O‘rta asrlar, Yangi va eng yangi davr falsafasi - Философия - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	107.7KB
Покупки	0
Дата загрузки	18 Декабрь 2024
Расширение	docx
Раздел	Презентации
Предмет	Философия

O‘rta asrlar, Yangi va eng yangi davr falsafasi

Купить

O’rta asrlar, Yangi va eng yangi davr falsafasi Reja: 1. Ilk o’rta asr Sharq falsafasi va uyg’onish davri . 2.Xristianlikning yuzaga kelishi va o’rta asrlar G’arb falsafiy ta’limotlari. 3. Yangi davr falsafasidagi asosiy muammolar. 4.Eng yangi davr falsafasining ustuvor yo’nalishlari

1 . Ilk o’rta asr Sharq falsafasi va uyg’onish davri . О’rta asrlarda G’arb va Sharqda falsafa rivojlanishining umumiy belgilari. Birinchidan, о’rta asrlar G’arb va Sharq falsafasi avvalo feodal jamiyat falsafasi bо’lib, u ilohiyot va dinning hukmronligi bilan tavsiflanadi. Feodal tuzum sharoitida feodal mulkdorlik bilan bir qatorda hunarmandlar va dehqonlarning shaxsiy mehnatiga asoslangan xususiy xо’jaligi mavjud bо’lgan. Feodal ishchini sotishi va sotib olishi mumkin bо’lgan, lekin ishchini о’ldirish huquqi unga berilmagan. Ishlab chiqarish munosabatlarining bunday rivojlanishi ularni ijtimoiy-psixologik va mafkuraviy jihatdan mustahkamlashni talab qilgan. Feodal madaniyatni mafkuraviy jihatdan ta’minlovchi integratsion asos din bо’lgan. Ikkinchidan, о’rta asrlarda din G’arbda ham, Shar

tarqoq feodal davlatlarga qarshi qо’ygan. Bu nazoratni avvalo Rim Papasi boshchiligidagi katolik cherkovi amalga oshirgan. Ayni vaqtda cherkov qadimgi dunyoning «majusiycha» falsafasiga, ayniqsa materialistik ta’limotlarga yot kо’z bilan qaragan. Shu sababli antik davrning falsafiy merosini о’zlashtirishga nisbatan xolisona yondashilmagan, bu meros qismlarga bо’lib о’zlashtirilgan, asosan diniy aqidalarni mustahkamlovchi idealistik g’oyaalarni tarqatishga yо’l qо’yilgan. О’rta asrlar Sharq falsafiy tafakkurining rivojlanish xususiyatlari. Markaziy Osiyo – sivilizasiyaning qadimgi о’choqlaridan biri. VIII-IX asrlarda Markaziy Osiyo arab xalifaligi tarkibiga kirgan. Bu davrda xalifalik markazlari – Bag’dod va Damashqda madaniyat va fan ravnaq topdi. Xalifalar al-Mansur (754-776), Horun ar-Ra

1. barcha odamlarni ma’rifatli qilishga intilish, bu yо’lda о’tmish merosidan va qо’shni mamlakatlarning fan, madaniyat yutuqlaridan foydalanish, tabiiy-falsafiy va ijtimoiy fanlarni rivojlantirish; 2. tabiatni о’rganish, tabiiy-ilmiy bilimlarni oqilonalikka tayanib rivojlantirish, aqlning kuchiga ishonish, asosiy e’tiborni haqiqatni bilishga qaratish, haqiqatni inson bilimining negizi deb bilish; 3. insonga xos tabiiy, badiiy, ma’naviy fazilatlarni yuksaltirish, insonparvarlikni ulug’lash, barkamol avlodni tarbiyalashda oliy ma’naviy qonunlarga rioya qilish; 4. universalizm – borliq va ijtimoiy hayotning barcha muammolariga qiziqish, bu davr madaniyatining muhim jihatlaridir. Bu davr madaniyati umuminsoniy qadriyatlarning rivojlanishiga xizmat qilgan. Savdo-sotiqning rivojlanishi, iqtisod

farqlash imkonini beruvchi mantiqni birinchi о’ringa qо’ygan. Ayni shu sababli faylasuf inson tafakkuriga alohida e’tibor bergan. Aynan falsafa insonga borliqning mohiyatini tushunish imkonini beradi. Borliq «yagona» va ayni vaqtda «kо’p»dir. Borliqning mazkur holati emanasiya, ya’ni «yagona» muhitdan borliqning turli muhitlari kelib chiqishi mahsulidir. Forobiy asarlarida dunyo bir-biriga kiruvchi tо’qqiz gumbaz kо’rinishida namoyon bо’ladi. Bu gumbazlarda ularning Yer atrofida aylanishi sababi hisoblangan jonlar yashaydi. Gumbazlar о’z harakatini dastlabki turtkidan boshlagan. Forobiy dunyoning rang-barangligini tushuntirish uchun Aristotelning shakl va materiyaa haqidagi ta’limotidan foydalangan. U jonning umrboqiyligi haqidagi masalada Platon fikriga qо’shilmagan, chunki uning paydo bо

Forobiy fikricha, inson bilimlarni tashqi dunyodagi hodisalarni bilish jarayonida о’zlashtiradi. Bu jarayon sezish, idrok etish, xotirlash, tasavvur qilish va eng muhimi – mantiqiy mulohaza yuritish, tafakkur kabi usullarni qamrab oladi. Bu vositalar yordamida inson fanni о’rganadi. Forobiy «Fan va san’atning о’ziga xos xususiyatlari» asarida tabiatni bilishning uzluksizligini, bilish – bu bilishdan bilimga, sababni bilishdan oqibatni bilishga, hodisani bilishdan mohiyatni bilishga eltuvchi yо’l ekanligini qayd etadi. Forobiy fikricha, inson paydo bо’lganidan sо’ng avvalo «oziqlantiruvchi kuch» paydo bо’ladi, uning yordamida oziqlanish jarayoni yuz beradi. Sо’ngra sezgi organlari paydo bо’ladi, ular insonga sezish, tasavvur qilish qobiliyati va xotirani beradi. Shundan keyingina inson «orz

Matematiklar jismning u yoki bu jihatlarini teranroq bilish uchun foydalanuvchi bilishning ikkinchi yо’li mavhumlashtirishdan boshlanishi darkor. Bilishni mavhum nuqtadan boshlagan aql muayyan jism bо’ylab harakatlana boshlaydi, mavhum chiziq, yuza, jismni anglaydi va sо’ngra muayyan jismni tushunib yetadi. Ilmiy bilim va falsafiy tafakkurning rivojlanishi bilish yо’llariga boshqacha nazar tashlash imkonini beradi, biroq Forobiy ilgari surgan g’oyaa Gegel falsafasida о’zining yanada barkamolroq ifodasini topadi. «Vazifa bilishdan iborat bо’lgani tufayli, kuzatish bilan taqqoslash haqidagi masala undan voz kechish ma’nosida yechilgandir. Endilikda masala faqat bilish doirasida nima birinchi bо’lishi va undan keyin nimalar anglab yetilishi lozimligi haqida bо’lishi mumkin. Endi tabiatga muvo

talqin qiladi. Ularning orasida obektlarning kuzatuvchanligi, tajribalarning qayta о ’tkaziluvchanligi va kuzatishlarning tekshiriluvchanligini qayd etish mumkin. Bu mulohazalar tajriba, bilim olish va uning haqiqiyligini tekshirish metodi sifatida, о ’rta asr sharoitida ham ancha keng tarqalgan, deb aytish imkonini beradi. G’oyaa ilgari surilgani va ishonchli bilimning olinishi tajriba bilan bog’lanishi, bilimning haqiqiyligi tajribada sinalishi muhimdir. Beruniyning ijodida kuzatish muhim о ’rin egallaydi. Tabiatni ilmiy о ’rganishda k u zatish bilishning boshqa shakllari bilan о ’zaro bog’langan . Beruniy fikricha, kuzatuvchi kuzatilayotgan hodisani u yuz berayotgan joyda idrok etadi 7 . Binobarin, kuzatish u yoki bu hodisani uning muayyan kо’rinishida qayd etadi 8 . Kuzatishlarning esk

