Информация о документе

Цена 2000UZS
Размер 36.9KB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение docx
Раздел Рефераты
Предмет Философия

Продавец

Bohodir Jalolov

O‘rta asrlar va mustamlakachilik davrida ta’limning falsafiy mohiyati

Купить
O‘rta asrlar va mustamlakachilik davrida ta’limning falsafiy mohiyati. Reja: 1. O‘rta asrlarda Markaziy Osiyoda ta’lim taraqqiyoti. O‘rta asrlarda mamlakatimizda hukmdorlarning ta’limga oid oqilona siyosati. 2. Akademiyalarning tashkil topishi. O‘rta asr sharq mutafakkirlarining ta’limga munosabati va falsafiy qarashlari. 3. Mustamlakachilik davrida ta’limga munosabat. Jadidlarning ta’limga oid yangicha falsafiy qarashlari. VII asr boshlarida Arab xalifaligi tashkil topib, unung tarkibiga butun Arabiston yarim oroli , Eron, Kavkaz orti, Suriya, Shimoliy Afrika, Janubiy Ispaniya kiritilgan. VII asr o’rtalariga kelib esa arab bosqinchilari tomonidan Markaziy Osiyo yerlari ham zabt etilgan edi. Arablarga qarshi mahalliy xalqlar uzoq yillar davomida urush olib borganlar. Lekin arablar bu yerlarni to’la istilo qilib , o’z dini va madaniyatini o’rnatish, Markaziy Osiyo xalqlarini Islom diniga bo’ysunishiga erishdilar. Arab xalifaligining amalga oshirgan ijtimoiy-siyosiy islohotlari, yagona islom dinining tarkib topishi madaniy, ma’naviy hayotga ham ta’sir etdi. Islom qadriyatlari xalq ma’naviy hayotining uzviy qismi sifatida uning turmush tarzidan , xatti-harakatidan munosib o’rin oldi. Islom dinida musulmonlar jismni toza tutish, dam olish, bolalarni yoshlikdan odobli bo’lishga o’rgatishga da’vat qilindi. Lekin ayollarning erkinligi , ochiq yuz bilan yurishi, avvalgidek erkaklar bilan birgalikda teng mehnat qilishi, kurash, ot o’yinlarida bellashuvi taqiqlangan edi. VII-VIII asrlarda Arab xalifaligida ilm-fan taraqqiyoti , ijtimoiy- iqtisodiy yuksalish Movarounnahr va Xurosonda IX asrlarga kelib ma'naviy ko’tarilish – «Sharq Renessansi» – Uyg’onish davrini boshlab berdi. Xalifa Xorun ar-Rashid (786-833) va ning o’g’li Ma’mun davrida Bag’dodda “Baytul hikma” (Donishmandlik uyi) Akademiyasi tashkil etilgan. Butun Sharqda bo’lgani kabi Movarounnahrda ham ilm-fan va ma’rifat sohasida o’z xizmatlari bilan dunyoga mashhur bo’lgan al-Xorazmiy, Abu Nasr Forobiy , al-Farg’oniy, Abu Rayhon Beruniy, Abu Ali ibn Sino kabi qomusiy olimlar yetishib chiqdi. Muhammad ibn Muso al-Xorazmiy (783-850). Jahon ilm-ma’rifatining buyuk namoyondasi Muhammad ibn Muso al-Xorazmiy taxminan 783 yilda Xorazmda dunyoga kelib , 847-850 yillar oralig'ida Bag’dodda vafot etgan. Xorazmiy ilmiy merosi bilan bilish nazariyasiga o’zining ulkan hissasini qo'shdi. «Al kitob al muxtasarfi hisob aljabr va muqobala» asarida («Aljabr va al hisobi haqida qisqacha kitob») sonli kvadrat va chiziqli tenglamalar , ularni yechish yo'llarini bayon etadi. Risola 3 qismdan iborat bo'lib, birinchisi – algebraik qism , uning oxirida savdo muomalasiga oid kichik bir bo’lim keltiradi. Ikkinchi – geometrik qism algebraik usul qo’llab o'lchashlar haqida, uchinchi qism vasiyatlar haqida bo’lib, muallif uni «Vasiyatlar kitobi» deb nomlagan. Xorazmiy bilim olishda talabaning shaxsiy kuzatishlariga hamda olgan bilimlaridan foydalanishiga katta e'tibor bergan. Bunda u ilm izlovchilarning ilmiy manbalarni to’plash, ularni ifodalash va kuzatilganlarni tushuntira olish malaka va ko’nikmalarini hosil qilishiga katta baho beradi. Xorazmiy bilim berishning ko'rgazmali tajriba usullari , savol-javob , malaka va ko'nikmalarni shakllantirish , bilimlarni sinash usullaridan foydalangan. Xorazmiy bilishni sezgidan mantiqiy tasavvur orqali farq qilish haqida fikr bayon etgan: Sezgi orqali bilish bu qisman bilish bo’lsa, «mantiqiy» bayon, bilish esa haqiqiy , bilishning muhim tomonini namoyon etadi. Xorazmiy bilish nazariyasiga muhim hissa qo’shgan. U birinchilardan bo'lib, sinov-kuzatish va sinov usullariga asos solgan , samoviy jismlarning harakatini aks ettiruvchi jadval asosida , matematik masalalarni algoritm usulida yechishni ishlab chiqqan. U matematik g’oyalar asosida odamlarning hayotiy zaruriyati yotishini , ilmiy kashfiyotlar odamlarning amaliy talablari natijasida yuzaga kelishini asoslagan. Abu Nasr Forobiy (873-950). O’rta asr ijtimoiy-falsafiy fikr taraqqiyoti mutafakkir Abu Nasr Forobiy nomi bilan bog'liq bo'lib, uning inson kamoloti haqidagi ta'limoti ta'lim-tarbiya sohasida katta ahamiyatga ega. Mashhur yunon faylasufi Arastudan so’ng Forobiyni yirik mutafakkir – «Muallimi soniy» - «Ikkinchi muallim» deb ataydilar. Abu Nasr Forobiy (to'liq ismi Abu Nasr Muhammad ibn Muhammad ibn Uzaliq ibn Tarxon al-Forobiy) Shosh- Toshkentga yaqin Forob degan joyda harbiy xizmatchi oilasida tug'ilgan. Forobiy Bag'dodda matematika, mantiq, tibbiyot , musiqa, tabiiyot, huquq, tilshunoslik , poetika bilan shug'ullandi, turli tillarni o'rgandi. Ba'zi manbalarda Forobiy 70 dan ortiq tilni bilganligi haqida aytilagan. Forobiy ta’lim-tarbiyaga bag’ishlagan asarlarida ta'lim-tarbiyaning muhimligi, unda nimalarga e'tibor berish zarurligi , ta'lim-tarbiya usullari va uslubi haqida fikr yuritadi. «Fozil odamlar shahri», «Baxt-saodatga erishuv to’g’risida», «Ixso- al-ulum», «Ilmlarning kelib chiqishi», «Aql ma’nolari to’g’risida» kabi asarlarida ijtimoiy-tarbiyaviy qarashlari o’z ifodasini topgan. Forobiy inson