O’tkir Hoshimov ijodida Ona obrazi - Adabiyot - Diplom ishlar

Dokument ma'lumotlari

Narxi	50000UZS
Hajmi	311.5KB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	28 Mart 2026
Kengaytma	doc
Bo'lim	Diplom ishlar
Fan	Adabiyot

Sotuvchi

Rajabov Yorbek

Ro'yxatga olish sanasi 19 Mart 2026

0 Sotish

O’tkir Hoshimov ijodida Ona obrazi

Sotib olish

O tkir Hoshimov ijodida Ona obrazi’
mavzusida yozgan
BITIRUV MALAKAVIY ISHI

MUNDARIJA
Kirish. . 3……………………………………………………………………… …
I BOB. Xarakter va milliylik .......9
………………………………………………
1.1. Ona xarakterini yaratishda lirik ifoda va epik ko lam .15
’ ……………………
1.2. Ona obrazini berilishida milliy an analar va peyzaj tasvirining
’
uyg unligi..24
’
II BOB. Ijodkor estetik ideali va zamon-makon masalasi..................................32
2.1. Ona qiyofasini yaratishda yozuvchi mahorati va kompozitsion butunlik....44
2.2. Ona obrazi va til badiyati.............................................................................52
Xulosa..................................................................................................................58
Foydalanilgan adabiyotlar ro yxati......................................................................61
’
2

KIRISH
Mavzuning dolzarbligi. Mustaqillik tufayli o zbek xalqi tarixida, taqdirida’
yangi bosqich boshlandi. El-yurt milliy qadriyatlarni e zozlagan va rivojlantirgan
’
holda umumbashariy mezonlar asosida yashay boshladi.
Badiiy adabiyotda tasvirlanguvchi inson qalbi va ongida ro y berayotgan
’
evrilish, o zgarishlarning sir-sinoatlarini, sabab-oqibatlarini, ularning jamiyat
’
ravnaqi, zamondosh kamolotidagi o rnini, binobarin, shularni yuzaga chiqaruvchi
’
yozuvchi mahoratini zug umli siyosat va mafkura emas, umumbashariy,
’
insonparvar mezonlar, milliy qadriyatlar tadqiq etish lozimligi bugungi
adabiyotshunoslik oldiga yangi-yangi vazifalar qo ydi. Avvalgi bosqichlarda
’
yaratilgan asarlarni ham Istiqlol g oyalari bilan chambarchas aloqadorlikda
’
o rganish adabiyotshunoslikning dolzarb vazifalaridan biri bo lib qoldi.
’ ’
Ona siymosi dunyodagi barcha xalqlar uchun muqaddas va mo tabardir.
’
Ularni birlashtirib turuvchi mushtarak fazilatlar bisyor, albatta. Lekin, ayni vaqtda,
har bir xalqqa, millatga mansub ona siymosi o z fe l-atvori, tabiati, ichki va
’ ’
tashqi dunyosi, hatto, portreti bilan muayyan darajada farqlanib turadi. Ona butun
bir xalq, butun bir millatning o ziga xosligi, shakllanishi, namoyon bo lishida
’ ’
alohida o rin tutuvchi siymodir va ayni vaqtda, har bir inson kabi jamiyat, muhit,
’
sharoitning vakili sifatida o ziga xos bir individumdir. Odamning qalbida
’ “
qanday olijanob tuyg ular mavjud bo lsa, ularning barchasi avvalo onadandir .
’ ’ ”
Shu ma noda, o zbek xalqiga mansub ona siymosining badiiy adabiyotda
’ ’
tasvirlanishini , bu tasvirdagi o ziga xosliklarni o rganish, bu obrazni badiiy
’ ’
yoritishdagi yozuvchi uslubi va mahoratini tahlil etish bu jihatdan, xarakter
–
yaratilishiga ko ra badiiy adabiyotimizning milliy fazilatlarini ochishda va
’
ikkinchi jihatdan, o zbek xalqidagi milliylikni ko rsatishda o ziga xos
’ ’ ’
ahamiyatga egadir. Mazkur ishda Ona siymosiga uning ijtimoiy, yoxud tarbiyaviy
mohiyatigina emas, balki, asosan, badiiy asarda obraz sifatida yaratilishini
o rganish nuqtai nazaridan yondoshiladi.
’
O zbek adabiyotida ona obrazining go zal va betakror namunalarini
’ ’
yaratgan yozuvchilardan biri O tkir Hoshimovdir. Adib asarlarida Ona obrazi shu
’
3

