O’quv uslubiy materiallar ta’lim vositalarining asosiy turi sifatida - Юриспруденция - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	35000UZS
Размер	64.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	29 Май 2025
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Юриспруденция

Продавец

Telzor Uchun

Дата регистрации 21 Апрель 2025

24 Продаж

O’quv uslubiy materiallar ta’lim vositalarining asosiy turi sifatida

Купить

MAVZU: O’QUV USLUBIY MATERIALLAR TA’LIM
VOSITALARINING ASOSIY TURI SIFATIDA.
MUNDARIJA:
KIRISH……………………………………………………………………......….3
I.BOB. O’QUV USLUBIY MATERIALLAR HAQIDA ...................................6
1.1. O’quv uslubiy materiallar ……………………………………………………6
1.2. Zamonaviy didaktikada ta`lim metodlari tasnifiga turlicha yondashuvlar ….19
II.BOB. TA'LIM VOSITALARI HAQIDA TUSHUNCHA ……………….. 29
2.1. Ta’lim vositalari………………………... …..................................................29
2.2. Ta’lim vositalari klassifikatsiyasi …..........……………………………….…31
XULOSA .............................................................................................................34
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ………………………………………35

KIRISH
Kurs ishining dolzarbligi: Garchi har bir o’qituvchining ishida anchagina
usul va metodlar mavjud bo’lsa-da, ularni qo’llashdan ko’zlanadigan maqsad
tarbiyalanuvchining ta'limiy ishlarini faollashtirishdir. Bu tadbir juda muhim
bo’lib, birinchidan, o’quvchilarni ularning e'tiqodiga, e'tiqodni esa amaliy
faoliyatga, xatti-harakatga aylantiradi, ikkinchidan, o’qitish jarayonining ishini
osonlashtiradi. Zotan, o’qish-o’rganish diqqat-e'tiborni talab qiladigan murakkab
faoliyatdir va unda o’tkir aql, mustahkam iroda, tiniq tasavvur, kuchli xotira zarur.
O’qituvchining vazifasi samarali usul va metodlardan foydalanib,
o’quvchilarda ana shu sifatlarni tarkib toptirish va ularga qiyinchiliklarni yengishni
o’rgatishdir. Maktabdagi o’quv jarayonining sifati ko’p omillarga bog’liq bo’lib,
ular orasida o’qitishning usul va metodlari hal qiluvchi ahamiyatga ega. Binobarin,
ular bilimlarning ongli va chuqur o’zlashtirilishiga, o’quvchilarda mustaqillik va
ijodiy faollikning rivojlanishiga ijobiy ta'sir ko’rsatadi. Usul va metod
tushunchalari o’zaro bog’liqdir, chunki ularning har biri metod sifatida ham, usul
sifatida ham namoyon bo’ladi 1
. Ta’lim metodlari: tushuncha, funksiya, tasnif.
«Metod» so‘zining yunoncha tarjimasi «tadqiqot, usul, maqsadga erishish yo‘li»
kabi ma’nolarni anglatadi. Filofosiya lug‘atida ushbu tushuncha umumiy tarzda
«maqsadga erishish usullari»1 deya sharhlangan.Pedagogika amaliyotida o’qitish
usullari va metodlarining juda katta boyligi to’plangan. Ularni tanlashda turli
sharoitlar, o’itilayotgan fanning xarakteri, bolalarning yosh xususiyatlari, oldingi
tayyorgarlik darajasi va hokazolar hisobga olinadi. Forobiyning fan va san'atning
afzalligi haqidagi risolasida o’quv jarayonini tashkil etishga va o’qitish
metodlariga qo’yiladigan talablar ifodalangan. Olim o’zining o’qitish metodlari
haqidagi tushuntirishlarida o’quvchilarga turli bilimlar berish bilan birga, mustaqil
holda bilim olish yo’llarini ham ko’rsatish, ularni bilimlarning zarurligiga shak-
shubhasiz ishontirish kerakligini uqtirgan. Sharq qomusiy olimlarining asarlarini
1
Golish L.V., Xashimova D.P. “Ta’lim jarayonida interfaol ta’lim uslublari va zamonaviy axborot-
kommunik ats iya texnologiyalaridan foydalanish” treningining о‘quv-metodik materiallari. – Toshkent:
TDIU, 2014. – 80 b.
3

tahlil qilish, hozirgi terminologiyadan foydalanib, mazkur asarlar mualliflarining
prinsiplari va o’qitish metodlari bilishning umumiy qonunlariga muvofiqligini
anikqash imkonini beradi. Barcha qomusiy olimlar foydalangan o’qitish
metodlarini bir necha guruhga ajratish mumkin. Bular: ko’rsatmali tajriba
metodlari (Ibn Sino), bilimlarni bayon qilishning savol-javobli yo’llari (Abu
Rayhon Beruniy, al-Xorazmiy), ko’nikma va malakalarni shakllantirish metodlari,
bilimlarni tekshirish metodlari (Forobiy, al-Xorazmiy) va hokazolardan iboratdir.
Shunisi diqqatga sazovorki, mazkur olimlarning barchasi o’quvchilar faoliyatini
kuchaytirish va ularda mantiqiy tafakkurni rivojlantirish maqsadini ko’zlagandar.
Burxoniddin Zarnudjiyning fikricha, insonning bilish faoliyati bilmaslikdan
bilishga qarab boradi. Aql - faol, ijodiy kuchdir, koinotni bilish qurolidir. Ammo
dastlabki tajribasiz bilishning bo’lishi mumkin emas. Chunki umuminsoniy aql
tushunchasi taqqoslash, kuzatish va tajriba yo’li bilan tarkib topadi. Bundan
shunday pedagogik xulosa chiqarish mumkinki, inson hissiy idrokni boyitish
bilangina o’zining bilimlarini oshira oladi. Shuning uchun ta'limda o’quvchilarning
o’zidagi tajribaga tayangan metodlardan iloji boricha keng foydalanish kerak.
Metodlar va usullarni tanlash o’qituvchi darsda hal qilishi mo’ljallangan
masalaga bog’liq bo’ladi. Chunonchi, yangi materialni bayon etishda bir xil
metodlar qo’llansa, uni mustahkamlashda ikkinchi va mavzuni umumlashtirishda
yana boshqa xil metodlar qo’llanadi. Darsning turli bosqichlarida puxta o’ylash va
samarali usullar hamda metodlarni tanlash juda muhimdir. O’qituvchi darsning eng
boshida 4-5 daqiqa umumiy so’rashni amalga oshiradi va o’quvchilarning qaysi
guruhi o’tgan dars bo’yicha yetarli darajada o’zlashtirmaganini aniqlaydi va
keyingi so’rashda sinfning diqqat-e'tiborini eng avval ana shu masalaga qaratadi.
Dastlab savollarga batafsil javob bera oladigan o’quvchilardan so’raydi. Natijada
sinfning bir qismi uchun murakkablik qilgan material tushunarli bo’ladi. Bu usul
o’quvchilarning mashg’ulotlardagi nuqsonlarini payqash va shu zaxoti bartaraf
etishda yordam beradi. Mazkur usulning samaradorligi ham xuddi ana shundadir.
Kurs ishi vazifasi: Hozirgi o’qitish jarayonida qo’yiladigan talablar nima va
o’quvchilarda darsga qiziquvchanlikni oshiradigan, uni yangilik elementlari bilan
4

boyitish uchun nima qilish kerak? Hozirgi zamon ta'limi faqat insoniyat erishgan
bilimlarni o’zlashtirishni emas, balki jamiyat endi hal qilishi va bunda bugungi
o’quvchilar qatnashishi lozim bo’lgan masalalar bilan tanishishni ham talab qiladi.
Bunday masalalar kosmosni o’zlashtirish, atom energiyasidan tinchlik
maqsadlarida foydalanish, cho’llarni hosildor yerlarga va bog’-rog’larga
aylantirish, qishloq xo’jaligini intensivlashtirish va xokazolardan iborat bo’lishi
mumkin.
Kurs ishi mavzusi: O’quv uslubiy materiallar ta’lim vositalarining asosiy
turi sifatida.
5

I.BOB. O’QUV USLUBIY MATERIALLAR HAQIDA .
1.1. O’quv uslubiy materiallar
O’quvchilar aqliy kamol topishining xarakterini belgilaydigan yo’l
bilimlarni o’zlashtirish imkoniyatini yaratadi, shaxsning xususiyatlarini
shakllantiradi. O’qitishning maqsadi insoniyatning tajribasini o’zgartirishning
o’zidir. O’qitish nazariyasi metodlarini insoniyat tajribasidan oladi va ularni o’quv
mashg’ulotlariga moslashtiradi. Shuning uchun o’qitish metodlari doimiy ravishda
yangilanadi, takomillashadi, fan-texnikaning rivojlanishi va ijtimoiy rivojlanish
asosida yangi metodlar vujudga keladi.
O’qitishning turli metodlariga bir xil usullarni kiritish mumkin. So’nggi
yillarda pedagogika fani va maktab amaliyotida o’qitish metodlari muammosiga
alohida e'tibor berilmoqda. Shu muammo bo’yicha anchagina tadqiqotlar
bajarilmoqda, ilg’or pedagogik amaliyotda o’qitishning samarador metodlarining
va ularning tizimlarini qo’llashning talaygina yo’llari topildi, ammo umumiy ta'lim
maktabiga qo’yilayotgan yangi talablar o’qitishning metodlari va usullarini yanada
takomillashtirishni talab qilmoqda.
Yuqorida qayd etilganidek, ta'limning mazmuniga qo’yilayotgan yangi
talablar yosh avlodga, xususan, fanlarning asoslari bo’yicha yuksak ilmiy-nazariy
bilimlar berishdan iborat bo’lib, bu ish nazariy bilish metodlariga, shu jumladan,
o’quvchilarni mantiqiy fikrlash, mantiqiy operatsiyalarni bajarish usullari bilan
qurollantirishni tobora kuchaytirishni taqozo etadi. Shuni ta'kidlash kerakki,
o’qitish metodlarining yagona ta'rifi yo’q. Ular o’qituvchi va o’quvchilarning
ta'limiy-tarbiyaviy vazifalarini hal qilishga qaratilgan o’zaro hamkorlikdagi
faoliyat usullarining tartibga solinishidir. Umuman, o’qitish metodlarining majmui
- atrofdagi voqelikni bilishning yo’li, deya xulosa chiqarish mumkin.
O’qitish metodlarining juda ko’p turlari mavjud va ularning sonini aniq
belgilab bo’lmaydi. Metodlar o’qitishning mantiqiy tomonlariga, komponentlari va
vazifalariga asoslanib tasniflanadi. Maktabdagi o’qitish metodlarining yagona
tasnifi yo’q. Nazariya va amaliyotda bir qancha tasniflar mavjud bo’lib, ular o’zaro
zid kelmaydi, biri ikkinchisini inkor etmaydi, balki bir-birini to’ldiradi, o’qitish
6

