Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 65.7KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Юриспруденция

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Oʻsimliklarning yangi turlari va hayvonlarning yangi zotlariga boʻlgan huquq

Купить
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVASIYALAR VAZIRLIGI O’ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI UNIVERSITETI IJTIMOIY FANLAR FAKULTETI HUQUQIY FANLAR KAFEDRASI YURISPRIDENSIYA YO’NALISHI 3 KURS B PATOK “FUQAROLIK HUQUQI” FANIDAN KURS ISHI MAVZU: Oʻsimliklarni yangi turlari va hayvonlarning yangi zotlariga boʻlgan huquq Toshkent-2026 1 MUNDARIJA KIRISH ……………………….…………………………………..…………. I BOB. O‘SIMLIKLARNING YANGI TURLARIGA BO‘LGAN HUQUQIY MUHOFAZANING NAZARIY ASOSLARI 1.1-§. O‘simliklarning yangi turlari tushunchasi va ularning huquqiy maqomi 5 1.2-§. O‘simliklarning yangi turlariga bo‘lgan huquqni muhofaza qilish mexanizmlari ................................................................................................... .. 11 II BOB. HAYVONLARNING YANGI ZOTLARIGA BO‘LGAN HUQUQ VA UNI AMALGA OSHIRISH MASALALARI 2.1-§. Hayvonlarning yangi zotlari tushunchasi va huquqiy tartibga solinishi 17 2.2-§. Hayvonlarning yangi zotlariga bo‘lgan huquqni himoya qilish va rivojlantirish masalalari ………………………………………………………. 23 XULOSA……………………………………………………………………... 29 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR……………………………………. 30 - 2 - KIRISH “Fuqarolik huquqi” fanidan “Oʻsimliklarni yangi turlari va hayvonlarning yangi zotlariga boʻlgan huquq” mavzusidagi kurs ishi Oʻzbekiston Respublikasi Oliy va oʻrta maxsus ta’lim vazirining 2021 yil 19 oktabrdagi 35-2021-son buyrugʻi bilan tasdiqlangan “Davlat ta’lim standarti”da koʻzda tutilgan. Buning natijasida ushbu kurs ishida Oʻsimliklarni yangi turlari va hayvonlarning yangi zotlariga boʻlgan huquq mavzusini tavsiya etilgan adabiyotlardan va internet manzillaridan oʻrganib, ma’lumot toʻplab, toʻplangan ma’lumotlarni umumlashtirgan holda kurs ishida aks ettirildi. Adabiyot lar tahlili jarayoni da haq evaziga xizmat ko‘rsatis h munosabatlarining huquqiy mohiyati va ularni tartibga soluvchi qonunchilikning rivojlanishi masalalari bo‘yicha mahalliy va xorijiy olimlarning ilmiy ishlari, normativ-huquqiy hujjatlar hamda huquqni qo‘llash amaliyoti o‘rganildi va tahlil qilindi. Hozirgi davrda fan va texnologiyalarning jadal rivojlanishi natijasida qishloq xo‘jaligi sohasida yangi o‘simlik navlari va hayvon zotlarini yaratish jarayoni kengayib bormoqda. Ushbu jarayon nafaqat oziq-ovqat xavfsizligini ta’minlash, balki iqtisodiy samaradorlikni oshirish va biologik xilma-xillikni saqlab qolishda ham muhim ahamiyat kasb etadi. Shu bilan birga, seleksiya natijasida yaratilgan yangi o‘simlik turlari va hayvon zotlarining mualliflik va mulkiy huquqlarini himoya qilish masalasi dolzarb huquqiy muammolardan biri hisoblanadi. O‘simliklarning yangi turlari va hayvonlarning yangi zotlariga bo‘lgan huquqlar intellektual mulk huquqining muhim tarkibiy qismi bo‘lib, ularni huquqiy jihatdan muhofaza qilish seleksionerlarning manfaatlarini himoya qilish, innovatsion faoliyatni rag‘batlantir ish hamda qishloq xo‘jaligi mahsulotl arining raqobatbardoshligini oshirishga xizmat qiladi. Shu sababli mazkur huquqlarni huquqiy tartibga solish, ularni amalga oshirish mexanizmlarini o‘rganish va takomillashtirish masalalari alohida ilmiy- amaliy ahamiyatga ega. Kurs ishining dolzarbligi. Kurs ishining dolzarbligi shundan iboratki, global miqyosda oziq- ovqat xavfsizligini ta’minlash, ekologik muvozanatni saqlash hamda seleksiya faoliyatini - 3 - qo‘llab-quvvatlash sharoitida o‘simliklarning yangi turlari va hayvonlarning yangi zotlariga bo‘lgan huquqlarni samarali himoya qilish zarurati tobora ortib bormoqda. Amaldagi qonunchilikni tahlil qilish, mavjud muammolarni aniqlash va ularni bartaraf etish bo‘yicha ilmiy asoslangan takliflar ishlab chiqish mazkur mavzuning dolzarbligini belgilaydi. Kurs ishining maqsadi. Kurs ishining maqsadi o‘simliklarning yangi turlari va hayvonlarning yangi zotlariga bo‘lgan huquqlarning huquqiy mohiyatini ochib berish, ularni muhofaza qilishning nazariy va amaliy asoslarini tahlil qilish hamda amaldagi qonunchilikni takomillashtirish yuzasidan ilmiy xulosalar va takliflar ishlab chiqishdan iborat. Kurs ishining asosiy vazifalari: Kurs ishining asosiy vazifalari quyidagilardan iborat: • o‘simliklarning yangi turlari va hayvonlarning yangi zotlari tushunchasi hamda ularning huquqiy belgilari mazmunini ochib berish; • mazkur obyektlarning intellektual mulk huquqi tizimidagi o‘rnini aniqlash; • o‘simliklarning yangi turlariga va hayvonlarning yangi zotlariga bo‘lgan huquqlarni muhofaza qilish mexanizmlarini tahlil qilish; • huquqlarni ro‘yxatdan o‘tkazish va amalga oshirish tartibini o‘rganish; • huquqbuzarliklar uchun javobgarlik masalalarini yoritish; • xorijiy va xalqaro huquqiy tajribani tahlil qilish hamda milliy qonunchilikni takomillashtirish bo‘yicha takliflar ishlab chiqish. Kurs ishining tarkibi: Kirish, Asosiy qism, 2 ta bob, 4 ta paragraf, xulosa va foydalanilgan adabiyotlardan iborat. - 4 - I BOB. O‘SIMLIKLARNING YANGI TURLARIGA BO‘LGAN HUQUQIY MUHOFAZANING NAZARIY ASOSLARI 1.1-§. O‘simliklarning yangi turlari tushunchasi va ularning huquqiy maqomi O‘simliklarning yangi turlari tushunchasi biologiya, genetika, seleksiya va huquqshunoslik fanlari tutashgan muhim ilmiy masalalardan biri hisoblanadi. Insoniyat taraqqiyoti davomida o‘simliklardan oziq-ovqat, dori-darmon, sanoat xomashyosi va ekologik barqarorlikni ta’minlash vositasi sifatida foydalanib kelgan. Aholi sonining ortishi, iqlim o‘zgarishlari, yer resurslarining qisqarishi va oziq- ovqat xavfsizligini ta’minlash zarurati yangi, yuqori hosildor, kasallik va zararkunandalarga chidamli o‘simlik turlarini yaratishga bo‘lgan ehtiyojni keskin oshirdi. Shu sababli o‘simliklarning yangi turlari tushunchasi nafaqat biologik, balki ijtimoiy-iqtisodiy va huquqiy ahamiyat kasb etadi. O‘simliklarning yangi turlari deganda tabiiy evolyutsiya jarayonlari yoki insonning ongli aralashuvi natijasida shakllangan, avval mavjud bo‘lmagan yoki mavjud turlardan muhim belgilariga ko‘ra sezilarli darajada farqlanuvchi o‘simliklar majmui tushuniladi. Bu tushuncha ko‘pincha yangi navlar, yangi shakllar yoki genetik jihatdan o‘zgartirilgan o‘simliklar bilan bog‘liq holda qo‘llaniladi. Ilmiy nuqtayi nazardan yangi tur tushunchasi biologik klassifikatsiya mezonlariga asoslanadi va u morfologik, fiziologik, genetik hamda ekologik xususiyatlarning barqaror majmuasi bilan tavsiflanadi 1 . Yangi o‘simlik turlarining vujudga kelishi asosan ikki yo‘nalishda amalga oshadi. Birinchi yo‘nalish tabiiy evolyutsiya bilan bog‘liq bo‘lib, bunda mutatsiyalar, tabiiy tanlanish, izolyatsiya va adaptatsiya jarayonlari natijasida yangi turlar shakllanadi. Ikkinchi yo‘nalish esa inson faoliyati bilan bog‘liq bo‘lib, seleksiya, gibridizatsiya, biotexnologiya va gen muhandisligi usullari orqali yangi o‘simlik turlari yaratiladi. Har ikkala holatda ham yangi tur o‘ziga xos barqaror belgilar tizimiga ega bo‘lishi lozim. 1 Xolmatov D., Tursunov A. O‘simlik va hayvon turlariga intellektual mulk huquqi. Oliy ta’lim uchun darslik. Toshkent, 2019. 