Abu Ali ibn Sino (980-1037 Buxorolik Ibn Sino (Avisenna) 300 dan ortiq asar muallifidir Ularning orasida «Tib qonunlari» va «Bilim kitobi»,”Donishnoma”, “Xay ibn Yakzon”ayniqsa keng dovruq qozongan. ). О’rta Osiyoning mashhur qomusiy allomasi va faylasufidir.. Ibn Sino merosining tahlili uning ilmiy qiziqishlari doirasi benihoyat keng, u tom ma’noda qomusiy bilimlar egasi bо’lganidan dalolat beradi. Ibn Sino fanlarning tadqiqot obektlariga kо’ra ajratishga asoslangan tasnifini taklif qilgan. Ibn Sino tabiat azaliy va abadiydir, uning qonunlari о’z-о’zidan о’zgarmaydi va inson ularni anglab yetishga qodir, jon tana faoliyati bilan belgilanadi va uning individual umrboqiyligi mumkin emas, degan fikrni ilgari surgan. О’sha davrda u shug’ullanmagan fanning о’zi bо’lmagan. Tibbiyot bilan bir qa

qanday jism о’z holicha ovozga ega bо’lmaydi. Ovoz ikki jism tо’qnashganda havo va harakatning tebranishi natijasida yuzaga keladi. Bu tо’lqinlar juda tez tarqaladi. Ular quloqqa yetgach, tebranuvchi havo eshitish nervlariga tegadi va ular bundan jonni xabardor etadi 12 . Bu tavsif ancha sodda bayon etilgan b о ’lsa-da, hozirgi tasavvurlarga mos keladi. Shuningdek, Ibn Sino sezgilarni hali obektiv dunyoning subektiv obrazi sifatida idrok etmaganidan dalolat beradi. Sezgilarni tashqi ta’sirning organizmdagi harakati sifatida tushuntirar ekan, Ibn Sino uni mexanik talqin qiladi. Ibn Sino k о ’rish haqidagi ta’limotni ishlab chiqdi. K о ’rish jarayonini tushuntirar ekan, u ayni vaqtda Platonning bu boradagi ta’limoti asossiz ekanligini k о ’rsatadi. Ibn Sino yorug’likni k о ’rishning asosiy v

tayanganini kо’rsatadi. Ibn Sino tasavvurning kuchi shundaki, umumiy sezgiga kiruvchi hamma narsa bizning sezgilarimizgacha yetib boradi, 17 deb qayd etadi. Shunday qilib, Ibn Sino fikriga kо’ra, tasavvurning gnoseologik funksiyasi shundan iboratki, u tashqi narsalarning obrazlarini gavdalantiradi, hissiy idrok etiluvchi narsalar yо’qolganidan keyin ham ularni xotirada saqlab qoladi. Ibn Sinoning fikricha, mohiyat uch tarzda namoyon b о ’ladi. Birinchi dan – narsa sezgilarda ularni kuzatish jarayonida aks etadi. Bu yerda narsalarning sezgi organlarida bevosita aks etishi nazarda tutilmoqda. Ibn Sino in’ikos konsepsiyasini bilish jarayoni sifatida qayd etar ekan, bilish darajalari t о ’g’risidagi masalani k о ’taradi. Ma’lumki, bu m о ’ljal Yangi davr falsafasida ishlab chiqilgan va nemis k

Obraz deganda alloma narsaning tashqi xususiyatlari va xossalari, materiyaaning aksidental tomonlari yig’indisini tushunadi. Masalan, inson va uning obrazi haqida s о ’z yuritar ekan, u shunday deb yozadi: «Uning obrazi bu uning uzunligi, kengligi, sifati, miqdori va uning holati, ya’ni inson bilan bog’liq barcha narsalardir» 21 . Ibn Sinoning yuqorida bayon etilgan g’oyaalari ilmiy tafakkur shakllanishining keyingi davrlarida rivojlantirildi va yangi natijalar bilan boyitildi. Shunday qilib, bilish jarayoni ning pirovard maqsadi obektlar mohiyatini bilishdan iborat b о ’lgan murakkab jarayondir. О ’rta asr Markaziy Osiyo mutafakkirlari asosan bilish bilinayotgan obektning in’ikosidir, degan nuqtai nazardan kelib chiqdilar. Bunda insonning sezgi organlari bevosita bog’lovchi b о ’g’in hiso

S о ’fizm Alloh ni tabiat bilan uzviy deb qara ydi. Uni insonni qurshagan tashqi dunyoda mavjud har bir narsa bilan tenglashtiradi va ularda Allohning siymosi, mohiyatini kо’rib, tabiat, atrof muhit sari, uning sirlarini ochish tomon, bu yashirin hodisalarning har birida ilohiy haqiqat belgisi, mohiyatini topish va bilish maqsadida muayyan qadam tashlaydi. Sо’fizmdagi Allohni bilishda bilish usullari va vositalari sifatida vahiy va ilhom amal qiladi. Bu yerda sezgilar va aql bilish vositalari sifatida ishlamaydi. Borliqning birligi tarafdorlari sanalgan sо’fiylarda panteistik an’analar ustunlik qiluvchi ta’limotlarda Allohni bilish nazariyasi bilan bir qatorda dunyoni bilish nazariyasi ham mavjud bо’lib, unda bilish obekti sifatida moddiy dunyoning о’zi, bilish vositalari va usullari sifat

Sо’fizm vakili Ibn Arabiy falsafasi Yevropa falsafiy an’anasiga yaqin bо’lgan tilda yaratilgan filosofema. Uni ayni holda rasionalistik filosofema deb nomlash mumkin (u birlik, kо’plik, sabab, oqibat, birinchi asos, jism, makon, vaqt kabi kategoriyalar va atamalardan foydalanadi); tilini badiiy til deb belgilash mumkin bо’lgan, biroq nafaqat estetika jabhasini, balki ontologiya va naturfalsafaning rasionalistik tili bilan bir borliqni tavsiflovchi filosofema (uning kategoriyalari – muhabbat, intilish, ehtiros, muhtojlik, gо’zallik va sh.k.); nihoyat, «mistik» tilda yaratilgan filosofema (kategoriyalari: zavq, hol, fano, baqo, jon, rо’yo va h.k.). Ibn Arabiyda h ar bir filosofema, bilishning alohida usuliga tayanadi. Shu sababli yechimlarning har biri b о ’yicha tegishli bilish usulining qi

nomukammal mohiyat kategoriyasi esa – «pirovard nuqta» hisoblanadi yoki aksincha. Xudodan dunyoga yoki dunyodan Xudoga bunday mantiqiy harakat qilish natijasida muammoning rasionalistik yechimi topilishi lozim: dunyoga nisbatan transsendent ilohiy mohiyat ayni vaqtda unga ichdan xos b о ’lishi, uning borlig’i substansional asosini tashkil etishi darkor. Bu biz yo dunyoni tavsiflovchi muhim kategoriyalarni transsendent ilohiy mohiyat tushunchasidan chiqarishimiz, yo dunyoda mavjud о ’tkinchi mohiyat kategoriyasini asos qilib olib, transsendent ilohiy mohiyat borlig’ini keltirib chiqarishimiz lozimligini anglatadi. Shunday qilib, muammoning yechimi oqilona- mantiqiy metodlar yordamida topilishi mumkin. 2. Bilishning ikkinchi usuli – muammoni mushohada yuritish y о ’li bilan yechish: ( yechim

b о ’lganidek) avval butunning mazmunini anglab yetish lozim. Vaholanki, fan tilida yozilgan matnda qismlarni tushunmasdan butunni tushunish mumkin emas. Ibn Arabiy filosofemasi «badiiy» tilda yozilgan b о ’lib, mushohada yuritishga asoslanadi va u estetik filosofema deb ata ladi. . 3. Bilishning uchinchi usuli – muammoni mistik y о ’l bilan yechishd ir. ( shartlar va yechim ayniydir ) . Bu yerda bilish oqilona-mantiqiy va mushohada yuritish y о ’li bilan bilishdan mutlaqo boshqacha shartlardan kelib chiqadi. Bu bilish subekti va obektining ayniylik shartidir. Bilish subekti bu ayniylikka erishgach, о ’zining subektlik mohiyatini y о ’qotadi; subekt va obekt о ’rtasidagi tafovut y о ’qoladi, biluvchi bilinuvchiga aylanadi, biluvchi ham, bilinuvchi ham y о ’qolib, faqat yagona universal qol

mohiyat yoki dunyo «qism» deb, muammoning izlanayotgan yechimi esa – «butun» deb olinishi mumkin. Ikkinchi yо’l butundan qism sari harakatdan iborat : biz yechim mavjudligini faraz qildik, u qanday bilishi lozimligini («butun»ni) kо’rsatdik va sо’ng uni tahlil qildik, transsendent-immanent muammo yechilgan sharoitda ilohiy mohiyat va dunyo qanday bо’lishi lozimligini kо’rishga harakat qildik. Nihoyat, yechimning uchinchi yо’li qismlar va butunning ayniyligini, mutlaqo va barcha yо’nalishlarda ayniylikni: qismlarning bir-biri bilan, ularning har biri va ikkalasining butun bilan ayniyligini qayd etadi . Birinchi holda transsendentlik va immanentlik muammosining yechimi topilmadi, ikkinchi holda u о’z yechimini topish uchun dualizmni qabul qilishni talab etdi, uchinchi holda esa u yechilmaydi

Odam bilishning har bir bosqichi (mistik yо’l manzillari)dan oldinma-ketin о’tib о’z maqsadiga yaqinlashadi. Sо’fizm nazariyasi va amaliyoti ongning tashqidan ichkiga, ochiqdan yashiringa sayohatini nazarda tutadi. Bahouddin Naqshband tariqat ezoterik (yashirin, mistik) fan, u hammaga ochiq emas, uni faqat о’zini Haqiqatga baxshida etgan odamlar anglab yetishi mumkin, deb hisoblagan. Sо’fizmda mistik bilish zamirida «О’zini bilgan odam о’z Allohini biladi» degan tamoyil yotadi. О’zini о’zi bilish orqali Allohni bilish maqsadga erishishning eng qisqa yо’lidir. Bahouddin Naqshband yaratgan ta’limotning asosida «Dil ba yor-u, dast ba kor», ya’ni «Kо’ngil yorda, qо’l – ishda», degan shior yotadi. 3/2. О’rta asrlar Yevropasida falsafiy tafakkurning rivojlanish xususiyatlari. XVI asrgacha G’arb