qadar mustahkam va muhim o rin tutadiki, ularsiz hatto yozuvchining yaxlit’
ijodini tasavvur qilish qiyin. O tkir Hoshimov mahoratining ko pdan-ko p
’ ’ ’
qirralari ko pincha bevosita mana shu obrazning yaratilishi va yoritilishidagi
’
muvaffaqiyat bilan tutashib ketadi. U yoki bu asardagi joziba, asar milliyligini
belgilovchi fazilatlar nuri ham, mohiyatan ana shu obrazga aloqador bo lgan
’
ziyodan o sib chiqadi. Demak, O tkir Hoshimov ijodidagi Ona obrazini
’ ’
o rganish adib mahoratini belgilovchi yetakchi omillardan birini o rganishdir.
’ ’
Shunday ekan, Ona obrazi tadrijini tadqiq etish; muallif ijodiy niyatlarining
badiiy tajassumini, obrazlar tizimi hamda milliy qadriyatlar, milliy ruhiyatlar,
milliy qiyofalar talqinini yaxlitlikda ochib berish; bir ijodkor siymosidagi muayyan
bir muammo talqini orqali o zbek adabiyotining ayrim milliy o ziga xosliklarini
’ ’
ko rsatish mavzuning dolzarbligini belgilaydi.
’
Mavzuning o rganilishi.
’ Yozuvchining badiiy obraz yaratish mahorati
masalalari adabiyotshunoslikda atroflicha o rganilgan va bu borada I.Sultonov,
’
H.Yoqubov, M.Qo shjonov, O.Sharafiddinov, S.Mamajonov, N.Karimov,
’
S.Mirvaliyev, B.Nazarov, U.Normatov, A.Rasulov va boshqalar qator tadqiqotlar
yaratgan bo lsada, mazkur muammo shu vaqtgacha ona obrazi yaratilishi nuqtai
’
nazaridan maxsus tadqiq etilmagan. Bu borada adib asarlari yuzasidan ayrim
maqolalar, kitoblar, tadqiqotlarda aytilgan ba zi fikrlar mavjud. Ayrim
’
dissertatsiyalarda umuman xarakter yaratish xususidagi fikrlargina berilgan. Biroq
mazkur ishlarning hech birida Ona obrazi va uning takomili O tkir Hoshimov
’
ijodi misolida maxsus o rganilmagan.
’
Ma lumki, sho ro davrida M.Gorkiyning Ona romanidagi ona obrazi
’ ’ “ ”
haqida ko pdan-ko p ishlar yozilgan. Biroq ularning deyarli barchasida
’ ’
mafkuraviy-ijtimoiy ruh ustuvor, lekin ular hozir ilmiy ahamiyatini yo qotgan.
’
Ona obrazining prozada o rganilishiga bag ishlangan maxsus ilmiy tadqiqotga
’ ’
boshqa jumhuriyatlar adabiyotshunosligida ham duch kelmadik.
O .Hoshimov ijodida Ona obrazining yaratilishidagi evrilishlar, tadrij va
’
takomil muammolari mazkur tadqiqotda ilk bor monografik tarzda
o rganilmoqda.
’
4