87–92-b. - 5 - O‘simliklarning yangi turlarini aniqlash va tasniflashda muhim ahamiyatga ega bo‘lgan belgilardan biri ularning genetik yangiligidir. Genetik yangilik o‘simlik genomida mavjud bo‘lgan o‘zgarishlar bilan ifodalanadi va bu o‘zgarishlar o‘simlikning tashqi ko‘rinishi, fiziologik jarayonlari va moslashuvchanlik darajasida namoyon bo‘ladi. Genetik jihatdan yangi o‘simliklar mavjud turlardan aniq farqlanadigan irsiy axborotga ega bo‘lib, bu xususiyat keyingi avlodlarda ham barqaror saqlanib qoladi 2 . Yangi o‘simlik turlarining muhim belgilaridan yana biri ularning barqarorligidir. Barqarorlik deganda o‘simlikning asosiy morfologik va biologik xususiyatlari avloddan avlodga deyarli o‘zgarmasdan o‘tishi tushuniladi. Agar yaratilgan o‘simlik shakli faqat qisqa muddat davomida saqlanib qolsa yoki keyingi ko‘payish jarayonida o‘z belgilari yo‘qolib ketsa, u to‘laqonli yangi tur sifatida e’tirof etilmaydi. Shu bois ilmiy amaliyotda yangi o‘simlik turlarini tan olishdan avval ularning barqarorligi uzoq muddat davomida sinovdan o‘tkaziladi. O‘simliklarning yangi turlarini tavsiflovchi yana bir muhim belgi ularning farqlanuvchanligidir. Farqlanuvchanlik o‘simlikning boshqa mavjud turlardan aniq va ravshan ajralib turishini bildiradi. Bu farqlar tashqi morfologik belgilar, masalan, barg shakli, gul tuzilishi, meva ko‘rinishi yoki rang xususiyatlarida namoyon bo‘lishi mumkin. Shuningdek, farqlanuvchanlik fiziologik jarayonlar, masalan, o‘sish sur’ati, pishish muddati, suv va oziqa moddalarga bo‘lgan ehtiyoj kabi jihatlarda ham kuzatiladi. Yangi o‘simlik turlarining muhim belgilaridan biri ularning amaliy foydaliligidir. Inson tomonidan yaratilgan yangi o‘simlik turlari odatda muayyan maqsadga xizmat qiladi. Bunday maqsadlar qatoriga hosildorlikni oshirish, mahsulot sifatini yaxshilash, iqlim sharoitlariga moslashuvchanlikni kuchaytirish, kasallik va zararkunandalarga chidamlilikni ta’minlash kiradi. Amaliy foydalilik yangi o‘simlik turlarining qishloq xo‘jaligi, farmatsevtika, sanoat va ekologiya sohalarida keng qo‘llanilishiga zamin yaratadi. 2 Sindarov K., Turdiboyev X. Tadbirkorlik shartnomalari. Monografiya. TDYUI. Huquqiy ma’rifat targ‘iboti markazi. Toshkent, 2002. 26-b. - 6 - O‘simliklarning yangi turlari tushunchasini yoritishda ularning huquqiy jihatlarini ham e’tibordan chetda qoldirib bo‘lmaydi. Zamonaviy huquqiy tizimlarda yangi o‘simlik turlari intellektual mulk obyekti sifatida e’tirof etiladi. Bu holat seleksionerlarning mehnatini himoya qilish, innovatsion faoliyatni rag‘batlantirish va qishloq xo‘jaligi sohasida barqaror rivojlanishni ta’minlashga xizmat qiladi. Huquqiy jihatdan yangi o‘simlik turi sifatida tan olinishi uchun u yangilik, farqlanuvchanlik, barqarorlik va bir xillik kabi mezonlarga javob berishi lozim. Bir xillik belgisi yangi o‘simlik turlarining muhim tavsiflaridan biri hisoblanadi. Bir xillik deganda muayyan turga mansub o‘simliklarning asosiy belgilari o‘zaro bir-biriga juda yaqin bo‘lishi tushuniladi. Bu xususiyat ayniqsa seleksiya natijasida yaratilgan o‘simliklar uchun muhim bo‘lib, ularning ekin maydonlarida bir tekis rivojlanishi va barqaror hosil berishini ta’minlaydi. Bir xillikning mavjudligi yangi o‘simlik turlarining ishlab chiqarish jarayonida keng qo‘llanilishiga imkon yaratadi 3 . Yangi o‘simlik turlarining ekologik moslashuvchanligi ham muhim belgi sifatida namoyon bo‘ladi. Har qanday yangi tur ma’lum ekologik sharoitlarda yashash va rivojlanish qobiliyatiga ega bo‘lishi lozim. Bu qobiliyat o‘simlikning tuproq, iqlim, namlik va yorug‘lik sharoitlariga moslashuvi orqali ifodalanadi. Yuqori ekologik moslashuvchanlikka ega bo‘lgan yangi o‘simlik turlari turli hududlarda yetishtirilishi va global oziq-ovqat xavfsizligini ta’minlashda muhim rol o‘ynashi mumkin. O‘simliklarning yangi turlari tushunchasi ilmiy nuqtayi nazardan biologik xilma-xillikni saqlash masalasi bilan ham chambarchas bog‘liqdir. Yangi turlar yaratilishi bir tomondan inson ehtiyojlarini qondirishga xizmat qilsa, ikkinchi tomondan tabiiy ekotizimlarga ma’lum darajada ta’sir ko‘rsatadi. Shu sababli zamonaviy ilm-fan yangi o‘simlik turlarini yaratishda ekologik muvozanatni saqlash, tabiiy turlarning yo‘qolib ketishining oldini olish va biologik xilma-xillikni boyitish masalalariga alohida e’tibor qaratadi. 3 Aliyev M., Hasanov R. Intellektual mulk huquqi va qishloq xo‘jaligi innovatsiyalari. Monografiya. Toshkent, 2015. 134-b. - 7 - O‘simliklarning yangi turlari tushunchasi murakkab va ko‘p qirrali ilmiy kategoriya bo‘lib, u biologik, genetik, ekologik va huquqiy jihatlarni o‘z ichiga oladi. Yangi o‘simlik turlarining asosiy belgilari sifatida genetik yangilik, farqlanuvchanlik, barqarorlik, bir xillik, amaliy foydalilik va ekologik moslashuvchanlikni ko‘rsatish mumkin. Ushbu belgilar majmui yangi o‘simlik turlarini mavjud turlardan ajratib turadi va ularning ilmiy hamda amaliy ahamiyatini belgilaydi. O‘simliklarning yangi turlarini yaratish va o‘rganish insoniyatning barqaror rivojlanishi, oziq-ovqat xavfsizligi va ekologik barqarorlikni ta’minlashda muhim omil bo‘lib qolaveradi. O‘simlik navlariga bo‘lgan huquqlar zamonaviy intellektual mulk tizimining muhim va mustaqil institutlaridan biri hisoblanadi. Ushbu huquqlar qishloq xo‘jaligi, biologiya, seleksiya va huquq sohalarining o‘zaro tutashgan nuqtasida shakllangan bo‘lib, seleksionerlarning ijodiy va ilmiy faoliyatini himoya qilishga xizmat qiladi. O‘simlik navlari inson tomonidan yaratiladigan maxsus biologik ob’ektlar bo‘lib, ularning yaratilishi katta ilmiy izlanishlar, uzoq vaqt va sezilarli moddiy resurslarni talab etadi. Shu bois o‘simlik navlariga bo‘lgan huquqlarning intellektual mulk tizimida alohida o‘rin egallashi obyektiv zarurat sifatida namoyon bo‘ladi 4 . Intellektual mulk tizimi an’anaviy ravishda mualliflik huquqi va sanoat mulki institutlarini o‘z ichiga oladi. O‘simlik navlariga bo‘lgan huquqlar mazkur tizimda sanoat mulkiga yaqin bo‘lgan, biroq o‘ziga xos biologik xususiyatlari sababli alohida tartibga solinadigan maxsus huquqiy institut sifatida qaraladi. O‘simlik navlari texnik yechim yoki adabiy asar emas, balki tirik organizmlar bilan bog‘liq bo‘lgan ob’ektlar ekanligi ularni himoya qilish mexanizmlarini o‘ziga xos shakllantirishni talab etadi. Shu sababli o‘simlik navlariga bo‘lgan huquqlar patent huquqidan farq qiluvchi, ammo intellektual mulkning umumiy tamoyillariga asoslangan huquqiy rejimga ega. O‘simlik navlariga bo‘lgan huquqlarning intellektual mulk tizimidagi o‘rni, avvalo, ularning innovatsion faoliyatni rag‘batlantirishdagi roli bilan belgilanadi. Selektsioner yangi nav yaratish jarayonida ko‘p yillik tajribalar, sinovlar va ilmiy tadqiqotlar olib boradi. Agar ushbu faoliyat natijalari huquqiy jihatdan 4 O‘zbekiston Respublikasi Qonunchiligi. “Hayvonlarning yangi zotlarini muhofaza qilish to‘g‘risida”gi Normativ hujjatlar to‘plami. Toshkent, 2018. - 8 - himoyalan masa, seleksionerl arning mehnati o‘zlashtirilis hi va iqtisodiy manfaatlarining poymol etilishi ehtimoli ortadi. O‘simlik navlariga bo‘lgan huquqlar seleksionerlarga o‘z mehnatining natijalaridan foydalanish va undan daromad olish imkonini berib, qishloq xo‘jaligi sohasida innovatsiyalarni rivojlantirishga xizmat qiladi. Mazkur huquqlar intellektual mulk tizimida qishloq xo‘jaligi mahsulotlari bozorining barqaror rivojlanishini ta’minlovchi muhim vosita sifatida ham namoyon bo‘ladi. Himoyalangan o‘simlik navlari yuqori hosildorlik, sifatli mahsulot va barqaror ta’minot manbai bo‘lib xizmat qiladi. Bu esa nafaqat seleksionerlar, balki fermer xo‘jaliklari, qayta ishlash korxonalari va iste’molchilar manfaatlariga ham mos keladi. Shu nuqtayi nazardan o‘simlik navlariga bo‘lgan huquqlar intellektual mulkning iqtisodiy funksiyasini to‘laqonli amalga oshirishga yordam beradi. O‘simlik navlariga bo‘lgan huquqlarning intellektual mulk tizimidagi o‘rni ularning huquqiy tabiatida ham yaqqol ko‘rinadi. Ushbu huquqlar seleksionerga muayyan vaqt davomida navdan foydalanish, uni ko‘paytirish, sotish yoki boshqa shaxslarga foydalanish huquqini berish vakolatini taqdim etadi. Bunday vakolatlar mutlaq huquqlar sifatida e’tirof etiladi va uchinchi shaxslarning ruxsatsiz aralashuvini cheklaydi. Shu bilan birga, o‘simlik navlariga bo‘lgan huquqlar mutlaq bo‘lishiga qaramay, jamiyat manfaatlarini hisobga olgan holda ma’lum cheklovlarga ham ega bo‘lishi mumkin 5 . Intellektual mulk tizimida o‘simlik navlariga bo‘lgan huquqlarning alohida o‘rin egallashi ularning xalqaro miqyosda tan olinishi bilan ham bog‘liqdir. Zamonaviy sharoitda qishloq xo‘jaligi mahsulotlari va urug‘lik materiallarining xalqaro savdosi keng rivojlangan bo‘lib, bu jarayon yagona va uyg‘un huquqiy mexanizmlarni talab etadi. O‘simlik navlariga bo‘lgan huquqlarni xalqaro darajada muhofaza qilish seleksionerlarning manfaatlarini turli davlatlar hududida himoyalash imkonini beradi va global innovatsion hamkorlikni mustahkamlaydi. 5 Karimov S. Biologik xilma-xillik va seleksiya natijalarini huquqiy muhofaza qilish. Huquqshunoslik jurnali. 2017, №3. 