Kirish Roʻyxatdan oʻtish

Docx

  • Referatlar
  • Diplom ishlar
  • Boshqa
    • Slaydlar
    • Referatlar
    • Kurs ishlari
    • Diplom ishlar
    • Dissertatsiyalar
    • Dars ishlanmalar
    • Infografika
    • Kitoblar
    • Testlar

Dokument ma'lumotlari

Narxi 2000UZS
Hajmi 33.8KB
Xaridlar 0
Yuklab olingan sana 07 Noyabr 2026
Kengaytma docx
Bo'lim Referatlar
Fan Pedagogika

Sotuvchi

Bohodir Jalolov

O‘qituvchi mehnatini ilmiy asosda tashkil etish

Sotib olish
O’QITUVCHI MEHNATINI ILMIY ASOSDA TASHKIL ETISH 
Reja:
1. Pedagogik mahoratni shakllantirishning asosiy tamoyillari.
2. O’qituvchi   mehnatini   nazariy   va   amaliy   jihatdan   tashkil     etish   va   uning
o’qituvchi mahoratini shakllantirishdagi ahamiyati. 
3. Maqsadning   qo’yilishi-pedagogik   faoliyatni   tashkil   etishning   tayanch
unsuri: maqsadning izchilligi. 1. Pedagogik mahoratni shakllantirishning asosiy tamoyillari.
O’qituvchida   pedagogik   mahoratni   shakllantirish   uchun   avvalo   pedagogik
ishni   ilmiy   asosda   tashkil   qilish   lozim.     Buning   uchun   o’qituvchining   istak   va
qiziqishlarini   hisobga   olish,   uning     intilishi   va   boshqa   tashqi   omillarini   bir   –
biriga   uyg’unlashtirib ,   kasbi   va   shaxsining   xususiyatlari dan   kelib   chiqqan
holda   faolligini   oshirishni   nazarda     tutish   kerak.   Bu   hol   tinmay   izlanishlar,
kuzatishlar,   tajribalarni   o’rganish,   tahlil   qilish   va   xulosalar   chiqarish
lozimligini   talab   qiladi.   Ilmiy   pedagogik   ta’limot,   o’tmish   ajdodlarimizning
tajribasi   va   ta’lim   muassasasining   amaliy   faoliyati   shundan   dalolat   bermoqdaki,
kasbiy   mohirlik,  muntazam ilm olish bilan shug’ullanish, mashq qilish, takrorlash,
xulosalar   chiqarish,   chiqarilgan   xulosalar   asosida   ish   olib   borish   orqali   qo’lga
kiritiladi .
O ’qituvchi   –   tarbiyachi   pedagogik   mahoratining   shakllanishiga   muayyan
tarzda  ta’sir etuvchi omillar  mavjud. 
Pedagogik   nazariya   va   amaliy   faoliyat   natijalariga   ko’ra   o’qituvchi
pedagogik   mahoratining   shakllanishiga   ta’sir   qiluvchi   omillari   mavjud   bo’lib,
ulardan   eng   muhimlari   sifatida   quyidagilarni   ko’rsatish   mumkin:   O’zbekiston
Respublikasi   Konstitutsiyasi;   “Ta’lim   to’g’risida”gi   O’zbekiston
Respublikasining Qonuni, “Kadrlar tayyorlash milliy dasturi”, nazariy-usuliy
bilimlar;   ixtisos   fanlari   va   pedagogik   faoliyat;   pedagogik   turkum   fanlar;
psixologik   muhit;   madaniy-tarixiy   an’analar;   urf-odatlar;   diniy   qadriyatlar;
siyosiy   voqealar;   pedagogning   intelektual   salohiyati,   axborot-kommunikativ
vositalar.
Shuningdek,   bu   kasbiy   -   shaxsiy   xususiyatlar   o’qituvchi-tarbiyachiga,
o’quvchi  yoshlarning ruhiy-jismoniy rivojlanishlari, o’quv   -   biluv faoliyatlarining
aktivlashuvini   ta’minlash   kabi   bir   necha   pedagogik   vazifalarni   muvaffaqiyatli
bajarishning tamal toshi bo’la oladi.
Qayd   qilib   o’tganimizdek   pedagogik   mahorat   har   bir   o’qituvchi   tarbiyachi
uchun   xos   bo’lgan   ta’lim-tarbiya   ishlarini   doimo   yuksakka   ko’tarishga,   uni takomillashtirishga asos bo’luvchi san’atdir. Bu san’at o’z ishini bilish, faoliyatini
muntazam   tartibga   solib,   nazorat   qilib,   yuksaklikka   ko’tarish   bilan   tavsiflanadi.
Unda   eng   asosiysi   pedagogik-psixologik   nazariyalarni   samarali   qo’llash     nazarda
tutilgan.
“Pedagogik   mahorat”   fani   pedagogik   fanlar   tizimida   kasbiy   tayyorgarlikni
mustahkamlash   va   takomillashtirish   fani   sifatida   maydonga   keladi.   Zero,
pedagogik   mahorat   va   uning   shakllanishi   va   takomillashuvi,   murakkab   va   uzoq
davom   etadigan   jarayon   hisoblanadi.   Bu   jarayon   o’qituvchi-tarbiyachidan