Apologetika ortidan «cherkov otalari»ning falsafiy ta’limoti – patristika (lot. pater – ota) paydo b о ’lgan. Patristikaning eng yorqin vakili Gippon (Shimoliy Afrika)dagi yepiskop Avliyo Avgustin (354-430)dir. U о ’rta asrlar falsafasiga, shuningdek falsafiy ijodning keyingi davrlardagi k о ’pgina vakillariga kuchli ta’sir k о ’rsatgan. Avgustin «haqiqiy falsafa va haqiqiy din»ni bir deb hisoblagan. Xristianlik asoslarini u Platon falsafasidan topishga harakat qilgan. Uning fikricha, Platon g’oyaalari – «bu ijodkor ijodga kirishish oldidan yuritgan mulohazalar» 31 dir. Xudo dunyoni y о ’qlikdan yaratgan. Inson panoh topishining asosiy y о ’li uning xristian cherkoviga mansubligidir. Xristian cherkovi «ilohiy shahar»ning Yerdagi vakilidir. Avgustin inson faoliyatining ikki qarama-qarshi tu

Tarix falsafasini ishlab chiqish ham, garchi atamaning о ’zini Volter taklif qilgan b о ’lsa-da, Avliyo Avgustindan boshlangan. Antik faylasuflarda «tarixiylik» tushunchasi mavjud b о ’lmagan: yunonlar dunyoni estetik jihatdan, mukammal koinot sifatida idrok etganlar. Avgustin esa о ’tmish – hozirgi davr – kelajakning о ’zaro aloqasini falsafiy jihatdan anglab yetishga harakat qilgan. Hozirgi davr – bir lahza, zero u о ’tmishga chekinadi va kelajak sari harakat qiladi. «Insoniy shahar» (jamiyat) hayoti buni tasdiqlaydi. Avliyo Avgustin asarlari sxolastik falsafaning yaratilishiga asos b о ’lgan va uzoq vaqt mobaynida antik falsafani, asosan Platon, Aristotel hamda neoplatoniklar – Plotin, Porfiriy, Prokl asarlarini о ’rganish manbalaridan biri b о ’lib xizmat qilgan. Plotinning universal t

konsepsiyani ishlab chiqqan b о ’lsa, nominalizm bu muammoni materialistik y о ’l bilan yechishning о ’ziga xos timsoli b о ’lgan. Shunday qilib, realistlar va nominalistlar о ’rtasidagi bahs falsafiy tus olgan, chunki unda umumiy va yakkaning tabiati muammolari, ularning dialektikasi amalda muhokama qilingan. Foma Akvinskiy (1225-1274) katolik teologiyani yaratgan va sxolastikani tizimga solgan mutafakkir sifatida e’tirof etiladi. Uning eng mashhur asarlari: «Teologiya yig’indisi», «Falsafa yig’indisi», «Majusiylarga qarshi yig’indi». Ularda muallif asosan Aristotel asarlariga tayanadi. Foma Akvinskiy Aristotel ijodi bilan Sharqqa salb yurishi chog’ida tanishadi. Uning ontologiyasida borliq ham ehtimol tutilgan, ham amalda mavjud deb qaraladi. Borliq - ayrim narsalarning mavjudligi, ya’ni

tashkilot sifatida yondashadi. Hokimiyatning mohiyatini u axloq, xususan yaxshilik va adolat bilan bog’laydi va hatto xalqning adolatsiz podsholarga qarshi bosh k о ’tarish huquqi t о ’g’risida s о ’z yuritadi. Foma Akvinskiy ikki qonun: Xudo odamlar ongi va qalbiga joylagan «tabiiy qonun» va cherkovning davlat va fuqarolik jamiyatidan ustunligini belgilovchi «ilohiy qonun» haqidagi muammoni ham muhokamaga kiritadi. Uning fikricha, dunyoviy hayot b о ’lg’usi ma’naviy hayotga tayyorgarlikdir. Podshoning hokimiyati oliy – ma’naviy hokimiyatga b о ’ysunishi lozim. Bu hokimiyatni osmonda – Iso Masih, Yerda – Rim Papasi boshqaradi. Foma Akvinskiy siyosiy hokimiyat shakllarini muhokama qilar ekan, Aristotel kabi monarxiyani afzal k о ’radi. Foma Akvinskiy falsafasi XIV asrdan boshlab dominikan s

ta’limotni yaratdi. Kopernikdan ilgarilab ketib, quyosh sistemasi tuzilishi haqidagi yangi qarashlari bilan ilm-fanni boyitdi.) singari buyuk mutafakkirlar yetishib chiqdi. Uyg’onish davrining natijasi sifatida namoyon bо’lgan G’arbiy Yevropa mamlakatlaridagi tub ijtimoiy-siyosiy о’zgarishlar Niderlandiyada XVI asrning 60-70- yillarida, Angliyada XVII asrning 40-50-yillarida bо’lib о’tdi. Bu davrga kelib, Yevropada alohida millatlarning shakllanishi yuz berdi. Milliy davlatlar paydo bо’ldi. Endi monarxiya tuzumi jamiyatning ilg’or tabaqa vakillari nazarida faqat tarixan о’z umrini о’tab qolmasdan, balki g’ayritabiiy, g’ayriaqliy bо’lib kо’rina boshladi. О’sha davrning ideologlari ilgari tan olinmagan insonning tabiiy huquqlari masalasini о’rtaga qо’yadilar. Ular ijtimoiy tartiblar inson ta

hukmronligiga, cherkovning ta’siri va tazyiqiga qarshi kurashda aqlning har narsaga qodirligi va ilmiy tadqiqotning cheksiz imkoniyatlari haqidagi ta’limot vujudga keldi. Yangi davr falsafasiga avvalo tabiatshunoslikdan kelib chiqadigan kuchli materialistik tendensiya xos. XVII asrda Yevropaning yirik faylasuflari qatoriga F.Bekon, T.Gobbs va J.Lokk (Angliya), R.Dekart (Fransiya), B.Spinoza (Gollandiya), G.Leybnis (Germaniya) kiradi. Yangi davr G’arb va Sharq falsafasidagi asosiy muammolar (ontologiya va gnoseologiya). Yangi davr, avvalo XVII asr falsafasida ontologiya, ya’ni borliq va substansiya haqidagi ta’limotga katta e’tibor beriladi (ayniqsa harakat, makon va vaqt to’g’risida so’z yuritilganda). Frensis Bekon (– ingliz faylasufi 1561-1626) birinchi yondashuv asoschisi substansiya sh

Bekon fikriga ko’ra, harakat – materiyaaning tug’ma xossasi. Materiyaa qanday abadiy bo’lsa, harakat ham shunday abadiydir. U harakatning tabiatdagi 19 turi yoki shaklini qayd etgan: tebranish, qarshilik, inersiya, intilish, kuchlanish, hayot ruhi, azoblanish va b. Bu shakllar amalda o’sha davrda fanda ayniqsa mukammal o’rganilgan materiyaa harakati mexanik shakllarining xususiyatlari bo’lgan. Ayni vaqtda F.Bekon moddiy dunyoning ko’p sifatliligini o’rganish va tushuntirishga harakat qilgan. F.Bekon bilishning empirik metodi asoschisi hamdir. U tajribaga asoslangan fanlar, kuzatish va eksperimentga alohida e’tibor bergan. Bilimlar manbai va ularning haqiqiyligi mezonlarini tajribada ko’rgan. Bilishga tashqi dunyoning inson ongidagi in’ikosi sifatida yondashar ekan, u bilishda tajriba hal q

Gobbs tabiiy aloqalar va qonuniyatlar rolini takror-takror qayd etadi. Biroq, T.Gobbs Xudoni odamlar hayotidan butunlay chiqarmaydi: uning fikricha, Xudo «hamma narsani ko’rguvchi va hamma narsani boshqaruvchi», «u barcha sabablarning birinchisi»dir. Gobbs Xudo voqealarning tabiiy oqimiga aralashmasligini qayd etadi. F.Bekon falsafasining davomchisi T.Gobbs ham gnoseologiyada asosan empirik va sensualist bo’lgan (hissiy bilishni bilishning asosiy shakli deb hisoblagan). Insonga moddiy jism ta’siri natijasida vujudga kelgan sezgini u bilishning birinchi amali deb hisoblagan. Fikrlashni u tushunchalarni qo’shish yoki ayirish deb hisoblagan, unga o’z matematik metodini to’la tatbiq etgan. Rene Dekart (fransuz faylasufi va matematigi 1596-1650) cubstansiyaning b ekoncha va gobbscha monistik ta