45–52-b. - 9 - O‘simlik navlariga bo‘lgan huquqlarning intellektual mulk tizimidagi ahamiyati ularning ijtimoiy vazifalari bilan ham belgilanadi. Ushbu huquqlar bir tomondan seleksioner manfaatlarini himoya qilsa, ikkinchi tomondan jamiyatning oziq-ovqat xavfsizligini ta’minlashga xizmat qiladi. Huquqiy himoya mavjud bo‘lgan sharoitda yangi navlar yaratish jarayoni jadallashadi, bu esa hosildorlikni oshirish, qishloq xo‘jaligi mahsulotlari narxini barqarorlashtirish va oziq-ovqat tanqisligining oldini olish imkonini beradi. Shu sababli o‘simlik navlariga bo‘lgan huquqlar intellektual mulkning ijtimoiy yo‘naltirilgan institutlaridan biri sifatida e’tirof etiladi. O‘simlik navlariga bo‘lgan huquqlar intellektual mulk tizimida ekologik muvozanatni ta’minlashga ham muayyan darajada ta’sir ko‘rsatadi. Zamonaviy seleksiya ekologik jihatdan barqaror, kam resurs talab qiladigan va atrof-muhitga kam zarar yetkazadigan navlarni yaratishga yo‘naltirilmoqda. Bunday navlarning huquqiy jihatdan himoyalanishi ekologik innovatsiyalarni rag‘batlantiradi va barqaror rivojlanish tamoyillarining amaliyotga joriy etilishiga xizmat qiladi 6 . O‘simlik navlariga bo‘lgan huquqlarning intellektual mulk tizimidagi o‘rni ularning boshqa intellektual mulk ob’ektlari bilan o‘zaro aloqasida ham namoyon bo‘ladi. Masalan, seleksiya jarayonida qo‘llaniladigan texnologiyalar patent huquqi bilan, navlarning tavsifi va ilmiy hujjatlari mualliflik huquqi bilan muhofazalanishi mumkin. Shu tarzda o‘simlik navlariga bo‘lgan huquqlar intellektual mulkning boshqa institutlari bilan uzviy bog‘liq holda faoliyat yuritadi va yagona huquqiy mexanizmni shakllantiradi. O‘simlik navlariga bo‘lgan huquqlarni intellektual mulk tizimida alohida institut sifatida belgilash seleksionerlar va foydalanuvchilar o‘rtasidagi manfaatlar muvozanatini ta’minlashga qaratilgan. Bir tomondan seleksionerlar o‘z mehnati natijasini nazorat qilish va undan foyda olish imkoniyatiga ega bo‘lsa, ikkinchi tomondan jamiyat yangi navlardan foydalanish imkoniyatidan mahrum bo‘lib qolmasligi lozim. Shu sababli ko‘plab huquqiy tizimlarda fermerlar uchun ma’lum imtiyozlar va cheklovlar belgilangan bo‘lib, bu holat o‘simlik navlariga bo‘lgan 6 Xolmatov D., Tursunov A. O‘simlik va hayvon turlariga intellektual mulk huquqi. Oliy ta’lim uchun darslik. Toshkent, 2019. 87–92-b. - 10 - huquqlarning ijtimoiy muvozanatni ta’minlovchi mexanizm sifatidagi ahamiyatini yanada oshiradi. O‘simlik navlariga bo‘lgan huquqlar intellektual mulk tizimida muhim va mustaqil o‘rin egallaydi. Ushbu huquqlar seleksionerlarning ijodiy va ilmiy mehnatini himoya qilish, qishloq xo‘jaligi sohasida innovatsion rivojlanishni rag‘batlantirish, oziq-ovqat xavfsizligini ta’minlash va ekologik barqarorlikka erishishda muhim ahamiyat kasb etadi. O‘simlik navlariga bo‘lgan huquqlarning intellektual mulk tizimidagi o‘rni ularning iqtisodiy, ijtimoiy va huquqiy funksiyalarining uyg‘unligi bilan belgilanadi va zamonaviy jamiyat taraqqiyotida tobora ortib borayotgan ahamiyatini namoyon etadi. 1.2-§. O‘simliklarning yangi turlariga bo‘lgan huquqni muhofaza qilish mexanizmlari O‘simlik navlarini huquqiy muhofazaga olish masalasi zamonaviy agrar huquq, intellektual mulk huquqi hamda innovatsion faoliyatni rag‘batlantirish tizimining muhim yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Qishloq xo‘jaligi ishlab chiqarishida yangi, yuqori hosildor, kasalliklarga chidamli va iqlim sharoitlariga mos navlarni yaratish seleksionerlarning uzoq muddatli ilmiy-tadqiqot faoliyati mahsuli bo‘lib, ushbu faoliyat natijalarini huquqiy jihatdan muhofaza qilish muhim ahamiyat kasb etadi. O‘simlik navlarini huquqiy muhofazaga olish seleksionerlarning intellektual mehnatini e’tirof etish, ularning iqtisodiy manfaatlarini himoya qilish hamda yangi navlar yaratishga bo‘lgan qiziqishni oshirishga xizmat qiladi 7 . O‘simlik navlari huquqiy muhofazasining asosiy maqsadi seleksiya yutuqlarini noqonuni y foydalanis hdan himoyalas h, mualliflik va mulkiy huquqlar ni mustahkamlash, shuningdek, qishloq xo‘jaligi sohasida ilmiy-texnik taraqqiyotni jadallashtirishdan iboratdir. Huquqiy muhofaza tizimi orqali nav muallifiga yoki huquq egasiga ma’lum muddat davomida mazkur navdan foydalanish, uni ko‘paytirish, sotish va boshqa shaxslar tomonidan foydalanishga ruxsat berish yoki 7 O‘zbekiston Respublikasi Qonunchiligi. “Hayvonlarning yangi zotlarini muhofaza qilish to‘g‘risida”gi Normativ hujjatlar to‘plami. Toshkent, 2018. - 11 - taqiqlash huquqi beriladi. Bu esa seleksiya sohasiga investitsiyalarni jalb qilish va innovatsion muhitni shakllantirishda muhim omil bo‘lib xizmat qiladi. O‘simlik navlarini huquqiy muhofazaga olishning muhim sharti navning huquqiy muhofaza talablariga javob berishidir. Ushbu talablar xalqaro amaliyotda va milliy qonunchilikda umumiy mezonlar asosida belgilanadi. Nav yangi bo‘lishi, ya’ni muhofazaga ariza topshirilgunga qadar muayyan hududda yoki belgilangan muddatdan oldin tijorat maqsadida tarqatilmagan bo‘lishi lozim. Yangi bo‘lish talabi navning ilgari ma’lum bo‘lmagan yoki keng jamoatchilikka taqdim etilmaganligini anglatadi. Bu talab seleksiya natijasining haqiqiy innovatsion xususiyatga ega ekanligini ta’minlashga qaratilgan. Navning farqlanuvchanligi ham huquqiy muhofazaga olishning muhim shartlaridan biridir. Farqlanuvchanlik navning mavjud boshqa navlardan kamida bitta muhim belgisi bilan aniq ajralib turishini bildiradi. Bu belgi morfologik, fiziologik, biologik yoki xo‘jalik jihatdan ahamiyatli bo‘lishi mumkin. Farqlanuvchanlik navning mustaqil seleksiya obyekti sifatida e’tirof etilishi uchun zarur bo‘lib, uning o‘ziga xos xususiyatlarini aniqlash imkonini beradi. Navning bir xilligi ham muhofaza shartlaridan biri hisoblanadi. Bir xillik talabi nav o‘simliklarining asosiy belgilari bo‘yicha yetarli darajada barqaror va bir xil bo‘lishini anglatadi. Muayyan biologik xususiyatlardan kelib chiqqan holda ruxsat etilgan og‘ishlar mavjud bo‘lishi mumkin, biroq bu og‘ishlar navning umumiy xususiyatlarini o‘zgartirmasligi lozim. Bir xillik seleksiya jarayonining puxtaligi va navning amaliy foydalanishga tayyorligini ko‘rsatadi 8 . Navning barqarorligi ham huquqiy muhofazaga olishda muhim mezon hisoblanadi. Barqarorlik navning asosiy belgilari bir necha avlod davomida yoki takroriy ko‘paytirish jarayonida saqlanib qolishini bildiradi. Bu talab navdan uzoq muddat foydalanish imkoniyatini kafolatlaydi hamda uning xo‘jalik qiymatini belgilaydi. Barqaror bo‘lmagan navlar huquqiy muhofazaga loyiq deb topilmaydi, chunki ular amaliy jihatdan ishonchsiz hisoblanadi. 8 Sindarov K., Turdiboyev X. Tadbirkorlik shartnomalari. Monografiya. TDYUI. Huquqiy ma’rifat targ‘iboti markazi. Toshkent, 2002. 26-b. - 12 - O‘simlik navlarini huquqiy muhofazaga olish tartibi belgilangan ma’muriy-huquqiy jarayon orqali amalga oshiriladi. Avvalo, nav muallifi yoki huquq egasi vakolatli davlat organiga belgilangan shakldagi ariza bilan murojaat qiladi. Arizada navning nomi, kelib chiqishi, seleksiya usuli, muallif haqida ma’lumotlar va boshqa zarur hujjatlar keltiriladi. Nav nomi alohida ahamiyatga ega bo‘lib, u chalkashlikka olib kelmasligi, mavjud nav nomlari bilan bir xil yoki o‘xshash bo‘lmasligi hamda axloqiy me’yorlarga zid bo‘lmasligi lozim. Ariza topshirilgandan so‘ng, navning huquqiy muhofaza talablariga muvofiqligi ekspertiza qilinadi. Ushbu ekspertiza odatda ikki bosqichda amalga oshiriladi. Birinchi bosqichda hujjatlarning to‘liqligi va rasmiy talablarga muvofiqligi tekshiriladi. Ikkinchi bosqichda esa navning yangi bo‘lishi, farqlanuvchanligi, bir xilligi va barqarorligi maxsus sinovlar orqali baholanadi. Bu sinovlar dala sharoitida yoki laboratoriya sharoitida o‘tkazilib, navning biologik va xo‘jalik belgilari chuqur o‘rganiladi. Ekspertiza jarayonida navning belgilari xalqaro va milliy metodikalarga muvofiq baholanadi. Natijalar ijobiy bo‘lgan taqdirda, nav huquqiy muhofazaga loyiq deb topiladi va tegishli huquqni tasdiqlovchi hujjat beriladi. Ushbu hujjat seleksioner yoki huquq egasiga navdan foydalanish bo‘yicha mutlaq huquqlarni beradi. Shu bilan birga, huquq egasi navni saqlash, uning sifatini nazorat qilish va belgilangan talablarni bajarish majburiyatini ham oladi. O‘simlik navlariga beriladigan huquqiy muhofaza muddati cheklangan bo‘lib, u navning turiga qarab belgilanadi. Ushbu muddat tugagandan so‘ng nav umumiy foydalanishga o‘tadi va undan erkin foydalanish mumkin bo‘ladi. Bu holat jamiyat manfaatlarini ta’minlash, oziq-ovqat xavfsizligini mustahkamlash va qishloq xo‘jaligi rivojiga xizmat qiladi. Shu bilan birga, muhofaza muddati davomida seleksioner mehnatining natijasi adolatli tarzda himoya qilinadi 9 . O‘simlik navlarini huquqiy muhofazaga olish tartibi xalqaro huquqiy normalar bilan ham uyg‘unlashgan bo‘lib, ko‘plab davlatlar o‘z qonunchiligini xalqaro 9 Aliyev M., Hasanov R. Intellektual mulk huquqi va qishloq xo‘jaligi innovatsiyalari. Monografiya. Toshkent, 2015. 