техниканинг янада ривожланишига таъсири борган сари ортиб бораѐтган информатика (кибернетика), синергетика вужудга келди. Физика ва кимѐ фанларидаги муваффақиятлар хужайралардаги биологик жар

фундаментал тадқиқотларнинг, бу тадқиқотлар натижаларини билим орттириш ва ижтимоий-амалий муаммоларни ҳал қилиш учун қўллаш амалий тадқиқотларнинг вазифасидир. Фундаментал тадқиқотлар, одатда, амалий тадқиқотлардан олдинда боради ва улар учун назарий асос яратади. Фундаментал ва амалий тадқиқотлар ўртасидаги ўз-аро боғлиқликни мустаҳкамлаш, илмий ютуқлар натижаларини амалиѐтга тезроқ жорий этиш — ҳозирги замон фани учун муҳим вазифалардан биридир. Ҳозирги даврда фан жамият тараққиѐтини олға силжитувчи куч ва восита бўлиб қолаѐтганлигини кузатиш мумкин. Халқ ва миллат дунѐқарашини шакллантириш, таълим-тарбия, ахлоқ нормаларини вужудга келтириш, маънавий баркамол инсонни тарбиялашда фан алоҳида ўрин тутмоқда. Истиқлол шароитида тарих, филология, иқтисод, фалсафа ва умуман барча фанларимиз я

2. Ноклассик фан ва унинг концептуал муаммолари Фан тарихий ривожланишининг ҳар бир босқичи – мумтоз (классик), номумтоз (ноклассик) ва номумтоз фандан кейинги (постноклассик) ўзига хос илмий рационаллик тури билан ифодаланади. Шу билан бирга фаннинг янги турини вужудга келиши аввалгисини мустасно қилмади, фақат унинг таъсир доирасини чеклади, уни муайян турдаги муаммо ва масалаларни ҳал қилишда қўллашни белгилаб беради. Агар илмий фаолиятни схема равишда ―субъект-воситалар-объект‖ тизими ичидаги муносабатлар сифатида тасаввур қилинса, унда юқорида ифода этилга фан ривожланиши босқичлари илмий фаолиятга бўлган рефлексиянинг чуқурлиги билан фарқланади. Системанинг макроскопик ҳолати термодинамикада унинг ташкил қилган микрозарраларининг йиғиндиси эҳтимолий ҳолатлари билан аниқланиши туфайл

Гегель ўзининг «Наука логики» китобида «табиатда сакрашлар бўлмайди, дейдиган содда тасаввур агар яратилиш ва йўқ бўлишни тушунмоқчи бўлса, бу ҳодисаларни аста–секин пайдо бўлиши ва йўқолиши маъносида тасаввур қилмоғи керак, албатта. Бироқ… борлиқнинг ўзгариши нафақат бир катталикнинг иккинчисига ўтиши, шу билан бирга сифатнинг миқдорга ва аксинча ўтиши, бошқа бўли-ши, аста–секинликнинг узилиши, аввалги мавжуд бўлганининг қарама–қаршисига айланишидир», деб ѐзган эди. Биз юқоридаги икки буюк зотнинг бир–бирига қарама–қарши фикрларини ва учинчи зот-нинг гўѐки, бу икки қарама–қарашиликни яратувчи фикрини бекорга келтирмадик. Аввалдан айтадиган бўлсак, системанинг (объектнинг) узлуксиз эволюцияси ҳақидаги классик фаннинг узлуксизлик прин-ципи, ноклассик фаннинг таъсир ва энергиянинг узлукли –

илгари суришга мажбур қилади. Охир ниҳоятда деганимизнинг маъноси шуки бу зиддиятнинг пайдо бўлиши ва янги гипотезанинг яратилиши орасида Л.Больцман, Г. Киркегоор, В.А. Михельсон, В. Вин, Лумер, Принсгейм, Рубенс, Курльбаум, Релей, Жинс ва бошқа буюк физикларнинг талай экспериментал ҳодиса ва назарий тадқиқотлари ѐтади. Худди баѐн қилинган термоди-намикага оид фикрлар тараққиѐтида ҳам рўй берган деб тушуниши керак. Биз кичкина бир мақолада уларнинг барчаларига оид фикрлар тараққиѐтини бераолмаймизку, ахир. Квант гипотезасининг бутун бир тўлиқ квант назариясига айланиб, парадигма сифатида ноклассик фан даврини бошлаб бериши ҳам шу зайлда кечган. Макс Планкнинг энергиянинг квантлар – порциялар тарзида узлукли узатилиши ҳақидаги бирламчи гипотезаси, Альберт Эйштейн-нинг ѐруғликнинг ҳам корпус