jarayonini ko’rish imkoniyatini yaratadi. Tasnif tartib va tizimni vujudga keltiradi,
umumiy va muayyan nazariy va amaliy, muhim va tasodifiy o’qitish metodlarini
aniqlashga yordam beradi, shu orqali ulardan amaliyotda samaraliroq
foydalanishga xizmat qiladi. O’qitish metodlarini tasniflashda o’quvchiga dastur
materialini o’rganishning maqsadga muvofiqroq yo’llarini tanlash imkonini
yaratadi, o’z ishidagi yutuq va kamchiliklarni tushunishda yordam beradi,
o’qituvchilarning faoliyatini takomillashtirish uchun qulay sharoitni vujudga
keltiradi.
Pedagogikada o’qitish metodlarini tasniflashga yagona yondashuv mavjud
emas. Hozirgi didaktikada o’qitish metodlarini bilimlar manbai bo’yicha (S. O.
Lordkipanidze, Ye. Ya. Golant), didaktik maqsadlar bo’yicha (B. P. Yesip), bilish
faoliyatining saviyasi bo’yicha (I. Ya. Lerner, M. N. Skatkin, M. I. Maxmutov)
farqlash eng ko’p tarqalgan.
Metodlarning binar sxemalari, ularni uch o’lchovli va hatto, keng qamrovli
farqlash ham uchraydi. Ana shu tasniflarning har birida afzalliklar va kamchiliklar
mavjud bo’lib, ular adabiyotlarda yetarlicha tahlil qilingan.
O’qitish metodlarini bilish manbalari bo’yicha tasniflash ancha oddiy bo’lib,
ular maktab amaliyotida keng tarqalgan. Bu belgi bo’yicha metodlar quyidagi uch
guruhga bo’linadi 2
:
1. Og’zaki metodlar (bilimlarni so’z bilan bayon qilish, suhbat, darslik,
ma'lumotnoma va ilmiy adabiyotlar bilan ishlash).
2. Ko’rsatmali metodlar (rasmlar, namoyishlar, kuzatishlar).
3. Amaliy metodlar (mashqlar, laboratoriyadagi amaliy ishlar).
Bular ma'lum darajada shartlidir, chunki mazkur metodlarning hammasi
o’zaro chambarchas bog’liq bo’lib, ularni doim ham aniq chegaralab bo’lmaydi.
Har bir o’qitish metodining o’z vazifasi bor. Adabiyotlarda o’qitish metodlarining
rag’batlantiruvchi (motivlashgan), ta'limiy, tarbiyaviy va kamol toptiruvchi
umumpedagogik vazifalari ifodalangan.
2
Norenkov I.P., Zimin A.M. Informatsionniye texnologii v obrazovanii : Uchebnoye posobiye . – M.: Izd.
MGTU im. N.Baumana , 2002 . – 336 s.
7

O’qituvchi darsga tayyorlanishda va uning uchun eng muvofiq metodlarni
tanlashda ana shu metodlarning bajarilishi mumkinligini va ularning strukturasini
hisobga olib, shu asosda rag’batlantirish, tarbiyaviy va kamol toptirish vazifalarini
kuchaytiruvchi murabbiydir.
Tasniflash ta'limning nazariy asoslarini ko’rishga yordam beradi, pedagogik
fikrni chuqurlashtiradi va shunga ko’ra ijod uchun asos bo’ladi. O’qitish
metodlarini tasniflash o’qituvchilar faoliyati o’rtasida taqsimlanadi. Birinchi
guruhga o’qitish usullari va ikkinchi guruhga esa o’qish usullari kiradi.
Quyida o’qitish metodlarining taniqli olimlar tavsiya etgan tasniflarini ko’rib
chiqamiz. Xorazmiy, Beruniy, Yusuf Xos Hojib, Ibn Sino, Burhoniddin
Zarnudjiylarning metodlari tasniflarida asosan mantiqiy bilish faoliyatini
kuchaytirish nazarda tutilgan bo’lib, ular ko’nikma va malakalarni shakllantirish
hamda mustahkamlash, ko’rsatmalilik nazariya bilan amaliyotni o’zaro bog’lash,
izlanish metodlaridan iboratdir.
I. Ya. Lerner va M. N. Skatkin o’qitish metodlarini quyidagilarga ajratadilar:
- tushuntirish - rasmlar metodi;
- reproduktiv metod;
- muammoli bayon qilish metodi;
- qisman izlanish metodi;
- tadqiqot metodi.
M. A. Danilov va B. P. Yesipning tasnifi ma'lum turdagi darslarda
qo’yiladigan vazifalarga bog’liqdir.
1. Bilimlarni bayon qilishda: hikoya - tushuntirish, ma'ruza, suhbatlar,
ko’rsatmali qo’llanmalarni namoyish etish.
2. O’quvchilarda ko’nikma va malakalarni shakllantirish: mashqlarni
shakllantirish va amaliy ishlar.
3. Bilim, ko’nikma va malakalarni tekshirish - joriy kuzatishlar, og’zaki
so’rash, yozma va amaliy nazorat ishlari.
S. I. Perovskiy va Ye. Ya. Golant tasnifi: faol va passiv metodlarga bo’lish:
8

- agar o’quvchilar mustaqil ishlasa faol metodlar (laboratoriya metodi, kitob
bilan ishlash);
- agar o’quvchilar faqat tinglasa va eshitsa, passiv metodlar (hikoya,
ma'ruza, tushuntirish, namoyish qilish metodi, ekskursiya).
Bunday tasniflash maqul emas, chunki u o’quvchilarning ongliligi va faolligi
prinsipini buzadi. Yu. K. Babanskiyning tasnifi bo’yicha metodlar uchta katta
guruhga bo’linadi:
- o’quv-tarbiya ishlarini tashkil etish va amalga oshirish;
- ularni rag’batlantirish va motivlashtirish;
- nazorat va o’zini o’zi nazorat qilish metodlari. (Ikkinchi guruhda ishning
qator yangi metodlari va usullari mavjud.) Muallif quyidagilarni tavsiya etadi:
- bilishga doir o’yinlar, o’quv munozaralari, qiziq vaziyatlarni vujudga
keltirish, rag’batlantirish, tanbeh berish va nazorat metodlari.
T. A. Ilina olimlarning tasniflarini umumlashtirib, Yu. K. Babanskiyning
tasnifini ma'qullagan va tasniflashning quyidagi tartibini tavsiya etgan:
- yangi bilimlarni (o’qituvchining so’zlariga tayangan holda berish uchun
foydalanilgan tushuntirish, hikoya, maktab ma'ruza metodlari);
- yangi bilimlar o’zlashtirilishi, mustahkam malakalar shakllanishi uchun
foydalaniladigan metodlar: suhbat, ekskursiya, eksperiment va laboratoriya ishi,
darslik va kitob bilan ishlash, o’yinlar, mashqlar;
- darsning har bir bosqichida foydalansa bo’ladigan texnik vositalar bilan
ishlash metodlari;
- mustaqil ish.
S. P. Baranov o’z tasnifini guruhlar bo’yicha taqsimlaydi. Birinchi guruhga
o’qitishning o’qituvchi eng asosiy rol o’ynaydigan hikoya, suhbat, tasniflash,
tushuntirish va xokazolarni kiritadi. Bunda o’quvchining asosiy vazifasi o’qituvchi
mulohazalarining mantiqiga ergashish, bayon qilinayotgan mazmunni tushunish,
eslab kolish va keyinchalik o’rganilgan materialni qayta gapirib bera olishdan
iborat bo’ladi. Uning fikri o’qituvchi mulohazalarining tizimiga qanchalik yaqin
9