pedagogik-psixologik,   nazariy   va   metodik   tayyorgarlikni   chuqur   egallash   bilan
birga pedagogik axborotlarni qunt bilan muntazam o’qib borishni, mavjud nazariy-
amaliy pedagogik yutuqlardan o’z faoliyatida o’rinli foydalana olishga o’rganishni
talab etadi.
Pedagogik mahoratni shakllantirishning asosiy tamoyillari:  
 ya x lit holda yondashuv; 
 faol muloqot; 
 pedagogik harakatning  x ilma- x illigi; 
 pedagogik ta’sirining ko’p qirraliligi; 
 nazariy bilim va amaliy malakalarning o’zaro bog’liqligi.
O’qituvchi   pedagogik   mahoratini   shakllantirishning   birinchi   sharti
faoliyatdir.   O’zbekiston   milliy   Ensiklopediyasida   qayd   qilinishicha   « Faoliyat   –
atrofdagi   olamga   nisbatan   insonning   o’ziga   xos   aktiv   munosabat   shakli.   Olamni
maqsadga   muvofiq   va   qayta   o’zgartirish   faoliyatining   mazmunini   tashkil   qiladi .
Har qanday faoliyat maqsad, usul, natija va jarayonlardan iborat». Faoliyat turlari,
shakllari   xilma-xildir.   Har   qanday   faoliyat   singari   o’qituvchilik   faoliyati   ham
maqsad,   usul,   vosita,   obyekt   va   subyektdan   iborat.   ko’rsatishdir.   Pedagogik
mehnatning  obyekti   sifatida   –  o’qituvchi  shaxsi  turadi,  uning  xarakteri,  irodasi,
ongi,   aqli,   odob-axloqining   asosi   hisoblanadi.   Pedagogik   faoliyat   subyekti   esa   –
tarbiyalanuvchiga   ta’sir   ko’rsatuvchi   –   pedagogning   o’zi.   Chunki,   u   o’quvchi   -
talabalarga   tabiat,   jamiyat,   tafakkur   qonunlari   to’g’risida   ma’lumot   berish   uchun,
avvalo,   ularni   o’z   faoliyatining   obyektiga   aylantiradi.   Shu   tariqa   bilimlar o’zlashtiriladi,   o’zlashtirilgan     bilimlar   o’quvchi   -   talabalarga   yetkaziladi.
“ Pedagogik   faoliyat ,   -   deb   yozadi   psixologiya   fanlari   doktori,   professor
A.K.Markova   o’zining   “O’qituvchi   faoliyati,   muloqoti   va   shaxsi”   nomli
maqolasida,   -   o’qituvchi   mehnatining     umumiy   strategiyasi,   texnologiyasi,
vazifalarini   hal   qilishga   qaratilgan   hamda   pedagogik   ta’sir   o’tkazish   vositalari
bilan amalga oshiriladigan professional aktivligidir” 1
. 
Pedagogik   faoliyat   talaba   –   yoshlarga   ta’lim-tarbiya   berish   jarayonida
ularga ta’sir  ko’rsatish  bilan bog’liq holda amalga oshiriladi.   Natijada talabalarga
bilim   beriladi,   ularning   shaxsiy   sifatlari   tarbiyalanadi,   psixologik   xususiyatlari
rivojlantiriladi .   Bunda   esa   talaba   yetuk   mutaxassis   sifatida   kamol   topa   boradi.
Shuning   uchun   kasbiy   faoliyat   jarayonida     pedagog,   ya’ni   o’qituvchi-   tarbiyachi,
tashkil qiluvchi, yo’l-yo’riq ko’rsatuvchi, targ’ibot-tashviqot yurituvchi,  ma’lumot
– axborot to’plovchi va yetkazuvchi, shaxsiy xususiyatlarini va kasbiy mahoratini
omillashtiruvchi   shaxs   sifatida   faoliyat   ko’rsatishi   lozim.   Bularning   barchasi
bevosita   va   bilvosita   pedagogik   mahoratning     shakllanishiga   ta’sir   ko’rsatadi.
Pedagogik   faoliyat   aniq   ko’rinishda   bo’lsa,   unda   o’qituvchi   o’qitish,   tarbiyalash,
rivojlantirish vazifalarini aniq ko’ra oladi va ularni hal qilishga harakat qiladi. Bu
jarayonda   faoliyat   aqlni   ruhiy   jihatdan   tayyorlaydi,   ta’sir   ko’rsatish   vositalarini
belgilaydi,   natijalarni   nazorat   qiladi,   tahlil   qiladi,   baholaydi   va   yangi   vazifalarni
belgilaydi.   Bilimlarni   o’zlashtirish   vositasida   shaxsning   o’sishi   ta’minlanadi,
natijada   jamiyat   talabi   va   vazifalari   bajariladi.   Buning   uchun   o’qituvchi,   avvalo,
vaziyatni   tushunishi,   har   bir   talabaning   o’zlashtirish   jarayonini,   rivojlanib   shaxs
sifatida   shakllanish   darajalarining   mezonini   aniq   ko’ra   bilish   imkoniyatiga   ega
bo’lmog’i   darkor.   Bu   o’z   navbatida   o’qituvchidan   katta   bilim,   tajribalarni   talab