134-b. - 13 - konvensiyalar asosida shakllantirgan. Bu holat navlarning xalqaro miqyosda muhofaza qilinishiga, seleksiya yutuqlarining turli davlatlarda tan olinishi va muhofaza qilinishiga imkon yaratadi. Natijada seleksionerlar o‘z navlarini nafaqat milliy, balki xalqaro bozorlarda ham himoyalangan holda joriy etish imkoniyatiga ega bo‘ladilar 10 . O‘simlik navlarini huquqiy muhofazaga olish shartlari va tartibi seleksiya faoliyatini huquqiy jihatdan ta’minlash, intellektual mulkni himoya qilish va agrar sohada barqaror rivojlanishni ta’minlashga qaratilgan murakkab va tizimli jarayondir. Navning yangi bo‘lishi, farqlanuvchanligi, bir xilligi va barqarorligi kabi shartlar seleksiya yutuqlarining sifatini belgilab bersa, belgilangan tartib asosida o‘tkaziladigan ekspertiza va ro‘yxatdan o‘tkazish jarayoni ushbu yutuqlarning huquqiy himoyasini kafolatlaydi. Mazkur institut qishloq xo‘jaligi innovatsiyalarini rag‘batlantirish, seleksionerlar manfaatlarini himoya qilish va jamiyat ehtiyojlarini qondirishda muhim ahamiyat kasb etadi. O‘simliklarning yangi turlariga bo‘lgan huquqlarni buzganlik uchun javobgarlik masalasi intellektual mulk huquqi tizimida alohida o‘rin tutadi hamda seleksiya faoliyatini huquqiy muhofaza qilishning muhim kafolatlaridan biri hisoblanadi. Yangi o‘simlik turlarini yaratish ko‘p yillik ilmiy izlanishlar, tajribalar va katta moddiy resurslarni talab etadigan murakkab jarayon bo‘lib, ushbu jarayon natijasida yaratilgan seleksiya yutuqlarini huquqiy jihatdan himoya qilish jamiyat va davlat manfaatlariga ham mos keladi. Shu sababli yangi o‘simlik turlariga bo‘lgan huquqlarni buzganlik uchun belgilangan javobgarlik choralarining mavjudligi seleksionerlarning qonuniy manfaatlarini ta’minlash, huquqbuzarliklarning oldini olish va agrar sohada adolatli raqobat muhitini shakllantirishga xizmat qiladi. O‘simliklarning yangi turlariga bo‘lgan huquqlar seleksionerning intellektual faoliyati natijasi sifatida e’tirof etiladi va muayyan muddat davomida huquqiy muhofaza qilinadi. Ushbu huquqlar odatda yangi turning ko‘paytirilishi, yetishtirilishi, sotilishi, eksport va import qilinishi hamda tijorat maqsadlarida 10 Xolmatov D., Tursunov A. O‘simlik va hayvon turlariga intellektual mulk huquqi. Oliy ta’lim uchun darslik. Toshkent, 2019. 87–92-b. - 14 - foydalanilishi ustidan nazorat qilish imkoniyatini beradi. Mazkur huquqlarni buzish seleksionerning mulkiy va nomulkiy manfaatlariga zarar yetkazadi, shuningdek, seleksiya sohasida innovatsion faollikni susaytiradi. Shu bois, huquqbuzarliklarga nisbatan samarali va mutanosib javobgarlik choralarini belgilash huquqiy davlatning muhim vazifalaridan biri hisoblanadi. O‘simliklarning yangi turlariga bo‘lgan huquqlarni buzish turli shakllarda namoyon bo‘lishi mumkin. Eng ko‘p uchraydigan holatlardan biri huquq egasining ruxsatisiz muhofaza ostidagi turning urug‘ini yoki ko‘chatini ko‘paytirish va tarqatish hisoblanadi. Bundan tashqari, huquq bilan muhofaza qilingan turni tijorat maqsadlarida yetishtirish, sotish yoki boshqa shaxslarga berish ham huquqbuzarlik sifatida baholanadi. Ayrim hollarda esa turning nomidan noqonuniy foydalanish, seleksioner muallifligini o‘zlashtirish yoki noto‘g‘ri ma’lumotlar berish orqali iste’molchilarni chalg‘itish kabi holatlar ham huquqlarni buzish sifatida e’tirof etiladi. Yangi o‘simlik turlariga bo‘lgan huquqlarni buzganlik uchun javobgarlik huquqiy tabiatiga ko‘ra bir necha turga bo‘linadi va ular bir- birini inkor etmaydi. Fuqarolik-huquqiy javobgarlik ushbu sohada eng keng qo‘llaniladigan choralar sirasiga kiradi. Fuqarolik-huquqiy javobgarlikning asosiy maqsadi huquq egasiga yetkazilgan moddiy zarar va boy berilgan foydani qoplashdan iboratdir. Huquqbuzar shaxs huquq egasining talabiga binoan noqonuniy harakatlarni to‘xtatishi, yetkazilgan zararni qoplashi hamda huquq buzilishi oqibatlarini bartaraf etishi lozim bo‘ladi. Bu turdagi javobgarlik seleksioner manfaatlarini bevosita tiklashga qaratilgan bo‘lib, huquqlarni samarali himoya qilishda muhim rol o‘ynaydi 11 . Ma’muriy javobgarlik ham o‘simliklarning yangi turlariga bo‘lgan huquqlarni buzganlik uchun qo‘llaniladigan choralar qatoriga kiradi. Ma’muriy javobgarlik odatda huquqbuzarlikning ijtimoiy xavflilik darajasi nisbatan past bo‘lgan hollarda qo‘llaniladi va jarima, noqonuniy mahsulotlarni musodara qilish yoki muayyan faoliyatni amalga oshirish huquqidan mahrum etish kabi choralarni o‘z ichiga oladi. Ma’muriy javobgarlikning asosiy vazifasi huquqbuzarliklarning oldini olish va 11 Karimov S. Biologik xilma-xillik va seleksiya natijalarini huquqiy muhofaza qilish. Huquqshunoslik jurnali. 2017, №3. 45–52-b. - 15 - huquqiy intizomni mustahkamlashdan iboratdir. Ushbu chora-tadbirlar seleksiya sohasida qonunlarga rioya etilishini ta’minlashda muhim ahamiyat kasb etadi. Ayrim hollarda o‘simliklarning yangi turlariga bo‘lgan huquqlarni buzish jinoiy javobgarlikka sabab bo‘lishi ham mumkin. Bunday javobgarlik odatda huquqbuzarlik katta miqdorda zarar yetkazgan, takror sodir etilgan yoki uyushgan tarzda amalga oshirilgan holatlarda qo‘llaniladi. Jinoiy javobgarlik choralariga jarima, muayyan lavozimni egallash yoki muayyan faoliyat bilan shug‘ullanish huquqidan mahrum etish, shuningdek, boshqa majburlov choralarini kiritish mumkin. Jinoiy javobgarlikning qo‘llanilishi huquqiy muhofazaning eng keskin shakli bo‘lib, u huquqbuzarliklarning jiddiyligini va ularning jamiyat uchun xavfliligini aks ettiradi. O‘simliklarning yangi turlariga bo‘lgan huquqlarni buzganlik uchun javobgarlik masalasida huquqni muhofaza qiluvchi va nazorat organlarining o‘rni alohida ahamiyatga ega. Vakolatli davlat organlari huquqbuzarliklarni aniqlash, ularni hujjatlashtirish va tegishli choralar ko‘rish orqali huquqiy muhofaza tizimining samarali ishlashini ta’minlaydi. Sud organlari esa nizolarni ko‘rib chiqish, huquq egasining buzilgan huquqlarini tiklash va adolatli qarorlar qabul qilish orqali huquqiy himoyaning yakuniy kafolati sifatida maydonga chiqadi. Ushbu organlar faoliyatining uyg‘unligi seleksiya yutuqlarini himoya qilish tizimining barqarorligini ta’minlaydi. Yangi o‘simlik turlariga bo‘lgan huquqlarni buzganlik uchun javobgarlikning muhim jihatlaridan biri profilaktik ahamiyatga egaligidir. Huquqiy javobgarlik choralarining mavjudligi va ularning amalda qo‘llanilishi potensial huquqbuzarlarni noqonuniy harakatlardan tiyib turadi. Bu holat seleksiya faoliyati bilan shug‘ulla nuvchi subyektlar o‘rtasida qonuniylik va mas’uliyat hissini mustahkamlaydi. Natijada qishloq xo‘jaligi sohasida sog‘lom raqobat muhitini shakllantirish va innovatsion rivojlanishni ta’minlash imkoniyati ortadi 12 . 12 Xolmatov D., Tursunov A. O‘simlik va hayvon turlariga intellektual mulk huquqi. Oliy ta’lim uchun darslik. Toshkent, 2019. 