bo’lsa, o’quv materialini o’rganishning tavsiya etilgan yo’li shunchalik ishonchli
bo’ladi.
O’quvchining asosiy vazifasi – o’qituvchining gaplarini tinglash va ularni
tushunib olishdir. Ikkinchi guruhga o’qishning yo’llari: mashqlar, mustaqil,
laboratoriya, amaliy va kontrol ishlar kiradi. O’quvchi faoliyatining xarakteri
tavsiya etilgan metodning samaradorligini belgilaydi. O’qituvchining roli
bolalarning o’qishiga mohirona rahbarlik qilishdan iborat bo’ladi. Tasniflashning
shunday turlari ham mavjudki, ularda o’qitish metodlari o’qishning tegishli
metodlariga: axborot-umumlashtirish, ijrochilik-tushuntirish, reproduktiv,
instruktiv-amaliy va mahsulli-amaliy, tushuntirish-da'vat va qisman izlanishli,
undovchi va izlanish tarziga mos keladi.
Amalda o’qitish metodlarini tasniflashga bilimlar manbai mantiqan asoslar
bo’yicha (N. M. Verzilin), bilimlar manbai va o’quvchilarning o’quv faoliyatidagi
mustaqillik darajasi bo’yicha (A.N.Aleksyuk, I. D. Zverov va boshqalar) baravar
yondashish eng ko’p uchraydi.
S. G. Shapovalenko metodlarning to’rt jihatini: mantiqiy-mazmuniy,
protsessual va tashkiliy boshqarilishi jihatlarini ko’rib chiqadi. Metodlarni
tasniflash muammosiga turlicha qarashlar ular haqidagi bilimlar tabaqalanishi va
birlashishining tabiiy jarayonini aks ettiradi (Svetlovskaya, Suvorova, L'vov,
Mavlonova va boshqalar).
1. Yangi bilimlarni berish metodlari. Biz o’qitish metodlarini tasniflashda
yetakchi metodlardan birini ajratdik. U bilimlar manbai, ya'ni yangi bilimlar
g`amda ta'riflarni berish; tushuntirish, hikoya, maktab ma'ruzasi metodlari
majmuidir. Quyida ana shu metodlarning har birini alohida ko’rib chiqamiz.
Tushuntirishni ayrim tushunchalar, voqealar, harakat prinsiplarini og’zaki
talqin etish deb anglash lozim. O’qitishning bu metodida eng asosiy narsa
mushohadalarni ilmiy isbotlash mantig’idir. Ilmiy fikrlash mantig’i tushuntirishga
qo’yiladigan asosiy talabni belgilaydi. Bu nimani bildiradi, avvalo, o’qituvchi
yangi materialni o’tishda foydalaniladigan o’quv predmetining ilmiy mazmunini
chuqur bilishi, dars uchun zarur materialni tanlay olishi va tushuntirishning
10

samaradorligini belgilashi kerak. Bundan tashqari, bolalar mazkur materialni
o’rganishning maqsadini aniq belgilashi, ularga qiziqarli bo’ladigan faktli
materialni tanlashi lozim. Buning uchun esa o’qituvchi o’quvchilarning psixologik
va yosh xususiyatlarini yaxshi bilishi, tushuntirishda ularning diqqatini tez jalb
etishi va bilishga doir ishlarini faollashtirishi zarur. O’qituvchining nutqi yorqin,
aytgan so’zlari bolalarga tushunarli bo’lishi kerak. Ana shu fikrlarimizning dalili
sifatida matematika darsini olaylik.
Darsning maqsadi: 1. O’quvchilarni 6 va 7 sonlarini hosil qilish bilan
tanishtirish, sonlarni taqqoslashni, 1-7 sonlari ichida miqdoriy va tartib sonlardan
foydalanishni mashq qilish, 6 va 7 raqamlari bilan tanishtirish, 6 raqamning
yozilishini mashq qilish.
O’qituvchi yangi material ustida ishlashni quyidagi savollar bilan boshlashi
mumkin: "Biz sizlar bilan qanday sonlarni o’rgangan edik? (1-2-3-4-5) Shu
sonlarning qaysinisi eng katta son? (5) hisoblashda 5 dan keyin qanday son keladi?
(6) 6 soni qanday hosil bo’ladi? 5 ta doiracha bor bo’lsa (polotnoga qo’yilgan),
ular oltita bo’lishi uchun nima qilish kerakligini ko’rsat". Chaqirilgan o’quvchi
buning uchun 5 ta doirachaga yana 1 ta doiracha qo’shish kerakligini ko’rsatadi.
O’qituvchi yana bolalardan so’raydi: "Bola, sanoq bo’yicha nechanchi doirachani
qo’shdi? (Oltinchi.) Doirachalarning hammasi nechta bo’ldi? (6 ta.) Olti soni
qanday yozilishini biladiganlar bormi?" Chaqirilgan o’quvchi yoki (xohlovchilar
topilmasa) o’qituvchining o’zi 6 raqamini ko’rsatadi va polotnoga qo’yadi.
Shundan keyin o’qituvchi bolalarga 6 sonini hosil qilish (5 ta bir xil
doirachaga yana 1 ta boshqacha rangli doirachani qo’shish) amalini narsalar bilan
bajarishni, so’ngra 6 soni qanday hosil qilinganini kesma raqamlar bilan yozishni
buyuradi. 7 sonini hosil qilish ham xuddi shu yo’sinda bajariladi: 6 ta bir xil rangli
uchburchakka yana 1 ta boshqacha rangli uchburchak qo’shiladi va kesma
raqamlar bilan (6+1=7) yoziladi.
Shundan so’ng 5 va 6 (6 va 7) sonlarini taqqoslash ishlari bajariladi. Buning
uchun to’plam polotnosida 5, 6 va 7 ta narsadan iborat sonlar polonachasi
namoyish etiladi. Bunda 6 ning 5 dan 1 ta ko’pligi aniqlanadi. Bolalar tegishli
11

yozuvlarni kesma raqamlar bilan bajaradilar. Keyin darslikdagi rasmlar bo’yicha
ishlashga o’tish mumkin.
Parashyutchilar tasvirlangan rasmga savollar: "Oldin nechta parashyutchi
sakradi? (5) Yana nechta parashyutchi sakradi? (1) Oltinchi parashyutchi
sakraganidan keyin hamma parashyutchilar nechta bo’ladi? (6) 6 qanday hosil
qilindi? (5 ga 1 qo’shildi.) Oltinchi parashyutchi sakraganidan keyin
parashyutchilar ko’paydimi yoki kamaydimi? (Ko’paydi: 6>5 bo’ldi)".
Keyingi rasmga savollar: "Avval nechta samolyot ko’tarildi? (6) Keyin
nechtasi ko’tarildi? (1) Hamma samolyotlar nechta bo’ldi? (7) 7 qanday hosil
qilindi? (6 ga 1 qo’shildi.) 6 ta ko’pmi yoki 7 ta ko’pmi? (7 > 6.)" .
Uchburchakli yoki to’rtburchakli rasmlar bilan ham ana shu yo’sinda
ishlanadi (birliklarni ayirish bilan 5 va 6 sonlari hosil qilindi). Sahifaning
yuqorisiga yozilgan qator sonlardan tartib munosabatlarini aniqlashda foydalanish
mumkin. O’qituvchi: "Sizlar, masalan, kinoteatr zalining bir qatoridagi o’rindiqlar:
ko’z oldingizga keltiring", - deydi va bir o’quvchidan: "Sening o’rning oltinchi,
ikki yoningdagi qo’shnilaring nechanchi o’rinlarda o’tirgan bo’ladi?" - deb
so’raydi. Boshqa o’quvchiga murojaat qilib; "Sening o’rning yettinchi va sen unga
1 nomerli kreslo tomondan borasan, bunda nechanchi nomerli kreslolar oldidan
o’tishing kerak?" - deydi. Keyin o’quvchilarga shunday savol tashlaydi: "Bola
qatorning qoq o’rtasida (to’rtinchi o’rinda) o’tiribdi, uning chap tomonidagi (5, 6,
7) kreslolar va o’ng tomonidagi (3, 2, 1) kreslolarning nomerlarini ayting".
O’qituvchi namunani ko’rsatgach, bolalar 6 raqamini yozadilar, 6 soni hosil
bo’lishini ko’rsatadigan nuqtalarni qo’yadilar (bu ishni darslikda berilgan
namunaga qarab bajaradilar). 2-3 ta teng-sizlikni yozadilar.
Darsning maqsadi: O’tilganlarni mustahkamlash. O’qituvchi darsni ishning
muayyan sharoitlarini hisobga olib tashkil etishi mumkin. Namoyish qilinadigan va
individual material bilan o’tkaziladigan amaliy mashg’ulotda qatordagi sonlarning
qanday hosil bo’lishini, ularning o’sish va kamayishdagi tartibini takrorlash
foydalidir. Ana shu maqsadda bolalar sonlar qatoridagi bo’sh o’rinlarni
to’ldiradilar, o’sish va kamayish tartibida berilgan sonlardan foydalanadilar,
12

sonlarni berilgan har qanday sondan boshlab, tartibi bo’yicha, masalan, 2 dan 7
gacha, 8 dan 3 gacha aytadilar. (Sanashni davom ettirish o’yini.)
Mustaqil yechish uchun ham misollar berilishi (ularni yechishda ko’rsatmali
qurol sifatida "Sonlar pog’onasi"dan foydalanilishi) mumkin. Misollarning bir
qismini mustahkamlash darsida tuzsa ham bo’ladi. Misollar qanday yechilganini
tekshirish uchun har bir ustundagi misollarni taqqoslash va bolalarni: agar 1 ni
ayirsak, 1 ta kamayadi yoki 1 ni qo’shsak, 1 ta ko’payadi, degan xulosaga olib
borish g’oyat foydalidir.
Hikoya – xabar shaklidagi yangi materialni yoritish metodidir. Undan
hamma sinflarda foydalaniladi. O’quvchilar aytiladigan ma'lumotlarni bilmaydigan
yoki kam biladigan quyi sinflarda bu metodni qo’llash juda qulaydir. Lekin yangi
materialni hikoya metodidan foydalanib tushuntirish uchun o’qituvchi puxta
tayyorgarlik ko’rishi va:
- hikoyaning g’oyaviy yo’nalishini ta'minlashi;
- unda yetarli miqdordagi yorqin va ishonarli misollar hamda dalillar, to’g’ri
tekshirilgan ma'lumotlar bo’lishi;
- asosiy fikr va muhim jihatlar bayon qilinishi;
- hikoya tushunarli, sodda tilda aytilishi;
- material jo’shqin ifodalanishi kerak.
Maktab ma'ruzalaridan, asosan, yuqori sinflarda foydalaniladi. Chunki ular
hikoyaga nisbatan uzoqroq davom etadi. Mazkur ma'ruzalar faqat o’quv
dasturining yirik va muhim masalalari bo’yicha o’qiladi. Yangi bilimlarni
o’zlashtirish va mustahkamlash, ko’nikma va malakalar hosil qilish uchun
foydalaniladigan metodlar. O’qitish metodlarining birinchi guruhidan farqli
o’laroq, ularning ikkinchi guruhida o’quvchilar yangi materialni bilishda faolroq
qatnashadilar. Ular o’qituvchining savollariga javob qaytaradilar (suhbat);
kuzatishlar o’tkazadilar (ekskursiya); ta'lim vositalari orqali mustaqil bilim oladilar
(kitob, darslik bilan ishlash); olgan bilimlarini turli vositalar bilan
mustahkamlaydilar (o’yinlar, mashqlar).
13