айтганда объектив реалликда) айни бир вактда мавжуд эканлиги ҳақидаги фикр тасдиқланди. Ҳар қандай нурла-нишда энергия узлукли, квант тарзида узатилади. Бу квантнинг порция сифатидаги энергия Еқhv га тенг деб таърифланади. Ҳар қандай энергия узатиш бутун каррали Е, 2Е . . . n E тарзида узатилиши мумкин. Қизиғи шундаки, модданинг зарралик хоссасига тегишли бўлган ва унинг маълум фазода локаллашганини билдирадиган энергия Е ва масса m сингари катталиклар, бу хоссага тескари хусусиятларга эга бўлган, тўлқин тасаввурида ишлатиладиган амплитуда, тўлқин узунлиги, частота сингари катталиклар билан ифодаланади. Аввали қолса, бу жуда зиддиятли тушунтириш. Биринчидан, модда қандай қилиб бу икки қарама – қарши хусусиятларни ўзида намоѐн қилади ва иккинчидан, бундай намоѐн қилишни биз қандай тушунчала

теории), унда «етти ѐт тушунчалар» (диковинные понятия) ишлатилаѐтгани тўғрисида гапирган эди 1 . 1 Қаранг: Нильс Бор. Жизнь и творчество. - М., 1967. 13

3. Ноклассик фанда нисбийлик назарияси ва квант механикаси муаммоси Оламда ҳамма нарса нисбий. Модданинг қаттиқ – юмшоқлиги, ранглари, иссиқ-совуқлиги, манзараси, одамнинг характери, бўйи, қиѐфаси — буларнинг ҳар бири ва ҳаммаси олам хусусиятларининг ранг- баранглигидандир. Масалан, оламда мутлақ оқ ва мутлақ қора нарса, мутлақ яхши ва мутлақ ѐмон нарса йўқ. Агар улар бўлса, қиѐслаш бўлмас эди. Ер айланяпдими ѐки йўқми, деган саволга икки хил жавоб бериш мумкин: атрофимиздаги иморатлар, дарахтлар, йўлларга нисбатан – йўқ, ўз ўқи ва Қуѐшга нисбатан — ҳа. Физикага нисбийлик тушунчасини биринчи марта Галилей киритган. Унинг нисбийлик тамойили қуйидагича: фараз қилайлик, одам кеманинг бир хонасида дераза олдида яқиндаги қирғоққа қараб турибди. Агар денгиз суви тинч бўлса ва кема тўғри чизиқли

инерциаль тизим дейилади. Бу тизимнинг ўзи бошқа тизимга нисбатан ҳам шундай ҳаракат қилса, у ҳам инерциал тизим дейилади. Нисбийлик тамойили мана шу ҳоллардан келиб чиққан. Нисбийлик тамойилининг маъноси шуки, физиканинг барча қонунлари ҳамма инерциаль тизимлар учун бир хилдир. Инерциал тизимлар орасида бир-биридан афзаллиги йўқ. Эйнштейннинг умумий нисбийлик назарияси нуқтаи назаридан Птолемейнинг геоцентризми ва Коперникнинг гелиоцентризми, маълум маънода, бир хил аҳамиятга эга. Бу кинематик нуқтаи назардан, динамика нуқтаий назаридан Коперник ҳақ. Нисбийлик назариясининг келиб чиқиш сабабларидан бири фазо ва вақт тушунчалари орасидаги келишмовчилик бўлди. Ньютон механикасидаги Галилей нисбийлик тамойили фазо ва вақтни бир-бирига боғлиқ эмас деб ҳисоблар эди. Максвелл электродинамикасид

Нисбийлик назариясининг тамойилларидан бири – оғирлик, аниқроғи тортилиш тушунчаси билан инерция кучи тушунчаси орасидаги айниятдир, яъни улар бир вазифани бажаришлари мумкин, дейилганидир. Классик физикада оғирлик билан марказдан қочирувчи куч миқдор жиҳатидан тенг ва йўналишлари тескари бўлганидан, масалан, Ой Ерга тушмайди ва Ердан узоқлашиб кетмайди, деб қаралган. Нисбийлик назариясида масала бошқачароқ қўйилади: инерция кучини оғирлик сифатида ҳам қараш мумкин. Бунга бир мисол келтирамиз. Космик кемалар гравитацион майдонда учади. Кема двигателсиз, инерция билан учаѐтган бўлса, оғирлик, тортиш кучи кемадаги нарсаларга таъсир этмайди, вазнсизлик пайдо бўлади. Масалан, космонавт кема ичидаги ҳавода муаллақ туради. Бундай ҳодиса, одатда, космик кема Ер атрофида айланма ҳаракат қилаѐтгани