87–92-b. - 16 - II BOB. HAYVONLARNING YANGI ZOTLARIGA BO‘LGAN HUQUQ VA UNI AMALGA OSHIRISH MASALALARI 2.1-§. Hayvonlarning yangi zotlari tushunchasi va huquqiy tartibga solinishi Hayvonlarning yangi zotlari tushunchasi biologiya, genetika va huquqiy muhofaza sohalarining tutash nuqtasida shakllangan murakkab ilmiy kategoriya hisoblanadi. Yangi zot tushunchasi hayvonlarning ma’lum bir tur doirasida inson tomonidan ongli ravishda olib borilgan seleksiya, naslchilik va genetik tanlash jarayonlari natijasida vujudga kelgan, barqaror irsiy belgilar majmuasiga ega bo‘lgan populyatsiyani ifodalaydi. Bunday zotlar tashqi morfologik xususiyatlari, fiziologik ko‘rsatkichlari, mahsuldorlik darajasi, moslashuvchanlik qobiliyati va genetik barqarorligi bilan avvaldan mavjud bo‘lgan zotlardan farq qiladi. Ilmiy nuqtayi nazardan, yangi zot nafaqat tashqi belgilar yig‘indisi, balki genotip va fenotipning uyg‘unlashgan, nasldan-naslga o‘tuvchi barqaror tizimi sifatida talqin etiladi. Hayvonlarning yangi zotlari tushunchasining shakllanishi insoniyatning chorvachilik bilan shug‘ullana boshlagan davriga borib taqaladi. Dastlab yovvoyi hayvonlarni qo‘lga o‘rgatish va xonakilashtirish jarayonida tabiiy tanlanish bilan bir qatorda sun’iy tanlash ham muhim rol o‘ynagan. Inson ehtiyojlari, iqlim sharoitlari va xo‘jalik maqsadlariga mos holda hayvonlarning ma’lum belgilariga ustuvor ahamiyat berilgan. Vaqt o‘tishi bilan bu jarayon ilmiy asoslangan seleksiya metodlari bilan boyidi va yangi zotlar maqsadli ravishda yaratiladigan biologik obyektga aylandi. Zamonaviy genetika, biotexnologiya va reproduktiv texnologiyalarning rivojlanishi yangi zotlar yaratish jarayonini tezlashtirdi va uning ilmiy aniqligini oshirdi 13 . Ilmiy adabiyotlarda yangi zot tushunchasiga berilgan ta’riflarda asosiy e’tibor uning yangiligi, barqarorligi va farqlanuvchanligiga qaratiladi. Yangi zot mavjud zotlardan aniq farqlanuvchi belgilar majmuasiga ega bo‘lishi, bu belgilar nasldan-naslga barqaror tarzda o‘tishi va muayyan vaqt davomida saqlanib qolishi lozim. Shu bilan birga, zot ma’lum miqdordagi hayvonlar populyatsiyasida namoyon bo‘lishi va 13 Aliyev M., Hasanov R. Intellektual mulk huquqi va qishloq xo‘jaligi innovatsiyalari. Monografiya. Toshkent, 2015. 134-b. - 17 - amaliy xo‘jalik ahamiyatiga ega bo‘lishi talab etiladi. Faqatgina alohida individlarda uchraydigan noyob belgi yangi zot sifatida tan olinmaydi, chunki zot tushunchasi har doim jamoaviy biologik birlikni anglatadi. Hayvonlarning yangi zotlarini tasniflash masalasi ilmiy jihatdan muhim bo‘lib, ularni tizimli ravishda o‘rganish, baholash va huquqiy muhofaza qilish imkonini beradi. Tasniflash mezonlari xilma-xil bo‘lib, ular biologik, xo‘jalik, genetik va hududiy xususiyatlarga asoslanadi. Har bir mezon hayvon zotlarining muayyan jihatini yoritadi va ularni chuqurroq tahlil qilishga xizmat qiladi. Ilmiy tasniflash zotlarning kelib chiqishi, rivojlanish yo‘nalishlari va amaliy ahamiyatini aniqlashda muhim metodologik vosita hisoblanadi. Biologik xususiyatlariga ko‘ra hayvonlarning yangi zotlari avvalo ularning turlariga qarab farqlanadi. Qoramol, qo‘y, echki, ot, cho‘chqa, parranda va boshqa xonaki hayvonlar doirasida yaratilgan yangi zotlar o‘ziga xos biologik va fiziologik belgilar bilan tavsiflanadi. Har bir hayvon turi o‘zining genetik imkoniyatlari va biologik cheklovlariga ega bo‘lgani sababli, yangi zotlar yaratishda turga xos xususiyatlar hal qiluvchi ahamiyat kasb etadi. Masalan, qoramol zotlarida sut va go‘sht mahsuldorligi asosiy mezon bo‘lsa, qo‘y zotlarida jun sifati, parranda zotlarida esa tuxumdorlik yoki go‘sht chiqimi ustuvor hisoblanadi 14 . Xo‘jalik yo‘nalishiga ko‘ra hayvonlarning yangi zotlari mahsuldorlik turiga qarab tasniflanadi. Ushbu tasniflash chorvachilik amaliyotida keng qo‘llaniladi va iqtisodiy samaradorlikni oshirishga xizmat qiladi. Go‘sht yo‘nalishidagi zotlar tez vazn yig‘ish, mushak to‘qimalarining rivojlanganligi va go‘sht sifatining yuqoriligi bilan ajralib turadi. Sut yo‘nalishidagi zotlar esa yuqori sut berish qobiliyati, sut tarkibidagi oqsil va yog‘ miqdorining barqarorligi bilan tavsiflanadi. Aralash yo‘nalishdagi zotlar go‘sht va sut mahsuldorligini birgalikda namoyon etishi bilan muhim ahamiyatga ega bo‘lib, ayniqsa kichik xo‘jaliklar uchun qulay hisoblanadi. Genetik xususiyatlariga ko‘ra tasniflash hayvonlarning yangi zotlarini chuqurroq ilmiy tahlil qilish imkonini beradi. Bu yondashuvda zotning genofondi, 14 Karimov S. Biologik xilma-xillik va seleksiya natijalarini huquqiy muhofaza qilish. Huquqshunoslik jurnali. 2017, №3. 45–52-b. - 18 - irsiy belgilarining barqarorligi va o‘zgaruvchanlik darajasi asosiy mezon sifatida qaraladi. Genetik jihatdan barqaror zotlar uzoq muddat davomida o‘z asosiy belgilarini saqlab qoladi va tashqi muhit o‘zgarishlariga nisbatan yuqori moslashuvchanlikni namoyon etadi. Bunday zotlar seleksiya jarayonida mustahkam asos bo‘lib xizmat qiladi va keyingi avlodlar uchun genetik resurs sifatida muhim ahamiyat kasb etadi 15 . Hududiy kelib chiqishiga ko‘ra hayvonlarning yangi zotlari muayyan geografik mintaqa yoki iqlim sharoitiga moslashganligi bilan farqlanadi. Mahalliy zotlar asrlar davomida tabiiy va sun’iy tanlash ta’sirida shakllanib, o‘z hududining iqlim, oziqa bazasi va kasalliklariga moslashgan bo‘ladi. Yangi yaratilgan zotlar ko‘pincha mahalliy zotlar asosida yoki ularni boshqa zotlar bilan chatishtirish orqali vujudga keladi. Bunda maqsad mahalliy sharoitga moslashuvchanlikni saqlagan holda mahsuldorlikni oshirishdan iborat bo‘ladi. Hududiy tasniflash biologik xilma-xillikni saqlash va genetik resurslarni muhofaza qilish nuqtayi nazaridan alohida ahamiyatga ega. Hayvonlarning yangi zotlarini tasniflashda ularning yaratilish usullari ham muhim mezon sifatida e’tirof etiladi. An’anaviy seleksiya yo‘li bilan yaratilgan zotlar uzoq muddatli tanlash va naslchilik ishlari natijasida shakllanadi. Zamonaviy biotexnologik usullar yordamida yaratilgan zotlar esa sun’iy urug‘lantirish, embrion ko‘chirish va genetik markerlar asosida tanlash kabi ilg‘or metodlarga tayanadi. Bu usullar yangi zotlar yaratish jarayonini tezlashtiradi va aniq maqsadli natijalarga erishish imkonini beradi. Shu bilan birga, bunday zotlar bilan bog‘liq etik va huquqiy masalalar ham dolzarb ahamiyat kasb etadi. Hayvonlarning yangi zotlari tushunchasi faqat biologik va xo‘jalik jihatlari bilan cheklanib qolmaydi, balki huquqiy muhofaza va intellektual mulk obyekti sifatida ham muhim ahamiyatga ega. Ko‘plab davlatlarda yangi zotlar mualliflik huquqiga o‘xshash maxsus huquqiy rejim asosida himoya qilinadi. Bu esa seleksionerlarning mehnatini rag‘batlantirish, ilmiy tadqiqotlarni rivojlantirish va 15 Sindarov K., Turdiboyev X. Tadbirkorlik shartnomalari. Monografiya. TDYUI. Huquqiy ma’rifat targ‘iboti markazi. Toshkent, 2002. 26-b. - 19 - chorvachilik sohasida innovatsiyalarni qo‘llab-quvvatlashga xizmat qiladi. Huquqiy muhofaza yangi zotlarning rasmiy tan olinishi, ularning tavsifi va tasnifini aniq belgilashni talab etadi. Hayvonlarning yangi zotlari tushunchasi murakkab va ko‘p qirrali ilmiy kategoriya bo‘lib, u biologik, genetik, xo‘jalik va huquqiy jihatlarni o‘zida mujassam etadi. Yangi zotlar inson ehtiyojlari va ilmiy-texnik taraqqiyot natijasida vujudga kelib, chorvachilikning samaradorligini oshirishda muhim rol o‘ynaydi. Ularni ilmiy asoslangan holda tasniflash esa nafaqat nazariy bilimlarni boyitadi, balki amaliy faoliyatda to‘g‘ri qarorlar qabul qilishga yordam beradi. Shu bois hayvonlarning yangi zotlarini o‘rganish va tasniflash zamonaviy biologiya va huquq fanlarining dolzarb yo‘nalishlaridan biri sifatida o‘z ahamiyatini saqlab qolmoqda. Hayvonlarning yangi zotlariga bo‘lgan huquqlar instituti zamonaviy huquq tizimida biologiya, genetika va intellektual mulk huquqi tutashgan murakkab soha sifatida shakllangan. Ushbu institutning vujudga kelishi ilmiy seleksiya, naslchilik va biotexnologiya sohalarining jadal rivojlanishi bilan bevosita bog‘liq bo‘lib, hayvonlarning yangi zotlarini yaratish jarayoniga katta moddiy, intellektual va tashkiliy resurslar jalb etilishini taqozo etadi. Shunday sharoitda yangi zotlarni yaratgan shaxslar va tashkilotlarning manfaatlarini huquqiy jihatdan himoya qilish zarurati paydo bo‘ladi. Aynan shu ehtiyoj hayvonlarning yangi zotlariga bo‘lgan huquqlarning subyektlari va obyektlarini aniq belgilashni taqozo etadi 16 . Hayvonlarning yangi zotlariga bo‘lgan huquqlarning subyektlari deganda mazkur huquqlarga ega bo‘lishi, ularni amalga oshirishi va himoya qilishi mumkin bo‘lgan shaxslar yoki tashkilotlar tushuniladi. Huquqiy nazariyada subyekt tushunchasi huquq va majburiyatlarning tashuvchisi sifatida talqin qilinadi. Yangi zotlarga bo‘lgan huquqlar doirasida subyektlar asosan seleksiya faoliyati bilan shug‘ullanuvchi jismoniy va yuridik shaxslar hisoblanadi. Ularning huquqiy maqomi, vakolatlari va javobgarligi milliy qonunchilik hamda xalqaro huquq normalari bilan belgilanadi. 