kamolotga yolg’iz erisha olmaydi, boshqalar bilan aloqada bo’lish, ularning ko’maklashuvi yoki munosabatlariga muxtoj bo’ladi, deb hisoblagan. Bunga Forobiy ta’lim-tarbiyani to’g’ri yo’lga qo’yish orqali erishish mumkin , degan. Chunki maqsadga muvofiq amalga oshirilgan ta’lim-tarbiya insonni ham aqliy, ham axloqiy jihatdan kamolotga yetkazadi. Inson tabiat va jamiyat qonun-qoidalarini to’g’ri bilib oladi va hayotda to’g’ri yo’l tutadi, boshqalar bilan to’g’ri munosabatda bo’ladi, jamiyat tartib-qoidlariga rioya qiladi. Forobiy ta’lim-tarbiyaning asosiy vazifasi jamiyat talablariga javob bera oladigan va shu jamiyat uchun xizmat qiladigan yetuk insonni tarbiyalashdan iborat deb biladi. Forobiy ta’lim va tarbiyaga birinchi marta ta’rif bergan olim sanaladi. Ta’lim – insonga o’qitish, tushuntirish asosida nazariy bilim berish , tarbiya – nazariy fazilatlarni, ma’lum hunarni egallash uchun zarur bo’lgan xulq normalarini va amaliy malakalarni o’rgatishdir, deb takidlagan. Forobiyning ta’lim-tarbiya yo’llari, usullari , vositalari haqidagi qarashlari ham qimmatlidir. U insonda go’zal fazilatlar ikki yo’l – ta’lim va tarbiya yo’li bilan hosil qilinadi, degan. Ta’lim nazariy fazilatlarni birlashtirsa , tarbiya esa tug’ma fazilat – nazariy bilimlar va amaliy kasb-hunar, xulq- odob fazilatlarini birlashtiradi , ta’lim so’z va o’rganish bilan, tarbiya esa amaliy ish, tajriba bilan amalga oshiriladi , degan. Insonning kamolotga yetishida ham aqliy, ham axloqiy tarbiyaning o’zaro aloqasi muhim ahamiyat kasb etadi. Forobiy tavsiya etgan ta’lim va tarbiya usullari hozirgi davrda ham o’z ahamiyatini yo’qotmagan. Abu Nasr Forobiy (873-950). O’rta asr ijtimoiy-falsafiy fikr taraqqiyoti mutafakkir Abu Nasr Forobiy nomi bilan bog'liq bo'lib, uning inson kamoloti haqidagi ta'limoti ta'lim-tarbiya sohasida katta ahamiyatga ega. Mashhur yunon faylasufi Arastudan so’ng Forobiyni yirik mutafakkir – «Muallimi soniy» - «Ikkinchi muallim» deb ataydilar. Abu Nasr Forobiy (to'liq ismi Abu Nasr Muhammad ibn Muhammad ibn Uzaliq ibn Tarxon al-Forobiy) Shosh-Toshkentga yaqin Forob degan joyda harbiy xizmatchi oilasida tug'ilgan. Forobiy Bag'dodda matematika, mantiq, tibbiyot , musiqa, tabiiyot, huquq, tilshunoslik , poetika bilan shug'ullandi, turli tillarni o'rgandi. Ba'zi manbalarda Forobiy 70 dan ortiq tilni bilganligi haqida aytilagan. Forobiy ta’lim-tarbiyaga bag’ishlagan asarlarida ta'lim-tarbiyaning muhimligi, unda nimalarga e'tibor berish zarurligi , ta'lim-tarbiya usullari va uslubi haqida fikr yuritadi. «Fozil odamlar shahri», «Baxt-saodatga erishuv to’g’risida», «Ixso-al-ulum», «Ilmlarning kelib chiqishi», «Aql ma’nolari to’g’risida» kabi asarlarida ijtimoiy- tarbiyaviy qarashlari o’z ifodasini topgan. Forobiy inson kamolotga yolg’iz erisha olmaydi, boshqalar bilan aloqada bo’lish, ularning ko’maklashuvi yoki munosabatlariga muxtoj bo’ladi, deb hisoblagan. Bunga Forobiy ta’lim-tarbiyani to’g’ri yo’lga qo’yish orqali erishish mumkin , degan. Chunki maqsadga muvofiq amalga oshirilgan ta’lim-tarbiya insonni ham aqliy, ham axloqiy jihatdan kamolotga yetkazadi. Inson tabiat va jamiyat qonun-qoidalarini to’g’ri bilib oladi va hayotda to’g’ri yo’l tutadi, boshqalar bilan to’g’ri munosabatda bo’ladi, jamiyat tartib-qoidlariga rioya qiladi. Forobiy ta’lim-tarbiyaning asosiy vazifasi jamiyat talablariga javob bera oladigan va shu jamiyat uchun xizmat qiladigan yetuk insonni tarbiyalashdan iborat deb biladi. Forobiy ta’lim va tarbiyaga birinchi marta ta’rif bergan olim sanaladi. Ta’lim – insonga o’qitish, tushuntirish asosida nazariy bilim berish , tarbiya – nazariy fazilatlarni, ma’lum hunarni egallash uchun zarur bo’lgan xulq normalarini va amaliy malakalarni o’rgatishdir, deb takidlagan. Forobiyning ta’lim- tarbiya yo’llari, usullari , vositalari haqidagi qarashlari ham qimmatlidir. U insonda go’zal fazilatlar ikki yo’l – ta’lim va tarbiya yo’li bilan hosil qilinadi, degan. Ta’lim nazariy fazilatlarni birlashtirsa , tarbiya esa tug’ma fazilat – nazariy bilimlar va amaliy kasb-hunar, xulq-odob fazilatlarini birlashtiradi , ta’lim so’z va o’rganish bilan, tarbiya esa amaliy ish, tajriba bilan amalga oshiriladi , degan. Insonning kamolotga yetishida ham aqliy, ham axloqiy tarbiyaning o’zaro aloqasi muhim ahamiyat kasb etadi. Forobiy tavsiya etgan ta’lim va tarbiya usullari hozirgi davrda ham o’z ahamiyatini yo’qotmagan. Abu Ali Ibn Sino (980-1037). Jahon tibbiyot fanining buyuk olimlaridan biri Ibn Sino falsafa, adabiyot, musiqa va boshqa ko’p sohalarni mukammal bilgan donishmanddir. Ibn Sinoning ilmiy-pedagogik meroslari beqiyos ko’p. Abu Ali Ibn Sinoning eng mashhur asari «Tib qonunlari» bo’lib, alohida ahamiyat kasb etadi. Bu asar boshqa xalqlar tillariga tarjima qilishgan (17-rasm). O’zbek tilida ilk bor 1153-yilda, keyinchalik (1956, 1980, 1993) bir necha bor qayta nashr etilgan. Respublika hukumati va jamoat tashkilotlarining tashabbusi bilan 1980-yilda Buxoroda Abu Ali Ibn Sinoning tavalludiga 1000 yil to’lishi munosabati bilan katta ilmiy anjuman o’tkazilgan. Bunda Ibn Sinoning asarlarida ta’lim-tarbiya va jismoniy tarbiya masalalariga katta ahamiyat berilganligi takidlangan. Mutafakkir olimning 30 dan ortiq tibbiy asarlari shu kungacha yetib kelgan. Muallifning asarlarida jismoniy tarbiyaning mohiyati, jismoniy