назариясида бундай эмас. Масалан, «қора ўпқон» номи билан аталувчи самовий жисм ўзига ҳамма ахборотларни, энергияни олаверади, лекин ўзидан ҳеч нарса чиқазмайди. Умумий нисбийлик назариясининг афзаллиги фақат гравитация билан нисбийлик тамойилини бир-бири билан қовуштиришгина эмас, шу билан бирга физиканинг барча қонунларини истаган координата тизимида ифодалаш мумкинлигининг кашф этилишида ҳамдир. Мутлақ тўғри чизиқ борми табиатда? Йўқ. Хатто юлдузлардан келаѐтган нурнинг тўғри чизиқли траекториясини Қуѐш гравитацион майдони қийшайтириб юборади. «Тўғри чизиқ» – математикадаги абстракциядир. Шунинг учун физикада тўлдириш тамойили номи билан юритиладиган қоида рўѐбга чиқди. Ҳозирги замон физика назариясининг икки томони бор: бири — физика, иккинчиси — геометрия. Улар биргаликда бири иккинчи

Мана янги фан — квант механикаси. Бунинг асосчилари: Бор, Борн, Гейзенберг, Шредингер, Эйнштейн ва бошқалар. Умуман шу манзараларнинг ҳар бирининг келиб чиқиш сабаби — улардан олдинги манзарада пайдо бўлган зиддият, келишмовчилик, қарама- қаршиликлардир. Чунончи XX аср бошларида атом тузилиши назарияси билан Максвелл электродинамикаси орасида зиддият пайдо бўлиб қолди. Масалан, материя бир томондан дона-дона, чекли, дискрет, узлукли ҳолда, иккинчи томондан — узлуксиз. Қайси бири тўғри? Иккаласи ҳам, агар улар бир вақтда, биргаликда қаралса. 1924 йил Луи де Бройль ҳар бир элементар зарра бир вақтнинг ўзида икки хил хусусиятга эга: ҳам квант (дона-дона, узлукли), ҳам майдон (узлуксизлик) ҳолда мавжуд деган натижага келди. Сўнгра Шредингер де Бройль тахмини асосида зарралар учун тўлқин тенгла

фойдаланиш кераклигини айтди. Эйнштейнда бир зарранинг ўзи, Борда эса тўлқинлик билан боғланган икки зарра. П.Дирак квант механикаси билан махсус нисбийлик назариясини қўшиб электроннинг релятив назариясини яратди. Шу йўсинда фотон электрон – позитронга ва аксинча айланиши аниқланди. Классик физикадаги жисм билан тўлқин орасидаги диалектик зиддият квант физикасида бир объектнинг икки томони орасидаги диалектик зиддиятга айланди. Дунѐнинг квант-майдон манзарасида, демак, зарра ва майдон, яъни жисм ва майдон бирга мавжудлар. Шу билан бирга майдоннинг ўзи қолиб зарра бошқа нарсага айланиб кетиши мумкин, яъни зарралар сони сақланмасдан қолиши мумкин. Демак, бу ерда математик сонлар сақланиши шарт эмас, лекин физик миқдорларнинг сақланиши шарт. Улар: тизим, ҳаракат миқдорининг сақланиш қонуни,

4. Ноклассик ва постноклассик фан муаммоларининг ўзаро алоқадорлиги Фанда флуктуациялар янги ғоя, янги эксперимент, янги ижтимоийиқтисодий омиллар тарзида содир бўлади. Бундан кўриниб турибдики, флуктуацияларни икки туркумга бўлиш мумкин: - фан тизимидан ташқарида вужудга келган флуктациялар; - фан тизимининг ўзида вужудга келадиган флуктациялар. Масалан, материалшунослик соҳасининг ривожланишига жаҳон аҳолисининг хомашѐга бўлган талабининг тобора ортиб бориши флуктация сифатида хизмат қилган, дейиш мумкин ва бу фан тизимидан ташқаридаги (ижтимоий) омиллар таъсиридаги ташқи флуктуацияга мисол бўлиши мумкин. Иккинчи турдаги флуктуацияларга квант физикаси ва синергетиканинг кашф этилиши натижасида илмий тафаккур тарзидаги ўзгаришларни мисол қилишимиз мумкин. Баъзан мавжуд флуктуациялар жуда