16 Xolmatov D., Tursunov A. O‘simlik va hayvon turlariga intellektual mulk huquqi. Oliy ta’lim uchun darslik. Toshkent, 2019. 87–92-b. - 20 - Yangi zotlarga bo‘lgan huquqlarning asosiy subyekti sifatida seleksioner shaxsi alohida o‘rin tutadi. Seleksioner deganda hayvonlarning yangi zotini yaratgan, aniqlagan yoki takomillashtirgan jismoniy shaxs tushuniladi. Seleksioner o‘zining ilmiy bilimlari, tajribasi va ijodiy mehnati orqali yangi zotning genetik va fenotipik xususiyatlarini shakllantiradi. Huquqiy nuqtayi nazardan, seleksionerning mehnati intellektual faoliyat natijasi sifatida e’tirof etiladi va muayyan huquqiy himoya bilan ta’minlanadi. Shu sababli seleksioner yangi zotga nisbatan mualliflikka o‘xshash shaxsiy va mulkiy huquqlarga ega bo‘ladi. Yangi zotlarga bo‘lgan huquqlarning subyektlari qatorida seleksiya faoliyatini amalga oshiruvchi ilmiy-tadqiqot muassasalari, oliy ta’lim tashkilotlari va ixtisoslashgan xo‘jalik subyektlari ham muhim ahamiyatga ega. Bunday tashkilotlar ko‘pincha seleksionerlarning jamoaviy mehnati natijasida yangi zotlarni yaratadi. Ushbu holatda huquq subyekti sifatida yuridik shaxs maydonga chiqadi va yangi zotga bo‘lgan huquqlar muayyan shartnomalar asosida unga tegishli bo‘ladi. Jamoaviy seleksiya jarayonida alohida seleksionerlarning hissasi ichki hujjatlar yoki mehnat shartnomalari orqali tartibga solinadi 17 . Davlat ham hayvonlarning yangi zotlariga bo‘lgan huquqlarning alohida subyekti sifatida namoyon bo‘lishi mumkin. Bu holat, ayniqsa, davlat buyurtmasi asosida olib borilgan seleksiya ishlari natijasida yaratilgan zotlarga nisbatan kuzatiladi. Bunday vaziyatda yangi zotga bo‘lgan huquqlar davlatga tegishli bo‘lishi yoki davlat bilan seleksioner o‘rtasida taqsimlanishi mumkin. Davlatning subyekt sifatidagi ishtiroki milliy genetik resurslarni muhofaza qilish, oziq-ovqat xavfsizligini ta’minlash va strategik ahamiyatga ega bo‘lgan zotlarni nazorat qilish bilan izohlanadi. Yangi zotlarga bo‘lgan huquqlarning obyektlari deganda huquqiy muhofazaga olinadigan va huquqiy munosabatlar markazida turgan moddiy yoki nomoddiy ne’matlar tushuniladi. Hayvonlarning yangi zotlariga bo‘lgan huquqlar doirasida obyekt sifatida bevosita yangi zotning o‘zi e’tirof etiladi. Shu bilan birga, ushbu zot 17 Aliyev M., Hasanov R. Intellektual mulk huquqi va qishloq xo‘jaligi innovatsiyalari. Monografiya. Toshkent, 2015. 134-b. - 21 - bilan bog‘liq bo‘lgan ayrim nomoddiy elementlar ham huquqiy muhofaza obyektiga aylanishi mumkin. Yangi zot huquq obyektiga aylanishi uchun u muayyan huquqiy mezonlarga javob berishi lozim. Yangi zot huquqiy obyekt sifatida biologik jihatdan aniqlangan va huquqiy jihatdan tavsiflangan bo‘lishi kerak. Bu degani, zotning genetik, morfologik, fiziologik va xo‘jalik ahamiyatiga ega belgilar majmuasi aniq belgilangan bo‘lishi zarur. Huquqiy muhofaza doirasida yangi zot alohida individ emas, balki ma’lum populyatsiyani ifodalovchi barqaror biologik birlik sifatida qaraladi. Shu sababli huquq obyektining mazmuni tirik organizmlarning o‘ziga xos tabiatini hisobga olgan holda shakllantiriladi. Hayvonlarning yangi zotlariga bo‘lgan huquqlarning obyektlari tarkibiga zotning nomi va tavsifi ham kiradi. Zot nomi uning individual identifikatsiyasini ta’minlaydi va huquqiy muomalada muhim ahamiyatga ega. Tavsif esa zotning asosiy farqlovchi belgilarini, kelib chiqishini va xo‘jalik yo‘nalishini aks ettiradi. Aynan shu tavsif huquqiy muhofaza hajmini belgilaydi va boshqa zotlardan farqlash imkonini beradi. Shu bois zotning nomi va tavsifi huquqiy obyekt sifatida alohida himoyaga muhtoj bo‘ladi. Yangi zotlarga bo‘lgan huquqlarning obyektlari qatorida seleksiya jarayonida yaratilgan genetik material ham muhim o‘rin tutadi. Genetik material deganda urug‘, embrion, biologik to‘qimalar va boshqa reproduktiv elementlar tushuniladi. Ushbu materiallar yangi zotning asosini tashkil etadi va uning ko‘paytirilishini ta’minlaydi. Huquqiy nuqtayi nazardan, genetik materialga nisbatan huquqlar yangi zotga bo‘lgan huquqlar bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib, ularni ruxsatsiz foydalanish yoki tarqatish huquqbuzarlik sifatida baholanadi. Hayvonlarning yangi zotlariga bo‘lgan huquqlarning obyektlari masalasida muhim jihatlard an biri ularning moddiy va nomoddi y tabiatin i uyg‘unlashtirganligidir. Bir tomondan, yangi zot tirik organizmlar majmuasi sifatida moddiy shaklga ega. Ikkinchi tomondan, zotning yaratilishi seleksionerning intellektual mehnati mahsuli bo‘lib, u nomoddiy ne’mat sifatida baholanadi. Shu - 22 - sababli yangi zotlarga bo‘lgan huquqlar klassik mulk huquqidan farq qiluvchi, maxsus huquqiy rejim asosida tartibga solinadi. Yangi zotlarga bo‘lgan huquqlarning subyektlari va obyektlari o‘rtasidagi munosabatlar huquqiy mexanizmlar orqali amalga oshiriladi. Subyektlar o‘z huquqlarini ro‘yxatdan o‘tkazish, litsenziyalash, meros qilib qoldirish yoki shartnoma asosida boshqa shaxslarga berish imkoniyatiga ega bo‘ladi. Obyekt esa ushbu huquqiy munosabatlarning markazida turib, huquqiy himoya va iqtisodiy muomalaga tortiladi. Bu jarayonda huquqiy aniqlik va biologik asoslanganlik muhim ahamiyat kasb etadi 18 . Hayvonlarning yangi zotlariga bo‘lgan huquqlarning subyektlari va obyektlari huquqiy institutning asosiy tarkibiy elementlari hisoblanadi. Subyektlar sifatida seleksionerlar, ilmiy muassasalar, xo‘jalik subyektlari va davlat maydonga chiqsa, obyekt sifatida yangi zotning o‘zi, uning nomi, tavsifi va genetik materiali e’tirof etiladi. Ularning o‘zaro uyg‘unligi va aniq huquqiy tartibga solinishi seleksiya faoliyatini rag‘batlantirish, biologik resurslarni muhofaza qilish va chorvachilik sohasining barqaror rivojlanishini ta’minlashga xizmat qiladi. 2.2-§. Hayvonlarning yangi zotlariga bo‘lgan huquqni himoya qilish va rivojlantirish masalalari Hayvon zotlariga bo‘lgan huquqlarni ro‘yxatdan o‘tkazish va himoya qilish tartibi zamonaviy huquq tizimida intellektual mulk va agrar huquq institutlari bilan uzviy bog‘liq holda rivojlanib bormoqda. Hayvonlarning yangi zotlari seleksiya, genetika va biotexnologiya sohasidagi ilmiy yutuqlar natijasida yaratiladi va ular muayyan iqtisodiy, ilmiy hamda ijtimoiy ahamiyatga ega bo‘ladi. Shu bois hayvon zotlariga nisbatan huquqlarni tan olish, ularni davlat tomonidan ro‘yxatdan o‘tkazish va huquqiy muhofazalash masalasi seleksionerlar, ilmiy muassasalar hamda ishlab chiqaruvchilar manfaatlarini ta’minlashda muhim o‘rin tutadi. 18 O‘zbekiston Respublikasi Qonunchiligi. “Hayvonlarning yangi zotlarini muhofaza qilish to‘g‘risida”gi Normativ hujjatlar to‘plami. Toshkent, 2018. - 23 - Hayvon zotlariga bo‘lgan huquqlar, avvalo, seleksioner yoki zot yaratuvchining intellektual faoliyati natijasiga nisbatan bo‘lgan mutlaq huquqlari sifatida namoyon bo‘ladi. Bunday huquqlar hayvon zotining yaratilishi jarayonida sarflangan mehnat, bilim va moddiy resurslarni e’tirof etish hamda ularni rag‘batlantirishga xizmat qiladi. Huquqiy jihatdan hayvon zotlari, o‘simlik navlariga o‘xshash tarzda, alohida muhofaza obyektlari sifatida qaraladi va ularni ro‘yxatdan o‘tkazish maxsus tartib asosida amalga oshiriladi. Ro‘yxatdan o‘tkazish jarayoni hayvon zotining yangi, farqlanuvchi, bir xillik va barqarorlik kabi mezonlarga javob berishini aniqlashga qaratilgan bo‘ladi. Hayvon zotlariga bo‘lgan huquqlarni ro‘yxatdan o‘tkazish tartibi odatda vakolatli davlat organlari tomonidan amalga oshiriladi. Ariza beruvchi shaxs yoki tashkilot davlat organiga tegishli hujjatlar to‘plamini taqdim etadi, unda hayvon zotining kelib chiqishi, genetik va biologik xususiyatlari, seleksiya jarayonining tavsifi hamda amaliy ahamiyati bayon qilinadi. Ushbu hujjatlar asosida maxsus ekspertiza o‘tkazilib, hayvon zotining belgilangan talab va mezonlarga mosligi baholanadi. Ekspertiza jarayonida ilmiy muassasalar, seleksiya markazlari va mustaqil mutaxassislar ishtirok etishi mumkin, bu esa qaror qabul qilishning xolisligini ta’minlashga xizmat qiladi 19 . Ro‘yxatdan o‘tkazish jarayonining muhim jihati shundan iboratki, u hayvon zotining noyobligi va mualliflik huquqiga o‘xshash tarzda huquq egasini aniqlashga imkon beradi. Davlat reyestriga kiritilgan hayvon zoti rasmiy ravishda tan olinadi va unga nisbatan muayyan huquqiy muhofaza rejimi qo‘llaniladi. Bu holat seleksionerga mazkur zotdan foydalanish, uni ko‘paytirish, tarqatish yoki tijorat maqsadlarida qo‘llash bo‘yicha ustuvor huquqlarni beradi. Shu bilan birga, ro‘yxatdan o‘tkazilgan hayvon zoti davlat nazorati ostiga olinib, uning biologik xususiyatlari va sifat ko‘rsatkichlari saqlanishi ta’minlanadi. Hayvon zotlariga bo‘lgan huquqlarni himoya qilish tartibi huquq egasining manfaatlarini noqonuniy xatti-harakatlardan asrashga qaratilgan chora-tadbirlar 19 Aliyev M., Hasanov R. Intellektual mulk huquqi va qishloq xo‘jaligi innovatsiyalari. Monografiya. Toshkent, 2015. 