mashqlarga oid ilg’or fikrlari va amaliy mashqlar mazmuni uchraydi. Ibn Sino jismoniy mashqlarning shakli va mazmuni hamda uning mohiyatlarini gigiyena , sog'liqni saqlash va kasalni davolashdagi majmuiy tadbirlarda berib borgan. Ibn Sino ilk bor har bir insonning jismoniy mashqlar bi lan qachon va qaysi tartibda shug'ullanishini belgilab beruvchi ta’limni, yani jismoniy mashqlarning klassifikatsiyasini yaratib bergan. Ibn Sinoning fikricha, «Sog’liqni saqlashning asosiy tadbiri - badan tarbiyadir». «Tib qonunlari» kitobning birinchi qismi inson salomatligini saqlash va uni rivojlantirishga bag’ishlangan. Kitobda inson tanasi va uning a’zolari, insonni shakllantirish hamda uning kamolotida yuz beradigan anatomik tuzilishlar, fiziologik va ruhiy jarayonlarning holati, kasalliklarning kelib chiqish sabablari ilmiy jihatdan bayon qilingan. Ibn Sino o’z asarlarida jismoniy mashqlar kishining yoshiga, jinsiga, sog’lig’i, salomatligiga va kasalligiga qarab, turlicha shakl va uslublarda o’tkazish kerakligi haqidagi tavsiyalari juda muhimdir. Ibn Sino faoliyati va tajribalari asosida bolalik, o’smirlik, yigitlik va qarilik davrlarida kishi jismoniy mashg’ulotga turlicha munosabatda bo’lishi kerakligi masalalari bo’yicha alohida ko’rsatmalar bergan. Bu ilmiy-pedagogik ta’lim merosi jahon xalqlari jismoniy madaniyati rivojlanishiga katta hissa ko’shgan. Ibn Sino «Badantarbiya kishini chuqur va ketma-ket nafas olishga majbur qiluvchi ixtiyoriy harakat», deb ta’rif bergan. Ibn Sinoning ta’kidlashicha, badantarbiya bilan mashg’ul bo'lmay qo'ygan kishi ingichka og'riq (a’zolarning torayishi) kasaliga uchraydi , chunki harakatsizlik natijasida uning a’zolari zaiflashadi. U badantarbiya turlarini asosan ikki guruhga ajratgan: 1) odamning ish jarayonlarida qiladigan harakatlari; 2) maxsus badantarbiya harakatlari. Buyuk olim badantarbiya deganda, asosan maxsus badan tarbiya harakatlarini nazarda tutgan. Badantar biya turlari juda ko’p bo’lib, ular tez, nozik, yengil, kuchli va kuchsiz guruhlarga ajratib bergan. Ibn Sino tortishish, mushtlashish, yoydan oq otish, tez yurish , nayza otish, osilish, bir oyoqda sakrash, qilichbozlik, nayzabozlik va otda yurishlar badantarbiyaning tez bajariladi gan turlariga kiritgan. Nozik va yengil turiga arg’imchoq uchish, belanchakda tik yoki yotib uchish, qayiq va kemalarda sayr qilish va boshqa harakatlar kiritgan. Badantarbiyaning kuchli turiga, kishining o’z soyasi bilan olishishi, katta va kichik koptoklar bilan chavgon o’ynash, kurash, tosh ko’tarish, chopayotgan otni jilovidan tortib to’xtatish kabi mashqlarni kiritgan. Ibn Sinoning tavsiyasiga ko’ra badantarbiya vaqtida tez va shiddatli harakatlar , yengillari bilan doim almashtirib turish, ma’lum bir harakatni uzoq vaqt bajarmaslik uslublari ko’rsatlgan. Turli kasalliklarni davolashda ruhiy ozuqa berish, xursandchilik yo’llarini, ya’ni turli xil sayrlar, sayohatlar, kemalarda suzish, tabiat manzaralaridan bahramand bo’lish omillarini ishlatishni tavsiya etgan. Ibn Sino har bir a’zoning kasalini tuzatish uchun maxsus harakatlar - jismoniy mashqlarni tavsiya etgan. Bunda uqalash mashqlarini ham ko’zda tutib, ularni quyidagi turlarga bo’lgan: gavdani baquvvat qiluvchi kuchli uqalash; gavdani yumshatuvchi kuchsiz uqalash; ozdiruvchi davomli uqalash; gavdani o'stiruvchi mo'tadil uqalash; Olimning fikricha, uqalash dag’al yoki yengil bo’ladi. Dag’al uqalash dag’al latta bilan amalga oshiriladi. Yengil uqalashni yengil mato bilan bajariladi. Uqalashlar asosan bo'shashgan a’zolami zichlatish, yumshoqlarini qotirish , dag’alini mayin qilish va qattiqlarini yumshatish maqsadida qilinishini bildiradi. Bundan tashqari, badantarbiya bilan bog’liq uqalashlar to’g’risida ham ta'lim beradi: 1) badantarbiyaga tayyorlovchi uqalash; 2) badantarbiyadan keyin qilinadigan uqalash. Uqalash mashqlarining qon aylanish tizimini tezlatish, nafas olishni yaxshilash, hazm qilish a’zolarining ish faoliyatlarini to’g’ri yo’lga solishda muhim ahamiyat kasb etishi allomaning ilmiy-amaliy ta’limida to’la mazmun topgan. Ibn Sino salomatlikni saqlashda dam olish, uyqu va me’yorida ovqatlanish hayotiy zaruriyatligini eng asosiy omillardan deb bilgan. Ibn Sinoning badantarbiya haqidagi ta’limida eng asosiy o’rinlardan birida kurash turlari turadi. Kurashning turlari ham bir nechadir. Ulardan biri: ikki kurashuvchining har biri o’z raqibining belbog’idan ushlab tortadi, shu bilan birga kurashuvchi o’z raqibidan qutilishning chorasini qiladi. Ikkinchisi esa qo’yib yubormaslikka harakat qiladi. Boshqa turi: ikki kurashuvchidan biri ikkala qo’li bilan ikkinchisini mahkam quchoqlab o’ziga tortadi va yonga ag’daradi, bu vaqtda birinchi kurashuvchining o’ng qo’li ostidan o’tishi kerak, (kurashuvchilar) goh qadlarini tiklab , goh egiladilar (kurash) turlari yana ko’krak bilan zarbani qaytarish, ikkinchi bir kishining bo’ynidan ushlab egish, bir-birovlarining oyoqlarini o’z oyoqlari bilan chalkashtirib, chalib yoki oyoqlari bilan ikkinchisining oyoqlarini yirib qilinadigan va polvonlar ishlatadigan harakatlar ham kiradi, deb yozgan. Ibn Sino inson salomatligini jismoniy tarbiya vosita lari bilan yaxshilash va uni kamolotga yetkazishda gavdaning har bir qismi uchun maxsus harakatlar borligini aniq misollarda ko'rsatib bergan. Qo’l va oyoq