etadi.   Bu   faqat   kasbiy   faoliyatni   to’g’ri   belgilash   orqali   amalga   oshadi.   Shunga
ko’ra   ta’lim   muassasasi   oldidagi   muhim   vazifalarni   amalga   oshirish   uchun
o’qituvchiga pedagogik faoliyatni loyihalash zarurdir.
1
 Markova L.K. O’qituvchi faoliyati, muloqoti va shaxsi.- J.: “Sovet maktabi” , 1989. Barcha   mehnat   turlari   faoliyat   orqali   amalga   oshiriladi.   O‘qituvchi
faoliyati  texnologiyalanuvchanligini tavsiflashdan oldin o‘qituvchilik faoliyatining
tuzilishi ya’ni, kasbiy xususiyatlarini ko‘rib chiqaylik.
“Ta’lim to‘g‘risida”gi  Qonun, “Kadrlar  tayyorlash milliy dasturi” talablariga
asosan bugungi kun o‘qituvchisi;
- o‘z   fanini   chuqur   va   maksimal   biladigan,   qobiliyatli,   fidokor,
ishbilarmon;
-   milliy   istiqlol   g‘oyalariga   ishonadigan   va   uni   to‘liq   amalga   oshishi   uchun
bor bilim va kuchini ayamaydigan;
- psixologik,   pedagogik,   metodik   bilim   va   mahoratini   uzluksiz   oshirib
borishga e’tiqodi baland;
- o‘z   o‘quv   fani,   o‘quv   kasbi,   o‘quvchilarni   jonu   dilidan   sevadigan,
ularning   har   birida   kelajagi   buyuk   davlatning   quruvchilarini   ko‘ra   oladigan   va
shunday   shaxs   bo‘lishiga   ishonadigan,   buning   uchun   bor   bilimi,   tajribasini
ayamaydigan;
- va nihoyat, erkin, mustaqil, ijodiy fikrlaydigan, talabchan, adolatli, sabr-
toqatli, madaniyatli bo‘lmog‘i darkor.
Demak,   bugungi   kun   o‘qituvchisi   ijodiy   pedagogik   faoliyat   bilan
shug‘ullanishi   lozim.   Ijodiy   pedagogik   faoliyat   esa   bir   kasb   vakilining
dunyoqarashini, iymon-e’tiqodini, kelajakka ishonchini, tafakkurini, odob-axloqini
shakllantirish   kabi   muammolarni   yechish   jarayonidir.   Pedagogik   psixologik
adabiyotlarda   ta’kidlanishicha   pedagogik   faoliyat   o‘qitish,   tarbiyalash,
tadqiqotchilik,   tashkilotchilik,   kommunikativ   xususiyatlar   bilan   birga   quyidagi
ixtisos professiogrammasidan, ya’ni faoliyat turlaridan iborat bo‘ladi:
1.   Shaxsiy pedagogik faoliyat;   ilmiy dunyoqarash va e’tiqodga ega bo‘lish,
insoniylik   burchini   his   qilish,   ijtimoiy   siyosiy   faollik,   vatanparvarlik,   yuksak
ma’naviy-axloqiy   fazilat,   bolalarni   pedagogik   kasbni   sevish,   o‘quvchilar   ota-
onalari bilan ishlay bilish, pedagogik odob, nazokat, chuqur ilmiy-nazariy saviya,
pedagogik   mahoratni   oshirishga   intilish,   ijodkorlik,   zukkolik,   ishbilarmonlik,
tadqiqotchilik kabi xususiyatlarni o‘zida shakllantirish. 2.   Ruhiy   pedagogik   faoliyat;   psixik   jarayonlardan   xabardorlik,   ziyraklik,
kuzatuvchanlik,   talabchanlik,   intelektual   qiziqish,   qat’iylik   va   maqsadga   intilish,
o‘zini   turli   holat   va   vaziyatlarda   tuta   bilish,   pedagogik   mahoratning   tarkibiy
qismlarini   egallash,   dilkashlik,   haqqoniylik,   layoqat   va   zehn,   qobiliyat,   iqtidorni
rivojlantirish.
3.   Ijtimoiy   kasbiy   faoliyat;   o‘qitish   predmetining   ilmiy-   nazariy   asoslari
bilan   qurollanish,   pedagogik   ijodkorlik,   e’tiqod,   etikani   egallash,   intelektual
qiziqish, yangilikni amalda qo‘llay olish malakasiga ega bo‘lish, ma’naviy ehtiyoj
va   qiziqishning   keng   bo‘lishi,   obro‘ga   ega   bo‘lish   uchun   izlanish,   milliy   g‘oya,
mafkura, ma’naviyatni anglash va hokazo.
1. Kasbiy-metodik   faoliyat;   ixtisosligiga   doir   metodika   bilish,   ilg‘or
pedagogik tajribani o‘rganish va amalda qo‘llash malakasiga ega bo‘lish, o‘qitish
turlari,   shakllari,   vositalari,   metodlari   haqida   keng   xabardor   bo‘lish,   zamonaviy
dars turlari, tiplari, tuzilishiga oid ma’lumotlarga ega bo‘lish. 
O‘qituvchi   tarbiyachining   qayd   qilib   o‘tilgan   ixtisos   professiogrammasidan
ko‘rsatilgan   shaxsiy   -   kasbiy   tayyorgarligidan   tashqari   har   bir   o‘qituvchi   –
tarbiyachida   quyidagi   pedagogik   qobiliyatning   tarkibiy   qismlari   shakllanishi