134-b. - 24 - majmuasini o‘z ichiga oladi. Bunday himoya huquqiy, ma’muriy va sud tartibida amalga oshirilishi mumkin. Huquq egasi o‘z huquqlarining buzilishi holatida vakolatli organlarga murojaat qilish, zararlarni qoplashni talab etish yoki noqonuniy foydalanishni to‘xtatish choralarini ko‘rish huquqiga ega bo‘ladi. Bu jarayonda huquqiy muhofaza mexanizmla rining samaradorli gi seleksion faoliyatni rivojlantirishda muhim omil hisoblanadi. Huquqiy himoya doirasida hayvon zotlaridan ruxsatsiz foydalanish, ularni noqonuniy ko‘paytirish yoki soxtalashtirish holatlariga qarshi kurash alohida ahamiyatga ega. Bunday harakatlar nafaqat huquq egasining moddiy manfaatlariga zarar yetkazadi, balki seleksiya sohasida adolatsiz raqobatni yuzaga keltiradi. Shu sababli qonunchilikda hayvon zotlariga bo‘lgan huquqlarni buzganlik uchun javobgarlik choralari belgilangan bo‘lib, ular jarima, faoliyatni cheklash yoki boshqa huquqiy sanksiyalarni o‘z ichiga olishi mumkin 20 . Hayvon zotlariga bo‘lgan huquqlarni himoya qilishda xalqaro hamkorlik ham muhim o‘rin tutadi. Chunki seleksiya natijalari ko‘pincha bir davlat chegarasidan tashqarida ham qo‘llaniladi va xalqaro savdo obyektiga aylanadi. Shu bois xalqaro shartnomalar va kelishuvlar doirasida hayvon zotlariga nisbatan huquqlarni tan olish va muhofaza qilish masalalari muvofiqlashtiriladi. Xalqaro tajriba shuni ko‘rsatadiki, yagona standart va mezonlarga asoslangan ro‘yxatdan o‘tkazish tizimi huquqlarni himoya qilish samaradorligini oshiradi. Hayvon zotlariga bo‘lgan huquqlarni ro‘yxatdan o‘tkazish va himoya qilish tartibining yana bir muhim jihati biologik xilma-xillikni saqlash bilan bog‘liqdir. Huquqiy muhofaza tizimi seleksion faoliyatni rag‘batlantirish bilan birga, hayvon zotlarining genetik resurslarini muhofaza qilishni ham nazarda tutadi. Bu esa ekologik barqarorlik va qishloq xo‘jaligi rivoji uchun muhim hisoblanadi. Davlat tomonidan olib boriladigan nazorat va monitoring choralari hayvon zotlarining sifatini saqlash, ularning noto‘g‘ri foydalanilishining oldini olishga xizmat qiladi. 20 Xolmatov D., Tursunov A. O‘simlik va hayvon turlariga intellektual mulk huquqi. Oliy ta’lim uchun darslik. Toshkent, 2019. 87–92-b. - 25 - Hayvon zotlariga bo‘lgan huquqlarni amalga oshirishda huquq egasining majburiyatlari ham mavjud bo‘lib, ular asosan zotning sifat ko‘rsatkichlarini saqlash, noto‘g‘ri ma’lumotlar bermaslik va qonun hujjatlariga rioya etish bilan bog‘liqdir. Huquqiy muhofaza faqatgina huquqlarni taqdim etish bilan cheklanib qolmay, balki ma’lum majburiyatlar yuklash orqali muvozanatni ta’minlaydi. Bu holat jamiyat manfaatlari bilan xususiy manfaatlar o‘rtasidagi uyg‘unlikni ta’minlashga qaratilgan. Hayvon zotlariga bo‘lgan huquqlarni ro‘yxatdan o‘tkazish va himoya qilish tartibi seleksiya sohasidagi ilmiy-texnik taraqqiyotni rag‘batlantirish, intellektual mehnat natijalarini e’tirof etish va huquqiy jihatdan muhofazalashga xizmat qiladi. Ushbu tizim orqali hayvon zotlarining noyobligi, iqtisodiy va biologik ahamiyati davlat tomonidan tan olinadi hamda huquq egalarining manfaatlari kafolatlanadi. Shu bilan birga, huquqiy muhofaza mexanizmlari hayvon zotlaridan oqilona foydalanish, biologik xilma-xillikni saqlash va adolatli raqobat muhitini yaratishda muhim ahamiyat kasb etadi. Amaldagi qonunchilikni takomillashtirish va xalqaro tajribani o‘rganish huquq tizimining barqaror rivojlanishini ta’minlashda muhim ilmiy va amaliy ahamiyatga ega masala hisoblanadi. Zamonaviy globallashuv sharoitida huquqiy munosabatlar murakkablashib borar ekan, milliy qonunchilikning samaradorligi nafaqat ichki ehtiyojlarga, balki xalqaro huquqiy standartlar va ilg‘or xorijiy tajribaga moslashuv darajasi bilan ham belgilanadi. Shu bois qonunchilikni takomillashtirish jarayoni uzluksiz va tizimli xarakterga ega bo‘lishi, jamiyat taraqqiyoti, ilmiy-texnik yutuqlar hamda xalqaro integratsiya jarayonlari bilan uyg‘unlashgan holda olib borilishi lozim 21 . Amaldagi qonunchilikni takomillashtirish, avvalo, huquq normalarining aniqligi, izchilligi va barqarorligini ta’minlashga qaratiladi. Huquqiy normalar jamiyatdagi real munosabatlarni to‘liq va aniq tartibga solishi, huquq subyektlari uchun tushunarli va qo‘llashga qulay bo‘lishi zarur. Amaliyot shuni ko‘rsatadiki, huquq normalarining noaniqligi yoki o‘zaro zidligi huquqni qo‘llash jarayonida turli 21 Sindarov K., Turdiboyev X. Tadbirkorlik shartnomalari. Monografiya. TDYUI. Huquqiy ma’rifat targ‘iboti markazi. Toshkent, 2002. 26-b. - 26 - talqinlarga sabab bo‘lib, nizolar va huquqiy ishonchsizlikni keltirib chiqaradi. Shu nuqtai nazardan qonunchilikni takomillashtirish jarayoni huquqiy texnika talablariga qat’iy rioya etilgan holda amalga oshirilishi lozim. Qonunchilikni rivojlantirishda ijtimoiy-iqtisodiy munosabatlarning o‘zgarishi muhim omil sifatida namoyon bo‘ladi. Jamiyat hayotida yangi institutlar, texnologiyalar va munosabatlar paydo bo‘lishi mavjud huquqiy tartibga solish mexanizmlarini qayta ko‘rib chiqishni talab etadi. Shu ma’noda amaldagi qonunchilikni takomillashtirish eskirgan normalarni bekor qilish, zamonaviy talablarga mos kelmaydigan qoidalarni yangilash hamda yangi huquqiy institutlarni joriy etish orqali amalga oshiriladi. Bu jarayon huquqning dinamik tabiatini aks ettirib, uning jamiyat ehtiyojlariga moslashuvchanligini ta’minlaydi. Amaldagi qonunchilikni takomillashtirishda huquqni qo‘llash amaliyotining tahlili alohida ahamiyat kasb etadi. Sud amaliyoti, ma’muriy organlar faoliyati va huquqni qo‘llashdagi muammolarni o‘rganish qonun normalarining real hayotda qanday ishlayotganini aniqlash imkonini beradi. Aynan amaliyotda aniqlangan kamchiliklar va bo‘shliqlar qonunchilikni takomillashtirish uchun ilmiy asos bo‘lib xizmat qiladi. Shu bilan birga, huquqni qo‘llash jarayonida yuzaga kelayotgan muammolarni bartaraf etish huquqiy islohotlarning samaradorligini oshiradi. Xalqaro tajribani o‘rganish qonunchilikni takomillashtirishning muhim yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Rivojlangan davlatlar huquq tizimida sinovdan o‘tgan huquqiy mexanizmlar va institutlar milliy qonunchilikni modernizatsiya qilishda muhim manba bo‘lib xizmat qiladi. Xalqaro tajriba huquqiy tartibga solishning turli modellari va yondashuvlarini taqqoslash imkonini berib, eng maqbul va samarali usullarni tanlashga yordam beradi. Bu jarayonda xorijiy huquq normalarini to‘liq ko‘chirib olish emas, balki ularni milliy huquq tizimining xususiyatlari va an’analari bilan uyg‘unlashtirish muhim ahamiyatga ega 22 . Xalqaro huquqiy standartlar va konvensiyalar ham milliy qonunchilikni takomillashtirishda muhim rol o‘ynaydi. Davlatlar tomonidan ratifikatsiya qilingan 22 Karimov S. Biologik xilma-xillik va seleksiya natijalarini huquqiy muhofaza qilish. Huquqshunoslik jurnali. 2017, №3. 