harakatlari, ko’krak va nafas a’zolarining hamda boshqa barcha a’zolarning tabiiy harakatlarini ishga soluvchi mashqlar majmuasini o’z asarlarida mujassamlashtirgan. Bunda tovush-og’iz bo’shli’g’idagi bar cha a’zolarni harakatlantirish, baland-past ovoz chiqarish , tilni chiqarish, tortish, burash, tuflash kabi mashqlarini bergan. Ichki a’zolarni ishga tushirish mashqlariga qayiqlarda, arg’imchoqda uchish, belanchakda tebratish, aravalarda yurish va boshqa mashqlarni tavsiya etgan. Ibn Sinoning jismoniy tar biyaning eng muhim vositalari sifatida hammomda cho’milish, sovuq suvda cho’milish, suv va ichimliklarni iste’mol qilish, ovqatlanish, uyqu va dam olish tartiblari ham joy olgan. Keksalik davridagi jismoniy tarbiya va umuman safar vaqtlarida fasllarga qarab harakat qilish asoslarini ham ko’rsatgan. Ibn Sinoning jismoniy tarbiya sohalaridagi ilmiy-pedagogik ta’limotini chuqur o’rganish, uni insonlarning yoshi, jinsi, ijtimoiy turmush sharoitlariga qarab qo’llash usullarini hozirgi davrda ham ahamiyatga ega. Buning uchun jismoniy tarbiya ta’limini aholi orasida keng targ’ib qilish, uning insonlar salomatligini yaxshilash hamda jismoniy kamolotga erishish mohiyatlarini barcha kishilar ongiga singdirish lozim. Ibn Sinoning turli xil kasalliklarni oldini olish va uni davolashda badantarbiya mashqlaridan foydalanish tajribalarini jahonning barcha tadqiqotchilari va tibbiyot ilmining mutaxassislari ham ma’qullaydi. Amir Temur (1336-1405) – buyuk davlat va siyosiy arbob, yirik markazlashgan davlat asoschisi , sarkarda. Turon davlatining rivoj topishi va madaniyatning taraqqiy etishida Sohibqiron Amir Temurning faoliyati muhim tarixiy ahamiyatga ega. Sobiq Ittifoq davrida Amir Temurning ijobiy xislatlari va amalga oshirgan tadbirlari tilga olinmagan yoki soxtalashtirilgan, aksincha, u josus, bosqinchi, mustamlakachi, deb tavsiflangan. Biroq, Fransiya, Buyuk Britaniya, Germaniya kabi yirik mamlakatlarda Amir Temur haqida tarixiy dalillar asosida uning ijobiy fazilatlari ta’riflab berilgan. O’zbekiston mustaqilligi tufayli Sohibqiron Amir Temurning haqiqiy faoliyati to’g’risida xalqimizga to’la ma’lumotlar berildi va uning nomi oqlandi. 1996-yilda Amir Temur tavalludining 660 yilligi munosabati bilan xalqaro anjumanlar va tadbirlar o’tkazildi. Toshkent , Samarqand va Shahrisabzda Amir Temurga bag’ishlab katta hiyobonlar barpo etildi va uning haykallari o’rnatildi. O'zbekiston Respublikasining brinchi Prezidenti I.A. Karimov Sohibqiron Amir Temur haykalining ochilishiga bag’ishlangan tantanada so’zlagan nutqlarida unung mohiyatini ochib bergan edi: «Bugun bunyod etilgan bobokalonimiz haykalida teran ramz bor – go’yoki jahongir tulporining jilovini tortib turibdi, qilichsiz qo’lini oldinga cho’zib jahon xalqlariga omonliq sog’inmoqda, «Kuch - adolatdadir» demoqda. Amir Temur hayoti va faoliyatiga mansub manbalar juda ko’p. «Temur tuzuklari» ilk bor rus tiliga tarjima qilinib, (1894, 1934) Markaziy Osiyo xalqlariga ham yetib kelgan (18-rasm). U qayta nashr etilmaganligi uchun deyarlik sobiq Ittifoq davrida Amir Temur to’g’risida bironta ijobiy baho beruvchi kitob bo’lmagan. Buyuk davlat arbobi Amir Temur o’z saltanatini idora qilganligi va jahon xalqlariga Islom dini ma’rifatini yoyish haqida amalga oshirgan faoliyatlarini «Temur tuzuklari » kitobida bayon qilib bergan. «Temur tuzuklari»da qo’shin va askarlarning harbiy-jismoniy tayyorgarlik masalalariga bag’ishlangan alohida boblari mavjud bo’lib, bunda piyoda va otda jang qilish, qilichbozlik va nayzabozlik, jangchining harbiy va jismoniy jihatdan tayyorgarligi, eng baland tog’li joylardan o’tish, daryolardan o’tish va h.k. haqida batafsil bayon qilingan. O’sha davrlardagi piyoda , otda yurish hamda jang qilish jarayonlari juda murakkab bo’lgan Bir necha kunlab tinmay piyoda yurish, qilich, nayza, to’qmoq, xanjar va boshqa qurol-aslahalarni ishlatish, dushmanni yengishda oyoq-qo’l, gavda kuchlari, epchillik , tezlik, hushyorlikni talab etgan. Fursat kelganda raqibi bilan yakkama-yakka kurashib, uni yiqitish, taslim qilish uchun qanchadan- qancha amaliy kuch, mahorat, ustomonlik , jasurlik kerak bo’lgan. Amir Temur o’zining amirlari, vazirlari, mingboshi, yuzboshi, o’nboshi va askar yigitlariga ko’p mashqlarni o’zi o’rgatgan, shogirdlar tayyorlagan. Otda jang qilishda qilich , nayza, kamon-yoy, to’qmoq, kaltak, qamchi, arqon va hokazolardan foydalangan. Bu qurollar bilan jang qilish mahoratiga barcha askarlar mukammal ega bo’lishi shart bo’lgan. Har bir jangchi kuchli, epchil, jasur, mergan bo’lgan. Jangchilar yakkama-yakka ot ustida olishuv, tortishuv , ag’darish kabi harakatlardan ham foydalanganlar. Bu faoliyatlarni ham Amir Temur va uning maxsus sarkardalari jangchilarga o’rgatgan. Amir Temur dam olish vaqtlarini ov qilish, sahro va tog’larga sayr qilish bilan o’tkazgan. Bunday hollarda otda va piyoda tog’larga chiqish, arqon, tayoqlardan foydalanish usullarini o’ylab topgan. Jangchilarga dam olish bergan paytlarda ularni poyga, kurash, qilichlashish, ko’pkari kabi mashg’ulotlar bilan shug'ullanishga da’vat etgan. Shaharlardagi qal’alarni egallashda narvon , arqondan osilib chiqish, tushish usullaridan keng usullaridan foydalanganlar. B.Ahmedov «Amir Temur» tarixiy romanida tog’dagi yurish va janglar haqida shunday yozgan: «Hammayoq yaxmalak edi. Shuning uchun ba’zilar arqon, narvon vositasida, arqoni yo’qlar sirpanib daraga tushdilar. Hazrat Sohibqiron maxsus o’zi uchun yasalgan bir yuz ellik gazlik cho’p narvon yordamida daraga tushdi... ertasi kuni quyosh tig’ urmasdan, yana bir tog’ cho’qqisiga ko’tarildilar. Yana ikki kun shu tariqa kechdi». Daryolardan o’tganda esa suzish , qayiqlarni boshqarish, tezkor va katta daryolardan kechib o’tishda havo to’ldirilgan meshlar yordamida keng joylardan suzib o’tish usullaridan foydalanganlar. Amir Temur jangovorlik faoliyatida manzilga to’g’ri yo’l topib borish, yo’lda quyosh, oy, yulduzlardan foydalanishni yaxshi bilgan. Amir Temur faoliyatida harbiy-jismoniy mashqlardan foydalanish eng ustuvor tadbirlardan biri bo’lgan. Zahriddin Muhammad Bobur (1483-1530) - Temuriylar orasida davlatni idora qilish, madaniy-marifiy jihatdan tarixda katta o’rin egallagan. Boburiylar sulolasi Hindistonda 300 yildan ortiqroq hukm surgan. Boburning otasi Umarshayx Mirzo Amir Temurning nabirasi , Farg’ona davlatining hokimi bo’lgan. Bobur yoshligidan ilm-fanga, she'riyatga qiziqqan , Dovyurakligi va jasurligi uchun u yoshligidan «Bobur» (Sher) taxallusini olgan. Otasining vafotidan keyin (1494 y.), 12 yoshida taxtga o'tirgan. Qisqa qilib aytganda, u taxt uchun bo’lgan kurashlarda mag’lubiyatga uchrab, o’z yaqinlari va askarlari bilan Afg’oniston, Hindistonga yurish qilib , bir umr o’sha yerda hukmronlik qilgan. Bobur o’z hayoti, zamonasi va barcha voqealarni «Boburnoma» asarda yozib qoldirilgan. Unda Hindikush tog’laridan otda uzoq mamlakatlarga o’tgani, tog’u-toshlarda chiniqish uchun yalangoyoq yuigani , kuch- g'ayrat to'plab jang qilgani haqida hikoya qilgan. Buyuk sarkardalar Amir Temur, Zahiriddin Muhammad Bobur va undan keyingi davrdagi hokimlar o’z jangchilarini jang qilish san’atini o’rgatish bilan birgalikda , askarlarni jismonan kuchli, epchil, chaqqon, chidamli bo’lishiga, ularni jangovorlik ruhida tarbiyalashga e’tibor berganlar. Buyuk sarkarda Amir Temurning yoshlarni harbiy va jismoniy tayyorlashdagi amaliy faoliyatlarini o’rganish bugungi kunda juda dolzarb masalalar qatoriga kiritilgan. Xalqimizning jismoniy madaniyati mazmun jihatdan ijtimoiy-tarbiyaviy sohada o’ziga xos milliy xususiyatlar bilan boyib kelgan. Ularning tarixiy yo’nalishlari va ilmiy-nazariy jihatlarini mukammal o’rganish bugunning dolzarb muammolaridan biridir. Ruslar Turkistonda bosqinchilik ishlari olib borish, uning boyliklarini talash bilan birga, xalqning urf-odatlari, tili va dinidan ham ayirmoqchi bo`ldi. Bu o`rinda Fitratning quyidagi fikrini keltirish mumkin: «...imperatorlik hukumati chin kungildan tilar edi: qo`l ostindagi o`zga millatlar ezilsunlar, xarob bo`lsunlar, saodat yuzin ko`rmasunlar, tilanchilar kabi yashasinlar». Toshkentda dastlabki rus maktabi 1866 yili ochiladi. Bunday maktablarda ruslar bilan birga mahalliy bolalar ham qabul qilinardi. O`qish faqat rus tilida olib borilardi. Rus o`rta o`quv yurtlari ham ochila boshladi. 1876 yil Toshkentda erlar va xotin-qizlar gimnaziyalari, 1870 yil o`quvchilar seminariyasi ochildi. Bularda diniy bilimlar o`qitilmasdi, shuning uchun mahalliy bolalar kam edi. 1884 yil 19 dekabrda Toshkentning eski shahar qismida birinchi rus tuzem maktabi ochildi. Boshqa joylarda ham ochila bordi va 1904 yili ularning soni 57 taga yetdi. Rus tuzem maktablarida o`quvchilarga rus muallimi rus tili, arifmetika va boshqalarni utar, buning uchun o`qish vaqtining yarmi ajratilar, qolgan yarmida esa musulmon domla diniy darslar utardi. 1903 yil Toshkentda qizlar uchun rus tuzem maktabi ochildi. Lekin tezda yopildi. XIX asrning ikkinchi yarmida ma’rifatparvarlik faoliyati keng yoyilib, qator ziyolilar pedagogik g`oyalar bilan chiqdilar. Shulardan biri Muhammad Amin Mirzaxo`ja o`g`li Muqimiy (1850-1903)-dir. O`zining sayohatnomalarida, hajviy she’rlarida ilmsizlik, nodonlik, tarbiyasizlikni qoralaydi, ilm-ma’rifatni ulug`laydi. «Tanobchilar», «Zavodchi boy ta’rifida», «Dodxoxim» she’rlari, «Sayohatnomalarida» kishilarning turli xulq-atvorlarini ko`rsatadi. Zokirjon Xolmuhammad o`g`li Furqat (1858-1909) ma’rifatparvarlardan biri. U 1889 yildan Toshkent, Samarqand, so`ngra Turkiya, Yunoniston, Bolgariya, Misr, Arabiston, Hindiston kabi xorijiy davlat safarlariga chiqadi. Furqatning «Ilm xosiyati», «Gimnaziya», «Teatr haqida majmua», «Vistavka xususida» she’rlarida ilm-ma’rifat, ta’lim-tarbiyani ulug`laydi, u madaniyat, san’at, hunar, odob, aql, texnika taraqqiyoti hammasi ilmdandir deb biladi. Jahon bastu kushodu ilm birla, Nadur dilning murodi ilm birla. Kungillarning sururi ilmdandir, Ko`rar ko`zlarning nuri ilmdandir. Ilm-fanni bir mash’alga o`xshatib, mash’al, qorongulni qanday yoritib tursa, ilm-fan ham insoniyatning baxt-saodati va istiqbolini shunday yoritib turishligini ta’kidlaydi. Ahmad Donish (1827-1897) o`zbek va tojik xalqining mashhur mutafakkiri, olimi va faylasufidir. Uning asarlaridan «Navodir-ul vaqoye» (Nodir voqealar), «Buxoro amirlarining tarjimai hollari», «Yulduzlar tasviri», «Globusdan foydalanish yo`llari» va boshqalar. XIX asrning oxirlariga kelib o`zbek ma’rifatparvarlarining butun bir avlodi yetishib chiqadi. XX asrning 20-yillariga kelib ulangan bu avlod xalqimizning umumiy ma’rifatida, ijtimoiy-siyosiy yuksalishida va yangi turmushga tayyorlashda buyuk xizmat etdi. Abduqodir Shakuriy (1875-1943) ham shunday ma’rifatparvarlar-dan biri edi. U Samarqandning Rajabamin qishlog`ida bog`bon oilasida tug`iladi. Eski maktab so`ngra Samarqandda madrasada o`qiydi. U «Tarjimon» gazetasidan ko`p narsalarni o`rganadi. 