Bitiruv-malakaviy ishining maqsad va vazifalari. Ishda ko zga’
tutilgan asosiy maqsad O .Hoshimov asarlarida Ona obrazining yaratilishidagi
’
o ziga xosliklarini o rganish, shu masalalarga dahldor adibning adabiy-estetik va
’ ’
obraz yaratish masalasiga doir nazariy prinsiplarini tahlil etish, umumlashtirishdan
iborat.
Yuqoridagi maqsadlarga erishish uchun quyidagi vazifalarni hal etish lozim
bo ladi:
’
O tkir Hoshimov ijodidagi Ona timsolida millatga xos yetakchi
’
fazilatlarning badiiy tajassum topishini aniqlash;
Adib ijodidagi Ona obrazining badiiy evrilishi, tadriji va takomilini
ko rsatish;
’
Qahramon xarakterini yaratishdagi yozuvchi uslubi va Ona obrazini
yaratishda adib mahoratini ko rsatish;
’
Obraz va janr aloqadorligidagi yozuvchi imkoniyatlarini ochish;
Asar milliyligini ta minlashda Ona obrazining o rnini ko rsatish;
’ ’ ’
Nutq tiplari va badiiy tilning xarakter mohiyatida tutgan o rnini ko rsatish.
’ ’
Bitiruv malakaviy ishning obyekti va predmeti. Ikki eshik orasi ,
“ ”
Tushda kechgan umrlar romanlari, Dunyoning ishlari qissasi, qator hikoyalar,
“ ” “ ”
publitsistik maqolalar va qisman Inson sadoqati dramasi tadqiqot obyekti
“ ”
vazifasini bajardi. O tkir Hoshimov mahoratini namoyon etuvchi kontekst, uslub
’
hamda badiiy-estetik printsiplar dissertatsion ishning predmetini tashkil etadi.
Bitiruv malakaviy ishning metodologik asoslari: Ishga I.A.Karimovning
ijtimoiy fanlar taraqqiyoti va badiiy adabiyot rivojiga doir qarashlari metodologik
asos qilib olindi. Aristotel, Gegel, Xose Ortego-i-Gasset, V.G.Belinskiy, E.Fromm,
A.F.Losev, Y.Parandovskiy, A.K.Dremov, M.Y.Polyakov, M.B.Xrapchenko kabi
mutafakkir va olimlarning falsafa, mantiq, adabiyot nazariyasi hamda estetikasiga
doir asarlarida aks etgan qarashlari nazariy asos vazifasini bajardi. Shuningdek,
ishda nasriy asarlarda badiiy obraz yaratish mahoratini tadqiq etgan
M.Qo shjonov, I.Sultonov, O.Sharafiddinov, S.Mamajonov, N.Karimov,
’
B.Nazarov, U.Normatov, A.Rasulov, D.Quronov, B.Karimov singari
5

adabiyotshunoslarning ilmiy mulohazalariga tayanildi. Bitiruv malakaviy ishida
qiyosiy-tipologik va tarixiy-qiyosiy usullardan foydalanildi.
Himoyaga olib chiqilayotgan asosiy holatlar:
Ona obrazi badiiy talqinidagi milliy o ziga xosliklar;’
Insonning go daklikdan boshlab butun umr davomida ona haqidagi
’
taassuroti real tushunchagina bo lib qolmay, ma lum ma noda,
’ ’ ’
badiiylashgan tasavvur ekanligi;
Adibning Ona obrazi ruhiyatini ochishdagi mahorati, xarakter
yaratishdagi individualligi;
Ona siymosini yaratishdagi badiiy tadrij;
Ona timsoli talqinida lirik ifoda va epik ko lam uyg unligi;
’ ’
Obraz va milliylikning badiiy makon va zamon jihatdan o zaro
’
aloqadorligi;
Janr talablarining obraz miqyoslariga ko rsatuvchi ta siri.
’ ’
Bitiruv malakaviy ish i ning ilmiy yangiligi. O tkir Hoshimov
’ ijodi turli
yo nalishlarda ma lum ma noda o rganilgan bo lsa-da, ishning ilmiy
’ ’ ’ ’ ’
yangiligi Ona obrazining badiiy evrilishi, tadriji va takomili, shunga aloqador
ravishda yozuvchi mahorati, adib ijodining milliy o ziga xosligi jihatidan mazkur
’
muammoning ilk bor monografik tarzda, mustaqillik davri estetik-nazariy
qarashlari asosida o rganilayotganligi bilan belgilanadi.
’
Ishda quyidagi masalalar yoritiladi:
Ona obrazi O tkir Hoshimov
’ ijodida alohida bir q a t lam , alohida “ ”
bir miqyos, alohida bir kontseptual markaz ekanini ko rsatish;
’
Asarda, ba zan, ko zga ko rinmas muallif obrazi shakllanishida
’ ’ ’
tasvirlanayotgan Ona siymosiga munosabatdagi badiiy-falsafiy-milliy
uyg unlikning muhim o rin tutishini aniqlash;
’ ’
Ona mohiyatiga ko ra ijobiygina emas, muqaddas ekanidan qat iy
’ ’
nazar, badiiy asarda u barcha qahramonlar kabi individium, alohida
–
shaxs sifatida badiiy tasvirlanishini va shu tasvirdagi o ziga xoslik,
’
uslub, mahoratni ochish. Shunga ko ra, Ona obrazi yaratilishida katta
’
6