tashqi dunyodan emas, balki inson aqlidan qidirish lozim, degan xulosaga keladi. Uning fikricha, intellektual intuisiya yoki sof mushohada – bilishning tayanch nuqtasi. Barcha g’oyaalarni Dekart ikki guruhga ajratadi: sezgilar ta’sirida tug’ilgan g’oyaalar va tug’ma g’oyaalar. Tug’ma g’oyaalar mutlaqo ishonchlidir. Ularning qatoriga Dekart Xudo g’oyaasi, matematik aksiomalar va shu kabilarni kiritadi. Masalan, barcha mavjud narsalarga shubha bilan qarash kashfiyotga yo’l ochuvchi mutlaqo ishonchli asos, metod yoki vosita hisoblanadi. Ayni shu sababli Dekart hissiy narsalar, matematik haqiqatlar va hatto «hamma narsaga qodir Xudo»ning mavjudligiga shubha bilan qaraydi. Ammo, hamma narsaga shubha qilgan va hamma narsani inkor etgan holda, u shubhalanuvchi fikrning mavjudligiga shubha qilmasl

harakat muayyan narsalarda kuzatiladi, substansiya esa harakatlanish va o’zgarish qobiliyatidan mahrum va vaqtga mutlaqo bog’liq emas. Ayni zamonda Spinoza – izchil determinist. U hodisalarning yuz berishi, mavjudligi va yo’q bo’lishi zamirida obektiv sabablar yotadi, deb hisoblagan. Uning fikricha, sababiyat ikki xil: ichki (immanent) va tashqi (mexanik) bo’ladi. Ichki sababiyat substansiyaga, tashqi sababiyat – moduslarga xos. Spinoza sababiy bog’lanishlarnigina emas, balki tasodif, zaruriyat va erkinlik munosabatlarini ham determinizm nuqtai nazaridan o’rganadi. O’zining «Etika» asarida u tasodifni zaruriyat bilan bir qatorda mavjud bo’lgan obektiv hodisa sifatida e’tirof etadi . B.Spinoza bilishning uch turini farqlaydi: faqat mujmal va haqiqiy bo’lmagan tasavvurlar beruvchi hissiy bil

Leybnis monadalarni uch toifaga ajratadi: hayot monadalari, jon monadalari va ruh monadalari. Shundan kelib chiqib u barcha murakkab substansiyalarni uch guruhga ajratadi: hayot monadalaridan noorganik tabiat vujudga keladi; jon monadalaridan hayvonlar yaraladi; ruh monadalaridan odamlar paydo bo’ladi. Leybnis falsafasida rasionalizm va empirizmning uyg’unligi oqilona asosda namoyon bo’ladi. «Inson aqli haqida yangi tajribalar» asarida u Lokkning ilgari sezgilarda mavjud bo’lmagan narsa aqlda mavjud emas, aqlning o’zi bundan mustasno, degan tezisini tanqid qiladi. Barcha haqiqatlarni u zaruriy haqiqatlar (aql haqiqatlari) va tasodifiy haqiqatlar (fakt haqiqatlari)ga ajratadi. Aql haqiqatlari qatoriga Leybnis substansiya, borliq, sabab, harakat, ayniyat tushunchalarini, mantiq tamoyillari,

amalda ularni inson sezgilariga tenglashtirgan. Berkli fikriga ko’ra, amalda avvalo «jonlar», ularni yaratgan Xudo, shuningdek Xudo odamlar joniga joylagan «g’oyaalar» yoki sezgilar mavjud. Berkli tashqi dunyodagi obektivlikni subektivlik bilan bog’laydi: u barcha narsalarni sezgilarning «uyg’unligi» bilan bog’laydi. Berkli uchun idrok etish mumkin bo’lgan narsalargina mavjuddir. U barcha narsalar Xudoning aqlida zohir, degan fikrni ilgari suradi. Devid Yum (ingliz faylasufi 1711-1776) ham, J.Berkli kabi, substansiyaning materialistik talqiniga qarshi chiqib, ontologiya muammolarini yechishga harakat qilgan. U moddiy va ma’naviy substansiyaning amalda mavjudligini inkor etgan, lekin substansiya «g’oyaasi» mavjud, deb hisoblagan. Substansiya «g’oyaasi» deganda u ilmiy bilimga emas, balki od

qarashlar ham mavjud. Aksariyat hollarda idealizm va materializm, din va fan yonma- yon turadi. Shuni qayd etish lozimki, XVIII asr falsafasi avvalo ma’rifat falsafasi sifatida rivojlangan; qomuslar va lug’atlar, pamfletlar va boshqa nashrlarda ilmiy va falsafiy g’oyaalar keng ommaga tushunarli tarzda atroflicha bayon etilgan. Ma’rifat davri falsafasiga P.Gassendi (1592-1655) asarlari, uning atomistik materializmi, Epikur g’oyaalari, shuningdek uning etikasi, sxolastikaning tanqidi, R.Dekart asarlari, P.Beyl (1647-1706) asarlarida gi diniy dogmatizm ning tanqidi zamin yaratdi. XVII-XVIII asrlar Yevropa Ma’rifat falsafasiga ingliz ma’rifatchilari J.Lokk va D.Yum, XVII asr nemis ma’rifatchisi G.Leybnis, shuningdek buyuk olim I.Nyuton falsafasi ham kuchli ta’sir ko’rsatdi. XVIII asr Ma’rifat

nashri atrofida jipslashgan ilg’or mutafakkirlar, olimlar va yozuvchilardan iborat «faylasuflar partiyasi» paydo bo’lgani to’g’risida so’z yuritila boshladi. Bu «faylasuflar partiyasi»da Didro bilan bir qatorda Gelvesiy va Golbax, shuningdek Lametri yetakchi rol o’ynadi. Ular materializmning faylasuflar va falsafiy maktablarning keyingi avlodlariga kuchli ta’sir ko’rsatgan ancha rivojlangan shaklini yaratdilar. Shuningdek, o ntologik muammolar XVIII asr fransuz ma’rifatchilari namoyandalari tomonidan asosan materialistik va ateistik nuqtai nazardan o’rganilgan. Bu Didro, Golbax, Lametri va Gelvesiy falsafasining o’ziga xos jihatlaridan biridir. O’z davrida katta shov-shuvga sabab bo’lgan «Inson – mashina» asarining muallifi Jyulen Ofre de Lametri (1709-1751) moddiy dunyo «o’z holicha mavju

bo’lsa, shunday bo’lishi mumkin. Bu oldindan belgilanganlik Golbax determinizmining fatalistik xususiyatini belgilaydi. Deni Didro (1713-1784) o’zining «Materiyaa va harakatning falsafiy prinsiplari», «Tabiatni tushuntirish haqida mulohazalar», «D’Alamberning tushi» asarlarida subektiv idealizmga qarshi chiqadi va muhim ontologik muammolarning o’z talqinini taklif qiladi. Uning fikricha, m avjud bo’lgan hamma narsalar moddiydir . Didro, dunyo uzluksiz paydo bo’ladi va o’ladi, har bir lahzada tug’ilish va o’lish holatida bo’ladi; o’zga dunyo hech qachon bo’lmagan va bo’lmaydi , deb ta’kidlaydi . Ko’rib turganimizdek, Didro borliq muammolarini o’rganish sohasiga dialektikani tatbiq etadi. Uning fikricha, butun materiyaa his qiladi (bu gilozoizm nuqtai nazari). Ammo u «inert hissiylik» va «fa

risola» deb nomlangan asarlarida Lokkni sensualizm va empirizm tamoyili ni amalga tatbiq etishda noizchillikda ayblab, bilishning sensualistik nazariyasini asoslashga harakat qiladi. Kondilyak fikriga ko’ra, inson dunyoga kelganda, u nafaqat hech narsani bilmaydi, balki sezish qobiliyatiga ham ega bo’lmaydi. Bularning barchasini u tajriba orqali o’zlashtiradi. Kondilyak sezgi azaldan biron-bir mazmunga ega emas, lekin u lazzatlanish va azob-uqubatni aks ettirishga qodir, shu bois , u yoqimli va ko’ngilsiz bo’ladi va xotirada saqlanib qoladi, deb hisoblaydi. Hissiyotdan abstrakt fikrlashga o’tish, Kondilyak fikriga ko’ra, uzluksiz jarayon sifatida yuz beradi: mayl, xotira izidan taqqoslash va mulohaza yuritish keladi. Kondilyak g’oyaalarga borliqqa bog’liq bo’lmagan holda mavjudlik xossasin

muammosiga ham e’tiborni qaratishni talab qildi. Umuman olganda, nemis faylasuflari haqiqat, e’tiqod, yaxshilik va go’zallik ajralmasdir, degan fikrni teran asoslashga harakat qildilar. Immanuil Kant (1724-1804) nemis klassik falsafasining asoschisi. Uning falsafasi tushunish uchun qiyin bo’lib, falsafiy bilimning barcha jihatlarini o’z ichiga oluvchi keng tizimni tashkil et s ad a, asosiy e’tibor ontologiya, gnoseologiya va axloq masalalariga qaratiladi. Kant konsepsiyasi: «Sof aql tanqidi» (1781), «Amaliy aql tanqidi» (1788), «Mulohaza yuritish qobiliyatining tanqidi» (1790)asarlarida, shuningdek faylasuf ijodining o’ziga xos sarhisobi sanaluvchi – «Sof aql chegaralarida din» (1793) kabi kitoblarida bayon etilgan. Sof aql tanqidida Kant falsafa o’zidagi narsalar, ya’ni dunyoning oliy qad