Suhbat ta'limning keng tarqalgan usuli bo’lib, darsning istalgan bosqichida
qo’llanishi mumkin. Suhbatning to’rt xil turi mavjud bo’lib, ular: yangi bilimlar
berishda, bilimlarni mustahkamlashda, olingan bilimlarni tekshirishda, o’tilgan
materialni takrorlashda qo’llanadigan suhbatlardir. Yangi materialni
tushuntirishdagi suhbat, asosan, o’quvchining shaxsiy tajribasiga tayanadi. Uning
manbai ko’rsatmali qo’llanmalar, darslik materiallari, jadval va hokazolar bo’lishi
mumkin.
Yangi bilimlar berishga doir suhbatni induktiv yo’l bilan (ya'ni, xususiy
ma'lum yoki zarur voqealardan umumiy voqealarga qarab borish tarzida) yoki
deduktiv yo’l bilan (ya'ni, umumiy hodisadan xususiy hollarga qarab borish
tarzida) o’tkazish mumkin. Bilimlar berishning induktiv va deduktiv yo’llari o’zaro
bog’lidir. Masalan, o’qituvchi qator misollarni aytishi va keyin xulosa chiqarishi
yoki umumlashtirishi mumkin (induksiya).
Yangi bilimlar berishda evristik suhbatdan foydalaniladi. Bu metod
o’qituvchi o’quvchilar oldiga ma'lum bir vazifa qo’yib, ularni of’zaki savollar
orqali ana shu vazifani hal qilishga olib borishda qo’llanadi. Suhbatni
muvaffaqiyatli o’tishi savollarning mohirlik bilan qo’yilishiga bog’liqdir.
O’qituvchining savollari, avvalo, qisqa va aniq bo’lishi, mantiqiy izchillikda
berilishi, o’quvchining fikrini uyg’otishi: uni o’ylashga, tahlil qilishga,
taqqoslashga majbur etishi, yangi hodisalarni tushunishga undashi kerak.
O’quvchilar savollarga to’la, ongli ravishda va asosli javob berishlari, mustaqil
fikrlarini aks ettirishlari lozim. Suhbatni bilimlarni mustahkamlash uchun ham
o’tkazish mumkin. U o’qituvchining axborotidan keyin yoki darslikdagi materialni
mustaqil ishlab chiqilgandan keyin o’tkaziladi. Suhbat mustahkamlovchi metod
sifatida bilimlarni tekshirish va baholash jarayonida g`am o’tkazilishi mumkin.
Suhbat usuli munozara va musobaqa metodlariga kiradi.
Quyida ushbu metod asosidagi bitta darsni misol qilib keltiramiz.
O’qish darsi. Mavzu: Urg’u.
"Jonajon o’lkamizning hayvonot dunyosi". 1. O’qituvchi darsning boshida
ilgari bajarilgan ishlarni umumlashtiradi va shunday deydi: "Endi sizlar nutqimiz
14

gaplardan tuzilishini, gaplar esa so’zlarga bo’linishini bilasiz: sxemalar yordamida
yoza olasiz, so’zlarni qismlarga, bo’g’inlarga ajratish mumkinligini bilib oldingiz
va so’zda nechta bo’g’in borligini aniqlashni o’rgandingiz."
2. Uy vazifalarini tekshirish. Bolalarning yozda o’rmonga qilgan sayrlari
haqidagi hikoyalari tinglandi. Ular hikoyada uchragan ikki bo’g’inli so’zlarni
ajratadilar. Qiynalib qolsalar, o’qituvchining o’zi bo’g’inli tahlil qilinadigan
so’zlarni ko’rsatadi. Keyin uch va bir bo’g’inli so’zlar ajratiladi. So’zlarni oldin
butunligicha, so’ngra bo’g’inlab talaffuz qilinadi. Doskaga tegishli sxemalar
chiziladi.
3. Mazkur joyda yashaydigan hayvonlar va qushlar haqida suhbat
o’tkaziladi. Bolalarning hayvonlar, ularning xatti-harakati, yashash tarzi
to’g’risidagi bilimlari aniqlanadi. O’qituvchi tulki haqidagi topishmoqni aytadi,
bolalar uni topadilar va qanday qilib topganliklarini tushuntiradilar. Keyin o’zlari
mustaqil holda boshqa hayvonlar (quyon, bo’ri va hokazolar) haqidagi
topishmoqlarni aytadilar. O’qituvchi hayvonlar to’g’risidagi suhbat davomida
tabiatni kuzatishda hayvonlarga e'tibor berish va ehtiyotkorlik bilan munosabatda
bo’lish kerakligini uqtiradi.
4. Turli narsalarning rasmlari ko’rib chiqiladi, choynak, piyoz, burgut, devor
kabi so’zlarning bo’g’inlari aniqlanadi. So’zlarni bir necha marta butunligicha va
bo’g’inlab, keyin, aksincha, bo’g’inlab va butunligicha talaffuz qilinadi.
5. Urg’u ustida ishlash boshlanadi. O’qituvchi bolalarga quyidagilarni
aytadi: "Sizlar rasmlarning ostidagi so’zlar sxemalarida bo’g’inlar chegarasini
bildiradigan ko’ndalang chiziqchalardan tashqari so’zlar ustida qiya chiziqchalar
ham borligiga e'tibor bergandirsiz. Hozir ana shu chiziqchalar nimaligini bilib
olasiz. Chap tomonning yuqorisidagi rasmga yana bir marta qarang. Unda nima
tasvirlangan? (Bulbul.) Shu so’zni xor bo’lib ayting. Endi uni bo’g’inlab talaffuz
qiling. Unda nechta bo’g’in bor ekan? (Ikkita.) Endi har biringiz so’zni qattiq
ayting va uning har bir qismi, har bir bo’g’ini bir xil ovozda tapaffuz qilinishi yoki
qilinmasligiga e'tibor bering. (Bo’g’inlarning biri kuchliroq ovoz bilan talaffuz
qilinadi.) Bu qaysi bo’g’in? (Birinchi - bul.) Ana shu bo’g’in so’zda kuchliroq
15

ovozda aytilishi bilan ajraladi, u urg’u bilan talaffuz qilinadi. Mana shu so’zning
sxemasiga yana bir marta qarang. U nechta qismga bo’lingan? (Ikki qismga.)
Ulardan qaysi birining tepasiga qiya chiziq qo’yilgan? (Birinchisining tepasiga.)
Bu so’zning qismlaridan qaysinisi kuchliroq ovoz bilan talaffuz qilinadi?
(Birinchisi.) Demak, unga urg’u tushadi, tepadagi chiziqcha esa ana shu bo’g’in
urg’u ostida ekanini bildiradi. Boshqa so’zlar ustida ham shu yo’sinda ishlanadi.
O’qituvchi quyidagicha xulosa chiqaradi: "Odatda har bir so’zda qancha
bo’g’in bor bo’lsa ham, unda faqat bitta urg’u bo’ladi. So’zlardagi urg’uni tog’ri va
tez aniqlash juda muhimdir. Agar urg’u noto’g’ri qo’yilsa, so’zni bilish va uni
nimani anglatishini tushunish qiyin bo’ladi".
6. Dars oxirida o’yin o’tkaziladi: "Bilmasvoy ikkita qanday sxemani
ko’rsatyapti? Ana shu ikki sxema nimasi bilan farqlanadi? Kim biladi? 1-sxema
qaysi so’zga mos keladi? Bilmasvoyga so’zlarga to’g’ri urg’u berishda
ko’maklashin?".
7. Uyga vazifa. Bilmasvoy ko’rayotgan har qaysi sxemaga ikki-uchtadan,
masalan, oyna, parta, sumka singari so’zlarni tanlash.
Ta'limiy suhbat. Ekskursiya, amaliy ish va yangi materialni tushuntirgandan
keyin ularni mustahkamlashda, takrorlashda, shuningdek, ekskursiya va yangi
materialni tushuntirish davomida o’qituvchi o’quvchilar bilan suhbatlashadi.
Suhbatni o’quvchilar shaxsiy tajribalari va kuzatishlari, mavjud bilimlari asosida
o’qituvchining savolini tushunadigan va unga javob qaytara oladigan
bo’lganlaridan keyin o’tkazish mumkin. Agar ana shunday sharoit (bilimlar, tajriba
va kuzatishlar) bo’lmasa, o’quvchilar hech qanday tasavvurga ega bo’lmagan
narsalar, hodisalar to’g’risida suhbat o’tkazishning mutlaqo foydasi yo’q.
Har qanday suhbatning asosini didaktik masala tashkil etadi. Ana shu masala
suhbatning vazifasini va xarakterini, hatto uning turini ham belgilaydi. Shunga
ko’ra, ta'limiy va evristik-ta'limiy suhbatlar bo’ladi. Ta'limiy suhbat o’rganiladigan
materialni yanada mustahkamlash, chuqurlashtirish va takrorlash maqsadlariga
xizmat qiladi. Yangi mavzu tushuntirilgach, garchi har bir bola faol qatnashmasa
ham, ularning xotirasi va tafakkurini rivojlantirish uchun suhbat o’tkazish zarur.
16