1901 yilda o`z qishlog`ida yangi usuldagi maktab tashkil qiladi. Doska va partalar yasattiradi. Tatar tilidagi darsliklardan foydalaniladi. Chor hukumati bunday maktablar ochilishiga qarshi edi, ularni qattiq nazorat qilardi. Bu maktab bolalarni 6 oyda savodli qilib chiqarardi. Bunga eski maktab domlalari, mulla, eshonlar ham qarshilik qiladilar. Shakuriy yilda bir marta umumiy imtixon uyushtirib, ota-onalar oldida o`quvchilar bilimini namoyish qildirar edi. Shakuriy ona tilida darsliklar zarurligini tushunib, bolaning yoshiga mos tarzda, axloq-odob, turmush qoidalaridan dastlabki ma’lumot berishni ko`zda tutuvchi darslik tuzishga kirishadi. Birinchi alifbe kitobi «Raxnomai savod» (Savod chiqarish rahbari)ni yaratadi. Kitobda so`zlar bo`g`inlarga bo`lib ko`rsatilgan, oxirida o`qish uchun kichik xrestomatiya berilgan. U o`z pedagogik faoliyatida «harf-tovush» metodi (har tovushni alohida harf bilan yozish) qulay va osonligini aniqlaydi. 1913 yili uning rahbarligida shogirdi I.Raxmatillayev tovush-harf metodi asosida yangi alifbe tuzadi. U arab alifbosi bilan tojik tilida yozilgan bo`lib, ko`p yillar qo`llanib kelinadi. Kitobning kirishida tez savod chiqarishga oid maslahat berilgan. Alifbe 46 betdan iborat bo`lib, 90 ta dars uchun mo`ljallangan edi. 1907 yili Shakuriyning 2-kitobi «Jameul hikoyat» (Hikoyalar to`plami) yoziladi. U boshlang`ich sinf 2-sinfi uchun xrestomatiya tarzida bo`ladi. Shakuriy 1923 yili «Pravda» gazetasi e’lon qilgan «Eng yaxshi o`qituvchi» konkursining g`olibi deb topiladi. Ismatilla Rahmatillayev (1883-1962) xalq ta’limi rivojiga katta hissa qo`shgan pedagoglardan biri. U ham Samarqandning Rajabamin qishlog`ida kambag`al oilasida tug`iladi. Uning savod chiqarishi va atoqli pedagog bo`lib yetishishida Shakuriylar oilasining o`rni kattadir. U eski maktabda, 1901 yildan yangi usul maktabda o`qiydi. Uni tamomlab, 1905 yildan Shakuriy maktabida o`qituvchi bo`lib ishlay boshlaydi. Rus tuzem maktabida ham o`qiydi. Shakuriy «Jameul hikoyat»ini nashr etishda qatnashadi. Tajriba o`rgangach, hozirgi Registon ko`chasida mehnatkashlar bolalari uchun yangi maktab ochadi. 1915 yili «Alifbe ta’limi» kitobini yozadi. Unga ko`plab tarbiyaviy ahamiyatga ega bo`lgan hikoya va she’rlar kiritilgan. I.Raxmatillayev pedagog kadrlar tayyorlashga katta hissa qo`shadi. 1922 yilgacha Samarqandda mahalliy o`qituvchilar tayyorlaydigan qisqa muddatli kurslar tashkil etishga rahbarlik qiladi. 1922-26 yillarda Samarqandda o`zbek inprosi (bilim yurti) direktori va o`qituvchisi bo`lib ishlaydi. 1926-33 yillarda «O`zbek davlat kitob palatasi»ga direktor bo`ladi». 1935 yil «Mehnat qahramoni». Saidahmad Siddiqiy - Ajziy (1864-1927). Samarqandda hunarmand dehqon oilasida tug`iladi. Maktabda, madrasada o`qiydi. Rus maktabida o`qiydi, rus tili, adabiyotini o`rganadi. 1900-01 yillarda Misr, Arabiston, T urkiya, Rossiyaga boradi. 1903 yili qaytib kelib, Xalvoiy qishlog`ida yangi maktab ochadi. Asosan rus tili o`rgatishga ahamiyat beradi. I.Rahmatillayev arifmetikadan dars beradi. U birinchi bo`lib katta yoshdagi kishilar uchun kechki maktab tashkil qiladi. 1914 yili o`quv qurollari, darsliklar sotadigan «Zarafshon» nomli magazin ochadi. Kutubxona ochishda qatnashdi. Uning «Mir’oti ibrat» (Ibrat oynasi (1912), «Anjumani arvox» (1912), «Ganjinai hikmat» (1914), «Aynul adab» (Odob ko`zi (1915)) she’riy to`plamari chiqadi. She’rlariga «Ajziy» deb taxallus qo`yadi. O`zbek va tojik tillarida yozadi. She’rlarida pedagogik g`oyalarini targ`ib qiladi. Ta’lim- tarbiyadagi eski usullarga qarshi chiqadi. 1911-14 yillarda maktablar ochishda qatnashadi. Gogolning «Shinel» asarini o`zbek tiliga tarjima qilgan. 1918-21 yillarda Samarqand viloyat adliya komissari bo`ladi, 1921 yildan pedagogik ish bilan shug`ullanadi. «Xizmat ko`rsatgan o`qituvchi» unvoniga ega bo`ladi. Saidrasul Aziziy (1866-1933) Toshkentda ziyoli oilasida tug`iladi. Eski maktab, so`ngra «Madrasai Mahmud dasturxonchi»da ( T oshkent) o`qiydi. 1 rus-tuzem maktabini ham bitiradi. O`qigan madrasasida mudarrislik qiladi. 1900 yildan rus-tuzem maktabiga ham taklif qilinadi. U o`zbeklar orasida birinchi bo`lib rus-tuzem maktabida dars beradi. Keyin T oshkent o`qituvchilar seminariyasida «sharqiya muallimligi»ni olib boradi. Uni rus tilini yaxshi bilgani, rus maktabida dars bergani uchun «nasora maxsum» (kofir maxsum) deb ataladi. Aziziy o`z ijodini shoir sifatida boshlaydi, lekin u madaniyatimiz tarixiga ko`proq islohatchi pedagog sifatida shuhrat topdi. 1900 yili «Ustozi avval» kitobini yozdi, 1902 yil bosilib chiqdi. U yangi maktablarni (tovush usuli) «usuli savtiya» maktablari deb atadi. Bular o`zbek pedagogikasi va metodikasida reforma yasadi. Aziziy «usuli savtiya»ning asoschilaridan biri sifatida shuhrat topdi. Aziziyning «Ustozi avval» darsligi alifbe xarakterida bo`lib, 1-sinflarga mo`ljallangan. Jadidchilikning asoschisi qrim-tatar ma’rifatparvarlaridan bog`chasaroylik Ismoilbek Gaspirali (1851-1914) hisoblanadi. U «usuli savtiya»ni boshlab berdi. Barcha turkiy xalqlarni yagona millat deb bildi, millatning ravnaqi uchun kurashdi. 