I.Kant gnoseologiyasining ontologik xususiyat kasb etuvchi yana bir muhim tamoyili uning transsendent bilish nazariyasidan kelib chiqadi va dunyoning, uni tashkil etuvchi barcha narsalarning umumiy tuzilishini tushuntiradi. Kant fikriga ko’ra, inson ongi kabi, dunyodagi barcha narsalar ham ikki tomonlamadir. Birinchidan, bu qarshimizda narsaning eng yorqin tomoni sifatida namoyon bo’luvchi, sezgilarimiz uni shunday idrok etuvchi «biz uchun narsa» yoki hodisa sifatidagi narsa. Ikkinchidan, bu biz sezgilarimiz bilan idrok etishga qodir bo’lmagan «o’zidagi» narsa, narsaning bizga «qorong’i», yashirin, teran tomoni yoki “ noumen ” sifatidagi narsa. Ayni shu sababli bizning dunyo, narsalar va inson haqidagi bilimimiz hech qachon to’liq, mutlaq bo’lmaydi, balki doim nisbiy, noto’liq bo’lib qolad

munosabat bilan ong qaysi holatdan boshlanishini aniqlash va unga mazkur chegaradan, ya’ni ongdan tashqarida yotgan narsalarni aralashtirmaslik juda muhimdir. Shelling o’z asarida tarixiylik tamoyilidan foydalanib, o’zlikni anglash tarixida uch asosiy davrni (bosqichni): dastlabki sezishdan samarali mushohada yuritishgacha; samarali mushohada yuritishdan refleksiyagacha; refleksiyadan irodaning mutlaq harakatigacha bo’lgan davrlarni farqlaydi. Bunda Shelling ong, o’zlikni anglash va jamiyatning shakllanish jarayonini odamlarning amaliy faoliyati bilan bog’lashga harakat qildi. 2. Amaliy falsafa. Uning bosh tushunchasi – «tarix», bog’lovchi muhit sifatidagi obektiv dunyoda yuz beruvchi va aqlli jonzotlar sifatidagi odamlar erkinligining sharti hisoblanuvchi kishilararo o’zaro aloqasidir. Bo

g) san’at – erkinlik va zarur iyat ning yuksak birligi. Insonning ijodiy tabiati to’la davra aylanib san’atda o’zining yakuniy ifodasini topadi. San’at insonga “ oliy " ni bilish darajasiga yetish imkonini beradi. Shelling naturfalsafasi XVIII asr oxiriga kelib erishilgan va jamoatchilikda keng qiziqish uyg’otgan yangi tabiiy-ilmiy natijalarni falsafiy jihatdan umumlashtirishga bo’lgan ehtiyojga javob sifatida vujudga keldi. Shelling o’z davrining barcha kashfiyotlariga yagona asosni topishga harakat qildi: u tabiatning ideal mohiyati, tabiat faolligining nomoddiy xususiyati haqidagi g’oyani ilgari surdi. Shelling naturfalsafasining qimmati uning dialektikasida namoyon bo’ladi. Tabiatshunoslik kashf etgan aloqalar haqida mulohaza yuritar ekan, Shelling bu aloqalarni belgilovchi kuchlar

Shelling o’z naturfalsafasining ta’riflangan muhim tamoyillari – tabiatning dialektik birligi, rivojlanishi va umumiy ikki taraflamaligini insonning tabiatni tushunishiga nisbatan tatbiq etadi. Fixtega ergashib Shelling ham bilishning rivojlanishini bilishning nazariy bosqichlaridan amaliy bosqichlar sari harakat sifatida tahlil qiladi. Ongning shakllanish asosini Shelling insonning dunyoga nisbatan harakatlari bilan bog’laydi. O’zlikni anglash tadrijiylik, ya’ni mushohada yuritishning quyi shakllari - sezish, idrok etishdan tasavvur qilish va refleksiyaga o’tish sifatida shakllanadi. Nima uchun aynan faoliyat, ong va bilishning rivojlanish manbai hisoblanadi? – degan savolga nisbatan Shelling quyidagicha mulohaza yuritadi: amaliy faoliyatda inson o’zining ma’naviy qobiliyatlarini moddiyla

bo’lgan «sof fikr» sohasidir. Mantiqda uning o’zi va mantiq shakllaridan tashqari hech qanday empirik mazmun mavjud emas. Mantiq tarix va tabiatdan oldin paydo bo’lgan. Mantiq ularni yaratgan. Mantiq uch qismga: borliq haqidagi ta’limot, mohiyat haqidagi ta’limot va tushuncha haqidagi ta’limotga bo’linadi. Borliq va mohiyat tushuncha o’zini to’liq namoyon etgunga qadar «ko’tariladigan» pillapoyalar sifatida qaraladi. «Mantiq»da mutlaq g’oyaning rivojlanishi abstrakt mantiqiy kategoriyalar ko’rinishida yuz beradi. Uning tayanch nuqtasi – borliq haqidagi sof mavhum fikr. Dastlab mazmunsiz bo’lgan bu «sof borliq» tushunchasi «nimadir» orqali o’z mazmunini kasb etishga harakat qiladi. Bu «nimadir», o’z navbatida, «muayyan borliq»dir. Gegel fikriga ko’ra, mutlaq g’oyaning vujudga kelish jarayon

asosi»dir. Mohiyat haqidagi ta’limotning dastlabki boblaridan boshlab Gegel uni bilish mumkin emas degan tasavvurni rad etadi. Borliq va mohiyat sohasidagi rivojlanish jarayonlarini belgilovchi zaruriyat tushunchada o’z aksini topadi. Bunday zaruriyat erkinlikka aylanadi, «erkinlik esa – bu anglab yetilgan zaruriyat»dir. Shu tariqa «Mantiq» tushunchaga o’tadi. Bunda Gegel falsafiy metod sifatidagi formal mantiq va metafizikani tanqid qiladi va umumiylik, alohidalik va yakkalik dialektikasini ishlab chiqadi. Ayni vaqt da u haqiqat tushunchasini fikrning obekt bilan mos kelish jarayoni sifatida tahlil qiladi. Bunga g’oyada erishiladi. Faqat g’oya tushuncha va narsaning shak-shubhasiz birligi hisoblanadi. Mantiqdan Gegel mutlag’ g’oya rivojlanishining ikkinchi bosqichi- tabiat falsafasiga o’t

aniqlik anglashning to’g’riligiga, ya’ni bizning sezgilarimiz narsaning yaxlit obrazini qayd etayotgani va unda hech narsani e’tibordan chetda qoldirmayotganiga ishonch uyg’otadi. Idrok predmetni o’z xossalariga ega bo’lgan narsa sifatida tushunadi. Aql narsaning hissiy qiyofasi ortida uning ichki mazmuni, mohiyatini topishga harakat qiladi. Borliq va tafakkurning ayniyligi g’oyasi Gegelni Aristotel mantig’i amalda to’qnash kelgan ziddiyatga qaytaradi: agar borliq ichdan ziddiyatli bo’lsa, o’z-o’ziga qarshi bormasdan fikrlash mumkin emas. Gegel mazkur ziddiyatni istisno etilgan uchinchi formal-mantiq qonunining yanglishligi haqidagi fikr yordamida yechishga harakat qiladi. U ziddiyatlarni fikrlash mumkin emas, deb o’ylash xato ekanligini qayd etadi. Gegel uchun ziddiyatlar – harakat manbai

rivojlanish jarayonida voqelikka, miqdor – sifatga, sabab – oqibatga aylanadi va ayni vaqtda buning aksi yuz beradi. Gegel qarama-qarshi kategoriyalar – shakl va mazmun, mohiyat va hodisa, tasodif va zaruriyat, sabab va oqibatning birligini qayd etadi. Gegel dialektikaning asosiy qonunlari: miqdor va sifat o’zgarishlari qonuni, qarama-qarshiliklarning bir-biriga o’tishi qonuni va inkorni inkor qonunini kashf etdi. U kategoriyalar dialektikasi orqali dialektika asosiy qonunlarining amal qilish mexanizmini o’rganadi. Gegel dialektikani bilish jarayoni ga tatbiq etdi. Gegel uchun haqiqat bir marta va bir umrga berilgan mutlaqo to’g’ri javob emas, balki jarayondir. Gegelda bilish nazariyasi bilish tarixi bilan mos keladi: bilish, fan rivojlanishi tarixiy bosqichlarining har biri u haqda «mutla

bilim uchun ilmiylikning yagona andozasini yaratishga harakat qiluvchi yo’nalishi – strukturalizm yaqin turadi. Antissiyentistik, ko’p jihatdan irrasionalistik tendensiya fan salbiy ijtimoiy va tabiiy jarayonlarga sabab bo’lib, ong va bilishning boshqa noilmiy shakllarini chetga chiqarib qo’yishidan kelib chiqadi. Falsafiy mulohaza yuritishning bu tipi avvalo hayot falsafasi, ekzistensializm va germenevtikani o’z ichiga oladi. Mavhum-metafizik tendensiya falsafani borliq va bilishning teran asoslarini aniqlovchi «mutlaq fan» sifatida tasavvur qilish bilan bog’liq. Falsafa o’z mazmunini ijtimoiy fanlarning dalil lari va qonunlaridan qat’i y nazar keng tushuntiradi , deb hisoblanadi. Bu tendensiyani diniy falsafaning turli yo’nalishlari ifoda etadi. Bunga fenomenologiya yo’nalishi ham yaqin