darkor;
1.   Gnostik   qobiliyat;   -   o‘zgalar   psixologiyasini   tushunish,   ta’sir   ko‘rsatish
metodlaridan   xabardor   bo‘lish,   o‘z   faoliyat   natijalarini   aniq   tahlil   qila   olish   va
baholash imkoniyatiga ega bo‘lish.
2. Konstruktiv qobiliyat  - o‘qish , o‘qitish maqsadi , vazifalariga mos tarbiya
ma’lumotlarini tanlash, o‘z faoliyatini rejalashtira olish, o‘quvchining darsdagi va
darsdan keyingi faoliyatini tashkil qila olishi.
3.   Tashkilotchilik   qobiliyati   -   o‘quvchilar   jamoasini   uyushtirish,
jipslashtirish,   muhim   vazifalarni   bajarishga   ruhlantira   olish,   o‘z   ishini   to‘g‘ri
uyushtirish, vaqtni to‘g‘ri taqsimlay olish, darsni o‘z vaqtida boshlab, uning har bir
bosqichi uchun ajratilgan vaqtdan unumli foydalana olish.
4.   Kommunikativ   qobiliyat   -   o‘quvchilar,   hamkasblar,   ota-   onalar,   ta’lim
muassasasi   rahbarlari,   tarbiyachilar   va   boshqa   o‘quv-tarbiya   ishtirokchilari   bilan aloqa o‘rnata olishidir. Kommunikativ qobiliyatda o‘qituvchining nutq madaniyati
katta   o‘rin   tutadi.   Zero,   nutq   madaniyati   insonning   o‘z   fikr-mulohazalarini,   his-
tuyg‘ularini aniq va ravshan ifodalash qobiliyatidir. O‘qituvchining nutqi hamisha
va har   qanday  vaziyatda  ishonchli, dalilli,  fikrlari   sodda  tushunarli,  ifodali   tarzda
bo‘lishi  shuniningdek jonli obrazli  talaffuz jihatdan yorqin ifodali, his - hayajonli
bo‘lsa   tinglovchiga   tez   yetib   boradi.   Buni   har   bir   pedagog   aniq   tushunishi   va
amalga oshirishga harakat qilishi lozim.
5.   Prognostik   qobiliyat   -   bu   o‘qituvchining   kelajakni   ko‘ra   olish
qobiliyatidir.   Unga   ko‘ra   o‘qituvchi   o‘quvchining   harakatlari,   qiziqishlari
dunyoqarashining shakllanganlik darajasini ko‘ra bilish va kelgusida qanday shaxs
bo‘lib   yetishishini   oldindan   tasavvur   qila   olishida,   tarbiyalanuvchida   qanday
fazilatlar mavjud va yana qanday fazilatlarni rivojlantirish lozimligini ko‘ra olishi
bilan farqlanadi.
Respublikamizning   iqtisodiy-ijtimoiy   taraqqiyoti,   fan   texnikaning   jadal
rivojlanib   ishlab   chiqarish   mazmuniga   kirib   kelishi   bo‘lajak   mehnat   sohiblariga,
ayniqsa, o‘qituvchilarga qayd qilib o‘tilgan pedagogik qobiliyat turlaridan tashqari
zamonaviy texnika va uning ishlash texnologiyasi bilan yaqindan tanish bo‘lishini
taqozo   qilmoqda.   Bu   o‘z   navbatida   o‘qish,   o‘qitish   jarayonini   texnik   ta’minotini
amalga   oshirishda   va   shunga   asosan   o‘qituvchi   faoliyatini   texnologiyalashtirish
lozimligini ko‘rsatmoqda.
2.   O’qituvchi   mehnatini   nazariy   va   amaliy   jihatdan   tashkil     etish   va
uning o’qituvchi mahoratini shakllantirishdagi ahamiyati.
Har   qanday   mehnatning   muvaffaqiyati   va   samarasi   uni   tashkil   etishga,   bu
mehnatni uyushtirishga ta'sir etadigan shart-sharoitlarga, faoliyatni amalga oshirish
yo'llariga   bog’liq.   Demak,   o'qituvchi   mehnatining   samarasi   ham   o'qituvchi   o'z
ishini   qanday   tashkil   etishiga   hamda   bunga   ta'sir   etadigan   shart-sharoitlar
qandayligiga   bog’liq.   Xar   qanday   mehnatni   bajaruvchi   shaxs   o'qituvchi   ham   o'z
ishini tashkil etishda o'ziga ma'qul bo'ladigan, o'zi yaxshi egallagan mahorat bilan
bajara   oladigan   uslublarni   tanlaydi.   Biz   ilmiy   texnika   taraqqiyoti   davrida
yashamoqdamiz. Demak, o'z ishimizni tashkil etishda ham fan-texnika yutuqlariga asoslanishimiz kerak bo'ladi. Xususan, o'qituvchi ham o'z mehnat faoliyatini ilmiy
asosda tashkil etishi lozimdir.
O’qituvchi   mehnatini   ilmiy   tashkil   etish   deganda   pedagogik   jarayonni
boshqarish   uchun   pedagogika   va   psixologiya   fanining   eng   so'nggi   yutuqlaridan
foydalangan   holda   o'z   ishini   ijodiy   tashkil   etib   yangiliklar   yaratish   tushuniladi.