Unda to’g’ri fikr yuritish uchun misollarning namunalari bo’ladi. Bundan tashqari,
adabiyot, jamiyatshunoslik va boshqa fanlarga doir darsliklardagi suhbatlarda
o’quvchilarning o’qituvchi aytgan g’oyalariga to’g’ri kelmaydigan xususiy fikrlari
yoki tushunchalari ham maqullanadi, o’qituvchi o’quvchilarning javoblarini e'tirof
etishga yoki rad qilishga shoshilmaydi.
Aksincha, sinfda ular ўz fikrlarini yoki mustaqil mulohazalarini erkin
aytishlari uchun sharoit yaratishga harakat qiladi. Javoblarni baholashda esa
ularning shunchaki to’g’ri yoki noto’g’riligini qayd qilish bilan cheklanmaydi,
balki o’quvchilarning javoblaridan ozgina bo’lsa-da, to’g’ri fikrlarini izlaydi.
Ulardan zarracha haqiqatni topsa, uni o’zi qisqa va yaqqol qilib takrorlaydi,
o’quvchining mustaqil fikr yuritganini ta'kidlaydi va uni shunday qilishga da'vat
etadi. Muvaffaqiyatli fikrlar, xatto ayrim ifodalar mazkur mavzuda nima haqida
gap borayotganini tushunishga yo’l ochsa, ta'limiy suhbatning evristik-ta'limiy
suhbatga aylanishi uchun xizmat qiladi. Noto’g’ri javoblar, agar jiddiy bo’lmasa,
o’qituvchi tomonidan qayd qilinmaydi yoki yo’l-yo’lakay tuzatib ketiladi 3
.
Noto’g’ri javoblar esa o’quvchilar tomonidan oydinlik kiritilguniga qadar
muhokama qilinadi. To’liq qaytarilmagan javoblarni o’quvchilarning o’zlari
to’ldiradilar. Hozircha maktablarimizda o’quvchilarning bilish ehtiyojlariga
taalluqli dolzarb masalalar bo’yicha suhbatlardan ko’p foydalanilmayotir. Fan,
texnika, san'at va ishlab chiqarishning dolzarb masalalari yoki ayrim muammolari
o’quvchilarni hayajonlantirishi mumkin. Ixtisoslikka doir o’quv predmeti bo’yicha
darslarda, xususan hozirgi paytda, o’quvchilarni qiziqtiradigan masalalar
muhokama qilinadi. Ba'zan esa bunday masalalar o’quv dasturining chegarasidan
ancha chiqib ketadi. Shunday suhbatda o’qituvchi o’quvchilar muhokama
qilinayotgan masala bo’yicha uning fikriga ehtiyojmand bo’lishlariga ko’ra
qatnashadi. Mazkur suhbat o’quvchilarning shaxsiy ehtiyoji va qiziqishlarini,
shuningdek, ularni qiziqtiradigan muammoni aniqlash imkonini beradi. Unda
o’quvchilar o’zaro erkin fikr almashadilar.
3
Hamdamov R., Begimqulov U. Elektron universitet: elektron vazirlik, masofaviy ta’lim texnologiyalari. –
T oshkent : О ‘zbekiston Milliy Ensiklopediyasi, 2010.
17

Munozara. Ta'limiy suhbat bilimlarni o’zlashtirishga zamin tayyorlab,
evristik-ta'limiy suhbat ana shu bilimlarni har tomonlama qo’llashga yordam bersa,
erkin suhbat bilishdagi mustaqillikni oshiradi. Shu bilan birga, bilishdagi
mustaqillikni rivojlantirishga qaratilgan ta'lim o’quv mashg’ulotlarining har
qanday turlari, shakllari va usullari o’rtasidagi bevosita izchillikni vujudga
keltiradi. Munozara suhbatning yanada rivojlanishidir.
18

1.2. Zamonaviy didaktikada ta`lim metodlari tasnifiga turlicha yondashuvlar .
Dunyoda shunday ta’lim tizimi yuzaga kelganki, uning xilma – xil turlari
mavjud bo‘lib, ularni ko‘pchilik “qo‘llabturuvchi, ta’minlovchi, yordamchi
o‘qitish” deb ataydilar. U qanchalik xilma – xil bo‘lmasin, uning asosiy maqsadi
odamni kundalik muammolarni hal etishga tayyorlashga asoslangan bo‘lib,
shaxsning faoliyati va hayot tarzini qo‘llab turish uchun mo‘ljallangan.
Ayni vaqtda “Innovatsion” (yangilik kiritish) ta’limni tashkil etishga alohida
e’tibor berilmoqda.
Innovatsion ta’lim – bu bo‘lajak mutaxassislarni joylarda ishlashga
tayyorlovchi jarayon bo‘lib, u avval olgan bilimlar asosida ta’limni
takomillashtirish va samarali yangicha yondashuv qilishdan iborat. Unda ta’lim –
tarbiyada yangicha sifat ko‘rsatkichiga erishib, yuqori samaradorlikni qo‘lga
kiritish amalga oshiriladi va ijodkorlikka yo‘naltiriladi hamda ta’lim
texnologiyalarini yangicha sifat bosqichiga ko‘tarish, shuningdek, ta’lim –
tarbiyada zamonaviy yondashuvlarni tashkil qilib borishni ta’minlaydi.
Innovatsion ta’limda zamon bilan hamnafas ta’lim texnologiyalarini yaratish
bilan shug‘ullanishga doim imkoniyat yaratilib boriladi.
Innovatsion ta’lim o‘ziga xos ijobiy xususiyatlarga ega. Ular quyidagilardan
iborat:
• kadrlar tayyorlash tizimiga ilm – fanning uzviy ravishda kirib
borishini ta’minlaydi. Bunda ilg‘or pedagogik texnologiyalarni yaratish va
o‘zlashtirish yuzasidan maqsadli innovatsion loyihalarni shakllantirish va amalga
oshirish yo‘li bilan ilm – fanning ta’lim amaliyoti bilan integratsiyani ta’minlash
chora – tadbirlari ishlab chiqiladi;
• ilg‘or pedagogik texnologiyalar va yangi axborot texnologiyalarini
joriy etish uchun o‘rta umumta’lim, o‘rta maxsus, kasb – hunar ta’limi va oliy
o‘quv yurtlarida eksperimental maydonchalar tashkil etish orqali ilmiy – tadqiqot
natijalarini o‘quv – tarbiya jarayoniga o‘z vaqtida joriy etish mexanizmlarini
ro‘yobga chiqarishga erishiladi;
19

• ta’lim jarayonining istiqbolini oldindan ko‘ra bilish, ya’ni ta’lim
beruvchining avvalgi va hozirgi tajribasi asosida o‘qitish emas, balki ta’lim
oluvchini uzoq kelajakni mo‘ljallashga (istiqbolli reja tuzishga) o‘rgatishdan iborat
bo‘lib, unda ta’lim oluvchi ijtimoiy hayot va kasbiy faoliyatda tashxislash,
bashoratlash, modellashtirish va loyihalashtirishni amalga oshira olishi zarur;
• ta’lim oluvchining hamkorlikda ta’lim olish va optimal qarorlarni
qabul qilish (lokal va xususiydan tortib dunyoni, madaniyat, sivilizatsiya
rivojlanishini hisobga olishdan global muammolarni hal etish)da faol ishtirok
etishni ta’minlash.
Keyingi yillarda masofaviy ta’lim (lotincha distantia - masofa) uzluksiz
ta’lim tizimida keng qo‘llanilmoqda.
Masofaviy ta’lim – bu masofadan turib o‘qitishning usullariga asoslangan
holda aholining keng qatlamlariga taqdim etiluvchi zamonaviy ta’lim
texnologiyasidir. U o‘quv adabiyotlarining almashinish vositalari (Er sun’iy
yo‘ldosh, televidenie, radio, kompyuter aloqa va boshqalar)ga tayanib,
ixtisoslashtirilgan axborot muhiti yordamida masofadan mamlakat aholisining
keng qatlamiga va xorijiy davlatlarga taqdim etiladigan ta’lim xizmatlar
majmuidan iborat.
Masofaviy ta’lim tizimida bo‘lajak mutaxassislarni tayyorlashning
samaradorligini oshirishda ta’lim beruvchi va ta’lim oluvchi shaxsining muntazam
aloqasini ta’minlash asosiyvazifa bo‘lib hisoblansa quyidagi ta’limiy
imkoniyatlarni qo‘lga kiritish mumkin:
• masofaviy ta’lim o‘qishga ijobiy yondashuvni ta’minlaydi;
• pedagogik jarayon maqsadi sifatida ta’lim oluvchiga yo‘nalish berish
imkoniyati bor;
• metodologik, nazariy, uslubiy bilimlarni egallashga imkon yaratadi;
• bilish faoliyatini mustaqil tashkil etish imkonini beradi;
• ta’limning turli axborotlarini topish va o‘zlashtirish imkonini beradi;
• zamonaviy pedagogik texnologiya asosida tashkil etiladigan bilish
faoliyatini amalga oshirish borasida samarali qo‘llaniladi;
20