1883 yili «Tarjimon» gazetasini chiqara boshlaydi.1884 yili 12 bolani «usuli jadid»da o`qita boshlaydi. Bolalar 40 kunda savod chiqarishadi. Imtihon o`tkazadi. Ular uchun «Xujai siben», «Bolalar muallimi» birinchi darsligini tuzadi. Yangi usul maktablarda quyidagilarga e’tibor qaratilgan edi: - sinfda bolalar 30 dan oshmasligi; - 2 marta yoz va qishda bolalarni maktabga qabul qilish; - 1 muallimda 3-4 sinf bulishi; - dars 5 soatdan oshmasligi, har darsdan so`ng 10 daqiqa tanaffus; - juma va bayram kunlari dam olinishi, yozda ta’til bo`lishi; - dars zerikarli bo`lmasligi, bolalarni urish, so`kish mumkin emas. I.Gaspirali usuli jadid bilan o`qitishning qoidalarini shunday tushuntiradi: a) Butun alifboni birdan o`rgatish og`irdir, boshda 3, 5 harf o`rgatib borish yengil. b)...birinchi darsdan bolalar yozishni boshlamasliklari lozim. v) Darslar muayyan soatlarga, qismlarga ajratilib o`rgatilishi lozim. g) Bir harfni o`zlashtirmay turib, ikkinchisiga o`tmaslik kerak. d) Harflar bilan tanishtirilganda ular haqida kengroq ma’lumot berish lozim. Uning ta’sirida ko`plab jadid ma’rivatparvarlari yetishib chiqdi. Jadidlar xalqqa ma’rifat va madaniyat tarqatish yo`lini maktab va madrasalarni isloh qilish, yangi usul maktablar ochish, tijoratni rivojlantirish, gazeta va jurnallar chiqarish, teatr, kutubxonalar barpo etishdan iborat deb bildilar. Ular «Taraqqiy» (1906), «Samarqand» (1913-15), «Sadoyi Turkiston» (1914- 15), «Oyna» (1913-15), «Buxoroyi Sharif» (1912-13) va boshqa matbuot organlarini tashkil qildilar. O`z hisoblaridan darslik va o`quv qo`llanmalari chiqardilar. T eatrchilikka asos solindi. Ko`plab teatr gruppalari paydo bo`ldi. Drammaturgiya maydonga keldi. Publitsistika rivojlandi. Jadidlar maktab va madrasalarda diniy va ilmiy-dunyoviy ilmlarni birga qo`shib olib borishga harakat qildilar. Jadidlarning yirik vakillaridan: Behbudiy, Munavvar Qori, Fitrat, Siddiqiy, Aziziy, Shakuriy, Avloniy va boshqalar bo`lib, ularning ayrimlari faoliyati bilan tanishsak. Mahmudxo`ja Behbudiy (1874-1919) Samarqandning Baxshitepa qishlog`ida ruhoniy oilasida tug`iladi. U adabiyot, tarix, geografiya, islom tarixi, siyosatshunoslik bilan shug`ullanadi. 27 yoshida Makkaga borib, hoji va mufti unvonlari bilan qaytadi. Behbudiy 1899 yildan sayohatlarga chiqadi. Misr, Istanbul, Qrim, Qozon, Kavkazning ko`plab shaharlarida bo`ladi. U o`lkada usuli jadid maktablarining eng birinchi nazariyotchisi va amaliyotchilaridan, jadidchilikni boshlaganlardandir. Rajabamin qishlog`ida Shakuriy ochgan maktabni 1908 yili o`z hovlisiga ko`chirib keladi, unga har tamonlama yordam beradi. U o`zbek va tojik tillarida «Kitobul-atfol» (Bolalar kitobi), «Muxtasari tarixi islom» (Islomning qisqacha tarixi), «Amaliyoti islom», «Aholi geografiyasiga kirish», «Rossiyaning qisqacha geografiyasi» kabi asarlarni yaratdi. «Behbudiy nashriyoti»ni tashkil etib, unda darsliklar, Turkiston, Buxoro, Xiva xaritasini bosib chiqaradi. Samarqandda kutubxona va qiroatxona ochishga boshchilik qiladi. Drammaturgiya sohasida qalam tebratadi (m-n, «Padarkush»),. Behbudiy 1913 yildan «Samarqand» gazetasi va «Oyina» jurnalini chiqara boshlaydi. U til o`rganishga yoshlarni da’vat etadi. Diniy ilmlar va dunyoviy ilmlar ulamolari kerak deb biladi. Behbudiy o`z maktabi uchun o`quv reja va dasturlar ishlab chiqadi. Uning maktabi 2 qismdan iborat edi: 1. Ibtidoiy qism. 2. Rushadiya. Birinchi bosqich 4 yil, 2 bosqichi ham 4 yil bo`lgan va unga birinchi bosqichni tugatganlar olingan. U ilmning jamiyat rivojidagi rolini yaxshi tushungan va yoshlarni ilm o`rganishga chaqiradi, «Padarkush» dramasida ham ilmsizlikni qoralaydi. Munavvar Qori Abdurashidxonov (1872-1931) Toshkent shahrida ziyoli oilasida tug`iladi. Onasi otinoyi bo`ladi. 1901 yili birinchi jadid maktabini ochadi. Yangi maktablar uchun tovush usulida «Adibi avval» (1907), «Adibi soniy» darsliklarini yozadi. 1906 yili Ismoil Obid muharrirligida «Taraqqiy» gazetasini tashkil qiladi. Darsliklari qayta-qayta nashr qilinadi. Munavvar Qori o`rta maxsus va oliy ta’lim asoschisi sifatida 1916 yil 9 aprelida o`z uyida to`plangan jadidlar bilan birga Turkiston xalq dorilfununining musulmon bo`limini tashkil etish yuzasidan komissiya tuzadi. O`zi raislik qiladi. 3 bosqichdan iborat dastur tuziladi. 1918 yil 13 may, yakshanba kuni Dorilfunun (hozirgi yosh tomoshabinlar teatri binosida) ochiladi. Munavvar Qori rais (rektor), Iso T o`xtaboyev 1-, Burxon Habib 2-, muovin qilib belgilanadilar. O`qituvchilar soni 190 ga yetadi. Ular orasida Fitrat, Kamol Shams, Haydar Shavqiy va boshqalar bor edi. Shu munosabat bilan Toshkent davlat universitetiga Milliy universitet nomi berildi. Abdurauf Abdurahim o`g`li Fitrat (1886-1938) Buxoroda tug`iladi. Dastlab maktabda, so`ngra Mirarab madrasasida o`qiydi. U adabiyot, tarix, falsafani chuqur o`rganadi. 1909 yili «Jamiyati xayriya» ko`magida Turkiyaga o`qishga ketadi. 4 yil o`qiydi. U yerda «Munozara» va «Hind sayyohi qissasi» asarlarini yozadi. Bunda Buxorodagi o`quv-o`qituv ishlari, ularni tubdan o`zgartirish masalalariga e’tibor beriladi. «Rahbari najot» (1913), «Oila» (1916) asarlari, «O`quv» (1917) darsligini yozadi. 1922-23 yillarda Buxoro xalq maorifi noziri bo`lib, chet ellarga o`qishga talaba va o`quvchilar yuborishga rahbarlik qiladi. 