dunyo haqidagi ma’lumotlarini umumlashtirish va tizimga solishdan iborat deb bildilar. Boshqacha aytganda, bu bosqichda pozitivizm hali tashqi dunyoning mavjudligini tan oluvchi materialistik ta’limot bo’lib qoldi. E mpiriokritisizm p ozitivizmning ikkinchi tarixiy shakli sifatida XIX–XX asrlar chegarasida yuzaga keldi. Uning eng mashhur namoyandalari – E.Max (1838-1916) va R.Avenarius (1843-1896). Ilk pozitivizmdan farqli o’laroq, empiriokritisizm falsafaga «ikkinchi pozitivizm»ni sintez qiluvchi fan sifatida yondashadi, uni bilish nazariyasiga bog’laydi. Empiriokritisizm «tajriba tanqidi» degan ma’noni anglatadi va «tajribani metafizik tabiatni o’zgartiruvchi barcha qoidalardan tozalash»ni nazarda tutadi. E.Max fikriga ko’ra, tajriba amalda «dunyo elementlari» hisoblanuvchi sezgilardan i

tuzilishi va dinamikasiga mos kelmasdi. Verifikasiya tamoyiliga qarshi quyidagi e’tirozlar mavjud: Fanda tajribada sinash mumkin bo’lmagan bilimlar hanuzgacha mavjud. Biroq ularni keyinchalik, kuzatish va eksperiment texnikasi rivojlanganidan so’ng tekshirish imkoniyati paydo bo’lishi mumkin. M asalan, O.Kont osmon jismlarining kimyoviy tarkibi haqidagi masalani metafizik masala deb hisoblagan. U mazkur masalaning yechimini topish mumkin emasligini qayd etgan. O. Kont vafotidan so’ng oradan ikki yil o’tgach spektral analiz paydo bo’ldi va uning yordamida osmon jismlarining kimyoviy tarkibi aniqlandi. Tarixiy bilim – o’tmish haqidagi, hozir mavjud bo’lmagan narsalar haqidagi bilim. Verifikasiya tamoyil i esa mavjud borliqqa tayanishni talab qiladi. Biroq o’tmishni ham bilish mumkin . Verifi

o’zgarishiga sabab bo’ldi. Postpozitivizmni avvalo ilmiy bilimning ijtimoiy-madaniy omillari, yangi nazariyalarning yuzaga kelishi, ularning olimlar ham jam iyati tomonidan qabul qilinishi, raqobatlashuvchi ilmiy konsepsiyalarni taqqoslash va tanlash mezoni qiziqtiradi. Agar m antiqiy pozitivizmga empirik bilimni ishonchli va barqaror bilim sifatida ishonchsiz va o’zgaruvchan nazariy bilimga qarshi qo’yish xos bo’lsa, p ostpozitivi zmga esa, aksincha, bilimning bu ikki darajasi bir-biriga o’tishi haqidagi qarash xosdir. Zero postpozitivizm ta’limoti nazariyaning empiriyaga ta’siri kuchli emasligi, dalillarni aniqlash uchun nazariya talab etilishi, shu sababli dalillar nazariyaga ma’lum darajada bog’liq bo’lishi yoki hatto ularni belgilashi yoritib berilgan. Postpozitivizm konsepsiyasining

Tomas Kun ning (1922-1996) epistemologik konsepsiyasi uning «Ilmiy inqiloblar strukturasi» asarida ifodalangan bo’lib, bu yerda u pozitivistik an’analarni tanqid qiladi. T. Kun fikriga ko’ra, fan tarixi epistemologiyaning bazisi va asosiy materialiga aylanishi lozim. Fan – bilimlar tizimi emas, balki avvalo ilmiy hamjamiyatlar faoliyatidir. Muammo bunday qo’yilganida falsafa fanining dastlabki nuqtai nazarlari va xatti-harakatlarida mujassamlashgan alohida normativlik va mantiqiy-metodologik mustaqillikka ega bo’lgan barcha da’volar o’z ahamiyatini yo’qotadi. Ular ilmiy hamjamiyat faoliyatining asosiy usuliga, uning zaminida shakllangan fan matrisasi va paradigmasiga bog’liq bo’lib qoladi. T.Kunning «Ilmiy inqiloblar strukturasi» asari ta’sirida ilmiy hamjamiyat tushunchasi fanning barcha

bilan aytganda, paradigma tadqiqotchi olimlar guruhini boshqaradi. Olimlarning o’zlari ko’proq paradigma haqida emas, balki nazariya yoki nazariyalar to’plami haqida so’z yuritishni ma’qul ko’radilar. Fan rivojlanishining Kun taklif qilgan modeli turli ilmiy hamjamiyatlar o’rtasidagi raqobat kurashi hodisalari oldinma-ketin yuz berishini nazarda tutadi. Qabul qilingan paradigma hukmronligi davri, «normal fan» bosqichidan keyin paradigmaning inqiroz davri keladi va bu ilmiy inqilob atamasi bilan ifodalanadi. Raqobatlashayotgan taraflardan birining g’alabasi fanning normal rivojlanish bosqichini tiklaydi. Paradigma yuzaga kelishidan oldingi davr dalillarning tartibsiz to’planishi bilan tavsiflanadi. Bu davrdan chiqish ilmiy amaliyot andozalari, nazariy qoidalar, dunyoning aniq manzarasi belg

ham bo’lishi mumkin emas. Ilmiy hamjamiyatga qo’shilgan olimlar dunyoga qabul qilingan paradigma nuqtai nazaridan qaraydilar. Zero dalillar nazariyani belgilamaydi, balki nazariya o’zining anglab yetilgan tajribasiga kirishi mumkin bo’lgan u yoki bu dalillarni tanlaydi. Kun yangi paradigma rivojlanishining dastlabki bosqichida uning tarafdoriga aylangan odam bu paradigmaning muvaffaqiyatiga ishonishi lozim, deb hisoblagan. Paradigma strukturasiga nimalar kiradi? Birinchidan, simvolik umumlashtirishlar - qonunlar, ta’riflar va ko’p ishlatiladigan atamalar. Ikkinchidan, universumning u yoki bu ontologiyasini belgilovchi metafizik mo’ljallar majmui. Uchinchidan, ayrim vazifalarni yechishning umumiy qabul qilingan andozalari, sxemalari. Kun paradigmani o’lchash mumkin emas , degan tezisni ilga

evolyusiya va bilish jarayoni biologiyasining o’xshashligi g’oyasiga asoslangan va insonning bilish apparati bu biologik evolyusiya jarayonida rivojlangan moslashuvlar mexanizmidir, degan tasavvurga tayangan. Evolyusion epistemologlar fikriga ko’ra, ayni shu sababli bilish mexanizmi evolyusion tip bo’yicha rivojlanadi va tegishli ravishda hozirgi zamon evolyusiya nazariyasiga muvofiq tushunilishi mumkin. Evolyusion epistemologiya insonning biologik evolyusiya mahsuli sifatidagi talqinidan kelib chiquvchi bilish nazariyasidir . Shunday qilib, evolyusion epistemologiyaning asosiy nazariy manbasi sifatida organik evolyusiya konsepsiyasi amal qiladi. Evolyusion epistemologiyaning ikki xil ma’nosini farqlash lozim:  bilish vositalari, shakllari va metodlarining (bilish organlarining) rivojlani

mantiqiy talqiniga mos tushuvchi ilmiy bilim dinamikasini ko’rsatadi. Mazkur yo’nalish ham fanning evolyusion nazariyasi deb ataladi. Karl Popper (1902-1994). Eng muhim asarlari: «Ilmiy tadqiqot mantiqi» (1935), «Ochiq jamiyat va uning dushmanlari» (1945), «Tarixiylikning qashshoqligi» (1963), «Obektiv bilim. Evolyusion yondashuv» (1972), «Realizm va fan maqsadi» (1983). Popper falsafaning bosh maqsadi ilmiy bilimning o’sishini, ayniqsa – ilmiy kosmologiyani o’rganishdan iborat deb bilgan. Ilmiy kosmologiya dunyoni, shu jumladan insonni (va uning bilimini) bu dunyoning qismlari sifatida bilishni nazarda tutadi. Popper fikriga ko’ra, falsafaning alohida metodi mavjud emas – masalalar aniq qo’yiluvchi va taklif etilgan yechimlar tanqidiy tahlil qilinuvchi har qanday oqilona munozara metodi m

erishish, shuningdek haqiqatning tagiga yetishga yaqinlashish, Popper nuqtai nazaridan, faqat xatolar va yanglishishlar eliminasiyasi mahsuli sifatida amalga oshishi mumkin: fan yaxlitligining asosi sifatida oldindan belgilangan ideal va ilmiy tilning haqiqiyligi emas, balki borliqning birligi amal qiladi. Fanlar bu borliqni anglash jarayonida o’sib boruvchi jarayon tarz i da bir-biriga yaqinlashadi. Oqilonalashuv darajasi, Popper fikriga ko’ra, ilmiy inqiloblarning intensivligi bilan belgilanadi. Popper ta’limoti kontekstida falsafa va fanning o’zaro nisbati yo’lidagi eng katta to’siq - falsafiy bilimning o’ziga xosligi. Popper fikri ga ko’ra , falsafa va fanni aniq ajratish naturfalsafaning spekulyativ tamoyil lari va fan farazlarini farqlash uchun zarurdir. Bu kontekstda Popper fan va f