• axborotlarga bo‘lgan ehtiyojlarni qondirishda, axborot olish va undan
foydalanish samaralarini hosil qilish borasidagi ishlanmalarni tayyorlashga keng
imkoniyatlar yaratadi.
Masofaviy ta’lim pedagogik faoliyatning ijodiy xarakterini oshiradi, ya’ni
zaruriy axborotlarni izlay bilish, tanlangan axborotlar bilan ishlay bilish va
informatika vositalari yordamida odamlar bilan muloqotni samarali amalga oshira
bilish yo‘nalishlarini zamonaviy ta’lim talablariga mos holda ta’limni yanada
optimallashtirib boraveradi.
Ta'limda sinf – dars tiziminig vujudga kelishi.
Ta'limni boshqarishning asosiy tashkiliy shakli quyidagi ma'lum belgilarga
ega bo’lgan mashg’ulotlarni guruhiy yo’sinda o’tkaziladi:
- mashg’ulotlarning har yili va har bir o’qish kuni bir paytda boshlanishi;
- mashg’ulotlar va ular orasidagi tanafuslarning ma'lum vaqt davom
etishi;
- guruhlardagi bolalarning yoshi va soni jihatdan baravarligi;
- material o’rganish sur'atining bir xilligi;
- o’quv mashg’ulotlarining ma'lum tashkiliy shaklda o’tkazilishi.
Guruhli mashg’ulotlarning sinf-dars tizimi deb atalgan bunday shakli keng
tarqaldi, mustahkamlandi va hozir ham ancha takomillashgan holda mavjuddir.
Dars yaxlit ta'lim jarayonini o’quv-tarbiya ishining boshqa tashkiliy shakllari - uy
vazifalarini bajarish, predmet to’garaklarining mashg’ulotlari, sayrlar va hokazolar
bilan uzviy birlikda aks ettiradi. Darsni ikki jihatdan: umuman ta'lim jarayoni va
ta'limni tashkil etish shakli sifatida ta'riflab uni foydali deb hisoblash taklifi bor
( M.I.Maxmutov ). Ta'limning umumiy jarayoni sifatida qaralsa, dars o’qitish
harakatining ta'lim mazmuni, prinsiplari va metodlari bilan belgilanadigan, ma'lum
makon - zamon chegaralarida o’qituvchi rejalashtiradigan hamda boshqaradigan
birgalikdagi ob'yekt o’qituvchi va o’quvchilar amalga oshiradigan asosiy
shaklidir.
Dars maktabda o’quv ishlarini tashkil qilishning asosiy shakli
21

Hozirgi paytda o’quv ishlarini tashkil etishning quyidagi shakllari
qo’llanadi: dars,
ekskursiya, o’quv ustaxonalaridagi mashg’ulotlar, mehnat va ishlab
chiqarish ta'limi shakllari, uy ishlari, sinfdan tashqari o’quv ishlarining shakllari
(predmet to’garaklari, studiyalar, olimpiadalar, tanlovlar).
Darsning tashkiliy shakllari
Pedagogik adabiyotlarda va maktab amaliyotida darsdagi ishlarni tashkil
etishning asosan uchta: yakka tartibdagi, umumiy va guruhiy shakllari qabul
qilingan.
O’quvchilar bilan olib boriladigan yakka tartibdagi ishlar rejasini quyidagi
yo’sinda tuzish mumkin:
- dastlab mustaqil ishlarni o’tkazish hamda o’quvchi yashaydigan va
o’qiydigan sharoitlarni tahlil qilish orqali uning imkoniyatlarini o’rganish;
- o’quvchilar bilan yakka tartibda ishlashning didaktik vositalarini
yaratish;
- har bir o’quvchi uchun eng maqbul topshiriqlarni hamda bilim olishi
va kamol topishi nazorat qilish sistemasini belgilash, o’quvchini o’z vaqtida
murakkabroq masalalarni hal qilishga o’tkazish, amalga oshirilgan ishlarni tahlil
qilish va umumlashtirish, tuzatish va xulosalar chiqarish.
O’quv ishlarini tashkil etishning umumiy shakli
Umumiy shakl darsda, o’qituvchi va o’quvchilar faoliyatining shunday
turidirki, unda o’quvchilar hammalari uchun umumiy bitta ishni baravar
bajaradilar. Olingan natijalar sinf bo’yicha muhokama qilinadi, taqqoslanadi va
umumlashtiriladi. Ommaviy ta'lim sharoitida o’quv ishlarini tashkil etishning
umumiy shakli g’oyat muhimdir. U bolalarda jamoatchilik hissini tarbiyalash,
ularni mulohaza yuritishga, o’quvchilarning mulohazalaridagi xatolarni topishga
o’rgatish imkonini beradi. To’g’ri rahbarlik qilinsa, bolalarning o’quv
imkoniyatlari aniqlansa, sinfda turli muammolarni muhokama etish juda samarali
22

tadbir hisoblanadi. Bu tadbir o’qituvchidan hamma o’quvchilarning fikrlashiga
mos ishni topish mahoratini, ularning istaklarini tinglay olishni talab qiladi.
Darsning umumiy shaklida ko’zlangan maqsadlar bo’yicha va ayniqsa,
o’quvchilarda dalillar bilan muhokama yuritish ko’nikmalarini rivojlantirishda
ajoyib natijalarga erishish mumkin. Agar bolaning o’quv imkoniyatlari to’g’ri
baholansa, darsni tashkil qilishning umumiy shakli o’quvchilarga yakka tartibda
yondashishdan keng foydalanish imkonini ham beradi. O’qituvchi ulardan o’z
imkoniyatlariga bog’liq holda turli darajadagi umumlashmalarni so’raydi. Shu
tariqa o’quvchilarning tinglashlari ham, o’z bilimlari va fikrlarini o’rtoqlari bilan
taqqoslashi, tezda to’ldirishi, undagi xatolarni topish ko’nikmalarini shakllantirishi
juda muhimdir.
Ta'limni tashkil etishning guruhiy shakli
So’ngi yillarda darsni tashkil etishning umumiy va yakka tartibdagi shakllari
bilan bir qatorda ta'limni tashkil etishning guruhiy shakli ham keng tarqalmoqda.
Darsning guruhiy shaklining asosiy belgilari:
- mazkur darsda muayyan o’quv vazifalarini hal qilish uchun sinf bir
necha guruhlarga bo’linadi;
- har bir guruh ma'lum topshiriq oladi va uni birgalashib o’z boshlig’i
yoki o’qituvchining bevosita rahbarligida bajaradi;
- topshiriq guruhning har bir a'zosi qo’shgan hissani hisobga olish
va baholash imkonini beradigan yo’sinda bajariladi;
- guruhning tarkibi doimiy bo’lmaydi uni tanlashda guruhdagi har bir
a'zoning o’quv imkoniyatlari jamoa uchun ko’p foydali amalga oshadigan bo’lishi
nazarda tutilgan.
Ta'limni tashkil etishning guruhiy shakli
So’nggi yillarda darsni tashkil etishning umumiy va yakka tartibdagi
shakllari bilan bir qatorda ta'limni tashkil etishning guruhiy shakli ham keng
tarqalmoqda.
Darsning guruhiy shaklining asosiy belgilari:
23

- mazkur darsda muayyan o’quv vazifalarini hal qilish uchun sinf bir
necha guruhlarga bo’linadi;
- har bir guruh ma'lum topshiriq oladi va uni birgalashib o’z boshlig’i
yoki o’qituvchining bevosita rahbarligida bajaradi;
- topshiriq guruhning har bir a'zosi qo’shgan hissani hisobga olish va
baholash imkonini beradigan yo’sinda bajariladi;
- guruhning tarkibi doimiy bo’lmaydi, uni tanlashda guruhdagi har bir
a'zoning o’quv imkoniyatlari jamoa uchun ko’p foydali amalga oshadigan bo’lishi
nazarda tutiladi.
Darsning strukturasi, elementlari va tiplari
Ta'limning strukturasi va tizimi haqida tushuncha. Avvalo, strukturaning
nimaligini ko’rib o’tamiz. Ma'lumki, strukturasiz tizim bo’lmaganidek, tizimsiz
struktura ham bo’lmaydi. Shunga ko’ra strukturani tizimdagi o’zaro bog’liq
elementlarning tartiblari deb ta'riflash mumkin. Biz tizim tushunchasiga nimalarni
kiritamiz?
Tizim – o’zining xossalari va bog’lanishlari bo’yicha u yoki bu tartibdagi
o’zaro bog’liq ko’p elementlardir.
O’quv jarayoni quyidagi zvenolarga ega bo’ladi:
1. O’quvchining o’quvchilar diqqati va tafakkurini jalb qilishi, shu orqali
ularni o’quv materialini faol idrok etishga olib borish maqsadida bilish vazifasini
o’rtaga qo’yishi.
2. O’qituvchi tomonidan bilimlarning berilishi jarayoni va
o’quvchilarning yangi materialni o’zlashtirish.
3. Ilmiy tushunchalarning umumlashtirilishi va shaklantirilishi jarayoni,
o’quvchilarning bilim, ko’nikma va malakalarini mustahkamlash va
takomillashtirish.
4. O’quvchilarning bilim, ko’nikma va malakalarini tegishli vaziyatlarda
qo’llash.
5. O’quvchilar bilim, ko’nikma va malakalarini o’zlashtirayotgani
tekshirish.
24

Darsning tiplari
Dars strukturasi o’quvchilar bilish faoliyatining xarakteri bo’yicha
tasniflanadigan darslarning tipiga bog’liq bo’ladi. Ularni o’tkazish usullari, ta'lim
metodlari esa o’quvchilar mustaqil ishining darajasi bo’yicha tasniflanadi.
Darsning quyidagi tiplari mavjud: o’quvchilar yangi bilimlarni
o’zlashtiradigan, faktli materiallar to’planadigan, kuzatishlar o’tkaziladigan,
jarayonlar va hodisalar o’rganiladigan, ularni anglanadigan, tushunchalari
shakllantiriladigan, ko’nikma va malakalar tarkib toptiriladigan darslar, bilimlar
umumlashtiriladigan va tizimlashtiriladigan darslar, bilimlar, ko’nikmalar va
malakalarni takrorlash, mustahkamlash, boshqacha aytganda, kompleks qo’llash
darslari, bilim, ko’nikma va malakalar og’zaki hamda yozma ravishda sinaladigan
nazorat - tekshirish darslari; bir necha didaktik masalalar baravar hal qilinadigan
kombinatsiyalashgan darslar.
Hozirgi zamon darsining eng muhim xususiyatlari yangi o’quv materialini
va uni amalda qo’llashni o’zlashtirish bilan birga ilgari o’rganilgan narsalarni
o’zlashtirish, sintez qilish, takrorlash va mustahkamlash, nazorat qilish kabi
elementlarining o’zaro bog’lanishidir. T.A.Ilina darsning o’z strukturasiga barcha
asosiy elementlarini olgan tipini, ya'ni umumiy yoki aralash darsni tavsiya etadi.
Darsning birinchi bosqichi – tashkiliy qism. Odatda bu qismga salomlashish,
o’quvchilarning, sinf xonasidagi jihozlarning darsga tayyorgarligini tekshirish,
darsda yo’q o’quvchilarni aniqlash, ishning rejasini e'lon qilish kiradi. Tashkiliy
qismning maqsadi – darsda ish vaziyatini vujudga keltirishdir.
Ikkinchi bosqich – yozma uy vazifasini qo’yilgan maqsaddan qat'i nazar turli
metodlar bilan tekshirish.
Darsning uchinchi bosqichi – o’quvchilarning bilimlarini og’zaki tekshirish (
yoki ulardan so’rash ).
Darsning to’rtinchi bosqichi – o’qituvchining bayon etishi asosida yoki
o’quvchilarning mustaqil tahlil qilishi orqali yangi materialni tushuntirish.
Beshinchi bosqich – uyga topshiriq berish. Darsning bu qismiga mazkur
topshiriqning mohiyatini, lozim bo’lsa uni bajarish metodikasini ham tushuntirish,
25