O’qituvchi   mehnati   uning   vakti   bilan   bog’liq.   Ishning   muvaffaqiyati   vaqtdan
unumli   foydalalish,   o’zining   imkonmntlarini   to'la   hisobga   olish,   o'quv   qa   tarbiya
jarayonida o'zini namoyish etish va o'zining kimligini, qanday ekanini, nimalarga
qodir ekanini tasdiqlash bilan bog’liq.
O’qituvchi   mehnatini   ilmiy   tashkil   etish   birinchi   navbatda   o’zining   ijodiy
imkoniyatlariga   ishonish   demakdir.   O’qituvchi   ta'lim   jarayonini   to'la   tasavvur
etishi   kerak,   uning   mexanizmini,   qonuniyatlarini,   bolani   bilish   imkoniyatlarini
yaxshi anglashi kerak.
Pedagogik   mehnat   natijasi   o’quvchilarning   mustaqil   ishlay   olishi,   isbotlay
olishi,   tahlil   qila   olishidir.   Mehnatni   ilmiy   asosda   tashkil   etishda   namoyon
bo’ladigan 3 ta asosiy belgilar :
1. Vaqtdan imkon qadar samarali foydalanish;
2. Mehnat va dam olish uchun yaratilgan qulay shart-sharoitlardan samarali
foydalanish. Uni tashkil etish;
3. Barcha imkoniyatlarni ishga solgan holda mehnat qilish uchun o’qitish va
har tomonlama g’amxo’rlik qilish.
Pedagogik   mehnatni   ilmiy   tashkil   etishda   o’qituvchining   kun   tartibi   va   ish
joyi   muhim   rol   o’ynaydi.   O’qituvchi   o’zi   uchun   eng   optimal   yuqori   unum
beradigan kun tartibini topa olishi kerak.
Pedagogik   mehnatning   samarasi,   maqsadi   va   faoliyat   vazifasiga   ko'ra
bilishda va aniqlay olishdadir. Shundagina ishni ilmiy tashkil etish mumkin bo'ladi.
Bu o'qituvchi mehnatini ilmiy tashkil etishning  1-tamoyilidir. 
2-tamoyili  faoliyat uslubini belgilash.
3-tamoyili   pedagognk   mehnatni   ilmiy   tashkil   etishda   texnikadan   vosita
sifatida   samarali   foydalanish   tushuniladi.   Bu   tamoyil   ko'nikma   va   malakalarni shakllantirishga   xizmat   qiladigai   pedagogik   texnika   va   texnik   vositalar   yig’indisi
ko'zda tutiladi.
4-tamoyili  ta'lim-tarbiya ishini rejalashtirish hisoblanadi. Reja ta'lim-tarbiya
ishlarini   tartibga   solish,   uning   modelini   yaratish,   tayanch   sxemalarni   topish
masalalaridan   tashkil   topadi.   Shular   aniqlansa,   o'qishda   rivojlanish   bo'ladi,
tarbiyalash jarayoni engillashadi.
Pedagogik   mehnatni   nazorat   qilish   va   hisobga   olish   printsipi   o’qituvchi
ishini   muntazam   va   planli   kuzatib   borish   shundan   yutuq   va   kamchiliklarni
aniqlash,   muhimlarini   ajratib   olish   ko’zda   tutiladi.   Hisobga   olishni   eng   maqbul
yo’li   statistik   hisobga   olishdir.   Pedagogik   nazorat   esa   ob’ektivlik,   omilkorlik
samaradorlik, muntazamlilik va oshkoralikni talab qiladi. 
O’qituvchi   mehnatini   nazorat   qilish   va   hisobga   olishning   muntazamliligi,
izchilliligi quyidagilardan tashkil topadi: 
A)   o’quv   materiallari   va   tarbiyaviy   tadbirlarga   tayyorlanishni   o’zi
tomonidan nazorat qilinishi; 
B)   darsdan   tashqari   vaqtlarda   ta’lim   –   tarbiyani   nazorat   qilish   va   o’zini
kuzatish; 
V) o’qituvchining darsdan tashqari vaqtni nazorat qilish; 
G) ota – onalar va jamoatchilik bilan bajariladigan ishlarni nazorat qilish;
D) o’z ustida ishlashni nazorat qilish. 
O’qituvchi o’z ustida ishlar ekan, kasb-kor malakasini oshirish bo’yicha aniq
maqsadga muvofiq tavsiya va ko’rsatmalarga ehtiyoj sezadi. Ma’lumki o’qituvchi
ta’lim-tarbiya   jarayonining   sub’ekti   sifatida   tayyorgarlik   darajasi,   pedagogik
mahorat   va   shaxs   sifatlari   bilan   o’quvchilarni   axloqi,   odobi   va   ma’nan
rivojlanishlari komil inson bo’lib tarbiyalanishlarga bevosita ta’sir etadi.
Ishni   rejalashtirmasdan   turib   shaxsni   va   jamoani   ijtimoiy   jihatdan   samarali
rivojlantirib   bo'lmaydi,   bu   esa   jamiyatga   ham   ijtimoiy,   ham   iqtasodiy   zarar
ksltiradi.   Pedagogik   mehnatni   nazorat   qilish   va   hisobga   olish   prinsipi   o'qituvchi