моделлари вужудга келади. Бу ҳаракат моделлари тизим элементларининг барчасини ўзига бўйсундиради ва янги структура ҳосил бўлишига олиб келади. Бу ҳаракат моделлари синергетикада тартиб параметрлари сифатида тавсифланади 1 . Тартиб параметрларини тизим элементларининг ўзаро кооперация натижасидаги ҳаракати ҳосил қилади ва янги тартиб тизимда янги структура шаклланишига олиб келади. Худди шунингдек, фанга таъсир этувчи флуктациялар унда янги тартибни ҳосил қилишда муҳим аҳамиятга эгадир. Тартиб параметрлари фандаги янги билимларни яратиш йўналишларини белгилайди, ѐки мавжуд тартиб параметрига хос илмий изланишларнинг миқѐсини кенгайтириб, кучайтириши мумкин. Яъни фан тизимининг элементлари ―бўйсуниш принципига амал қилади‖. Фан элементлари янги ―мода‖, яъни тартиб параметрларига амал қила б

Фандаги постноклассик трансформация жараѐнлари натижасида янги фикрлаш макони амал қилади. Анъанавий фандаги асосий постулатлар бўлган ҳақиқатнинг мутлақлиги ва билимнинг мутлақ ишончлилиги, классик детерминизм, чизиқлилик концепциясининг устуворлиги инкор этилади. Синергетикага кўра, фан тизимида янги эпистемологик тамойиллар амал қилади ва улар эволюцион макон ва замонда реалликнинг хилма-хиллиги; фан ривожланишининг постбифуркацион даврларида ривожланиш йўллариниг кўплиги; фанда плюрализмни эътироф этишдир. Шунингдек, фан ҳам ўз-ўзини ташкиллаштириши, унда хаос ва тартиб амал қилиши; фандаги трансформация натижасида фаннинг мураккаблашувининг содир бўлиши таъкидланади. Фанда инқироз деб аталаѐтган ҳолатлар, унинг янги тизимга ўтаѐтганлигини исботлайди. Синергетик тамойиларга кўра, фанни

танловлари турибди. Фан антропологик иттифоқ бўлиш томон ривожланмоқда. Чунки замонавий фаннинг объектлари мураккаб характерга эга бўлиб, уларни интегратив характера эга бўлган фан асосидагина тадқиқ этиш асосидагина самарали натижаларга эришиш мумкин. Биз илмий билимлардаги трансформация жараѐнларини билимлар ривожланишидаги диалектик инкор, билимларнинг янги сифат, структура ҳосил қилиши сифатида таърифладик. Бу фикримиз синергетикада ҳам ўз ифодасини топган. Синергетикада трансформация фаннинг бир ҳолатдан иккинчи ҳолатга ўтиши тарзида тавсифланмоқда. 1 ―Трансформация натижасида фан бутунлай ўзгаради, унда революция ва эволюция қарамақарши бўлмайди. Фанда перманент ўзгариш содир бўлади. ―Транс‖ ҳолати фаннинг ўзгаришга зарур ҳолат ҳисобланади‖. 2 Бунда фан ўзининг нисбатан барқарор чега

тизимидаги ―тартиб параметрлари‖ бўлиб хизмат қилади. Тартиб параметрини Т.Куннинг ―парадигма‖сига қиѐслаш мумкин. Тартиб параметрларлари фандаги янги билимларни яратиш йўналишларини белгилайди, ѐки мавжуд тартиб параметрига хос илмий изланишларнинг миқѐсини кенгайтириб, кучайтириб, уларни Т.Кун сўзи билан айтадиган бўлсак, ―нормал фан‖ мақомига етказади. Бундай тартиб параметрлари асосида бир илмий билиш ҳолатидан иккинчисига ўтиш содир бўлади. Янги ғоя, янги парадигма, янгича илмий ѐндашув билимлардаги трансформация жараѐнларини содир бўлишига олиб келади. Билимлардаги бундай ўзгаришлар тасодифан яратилган кашфиѐт, ғоя натижасида ѐки ижтимоиймаданий омиллар таъсирида ҳам содир бўлиши мумкин. Натижада янги тартиб параметрига билим тизимининг элементлари бўлган субъектлар – олимлар амал қи