uni o’qituvchining o’zi doskaga yozishi, o’quvchilarning daftarga yoki kundalikka
ko’chirishi kiradi.
Darsning oltinchi bosqichi – yangi materialni mustahkamlash, ya'ni dastlabki
yoki yo’lakay – mazkur material bayon qilinayotganda amalga oshiriladigan
mustahkamlashdir.
Darsning yettinchi bosqichi – uni tugallashdan iborat bo’lib, bu ish tashkiliy
ravishda amalga oshirilishi kerak. Chunki, dars faqat o’qituvchining ko’rsatmasi
bo’yicha mustahkamlanadi. Muallif darsning ana shu yettita elementini nazarda
tutib, uning strukturasini quyidagicha ifodalaydi:
1. Tashkiliy qism.
2. Yozma topshiriqni (bor bo’lsa) tekshirish.
3. So’rash - mustahkamlash.
4. Uyga vazifa berish.
5. Darsni tugallash.
Bunday darsni bilimlarni mustahkamlash darsi deb atash mumkin.
Yangi murakkab materialni tahlil qilishda uy vazifasi tekshirilmaydi.
1. Tashkiliy qism.
2. Yangi materialni tushuntirish .
3. Yo’lakay mustahkamlash.
4. Uyga vazifa berish: darsni tugallash.
Muammoli darslar:
1. O’quvchilarni uyushtirish.
2. Muammoni ifodalash, taxminni bayon qilish (natija qanday bo’lishi
mumkinligini aytish) va yechimning variantlarini bildirish: muammoni amaliy hal
qilishni izlash.
3. Natijalarni muhokama qilish.
4. O’qituvchining sharhi va umumlashtirishi.
5. Uyga vazifa berish.
6. Darsni tugallash.
26

Darsning turlari
Darslarning turlari quyidagicha:
1. a) dars - leksiya, b) dars - suhbat, v) kino darsi, g) nazariy yoki amaliy
mustaqil (tadqiqot tipidagi) ishlar darsi, d) aralash dars (bitta darsda darsning har
xil turlari birikmasi).
2. a) mustaqil (og’zaki yoki yozma mashqlardan iborat reproduktiv
tipdagi) ishlar darsi, b) dars - laboratoriya ishi, v) amaliy ishlar darsi, g) dars -
ekskursiya.
3. a) og’zaki (umumiy, yakka tartibda, guruhiy) so’rash, b) yozma
(yakka tartibda) so’rash, v) sinov, g) sinov amaliy (laboratoriya) ishi, d) kontrol
ish, y) aralash dars. Oldingi uchta turning birikmasi.
Darslarning tipi
Tushuntirish darsi. Ma'lumki, maktabdagi ta'limning asoslaridan biri onglilik
prinspidir. Shunga ko’ra, ko’nikma va malakalarning shakllantirishning dastlabki
bosqichi nazariy masalalarni o’rganishdan iborat bo’lishi kerak. Bunda
o’qituvchining materialni tushuntirishi eng muhim zveno hisoblanadi.
Tushuntirish darsining strukturasi, ya'ni undagi qismlarning o’zaro
joylashuvi quyidagicha bo’lishi mumkin:
1. Ilgari o’rganilgan materiallarga doir bilimlarni eslash (o’quvchilardan
so’rash);
2. Materialni tushuntirish;
3. Materialning o’zlashtirilganini tekshirish;
4. Nazariyani qo’llash namunasini ko’rsatish;
5. Uyga vazifa berish;
6. Darsni yakunlash.
27

Ana shu tipdagi darsning strukturasi elementlariga dars mavzusini e'lon
qilish, uning maqsadini ifodalash va vazifalarning qo’yilishini ham kiritish
mumkin.
Bilimlar, ko’nikmalar va malakalarni mustahkamlash darslari. Bu tipdagi
darsning strukturasi quyidagi darsning asosiy elementlarini o’z ichiga oladi:
1. Nazariya bo’yicha bilimlarni eslash;
2. Mavzu bo’yicha ko’nikma va malakalarni rivojlantirish (mashqlar);
3. Darsni yakunlash;
4. Uyga vazifa berish.
Takrorlash darsi. Mustahkamlash va takrorlash darslari o’rtasida anchagina
umumiylik mavjud. Bu umumiylik, eng avvalo, mazkur darslarning vazifalari va
strukturalariga taalluqlidir. Shu bilan birga mustahkamlash va takrorlash darslari
orasida tafovut ham bor. Shuningdek, takrorlash darsida material to’liq emas, balki
tanlab ko’rib chiqilgan, oldingi darslarda yetarlicha o’zlashtirilmagan masalalar
takrorlanadi. Materialni umumlashtirish va ko’nikma hamda malakalarni
takomillashtirish darslari.
Umumlashtirish darsining elementlari quyidagilardan iboratdir:
1. Umumlashtiruvchi materialga doir bilimlarni eslash;
2. Materialni umumlashtirish;
3. Nazariyani o’zlashtirilganini tekshirish;
4. Umumlashgan qoidani qo’llash namunasini ko’rsatish;
5. Mavzu bo’yicha ko’nikma va malakalarni takomillashtirish
(mashqlar);
6. Darsning natijalarini yakunlash;
7. Uyga vazifa berish.
Bilim, ko’nikma va malakalarni tekshirish darsi (kontrol dars). Kontrol ish
o’tkaziladigan darsning strukturasi murakkab emas: o’qituvchi topshiriqlarni aytib
turadi (yoki doskaga yozadi), o’quvchilar ularni bajaradilar va dars oxirida ishlar
yig’ib olinadi. Kontrol ishning savollari va topshiriqlari shunday ifodalanishi
28

kerakki, o’quvchilarning javoblaridan ular materialni shunchaki eslab qolgani
emas, balki ishning mohiyatini tushungani ham ko’rinib turishi lozim.
29

II.BOB. TA'LIM VOSITALARI HAQIDA TUSHUNCHA
2.1. Ta’lim vositalari
О‘rta ta’lim va о‘rta maxsus ta’lim tizimida tarix о‘qitishda qо‘llaniladigan
matn larga — darslik matni, tarixiy hujjatlar, asarlari, ilmiy-ommabop va badiiy,
tarixiy adabiyotlar va boshqalar kiradi. Bosma matnlar о‘quvchilar tarixiy
bilimlarining asosiy manbai bо‘lgani kabi о‘qituvchining bilim manbaini, bayonining
asosini tashkil etadi. Tabiiydirki, о‘qituvchi shu manbalardan tо‘g‘ri va unumli
foydalangan taqdirdagina, uning bayoni didaktika talablariga, umuman о‘rta ta’lim va
о‘rta maxsus ta’lim tizimida tarix ta’limining yuksak talablariga javob berishi,
о‘qituvchi bayonining о‘quvchilarga tushunarli, mazmundor, maroqli, g‘oyaviy va
ilmiy jihatdan ishonarli, obrazli va ta’sirchan bо‘lishi mumkin. Shuningdek matnlar
ustida ishlash о‘quvchilar bilimini kengaytiradi, tarixiy fakt va hodisalarning
mohiyatini, ularning qonuniyatlarini chuqurroq tushunib olishlariga yordam beradi,
ilmiy dunyoqarashini shakllanadi. О‘rta ta’lim va о‘rta maxsus ta’lim tizimida
о‘quvchilar har xil matnlar ustida ishlab mustaqil ish olib borish malakasini hosil
qiladilar va tarixiy tadqiqot ishlarining dastlabki metodlari bilan amaliy ravishda
tanishadilar.
О‘qituvchi о‘zining bayonini boshqa matn lar asosida yanada aniqlashtiradi va
boyitadi. Darslik matni о‘quvchilarning darsda va darsdan tashqari tarixni о‘rganish,
о‘zlashtirish va uni esda saqlab qolishi ning, bilish faoliyatining, ijodiy izlanish
ishlarini olib borishning muhim manbaidir. Matn va ulardagi savollar, topshiriqlar
tarix kursining mazmunini ijodiy о‘zlashtirishga va olingan bilimlarni hayotda
qо‘llashga о‘rgatadi.
Darslik matni ustidagi ishlar о‘quv materialini о‘zlashtirish va uni esda saqlab
qolish о‘quv matnini tahlil qilish va undan tarixiy voqea, hodisalarning muhim
belgilarini topish, faktik materiallarni va tarixiy faktlarning muhim belgilarini bir-
biriga taqqoslash, aniqlashtirish va umumlashtirish kabi turli xil maqsadlarda olib
boriladi. Shuningdek, matn ustida ishlashda xronologiyani, tayyor tarixiy
tushunchalar ta’rifini о‘z lashtirish va ularni mustaqil aniqlash, darslikda bayon
30

qilingan voqea va hodisalarning rivojlanishini kuzatib borish, aniq tarixiy faktlar va
statistik ma’lumotlar asosida ijtimoiy rivojlanish an’analarini bilib olish, mahalliy,
vaqtli, sabab-natijali va tarixiy aloqalarning qonuniyatlarini о‘zlashtirish va
aniqlashtirish, lug‘at ishlarini mazmunli va suratli rejalar, jadvallar tuzish va boshqa
shu kabi uncha murakkab bо‘lmagan yozuv va grafika ishlarini olib borish, matn
ustida programmalashgan ta’lim elementlarini amalga oshirish kabi vazifalar ham
kо‘zda tutiladi.
31