gipotezaga qo’shimcha gipoteza kiritish orqali rivojlanadi. Lakatos «raso fan» va «noraso fan»ni farqla ydi . «Raso fan» shu bilan tavsiflanadiki, u:  ilgari ma’lum bo’lmagan dalil larni bashorat qiladi;  yangi yordamchi nazariyalarni oldindan aytib beradi;  evristik kuchga ega bo’ladi;  nazariy jihatdan mustaqil bo’ladi. Uzluksiz dastur alohida normativ qoidalar bilan muhofaza qilinadi. Tadqiqot dasturi tarkibiga qattiq o’zak, fundamental farazlar, ijobiy evristika qoidalari (ular tadqiqotlarni amalga oshirish yo’llarini belgilaydi) va salbiy evristika qoidalari (ular taqiqlarni, qaysi yo’llardan yurmaslik kerakligini ko’rsatadi) kiradi. Fundamental farazlar o’ziga xos xususiyat kasb etadi va shartli ravishda rad etilmagan deb olinadi. Qattiq o’zak ilmiy dasturning barcha nazariyalari

Uzluksiz o’sish talabi Lakatos oqilona rekonstruksiyasining asosiy mazmuni va mohiyatidir. Umuman olganda, olimning konsepsiyasi mantiqiy-normativ xususiyat kasb etadi. Ilmiy tadqiqot dasturi ilmiy bilim rivojlanish yo’llarining ko’p sonliligi va rang- barangligini chekla ydi , fan tarixi turli nazariyalarning yuzaga kelishi, rivojlanishi va raqobati tarzida namoyon bo’ladi. Ayni vaqt da, tadqiqot dasturlari, asosiy nazariyalar hamda ilmiy bilimning o’zgarishi va rivojlanishi rang-barang shakllari mexanizmining amalda murakkabligi taklif etilgan model bilan uyg’unlasha olma y di. Pol Feyerabend (1924-10994. a merikalik faylasuf va metodolog olim ). Feyerabendning ser qirra konsepsiyasida Vitgenshteyn ijodi so’nggi davrining ta’siri, taniqidiy rasionalizmga moyillik va hatto «ilmiy material

natijasida amalga oshirilishini qayd etadi. Tajriba doim nazariy asoslangan tajribadir, u yoki bu nazariyaning qabul qilinishi esa idrok etish tizimini belgilaydi. Metodolog asoslab bergan proliferasiya (nazariyalarning ko’payishi) tamoyil i qabul qilingan nuqtai nazarlar hatto yetarli darajada tasdiqlangan va keng e’tirof etilgan bo’lsa ham ularga mos tushmaydigan nazariyalarni yaratishga ruxsat beradi . Fan rivojlanishining turli bosqichlariga yoki ayni bir bosqichiga mansub bo’lgan muqobil nazariyalar va konsepsiyalarning o’zaro mos kelmasligi va ularni bir-biriga o’tkazish mumkin emasligi haqidagi tezisni ilgari surish yo’li bilan Feyerabend proliferasiya tamoyil ining talablarini yanada kuchaytiradi. Nazariy metodologik immoralizm pozisiyasi bilimning teng huquqli tiplari to’plami fan

va bellashuvda mag’lub bo’lgan konsepsiyalardan voz kechmasdan ularni yaxshilashga harakat qilishi lozim. Shunday ish ko’rish yo’li bilan u “ Borliq ” kitobi yoki “ Polmandrada ”da bayon etilgan inson va kosmos konsepsiyasini saqlab qoladi va ulardan evolyusiya nazariyasida va boshqa yangi konsepsiyalarda muvaffaqiyatga erishish uchun foydalanadi. Uning «Metodologik majburlashga qarshi. Bilishning anarxistik nazariyasi ocherki» (1970) relyativizmga qo’yilgan mashhur haykaldir. Bu asar matnining asosiy mazmunini ifodalovchi tezislar quyidagilardan iborat:  nazariy anarxizm uning qonun va tartibga tayanuvchi muqobillaridan insoniyroq va progressivroqdir;  «hamma narsa mumkin» tamoyil i taraqqiyotga to’sqinlik qilmaydigan birdan- bir tamoyil dir;  yaxshi tasdiqlangan nazariyalarga zid gipo

Feyerabend metodologiyasida barcha gnoseologik amallar va oqilonalikning plyuralistik o’zgarishiga qarab mo’ljal olingani bejiz emas. U fan falsafasining mazkur bosqichiga xos bo’lgan epistemologik tadqiqotlarda bilish imkoniyatlarining ochiqligi va uning demokratiyalashuviga intilishni aks ettiradi. Maykl Polani (1891-1976) yaratgan yashirin shaxsiy bilim konsepsiyasi o’ziga xosligi va oldingi bosqichning normativ-rasionalistik muammolariga nomuvofiqligi bilan ajralib turadi. M.Polani epistemologiyasida antropologik mo’ljallar ancha kuchlidir. Uning asosiy tezislari:  Fanni mahoratli odamlar yaratadi.  Bilish faoliyati san’atini darslikdan o’rganish mumkin emas. U faqat bevosita mahorat bilan o’tadi.  Fanni yaratuvchi odamlar boshqalar bilan almashtirilishi va o’zlari yaratgan bilimdan

vorisiylik – bularning barchasi e’tiqod bilan uzviy bog’liq turtkilarni nazarda tutadi. Aql e’tiqodga o’zining muhim asosi sifatida tayanadi, biroq har safar unga shubha bildirishga qodir. Aksiomalar, qoidalar va tamoyil lar to’plamlarining paydo bo’lishi va mavjudligi ham bizning dunyo bilish mumkin bo’lgan yetuk va uyg’un birlik ekanligiga bo’lgan ishonchimiz bilan chambarchas bog’liq. Bilish mahoratini tavsiflash va til vositalari bilan ifodalash mumkin emasligi muallif uchun oydek ravshandir. Bu tezis fanning bir xillashtirilgan tilini yaratish vazifasiga, hech shubhasiz, ziddir. Mutafakkir fikriga ko’ra, ilmiy maqolalar va darsliklarning matnlarida ifodalangan ilmiy bilim ong diqqat markazida turuvchi bilimlarning bir qismi, xolos. Ularning ikkinchi qismi bilish jarayoniga doimo yo’ld

nomuvofiqlik mavjud. Bu yashirin bilim va formal bilim bir-biriga bog’liq bo’lmagan sohadir. Shaxsiy, yashirin bilim hajmiga obekt bilan tanishish mexanizmi ham kiradi. Bu mexanizmning amal qilishi natijasida obekt hayot faoliyati jarayoniga qo’shiladi, u bilan muomala qilish ko’nikmalari va mahorati shakllanadi. Shunday qilib, obekt bilan tanishish u haqdagi dastlabki bilim sifatida, insonning shaxsiy bilimiga aylanadi. Biroq shuni ta’kidlash lozimki, ko’nikmalar faoliyat tarziga ko’ra o’xshash bo’lsa-da, amalda har xil va o’ziga xosdir. Birovning ko’nikmasi shaxsiy bilimning o’z qatlamini yuzaga keltiradi. M.Polani konsepsiyasining yangiligi shundaki, unda ilmiy qoidalar ma’nosi yashirin bilimning, o’z teran asoslarida instrumental xususiyat kasb etuvchi «bilim»ning mavhum kontekstiga bo

Bu vazifani hal qilishda strukturalizm pafosi ijtimoiy fanlarga aniq fanlar maqomini berishga qaratildi. Struktura tushunchasi strukturalizmning bosh tushunchasi hisoblanadi. Struktura deganda turli ichki va tashqi o’zgarishlarda har xil, ko’p variantli tushunchalar majmui yoki, strukturalistlar ta’biri bilan aytganda, har qanday diaxronik rivojlanuvchi tizimning sinxron qayd etilishi tushuniladi. Strukturalizmda ko’pincha model sifatida belgilanuvchi har qanday struktura uch zaruriy shart: elementlar mustaqil butunga yaxlit bo’ysunishi; transformasiya – bir kichik struktura boshqa kichik strukturaga yuzaga kelish qoidalariga muvofiq tartibli o’tishi; o’zini o’zi tartibga solish – mazkur tizim doirasida qoidalarning ichki tartibga solinishini qanoatlantirishi lozim. Shunday qilib, struktur

yengish, inson va jamiyatni til strukturalari yordamida obektiv bilishga urinishda yuzaga keluvchi jumboqlarni aniqlash va o’rganishga harakat qildilar. Poststrukturalizmda hamma narsa teng huquqli, bir xilda muhim va qimmatlidir. Bu yerda di a lektik oppozisiya tamoyili ga ko’ra tuzilgan odatdagi kategoriyalar apparati: mohiyat – hodisa, shakl – mazmun, sabab – oqibat va hokazolar o’z ma’nosini yo’qotadi. Hodisa – mohiyatni aniqlash emas, u faqat o’zini va hayot rang-barangligi qirralaridan biri sifatida ifoda etadi. Hayotning rang-barangligini esa faqat birortasi ham imtiyozli holatda bo’lishi mumkin bo’lmagan bilish subektlari pozisiyalarining ko’p sonliligi bilan anglab yetiladi. Poststrukturalizm o’ziga azaldan xos bo’lgan omillarning tabiiy davomi hisoblanib, nazariy harakat sifatida