1923-24 yillarda Moskva va Leningrad (Peturg)da yashab ijod qiladi, professor bo`ladi. Keyin qator oliy o`quv yurtlari, tadqiqot institutlarida pedagogik va ilmiy faoliyat bilan shug`ullanadi. «Rahbari najot» asarida ta’lim-tarbiya masalalariga alohida e’tibor beradi, fanlar tasnifini yaratadi. O`zining didaktik qarashlarini bayon etadi. «O`quv» darsligi ham juda katta tarbiyaviy ahamiyatga ega bo`lib, turmush odobiga oid ko`plab mavzular berilganki, ulardan hozirgi tarbiya ishlarida ham keng foydalanish mumkin. Abdulla Avloniy (1878-1934) Toshkentda hunarmand oilasida dunyoga keladi. Maktabda, so`ngra Abdumalikboy madrasasida o`qiydi. Yoshligidan Foydalaniladigan adabiyotlar ruyxati 1. Mirziyoyev Sh.M. Milliy taraqqiyot yo limizni qat iyat bilan davom yettirib,ʼ ʼ yangi bosqichga ko taramiz. 1-jild, Toshkent,”O zbekiston”, 2017 yil. ʼ ʼ 2. Mirziyoyev Sh.M. Erkin va farovon demokratik O zbekiston davlatini birgalikda ʼ barpo yetamiz. Toshkent, “O zbekiston”, 2017 yil. ʼ 3. Mirziyoyev Sh.M. O zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning ʼ Oliy Majlisga murojaatnomasi. “Xalq so zi” gazetasi, 2017 yil, 23-dekabr, 2-bet. ʼ 4. Mirziyoyev Sh.M. Konstitutsiya – erkin va farovon hayotimiz, mamlakatimizni yanada taraqqiy ettirishning mustahkam poydevoridir. “Xalq so zi” gazetasi, 2017 ʼ yil, 8-dekabr, 1-3 betlar. 5. Mirziyoyev Sh.M. O zbekiston Respublikasi Prezidentining “O zbekiston ʼ ʼ Respublikasini yanada rivojlantirish bo yicha harakatlar strategiyasi to g risida”gi ʼ ʼ ʼ farmoni. Toshkent, “Аdolat”, 2018 yil. 6. Mirziyoyev Sh.M. Buyuk kelajagimizni mard va oliyjanob xalqimiz bilan birga quramiz. T., O zbekiston, 2017 yil. ʼ 7. Mirziyoyev Sh.M. Qonun ustuvorligi va inson manfaatlarini ta minlash yurt ʼ taraqqiyoti va xalq farovonligining garovi. T., O zbekiston, 2017 yil. ʼ 8. Karimov I.А. Аsarlar to plami. 1-23 jildlar. -T.:“O zbekiston”, 1996-2015 y.y. ʼ ʼ 9. Karimov I.А. Yuksak ma naviyat – yengilmas kuch. –T.:“Ma naviyat”, 2008. ʼ ʼ 10. Karimov I.А. Mamlakatimizda demokratik islohotlarni yanada chuqurlashtirish va fuqarolik jamiyatini rivojlantirish konsepsiyasi. –T.:“O zbekiston”, 2010. ʼ 11.Karimov I.А. O zbekiston mustaqillikka yerishish ostonasida. -T.:“O zbekiston”, ʼ ʼ 2011. 12. Karimov I.А. Bosh maqsadimiz – keng ko lamli islohotlar va modernizasiya ʼ yo lini qat iyat bilan davom yettirish. T.:O zbekiston, 2013. ʼ ʼ ʼ she’rlar yozadi. 1904 yili tinimsiz harakatlardan so`ng Mirobodda yangi usulda maktab ochadi. 1907 yili uning muharrirligida «Shuhrat» gazetasi chiqa boshlaydi. 1909 yili «Jamiyati xayriya» ochib, bolalar o`qishi uchun pul yig`ib, maktablarga tarqatadi. Maktabining dovrug`i keng tarqaladi, chor hukumati talabi bilan o`lka ma’muriyati maktabini 1908 yili yopadi. 1909 yili Avloniy endi Degrez mahallasida maktab ochadi. Darsliklar yozishga kirishadi. 1909-1917 yillarda uning «Birinchi muallim», «Ikkinchi muallim», «Turkiy guliston yoxud axloq», «Maktab gulistoni», «Adabiyot yoxud milliy she’rlar» to`plami nashr etiladi. 1913 yili yozilgan «Turkiy guliston yoxud axloq» axloqiy va ta’lim-tarbiyaviy asar bo`lib, unda «insonlarni yaxshilikka chaqiruvchi, yomonlikdan qaytaruvchi bir ilm-axloq» haqida fikr yuritiladi. Bola kamolotida tarbiyaning roli juda kattaligini tushunadi va tarbiya «yo hayot yo mamot masalasi» deb biladi. Bu fikrga yurtboshimiz ham alohida munosabat bildirganlar: «Men Abdulla Avloniyning «Tarbiya biz uchun yo hayot, yo mamot, fikrini ko`p mushohada qilaman. Buyuk ma’rifatparvarning bu so`zlari asrimiz boshida millatimiz uchun qanchalar muhim va dolzarb bo`lgan bo`lsa, hozirgi kunda ham biz uchun ham shunchalik, balki undan ham ko`ra muhim va dolzabdir». Hamza Hakimzoda Niyoziy (1889-1929) Qo`qonda tabib oilasida tug`iladi. Maktab, keyin madrasada o`qiy boshlaydi. Lekin madrasadagi ta’limdan qoniqmay, mustaqil ravishda klassiklarimiz asarlarini o`rganadi. 16 yoshdan yozuvchilikni boshlaydi. 1911 yili Qo`qonning Hojibek go`zarida maktab ochib, yetim va kambag`al bolalarni o`qitadi. Kambag`al bolalarni o`qiy olishlari uchun «Yordam jamiyati» tashkil etadi. Kattalar uchun kechki kurs tashkil qiladi. Bunga 16 yoshdan 50 yoshgacha bo`lgan kishilarni qabul qiladi. Chor hukumati amaldorlari Hamzaning maktabini xavfli deb topib, uni yopadi va o`zini ta’qibga oladi. 1913-14 yillarda chet ellarga ketadi. 1914 yili qaytib kelgach, kambag`allar uchun tekin maktab ochishga harakat qiladi. 1914 yil 4 oktabrda «Yetimlar maktabi» ochadi, lekin bu tezda yopiladi. Hamza Marg`ilonga ketadi va u yerda bir kishining tashqi hovlisida 1915 avgustda yangi usul maktab ochadi, muallimlar tayyorlaydigan kurs tashkil etadi. Hamza 1914 yili «Birinchi sinf talablari uchun maxsus yengil adabiyot» va 2- sinflar uchun «O`qish kitobi» tuzadi. Hamza 1918 yildan Farg`onada o`qituvchilik ishini davom ettiradi. 1919 yildan Qo`qondagi 1 son boqimsiz bolalar uyiga mudir qilib tayinlanadi. Xorazm va Qoraqalpog`istonda ishlab keladi. U o`z pedagogik faoliyatida va ijodida xotin-qizlarning ilm olishiga, jamiyat ishlarida qatnashishiga jiddiy e’tibor beradi. Hamza mohir pedagog, yozuvchi, kompozitor sifatida xalqimizga sidqidildan xizmat qiladi.

O‘rta asrlar va mustamlakachilik davrida ta’limning falsafiy mohiyati

Купить