2.2. Ta’lim vositalari klassifikatsiyasi.
Ta’lim berish, har bir mavzuning magzini talabalar ongiga yetkazish maxorati
o‘kituvchidan ko‘p izlanishni, ko‘p mutola kilishni talab kiladi. Bilim ummoniga
boy bo‘lgan ustozgina mavzuni magzini talabalar ongiga moxirona yetkaza oladi.
Mavzuning maksadiga karab, ta’lim metodlarini tanlay biladi.
Ta’lim metodlaridan okilona foydalanib, ilmiy dars o‘tish, o‘kuvchilarni xayotda
o‘z o‘rnini topishga, ongning shakllanishiga katta asos bo‘lib xizmat
kiladi.O‘kituvchining ma’lum fan ilmini o‘kuvchilar ongiga yetkaza olish
maxorati, shu o‘kuvchilarni bo‘lgusi xayot yo‘llarini tanlashda muxim ahamiyatga
ega. Oldin bayon kilganimizdek, ta’limning moxiyati inson kamolotini
shakllantirishga xizmat kiladi. Ta’lim metodi ta’limning maksadi va vazifalariga
boglik. Metodlar o‘kuvchilarning yoshiga, ta’limning mazmuniga va funksiyasiga
karab tanlanadi. O‘kituvchi o‘zining shaxsiy sifatlari: komilligi bilan talabalarga
o‘rnak bo‘lishi, ta’limiy maksad bilan tarbiyaviy maksad mutanosibligi, fan
asoslari va goyalarini chukur bilishi bilan talabalarga o‘rnak bo‘lishi talab kilinadi.
Bunday o‘kituvchilardan bilim olayotgan talabalar nimani bilish kerak
ekanligini idrok kilib beradilar. Nazariy bilimlar amaliyotga ko‘chirilganda, uni
anik his kilib, tasavvur kilib o‘zlari amalda bajaradilar, masalalar yechadilar.
(Iktisodiy, matematik, pedogogik. So‘ngra bilimlari moxiyatini tushunib oladilar.
Shu mavzu bo‘yicha anik ko‘nikmaga ega bo‘ladilar. Shu asnoda boshka fanlardan
ham bilim olish va amaliy mashgulotlar evaziga ularda ko‘nikmalari boyib boradi 4
.
Talabalar o‘zlashtirib olgan bilimlarini imkoniyatlariga karab sekin-asta
amaliyotga ko‘llay boshlaydilar. Talabalar bilan bo‘lgan mulokotda, ularga bilim
berish jarayonida o‘kituvchi ta’lim-tarbiya jarayonini samarali boshkarishi lozim.
Ta’lim-tarbiya jarayoni uzviy jarayondir. Ta’lim berish jarayonida
tarbiyalayotganligimizni unutmasligimiz lozim. Suxandonlik, kinoyasiz so‘zlash,
o‘kituvchiga xos kiyinish etikasi, fikrni erkin bayon kilish va uni tamasiz yetkaza
4
Hamdamov R., Begimqulov U. Elektron о ‘quv uslubiy majmualar. – T oshkent : О ‘zbekiston Milliy
Ensiklopediyasi, 2010.
32

olish xususiyatlari o‘kuvchilar uchun amaliy ko‘rgazma ekanligini unutmaslik
kerak. Ta’lim berishda o‘kitish metodlari asosiy o‘rinni egallaydi.
Darsda samaradorlikni oshirish uchun avvalom bor, o‘qituvchining mahorati
va ijodkorlgi bo‘lib, bunda o‘qituvchi tomonidan darsning maqsadiga qarab turli
vositalardan foydalanishi maqsadga muvofiq.
Ta’lim vositalari - o‘quv materialini ko‘rgazmali taqdim etish va shu bilan
birga o‘qitish samaradorligini oshiruvchi yordamchi materiallar hisoblanadi.
Ma’ruzani faollashtirish, qiziqarli va samarali o‘tkazish uchun tarix t a’lim
berish vositalaridan keng foydalanish o‘zlashtirishning muhim sharti hisoblanadi.
Chunki ta’lim vositalari - o‘quv materialini ko‘rgazmali taqdim etish va shu bilan
birga o‘qitish samaradorligini oshiruvchi yordamchi materiallardir.
Ta’lim vositalarining quyidagi turlari mavjud:
1. Ta’limning texnik vositalari - o‘quv materialini ko‘rgazmali
namoyish etishga, uni tizimli etkazib berishga yordam beradi; o‘quvchilarga o‘quv
materialini tushunishlariga va yaxshi eslab qolishlariga imkon beradi, o‘quv
materialini ko‘rgazmali namoyish etishga, uni tizimli etkazib berishga yordam
beradi; talabalarga o‘quv materialini tushunishlariga va yaxshi eslab qolishlariga
imkon beradi. Bularga misol qilib, diaproektr, grafoproektr, doska bloknot, doska
stend, flipchart, videofilmlar, yozuv taxtasi va hokazolarni olishimiz mumkin.
2. Yordamchi ta’lim vositalari – grafiklar, chizmalar, namunalar
bo‘lib, b ularga quyidagilarni misol qilib olishimiz mumkin: model, mulyajlar,
grafik, jadval, diagrammalar, namunalar, chizmalar, sxema va boshqalar.
3. O‘quv - uslubiy materiallar - o‘quv materiallari ya’ni, darslik,
xrestomatiya va boshqa o‘quv qo‘llanmalar yordamida o‘zlashtirilgan o‘quv
materiallarini mustahkamlash uchun mashqlar, yo‘riqnoma, o‘quv topshiriqlari
yozilgan tarqatmalar. Bular talabalarning mustaqil ishlarini faollashtirishga
yordam beradilar. Misol uchun: Ish varaqasi, eslatma, nazorat varag‘i va matnlar.
Bular o‘quvchilarning mustaqil ishlarini faollashtirishga yordam beradi. Dono
xalqimizda «ming marta eshitgandan ko‘ra bir marta ko‘rgan yaxshi» degan naql
bor. O‘qituvchining faqatgina og‘zaki bayon metodi yordamida dars tashkil etilsa
33

o‘quv materialini o‘zlashtirish ko‘rsatkichi 10% bo‘lishi ehtimoldan yiroq emas.
Bunday sharoitda dars o‘tish samarasi past bo‘ladi. Mashg‘ulotlarda o‘quv
materialini ham ko‘rgazmali shaklda taqdim etish, shu bilan birga o‘quvchilarni
amaliy ish jarayonini ham tashkil etilishi maqsadga muvofiqdir.
34

XULOSA
Yuqorida qayd etilganidek, ta'limning mazmuniga qo’yilayotgan yangi
talablar yosh avlodga, xususan, fanlarning asoslari bo’yicha yuksak ilmiy-nazariy
bilimlar berishdan iborat bo’lib, bu ish nazariy bilish metodlariga, shu jumladan,
o’quvchilarni mantiqiy fikrlash, mantiqiy operatsiyalarni bajarish usullari bilan
qurollantirishni tobora kuchaytirishni taqozo etadi. Shuni ta'kidlash kerakki,
o’qitish metodlarining yagona ta'rifi yo’q. Ular o’qituvchi va o’quvchilarning
ta'limiy-tarbiyaviy vazifalarini hal qilishga qaratilgan o’zaro hamkorlikdagi
faoliyat usullarining tartibga solinishidir. Umuman, o’qitish metodlarining majmui
- atrofdagi voqelikni bilishning yo’li, deya xulosa chiqarish mumkin.
O’quvchilar aqliy kamol topishining xarakterini belgilaydigan yo’l
bilimlarni o’zlashtirish imkoniyatini yaratadi, shaxsning xususiyatlarini
shakllantiradi. O’qitishning maqsadi insoniyatning tajribasini o’zgartirishning
o’zidir. O’qitish nazariyasi metodlarini insoniyat tajribasidan oladi va ularni o’quv
mashg’ulotlariga moslashtiradi. Shuning uchun o’qitish metodlari doimiy ravishda
yangilanadi, takomillashadi, fan-texnikaning rivojlanishi va ijtimoiy rivojlanish
asosida yangi metodlar vujudga keladi.
35

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Golish L.V., Xashimova D.P. “Ta’lim jarayonida interfaol ta’lim uslublari
va zamonaviy axborot-kommunik ats iya texnologiyalaridan foydalanish”
treningining о‘quv-metodik materiallari. – Toshkent: TDIU, 2014. – 80 b.
2. Noviye pedagogicheskiye i informatsionniye texnologii v sredney
shkole . / Pod red. YE.S. Polat. - M., 1999. - 224 s.
3. Norenkov I . P ., Zimin A . M . Informatsionniye texnologii v obrazovanii :
Uchebnoye posobiye . – M .: Izd . MGTU im. N.Baumana , 2002 . – 336 s.
4. Hamdamov R., Begimqulov U. Ta’limda axborot texnologiyalari. –
T oshkent : О‘zbekiston Milliy Ensiklopediyasi, 2010.
5. Hamdamov R., Begimqulov U. Elektron о‘quv uslubiy majmualar. –
T oshkent : О‘zbekiston Milliy Ensiklopediyasi, 2010.
6. Hamdamov R ., Begimqulov U . Elektron universitet : elektron vazirlik ,
masofaviy ta ’ lim texnologiyalari . – T oshkent : О‘ zbekiston Milliy Ensiklopediyasi ,
2010.
36

O’QUV USLUBIY MATERIALLAR TA’LIM VOSITALARINING ASOSIY TURI SIFATIDA.

Купить