ishini   muntazam   va   rejali   kuzatib   borish,   yutuq   va   kamchiliklarni   aniqlash,
muhimlarini   ajratib   olish   ko'zda   tutiladi.   Hisobga   olishning   eng   maqbul   yo'li statistik   hisobga   olishdir.   Pedagogik   nazorat   esa   ob'ektivlilik,   omilkorlik,
samaradorlik, muntazamlilik va oshkoralikni talab qiladi.
O'qituvchi   mehnatini   nazorat   qilish   va   xisobga   olishning   muntazamliligi,
izchilligi quyidagilardan tashkil topadi:
 o'quv materiallari va tarbiyaviy tadbirlarga tayyorarlikda o'z-o'zini nazorat
qilish;
 darsdan   tashqari   vaqtlarda   ta'lim-tarbiyani   nazorat   qilish   va   o'z-o'zini
kuzatish; 
 o'qituvchining darsdan tashqari vaqtda nazorat qilish; 
 ota-onalar va jamoatchilik bilan bajariladigan ishlarni nazorat qilish; 
 o'z ustida ishlashni nazorat qilish.
Mehnat shaxsning bir maqsadga yo'naltirilgan ijtimoiy-foydali faoliyati
bo’lib, u aqliy, jismoiiy kuch, zo'r g’ayratni talab etadi.
Mehnatni ilmiy asosda tashkil etish tamoyillari:
1. Rejalashtirish. 
2. Tashkil etish
3. Boshqarish.
4.  Nazorat qilish.
O’qituvchi mehnati - ijodiy kasblar turiga kiradi. Chunki shu mehnat orqali
har   tomonlama   etuk   bo'lgan   komil   insonni   tarbiyalaydi.   Pedagogik   mehnat
predmeti – tirik shaxs . Pedagogik mehnat maqsadi  - har tomonlama etuk bo'lgan
komil   insonni   tarbiyalash.   Pedagogik   mehnat   natajasi   o'quvchilarning   musgaqil
ishlay olishi, darslarda o'z fikrini bildira olishi, isbotlay olishi, taxlil qila olishidir. 
Pedagogik mehnatning mohiyati, o’ziga xosligi shundaki: 
a) ikki tomonlama ta'sir etishi; 
b) faqat bir o'quvchi bilan emas, jamoa bilan ishlashi;
c) o'quvchi va o’qituvchining birgalikdagi faoliyatidir.
Qonuniyat   va   tamoyillarning   bajarilishi   o'qituvchi   mehnatining
yo'nalishiga bog’liq: 1.   Ish   tajribasi;
2.   O'rganish   va   tushuntirish   tajribasi;
3.   Ishlash   uchun   sharoitning   yaratilishi   va   ish   joyining   jihozi.
1-yo'nalish. O’qituvchi kasbiga oidlari:
 o'z ishiga, kasbiga oid chuqur bilimlarni egallash;
 davlat tomonidan qabul qilingan hujjatlar, qonunlarni bilish;
 pedagogika, psixologiya va xususiy metodikani o'rganish;
 bolalar jamoasi va shaxsi haqidagi bilimlarni o'rganish;
 ilg’or tajribani o'rganish va o'z ishida tadbiq etish;
 o’z ustida ishlash va o'z-o'zini tarbiyalash.
2-yo'nalish. O’z mahorat elementlarini hosil qilish:
 o’z ishiga kerakli bo'lgan va pedagogik mahorat va texnikani oshirishdagi
ko'nikma va malakalarni egallash;
 o'z kuchi va qobiliyatinn to'g’ri ishlata olishi;
 o'z vaqtida kerakli va to'g’ri qaror qabul qilish. 
3-yo'nalish:
 ishlash sharoiti va jamoadagi ma'naviy holat;
 jamoadagi psixologik holat; 
 ijodiy yondashuv; 
 insonparvarlik; 
 rag’batlantirish;
 gigiena qoidalariga rioya qilish; 
 kunni to'g’ri
 tashkil etish.
4-yo’nalish.   O'qituvchining   o'z   mehnatini   ilmiy   asosda   tashkil   etish
uchun unda ma'lum darajada pedagogik fazilatlar bo'lishi kerak:
 kim   bilan   ishlayotganini   aniq   bilishi   uchun   ular   hayoti   haqida   to'liq
ma'lumotga ega bo'lish;
 o'z xohish va maqsadini aniq bilish; 
 o'z oldiga vazifa qo'ya olish;  kerakli mazmun, shakl, metodlarni tanlay olish;
 har ishning holatini tahlil qila olish;
 metodik qo'llanmalarni o'rganish va ularni to'play olish;
 vaqtni to'g’ri taqsimlash.
Pedagogik   mehnatni   ilmiy   tashkil   etishda   o'qituvchiniig   kun   tartibi   va   ish
joyi muhim rol o'ynaydi.  O'qituvchi o'zi uchun eng optimal, yuqori unum beradigai
kun   tartibini   topa   olishi   kerak.   Pedagogik   mehnatni   ilmiy   tashkil   etishga
qo'yiladigan   talablarni   I.   P.   Radchenko,   R.   Rasulova   (Tashauzlik   olima)
tomonidan   ishlab   chiqilgan.   Ularning   tavsiyasiga   ko'ra   pedagogik   mehnatni
ilmiy tashkil etishning muhim talablari bu:  