45–52-b. - 27 - xalqaro shartnomalar milliy huquq tizimiga implementatsiya qilinishi zarur bo‘lib, bu jarayon qonunchilikni xalqaro majburiyatlarga moslashtirishni talab etadi. Bunday moslashuv inson huquqlarini ta’minlash, adolatli sudlovni amalga oshirish, iqtisodiy va ijtimoiy munosabatlarni tartibga solishda muhim ahamiyat kasb etadi. Xalqaro huquq normalarining milliy qonunchilikka uyg‘unlashtirilishi huquq tizimining ochiqligi va ishonchliligini oshiradi. Xalqaro tajribani o‘rganishda huquqiy institutlarning samaradorligi va ularning amaliy natijalari alohida e’tiborga olinadi. Ayrim davlatlarda muvaffaqiyatli qo‘llanilayotgan huquqiy mexanizmlar boshqa mamlakatlarda kutilgan natijani bermasligi mumkin. Bu holat huquqiy, madaniy va ijtimoiy omillarning turlicha bo‘lishi bilan izohlanadi. Shu sababli xalqaro tajribani joriy etishda tanqidiy va selektiv yondashuv muhim bo‘lib, har bir huquqiy institut milliy sharoitga moslashtirilgan holda tatbiq etilishi lozim. Amaldagi qonunchilikni takomillashtirish va xalqaro tajribani joriy etishda ilmiy-tadqiqot faoliyati muhim o‘rin tutadi. Huquqshunos olimlarning ilmiy xulosalari, konseptual takliflari va tahlillari qonunchilik islohotlari uchun nazariy asos bo‘lib xizmat qiladi. Ilmiy yondashuv qonun ijodkorligi jarayonida tizimlilik va mantiqiylikni ta’minlab, subyektiv qarorlar qabul qilinishining oldini oladi. Shu bilan birga, ilmiy tadqiqotlar xalqaro tajribani chuqur tahlil qilish va uni milliy huquq tizimiga moslashtirish imkonini beradi. Qonunchilikni takomillashtirishda ochiqlik va jamoatchilik ishtiroki ham muhim ahamiyatga ega. Fuqarolar, fuqarolik jamiyati institutlari va professional hamjamiyat vakillarining fikr-mulohazalari qonun loyihalarining sifatini oshiradi. Xalqaro tajribada qonun ijodkorligi jarayonida manfaatdor tomonlar bilan maslahatlashuv mexanizmlarining keng qo‘llanilishi ijobiy natijalar berayotgani kuzatiladi. Bunday yondashuv qonunlarning ijtimoiy qabul qilinishini kuchaytirib, ularning samarali amalga oshirilishini ta’minlaydi 23 . 23 Sindarov K., Turdiboyev X. Tadbirkorlik shartnomalari. Monografiya. TDYUI. Huquqiy ma’rifat targ‘iboti markazi. Toshkent, 2002. 26-b. - 28 - XULOSA I bobda o‘simliklarning yangi turlari tushunchasi, ularning belgilari va huquqiy maqomi tahlil qilindi. Shuningdek, o‘simlik navlariga bo‘lgan huquqning intellektual mulk tizimidagi o‘rni, ularni muhofaza qilish mexanizmlari va buzilish hollari uchun javobgarlik masalalari ko‘rib chiqildi. Tadqiqot natijalariga ko‘ra, o‘simliklarning yangi turlarini huquqiy himoya qilish nafaqat seleksionerlarning mehnatini hurmat qilish, balki innovatsi on faoliyatni rag‘batla ntirish va qishloq xo‘jaligi mahsulotlarining sifatini oshirishga xizmat qilishi aniqlangan. Shu bilan birga, amaldagi qonunchilikning ayrim jihatlari takomillashtirishni talab qiladi, masalan, huquqni ro‘yxatdan o‘tkazish tartibi va javobgarlik mexanizmlarini yanada aniqroq belgilash zarurati mavjud. II bobda hayvonlarning yangi zotlari tushunchasi, ularning tasnifi va huquqiy maqomi o‘rganildi. Shuningdek, hayvon zotlariga bo‘lgan huquqlarni himoya qilish tartibi, ro‘yxatdan o‘tkazish mexanizmlari va xalqaro tajriba misollarida amaliyot ko‘rib chiqildi. Tadqiqot ko‘rsatdiki, hayvonlarning yangi zotlariga bo‘lgan huquqlarni samarali himoya qilish seleksionerlarni rag‘batlantirish va qishloq xo‘jaligi sohasidagi biologik xilma-xillikni saqlashga yordam beradi. Biroq amaliyotd a huquqiy tartibni yanada aniqroq belgilash, qonunch ilikni takomillashtirish va xalqaro standartlar bilan uyg‘unlashtirish zarur. Tadqiqot davomida o‘simliklarning yangi turlari va hayvonlarning yangi zotlariga bo‘lgan huquqlar huquqiy jihatdan tahlil qilindi, ularni himoya qilish mexanizmlari va amaliy masalalar yoritildi. I bob natijalari o‘simlik navlarini, II bob natijalari esa hayvon zotlarini muhofaza qilish tizimining ahamiyatini ko‘rsatdi. Umumiy xulosaga ko‘ra, mazkur huquqlarni samarali himoya qilish nafaqat innovatsion faoliyatni rag‘batlantiradi, balki milliy qishloq xo‘jaligini rivojlantirish, oziq-ovqat xavfsizligini ta’minlash va biologik xilma-xillikni saqlashga xizmat qiladi. Shu bilan birga, milliy qonunchilikni xalqaro tajribaga muvofiq takomillashtirish, huquqiy bo‘shliqlarni bartaraf etish va ro‘yxatdan o‘tkazish tartibini soddalashtirish muhim ahamiyat kasb etadi. - 29 - FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1.O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi Toshkent. 2003. 2.29.08.1996. O’zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi 3.Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. Rasmiy nashr. Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligi. Toshkent, 2023. 128-b. 4.O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti. “Intellektual mulk to‘g‘risida”gi Qonun. Toshkent, 2004. 5.O‘zbekiston Respublikasi Qonunchiligi. “O‘simliklarning yangi turlarini muhofaza qilish tartibi to‘g‘risida”gi Qonun. Toshkent, 2016. 6.O‘zbekiston Respublikasi Qonunchiligi. “Hayvonlarning yangi zotlarini muhofaza qilish to‘g‘risida”gi Normativ hujjatlar to‘plami. Toshkent, 2018. 7.Aliyev M., Hasanov R. Intellektual mulk huquqi va qishloq xo‘jaligi innovatsiyalari. Monografiya. Toshkent, 2015. 134-b. 8.Karimov S. Biologik xilma-xillik va seleksiya natijalarini huquqiy muhofaza qilish. Huquqshunoslik jurnali. 2017, №3. 45–52-b. 9.Xolmatov D., Tursunov A. O‘simlik va hayvon turlariga intellektual mulk huquqi. Oliy ta’lim uchun darslik. Toshkent, 2019. 87–92-b. 10.Sindarov K., Turdiboyev X. Tadbirkorlik shartnomalari. Monografiya. TDYUI. Huquqiy ma’rifat targ‘iboti markazi. Toshkent, 2002. 26-b. 11.Oʻzbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksining ikkinchi qismiga sharhlar. Ilmiy-amaliy sharh. Mas’ul muharrir: H.R. Rahmonqulov. Adolat nashriyoti. Toshkent, 1998. 112-b. 12.Rahmonqulov H.R. Fuqarolik huquqi. I jild. Darslik. TDYU nashriyoti. Toshkent, 2020. 420-b. 13.Rahmonqulov H.R. Fuqarolik huquqi. II jild. Darslik. TDYU nashriyoti. Toshkent, 2020. 398-b. 14.Sindarov K., Turdiboyev X. Tadbirkorlik shartnomalari. Monografiya. TDYUI. Huquqiy ma’rifat targ‘iboti markazi. Toshkent, 2002. 26-b. 15.Gapparov N. Fuqarolik huquqi asoslari. Darslik. Toshkent, 2010. 315-b. - 30 - 16.Qodirov A. Fuqarolik huquqining umumiy qoidalari. Toshkent, 2015. 278-b. 17.Karimov S. Shartnomalar huquqi. Monografiya. Toshkent, 2018. 342-b. 18.O‘zbekiston Respublikasi “Xizmat ko‘rsatish faoliyati to‘g‘risida”gi qonuni. Toshkent, 2001. 19.Normativ-huquqiy hujjatlar to‘plami. Toshkent, 2020. 150-b. 20.Mirzaev B. Fuqarolik shartnomalari amaliyoti. Ilmiy maqola. Toshkent, 2019. 45-b. 21.Rahmonqulov H.R. Fuqarolik huquqi. I jild. Darslik. TDYU nashriyoti. Toshkent, 2020. 420-b. 22.Oqilov O. Fuqarolik huquqida zarar va uni qoplash masalalari. Monografiya. Adolat nashriyoti. Toshkent, 2018. 210-b. 23.Ism oilov B.B. Fuqarolik- huquqiy javobgarli k va uning turlari. Monografiya. Huquqiy ma’rifat targʻiboti markazi. Toshkent, 2019. 185-b. 24.Saidov A.X. Inson huquqlari: xalqaro huquqiy standartlar. Darslik. Adolat nashriyoti. Toshkent, 2016. 304-b. 25.Karimov I.A. Inson huquqlari va erkinliklari — oliy qadriyat. Ma’ruzalar toʻplami. Oʻzbekiston nashriyoti. Toshkent, 2015. 156-b. 26.Mirziyoyev Sh.M. Qonun ustuvorligi va inson manfaatlarini ta’minlash — taraqqiyot garovi. Asarlar toʻplami. Oʻzbekiston nashriyoti. Toshkent, 2017. 176-b. 27.Fuqarolik ishlari boʻyicha Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining qarorlari toʻplami. Rasmiy nashr. Toshkent, 2020. 98-b. 28.Abdurahmonov B. Fuqarolik huquqi: nazariya va amaliyot. Monografiya. – T.: “Yuridik fan”, 2021. 45-b. 29.Islomov R. Mol-mulkni boshqarish va shartnoma huquqi. Monografiya. – T.: “Yuridik nashrlar”, 2020. 58-b. 30.Karimov Sh. Fuqarolik huquqi instituti va mol-mulkni ishonchli boshqarish. – T.: “Ilmiy nashrlar”, 2019. 32-b. 31.Sindarov K., Turdiboyev X. Tadbirkorlik shartnomalari. Monografiya. TDYUI. Huquqiy maʼrifat targ‘iboti markazi. Toshkent, 2002. 26-b. - 31 -

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. O‘SIMLIKLARNING YANGI TURLARIGA BO‘LGAN HUQUQIY MUHOFAZANING NAZARIY ASOSLARI

1.1-§. O‘simliklarning yangi turlari tushunchasi va ularning huquqiy maqomi

1.2-§. O‘simliklarning yangi turlariga bo‘lgan huquqni muhofaza qilish mexanizmlari

II BOB. HAYVONLARNING YANGI ZOTLARIGA BO‘LGAN HUQUQ VA UNI AMALGA OSHIRISH MASALALARI

2.1-§. Hayvonlarning yangi zotlari tushunchasi va huquqiy tartibga solinishi

2.2-§. Hayvonlarning yangi zotlariga bo‘lgan huquqni himoya qilish va rivojlantirish masalalari

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Купить