Синергетика реалликни ночизиқли моделлаштириш усули си-фатида, ўз предметига эга бўлган махсус билим билан фалсафий рефлексия маданиятининг кесишуви туфайли шаклланди ва тармоқ-лараро жиддий фан соҳасига айланди. Шунга кўра, яъни кенг тармоқ-лараро соҳага айлангани учун эндиликда ҳар қандай эволюция жараѐнлари табиий равишда синергетиканинг изланиш доирасига кирадиган бўлди. Синергетиканинг предмети ва фан сифатидаги табиати ХХ асрнинг 70йилларидан буѐн қизғин муҳокама қилиб келинмоқда. Ушбу муҳокамаларда деярли барча фанларнинг намояндалари, шу жумладан, файласуфлар фаол қатнашмоқдалар. Зеро, фанда шакллан-ган бу янги соҳа нафақат махсус фанлар ва нафақат улар учун умумий бўлган масалаларни ечиш, балки хатто фалсафага тегишли умумон-тологик ва методологик масалаларни ҳам қайтадан кўриб чи

(бир қийматли ѐки стохастик) детерминланган (белгиланган) деб қараш-нинг оқибати эди. Яъни, классик фан фақат икки тоифадаги – қатъий детерминланган ва эҳтимоллик доирасида детерминланган – ҳодиса-ларнинг мавжудлигини билар ва фақат шулар билан иш кўриб келган эди. Ноклассик табиатшунослик, айниқса, синергетика табиатда бун-дай ходисалар (хусусан, классик механикавий ҳодисалар) локал характерга эгалиги (яъни борлиқнинг жуда кам соҳаларига тегишли экани) ҳақидаги фикрни ҳар қачонгидан қатъийроқ олдинга сурди ва ночизиқли жараѐнларнинг бой ансамблларини намоѐн этди. Синергетика 40 йилдан ортиқ вақтдан буѐн аралаш тоифадаги объектлар билан изланишлар олиб бормоқда. Бу фаннинг шаклан (формал) қараганда детерминацияланган, лекин келгусидаги ҳолатини чеклан-ган муддат учунгина айтиш мумкин бўлга

Яна ҳам конкретроқ тушунадиган бўлсак, мувозанат термоди-макикаси (ТД) иссиқлик ва иш қувватларининг бир-бирига ўтиши бир қийматли эмаслиги, яъни ишқаланиш ѐки бошқа иш натижасида иш қувватининг иссиқлик қувватига тўлиқ ўтиши ва лекин иссиқлик қувватининг иш қувватига тўлиқ ўта олмаслигини аниқлаган эди. Бун-дан эса бир қувват (энергия) бошқасига айланишида табиатнинг ўзи ―танлайдиган‖ (ажратиб оладиган) қандайдир йўналганлик мавжуд-лиги ҳақидаги хулоса келиб чиқар эди. Немис физики Р.Клаузис термодинамиканинг иккинчи қонунини ―Иссиқлик совуқ жисмдан иссиқроқ жисмга ўз-ўзидан ўта олмайди‖ (яъни, иссиқликнинг фақат иссиқ жисмдан совуқ жисмга ўтади, совуқ жисмдан иссиқ жисмга эса ўтмайди) деб таърифлаганида айни шу йўналганликни назарда тутган эди. Умуман олганда, иссиқликнинг совуқ жисмдан

қандай пайдо бўлган (шаклланган), деган саволнинг туғили-шига ҳам олиб келиши керак эди. Лекин, бундай савол у вақтда ва хатто ҳозир ҳам кўпчилик олимларни деярли қизиқтирмаган эди. Улар ўз тадқиқотларида муво-занатни бузадиган барча бундай ҳолларни истисно сифатида қараган, назарларидан соқит қилган эдилар. Бу шароитда фақат Дарвиннинг эволюция қонунигина бу хулосаларига қарши аниқ далил бўлиб турар эди. Зеро, эволюция қонуни ўсимлик ва хайвонот дунѐсидаги жараѐн-лар узлуксиз мураккаблаша боришини, улардаги ташкиллашуви ва тартиблашув тобора ортиб боришини таъкидлар эди. Бошқача айтган-да, тирик табиат ТД мувозанатдан, хаос ҳолатидан тобора узоқлашиб бориш жараѐнида экани уқтирилар эди. Шу тариқа тирик ва нотирик табиат қонунлари бир бирига мутлақо мос келмай, аксинча зид келиб қолган эди