 asosiy ishlarni rejalashtirish, faolligini uyushtirish; 
 unda qatnashayotganlarning kuchini yagona maqsadga bo'ysundirish; 
 rag’batlantirish; 
 operativ nazoratni hisobga olish. 
Ishni   rejalashtirishdagi   asosiy   masala   uyushtiriladigan   barcha   faoliyat
turlarini   unda   qatnashayotgan   jamoa   a'zolarini   umumiy   pedagogik   maqsadga
bo'ysundirishni ko'zda tutadi, bunda yaqin, o'rta, uzoq maqsadlarni inobatga olish
ko'zda tutiladi.
Shunday qilib, o'qituvchining kun tartibi uning faoliyati va hayotini tartibga
soluvchi   asbobdir.   U   yo'q   joyda   mehnat   unumi   ham   past   bo'ladi,   salomatlik
yo'qolib   boradi.   Natijada   o'qituvchi   sarf   qilgan   kuchini   qayta   tiklay   olmaydi,   ish
qobiliyati yo'qoladi, oqibatda sifati kasayadi, Demak, ilmiy asoslangan kun tartibi
o'qituvchilarning o'z mehnatini almiy tashkil etish vazifasini hal etishga qo'yilgan
qadam   bo'ladi.   Pedagogik   mehnatni   ilmiy   tashkil   etish   shartlaridan   yana   biri   ish
o'rnini tartibga solish va mehnat sharoitini tashkil etishdir. O'qituvchining ish joyi
ish  jarayonining  bir   qismi   bo'lib, mehnat   unumining yuqori  bo'lishiga  ta'sir  etadi.
O'qituvchining ish joyi, xususiyati, pedagogik mehnatning mazmuni va xususiyati
bilan belgalanadi.
Mehnat   sharoiti   tushunchasi   kompleks   tushuncha.   Mehnatni   ilmiy   tashkil
etish   tajribasida   mehnat   sharoiti   deganda   insonning   mehnat   qilayotgan   joyi, konkret vaziyat ko'zda tutiladi. Yana unga psixofiziologik, ijtimoiy, psixologik va
gigienik omillar ham ta'sir etadi.
3.   Maqsadning   qo’yilishi-pedagogik   faoliyatni   tashkil   etishning
tayanch unsuri: maqsadning izchilligi.
Har   qanday   faоliyatda   bo’lgani   singari,   pedagоgik   faоliyatning   ham   bir
nechta   tarkibiy   qismlari   mavjud.   Bular:   maqsad,   vоsita,   obyekt,   subyekt.
Pedagogik   maqsad   -   o’qitish,   tarbiyalash   va   shu   asosda   talabalar   shaxsini
shakllantirish demakdir. Usul esa tarbiyalanuvchilar obro’sini qozonish, hurmatiga
sazovor bo’lish va ta’sir .   Avvalо, pedagоgik faоliyat maqsadi o’ziga хоsligi bilan
ajralib turadi. Bular quyidagilar:
1.   O’qituvchilik   ishi   maqsadi   jamiyat   tоmоnidan   belgilanadi,   ya’ni
o’qituvchi o’z mehnati yakuniy natijalarini tanlashda erkin emas, uning хatti–
harakatlari   har   tоmоnlama   barkamоl   shaхsni   shakllantirishga   qaratilgan
bo’lishi lоzim.  Pedagоgik faоliyat avlоdlar o’rtasidagi ijtimоiy vоrisiylikni amalga
оshirish,   yoshlarni   mavjud   ijtimоiy   munоsabatlar   bilan   bоg’liq   insоniyat   ijtimоiy
tajribasini egalashdagi tabiiy imkоniyatlarini yuzaga chiqari uchun хizmat qiladi.
Ammо   maqsaddan   kelib   chiqadigan   muayyan   vazifalarni   sharоitga   mоs
ravishda   o’qituvchining   o’zi   belgilashi   kerak.   Shunday   qilib,   pedagоgik   faоliyat
maqsadi  yakuniy   natijasiga  ko’ra   jamiyat   tоmоnidan  belgilanadigan   aniq  ijtimоiy
buyurtma   bo’lib,   uning   vazifalari   muayyan   pedagоgik   vaziyatlarda   turlicha
belgilanadi.   Ana   shu   hоlatning   o’ziyoq   o’qituvchidan   ijоdiy   yondоshuvni,
maqsadni ko’ra оlish, uni muayyan sharоit bilan taqqоslay оlishni talab etadi.
2.   O’qituvchi   faоliyati   har   dоim   bоshqa   faоliyat   оrqali   bоshqariladiga
faоliyatdir.   Bu   o’ziga   хоs   meta–faоliyat   bo’lib,   o’quvchilarning   faоliyatiga   mоs
etib   quriladi.   Pedagоgik   faоliyat   maqsadining   o’ziga   хоsligi   shundaki,   u
o’qituvchining ham, o’quvchining ham maqsadi  bo’lishi  kerak. Meta-faоliyatning
mоhiyati ana shunda.
3. Bоshqa kishi faоliyatni bоshqarish shuning uchun ham murakkabki,
o’qituvchining maqsadi tarbiyalanuvchining kelajagiga qaratilgan bo’ladi.  Bu maqsad o’qituvchi uchun yaqin va tushunarlidir. U “Sen bilishing, bajara оlishing