Shu bois, 1917 yilda bolsheviklar partiyasi g’alaba qozonib, dunyo xaritasini katta Sovet ittifoqi degan mamlakat egallab, unda partiyaviylik mafkurasi hukmronlik qilsada, O’zbekistonda falsafiy fikr rivoji to’xtab qolgan emas. Falsafaning fidoyilari yangi qaror topgan siyosiy tizimda yashash, ishlash va juda ko’p sinovlardan o’tishlari lozim bo’ldi. Ayrim ziyolilar chet elga qochib ketdilar, ko’pchilikda esa marksizm g’oyasining haqiqiy insonparvarligiga qat’iy ishonch shakllandi va shu bois, shu yo’nalishda faoliyat olib bordilar. Biroq muayyan darajada sovet mafkurasi ta’siri bo’lsada, o’tgan asrda o’zbek falsafasi to’rt yo’nalishda Mirzo Ulug’bek nomidagi O’zbekiston Milliy universiteti falsafa fakulteti, O’zbekiston Fanlar Akademiyasining falsafa va huquq instituti, viloyatlar oliy o’

1960 yillarda “Falsafa” kafedrasida 45 ta professor-o’qituvchi faoliyat olib borgan. Bu davrda falsafa mutaxassisligi bo’yicha universitetning o’zida milliy kadrlar tayyorlash imkoniyati paydo bo’lgan. Professor A.Ayupov, H.Umarov say harakatlari bilan oliy ta’lim vazirligida bu masalaga ijobiy yondoshilib, universitetning tarix fakultetida 1963- 1964 o’quv yilidan boshlab “Falsafa” bo’limi tashkil qilingan va unga H.Umarov rahbar etib tayinlangan. O’quv rejasi asosida respublikaning yirik olimlari jalb qilinib, falsafa bo’yicha mutaxassis kadrlar tayyorlash jarayoni boshlangan. Shu yillarda ilmiy ishlar rivoj topib yuqori malakali kadrlar yetishib chiqa boshlagan. 1962-1967 yillarda 18 ta falsafa fanlari nomzodi tayyorlangan. 1962-1992 yillar davomida gumanitar fakultetlar “Falsafa” kafed

o’qitishga differensial yondoshuv shakllandi. Shu yillarda fakultetda pofessorlar: - M.Xayrullayev, M.Baratov, L.YE. Garber, V.N. Moroz, M. Nurmatov f.f.n dosent M.Q. Aripov, f.f.n. dosent M.Daliyev, dosent E.N. Abramyan, Z.Mo’minova, dosent T.M.Ramazanov, I.R.Ramazanov, R.Nosirov, SH.B.Qahharova, M. Usmonov, I.L. Turchaninov, shuningdek fakultetning bitiruvchi yoshlari M. Sharipov, B.To’ychiyev, E.Mo’minov, A.O’tamurodov, I.Ergashev, o’rindoshlik asosida professorlar M.N. Abdullayeva, H.Aliqulov va boshqalar ilmiy pedagogik faoliyat olib borganlar. 1990 yilda universitetning yangi Nizomi qabul qilinib, uning keyingi taraqqiyot yo’llari, vazifalari, huquqlari, xalq hayotidagi mavqei yangi dunyoqarash nuqtai nazaridan belgilab olindi. Shu bois 1991 yilda fakultet tarkibidan “Iqtisod” bo’lim

falsafasi”, “Ijtimoiy vaqt”, “Sinergetika”, “Dialog tushunish vositasi” kabi muammolarning falsafiy tahliliga qiziqishning kundan kunga ortib borishi yangi avlod faylasuflarining yuqori intellektual salohiyatga egaligi va ayni paytda ularni ilmga yo’naltiruvchi munosib ustozlar borligidan dalolat beradi. O’tgan yillar davomida fakultet bitiruvchilari nafaqat pedagogik faoliyati, balki ilmiy salohiyati bilan falsafiy fanlar bo’yicha yangi o’quv adabiyotlarini yaratish jarayonida ham faol ishtirok qildilar. I.Saifnazarov muallifligida “Kurs leksiy po filosofii” (2001), “Ilmiy ijod metodologiyasi” (2004), “Fanlarning falsafiy masalalari” (2007), I.Rahimov A.O’tamurodov hamkorligida “Fanlarning falsafiy masalalari” (2005), D.Fayzixo’jayeva va M.Sharipovlar hammuallifligida “Mantiq” (2004) o’qu

O’zbekiston Respublikasi Fanlar Akademiyasining I.Mo’minov nomidagi Falsafa va huquq instituti. O’zbekistonda falsafa fanining rivojiga nafaqat falsafa fakulteti professor o’qituvchilari, balki 1957 yilda I.M.Mo’minov tashabbusi bilan tashkil qilingan O’zbekiston Fanlar Akademiyasining “Falsafa va huquq” institutining ilmiy xodimlari ham munosib hissa qo’shdilar. Ilmiy tadqiqot institutida dastlab “Tabiatshunoslik”, “Falsafa tarixi” bo’limlari faoliyat olib bordi. Keyinchalik institut tarkibi yangi yosh milliy kadrlar bilan boyib bordi hamda, “Dialektika va bilish nazariyasi”, “Ijtimoiy falsafa”, “Etika” kabi bo’limlar tashkil qilindi. Institutning asosiy faoliyati falsafa, fan va madaniyat tarixini obektiv o’rganish, ma’naviyatning yangi milliy qirralarini izlash, xalq ma’naviyatini yangi

Birgina 2003 yilda institut xodimlari 31 ta turli yo’nalishdagi ilmiy tadqiqot loyihasiga ega bo’ldilar. Bugungi kunda “Falsafa va huquq” instituti yangi yosh kadrlar bilan boyib bormoqda. Falsafa tarixi va tarix falsafasini tahlil qilishda I.A.Karimov aytganlaridek, “Sharq falsafasini teran o’rganish, shu asosda ulug’ madaniyatimiz va qadriyatlarimiz ildizlarini jonlantirish, yaqin o’tmishdan qolgan mafkuradan xalos bo’lish, o’zimizning asrlar sinovidan o’tgan, ulug’ ajdodlarimiz bizga qoldirgan milliy mafkura va tafakkurimizni tiklash, uni zamonaviy – umumbashariy ruh bilan boyitish xalqimizning dolzarb vazifasidir” 35 . Shu ma’noda, o’zbek falsafasining yetakchi vakillari Sharq falsafasi tarixini o’rganish va undagi gumanistik g’oyalarni “... halqimiz soddagina qilib, “o’zbekchilik” deb

Foydalanilgan manbalar ro'yxati: Аsоsiy adabiyotlar: 1. O’zbеkistоn Rеspublikаsining Kоnstitusiyasi. – T.: O`zbеkistоn . 201 4 . 2. Mirziyoyev Sh. “Aziz va yagonamsan jonajon О’zbekistonim!” – О’zbekiston mustaqilligining 27 yilligiga bag’ishlangan bayram tantanasidagi nutqi. // “Xalq so’zi”, 2018 yil 1 sentabr. 3. Mirziyoyev Sh. Tanqidiy tahlil, qat’iy tartib-intizom va shaxsiy javobgarlik-har bir rahbar faoliyatining kundalik qoidasi bo’lishi kerak // «Xalq so’zi». 15 yanvar 2017 yil. 4. Mirziyoyev SH.M. Demokratik islohotlarni izchil davom ettirish, xalqimiz uchun tinch va osoyishta, munosib hayot darajasini yaratish-barqaror taraqqiyot kafolatidir. O’zbekiston Liberal-demokratik partiyasining VIII sezdidagi ma’ruzasi. O’zbekiston Liberal-demokratik partiyasining rasmiy sayti. 5. Mi

9. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017 yil 21 fevraldagi «O’zbekiston Respublikasi sud tizimi tuzilmasini tubdan takomillashtirish va faoliyati samaradorligini oshirish chora –tadbirlari to’g’risida»gi PF-4966-son Farmoni // «Xalq so’zi» gazetasining 2017 yil 22 fevraldagi 38 (6732)-soni. 10. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017 yil 17 fevraldagi “Fanlar akademiyasi faoliyati, ilmiy-tadqiqot ishlarini tashkil etish, boshqarish va moliyalashtirishni yanada takomillashtirish chora- tadbirlari to’g’risida”gi Qarori // Xalq so’zi, 2017 yil 18 fevral 11. Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. –T.: Ma’naviyat, 2008. -176. 12. Karimov I.A. “ Keng ko’lamli islohotlar-elu yurtimiz farovonligining asosiy omilidir”. 13. (Prezident I.A.Karimov ma’ruzasi asosida).Qashqadaryo

Купить