2. Классик фанда олдинга сурилган эволюциянинг чизиқли табиати ҳақидаги ғоя қоида эмас, балки истиснодир; аксинча, жуда кўпчилик тизимлар ночизиқлидир. Мураккаб тизимларнинг эволюци-си бир эмас, балки бирқанча имкониятлардан бирининг тасодифан танланиб қолиши тарзида амалга ошади. Шу маънода тасодиф ноил-мий ва ножиддий, кераксиз ҳодиса эмас, балки эволюция механиз-мининг муҳим жиҳатлардан биридир. Балки эволюциянинг ҳозирги йўли тасодифан тушиб қолинадиган бошқа йўлларгага нисбатан яхшироқ бўлмаслиги ҳам мумкин. Зеро глобал эволюция турли йўл-ларнинг синовдан ўтиб бориши тарзида амалга ошади. 3. Ташкилланишнинг ортиб бориши ташкилланаѐтган тизим- ларнинг табиатига (жонсиз, жонли эканига, ўсимдик, ҳайвон, жамият эканига) боғлиқ эмас, яъни барча тизимларнинг ташкиллашуви, эво-люцияси ягона

Хулоса Фан – бу, одамнинг олий фаолиятларидан бири, ўсимликлар ва хайвонлар эса бу хислатдан ҳолидирлар. Одам дунѐдаги, коинотдаги, оламдаги барча нарсаларнинг сирларини билиб олишга қизиқади, чунки бу билимлардан у манфаатдордир. Фан одам, жамият ҳаѐтида, турмушида доимий маслаҳатчи ва ѐрдамчидир. Фан бўлмаса, деҳқончилик ва саноат, транспорт ва энергетика, информацион ва маданият воситалари бўлмас эди. Фан осмондан тушган эмас, у табиий ва ижтимоий жароѐнларнинг одам миясидаги инъикосидир. Одамнинг ички дунѐсини ҳам, ташқи дунѐсини ҳам бошқарувчи мия деб аталувчи мураккаб нарсаки, у гўѐ бир «ойна» дир. Ундаги суврат хира бўлиши ѐки тиниқ бўлиши мумкин. Бу сифат «фотоаппарат» нинг айни шу пайтдаги мукаммаллик даражасига боғлиқ. Аммо фаннинг сифати вақтнинг ўтишига боғлиқ. Даврлар ўтиши би

бориш учун интилар экан, методологик йўлнинг ўзи ҳам унга яраша бўлиши, яъни тўғри йўл бўлиши керак. Тарихдан маълумки, фаннинг марксчаленинча методологияси тўғри бўлиб чиқмади. Нега? Аввало, фанни динга қарама- қарши қўйди, фанни икки қарама-қарши социалистик ва капиталистик оқимлардан ташкил топган деб ҳисоблади, фан пролетариат диктатураси ва ҳаѐлий коммунизм учун хизмат қилиши керак, деб даъват қилди. Фан эса, аслида, одам ва жамиятнинг ҳақиқий амалий ва назарий муаммоларини ечишга қаратилиши керак эди. Бундай методологик масалалар жаҳонда илгари ҳам бўлган, ҳозир ҳам бор. Масалан, биологиядаги Лисенконинг ноилмий таълимоти шу жумладандир. Фан методологиясини умумий – алоҳида – маҳсус тамойилида таснифлаш мақулроқдир. Умумметодология гоҳо фалсафий методология деб ҳам аталади. У ҳамма ф

Фойдаланилган адабиётлар рўйхати 1. Ўзбекистон Республикаси ―Таълим тўғрисида‖ ги Қонуни. Т., 1997. 3банд. 2. Абдуллаева М. Н Туленова К.Ж., Ғаффарова Г. Ғ Ниязимбетов М.К. Миллий ғоя ва фаннинг методологик муаммолари. Т, 2009. 82-б. 3. Анисина С.С. Социокультурные архетипы семьи и брака: Автореферат дис. канд. филос. наук. – Тюмень, 2002. 4. Баталов А. Свыше даются нам испытания // Аргументы и факты. 2008. №47.5- б. 5. Бокша Е.А. Духовные угрозы функционированию семьи в современном Российском обществе (социально-философский анализ). Автореф. дис на соискание ученой степени кандидата философских наук. Москва – 2008. 4-б. 11. Дудник С.И., Я.А.Слининым. История и историческое сознание// Я. (А.Слинин) и МЫ: к 70-летию профессора Ярослава Анатольевича Слинина. - СПб.: Санкт-Петербургское филос

Купить