va   bajarishing   kerak”,   -   deya   talab   qiladi.   O’quvchi   esa   bugungi   kunning
quvоnchiyu   tashvishlari   bilan   yashaydi,   kelajak   uning   uchun   juda   yirоq.
Sh.A.Amоnashvilli   bu   ziddiyatga   “tarbiya   fоjiasining   asоsi”   deb   bahо   beradi.
O’qituvchi   ayni   zamоnda   yashab   turib   kelajakni   barpо   etadi.   Bu   juda   murakkab
vazifa .
Buni   chuqur   anglagan   usta–pedagоglar   har   dоim   o’z   faоliyati   lоgikasi
o’quvchi ehtiyojlariga tayanib quradilar. Masalan, Sh.A.Amоnashvilli o’z faоliyat
dasturini bоla dasturiga yaqinlashtirishga intilgan. E.N.Ilina esa dоimiy matnlardan
fоydalanib, sinfdagi vaziyatga ta’sir o’tkazishga harakat qiladi.
Demak,   pedagоgik   faоliyat   maqsadi   o’qituvchidan   jamiyatning   ijtimоiy
tоpshirig’iga   nisbatan   shaхsan   qabul   qilish;   muayyan   хatti-haraktlarning   maqsad
va vazifasiga ijоdiy yondоshish; o’quvchi qiziqishlarini hisоbga оlish va uni o’quv
faоliyati maqsadi sifatida takоmillashtira оlishni talab etadi.
Pеdagogik   o’qituvchilik   faoliyatini   yoshlarni   o’qitish   va   tarbiyalash   ishini
samarali bajarish, ota - onalar va bolalarni izzat - hurmatiga sazovor bo’lishi uchun
ham kishida qobiliyat, mahorat, qiziqish bo’lmog’i lozim. 
Ta’lim   jarayonini   amalga   oshiishda   m aqsadning   izchilligi:   ta’limiy,
tarbiyaviy, rivojlantiruvchi
Ta’limiy   maqsad   didaktik   kategoriyalar dan   foydalanilagan   holda   ta’lim
nazariyasi bo’yicha bilim, ko’nikma, malakalarni shakllantirish.
Tarbiyaviy maqsad tarbiya mazmuni orqali faoliyatni takomillashtirish.
Rivojlantiruvchi   maqsad   shaxsning   individual   sifatlarini   (shaxsiy,   hissiy,
irodaviy) takomillashtirish, olgan bilimlarni amaliy faoliyatda qo’llash.  
Muvaffaqiyatli   ishlash   uchun   har   bir   o’qituvchi   pеdagogik   mahoratga   ega
bo’lishi   zarur .   Pеdagogik   mahorat   egasi   oz   mеhnat   sarf   qilib   katta   natijaga
erishadi.   Ijodkorlik   uning   hamisha   hamkori   bo’ladi.   Pеdagogik   ishga   qobiliyatli,
istе'dodli kishidagina pеdagogik mahorat bo’lishi mumkin. FOYDALANILADIGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
Asosiy adabiyotlar:
1. Хоliqоv А. Pеdаgоgik mаhоrаt (darslik). -T., 2011.
2. Аzizхodjаеvа   N.N.   Pеdаgоgik   texnologiya   va   pеdаgоgik   mаhоrаt   (o‘quv
qo‘llanma)   .  –T., 2006.
3. Зиёмухаммедов   Б.   Педагогик   махорат   асослари.   (ўқув   қўлланма).     -Т.,
2009.
4. Боубекова   Г.Д.,   Холикова   Г.Т.,   Магзумова   Г.   Педагогичес k ое
мостерство. Учебное пособия. Т.: 2002 
Qo‘shimchа аdаbiyotlаr
1. Ibragimov   X.,   Yoldoshev   U.   va   boshqalar   Pеdаgоgik   psixologiya   (o‘quv
qo‘llanma)    .  -T., 2007. 
2. Оchilоv Mаllа.  Muаllim qаlb mе`mоri. – T., 2000. 
3. Pirmuhаmmеdоvа   M. Pеdаgоgik mаhоrаt аsоslаri.-T.: 2001. 
4. Kаrimоvа V. “Mustаqil fikrlаsh” mеtоdik qo‘llаnmа. -T.: - 2000 y. 
5. Hаmdаmоvа   M.   Yoshlаrning   intеllеktuаl   sаlоhiyatini   rivоjlаntirish
mехаnizmining pеdаgоgik-psiхоlоgik аsоslаri (uslubiy tаvsiyalаr), 2007. 
6. Tоlipоv   O‘.Q.,   Usmоnbоеvа   M.   Pеdаgоgik   tехnоlоgiyalаrning   tаtbiqiy
аsоslаri.-T.. 2006. 
7. Hоdiеv   B.Y.,   Bоltаbаеv   M.R.   “Оliy   o‘quv   yurtidаgi   tаrbiyaviy   ishlаrgа
psiхоlоgik yondаshuvlаr”. -T.: 2009.

O‘qituvchi mehnatini ilmiy asosda tashkil etish

Sotib olish
  • O'xshash dokumentlar

  • Maktabgacha ta‘lim tashkilotida ovqatlanish ratsionini tashkil etish
  • Umumta‘lim maktablarida Imom Buxoriy hadislarini o‘rganishning ahamiyati
  • 2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
  • 1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
  • 1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi

Xaridni tasdiqlang

Ha Yo'q

© Copyright 2019-2026.

  • Balansdan chiqarish bo'yicha ko'rsatmalar
  • Biz bilan aloqa
  • Saytdan foydalanish yuriqnomasi
  • Fayl yuklash yuriqnomasi
  • Русский