uslub, mahoratni ochish. Shunga ko ra, Ona obrazi yaratilishida katta’
yutuqlar qatori jiddiy muvaffaqiyatsizlik ham bo lishi mumkin;
’
Boshqa tipdagi qahramonlar qatori Ona obrazi tasvirida ham muayyan
xronotopga aloqador ravishdagi evrilish, tadrij, takomilni belgilash;
Uzoq bo lmagan o tmishda ayrim g arb olim lari tomonidan:
’ ’ ’ “ ”
sharqda ayollar oyoq osti qilingan, degan fikrlarning g irt uydirma,
’
noxolis bo lganini
’ O tkir Hoshimov ’ asarlarida tasvirlangan Ona
obrazining tahlili orqali tasdiqlash;
Inson fazilatlari borasida idealning real asoslari hayotdagi aniq Onalar
qiyofasida tajassum topishini ochish.
XX asrning 60-yillariga kelib jamiyatda yangilanishga kuchli ehtiyoj sezildi.
Bu yangilanish badiiy adabiyotda aks-sado bermay qolmadi, albatta. Yoki, yanada
aniqroq aytganda, badiiy adabiyot ana shu ehtiyojning uyg onishiga turtki berdi,
’
sababchi bo ldi. Xususan, she riyatda ham, nasrda ham qisqa fursat mobaynida
’ ’
inson ruhiyati talqini birinchi o ringa ko tarila boshladi. Mazkur xususiyat
’ ’
voqelikni badiiy tadqiq etishning yangi tamoyillarini yuzaga chiqardi. Hayotga
tanqidiy o qtin-o qtin ijodiy an anaga aylanayozdi. E tiborlisi shuki, bu
’ ’ ’ ’
xususiyat adabiyotga yangi kirib kelayotgan navqiron avlodning peshqadam
vakillari ijodida, ayniqsa, bo rtib ko rinadi.
’ ’ O tkir Hoshimov ’ ana shunday
yozuvchilardan biri edi. U dastlabki asarlari bilanoq nainki kitobxonlar, balki
taniqli adiblarning ham e tiborini tortdi. Buning sababi adib uslubi va tilidagi
’
tabiiylik, samimiylik, ravonlikdir. O zbek xalqining dunyo tamadduniga o ziga
’ ’
xos o rin tutishida
’ O tkir Hoshimov ’ asarlarida mahorat bilan aks ettirilgan
Onalarga o xshash siymolarning o rni benihoyadir, degan, butun ish davomida
’ ’
ilgari surilgan g oya tadqiqotning ilmiy yangiligiga ma lum ma noda dahldor.
’ ’ ’
O tkir Hoshimov
’ tomonidan san atkorona yaratilgan Ona obrazi bugungi ’
o zbek adabiyotining xalqaro miqyoslarga chiqa olishida muayyan omil
’
bo lishini tasdiqlash ushbu tadqiqotning ilmiy yangiligini ko rsata oluvchi
’ ’
sifatlaridan biridir.
7

Bitiruv malakaviy ishning ilmiy va amaliy ahamiyati. Milliylik va
yozuvchi mahorati muammolarining, nainki, o zbek adabiyoti misolida, balki’
qardosh xalqlar adabiyotini ham shu muammolar asosida fundamental
o rganishda, milliy adabiyot tarixini yoritishda tadqiqot nazariy xulosalaridan
’
foydalanish mumkin. Shuningdek, hozirgi adabiy jarayonni, uning taraqqiyot
tamoyillarini, individual uslub va mahorat muammolarini o zlashtirishda, oliy
’
o quv yurti hamda o rta maxsus ta lim tizimi talablari uchun ma ruzalarda,
’ ’ ’ ’
maxsus kurs va seminarlar o tkazishda foydalanish mumkin.
’
Bitiruv malakaviy ishning tuzilishi : Ish kirish, 2 asosiy bob, 4 fasl,
umumiy xulosalar va foydalanilgan adabiyotlar ro yxatidan iborat.
’
8

I BOB. Xarakter va milliylik
Bizga ma lumki, mustaqillikka qadar milliy adabiyotimizning o ziga’ ’
xosligini sof-xolis va siyosatdan holi ilmiy nuqtai nazardan yoritish imkoniyati
yo q edi. Mustaqillik bergan fikr erkinligi tufayli milliy adabiyotga doir muhim
’
muammolar, jumladan, milliy xarakter muammosi borasda fikr yuritish hayotiy
zaruratga aylandi. Lekin milliy xarakter muammosini ilmiy asoslash, bu
tushunchaga ta rif berish masalasi o zbek adabiyotshunosligida haligacha to liq
’ ’ ’
hal etilmagan.
Akademik I.Sultonning A d abiyot nazariyasi kitobida adabiy asar va
” ”
xarakter, xarakter tasviri va estetik ideal, xarakter va badiiy to qima kabi
’
umumnazariy masalalar sho ro adabiyotshunosligi nuqtai nazaridan yoritilgani
’
holda, xarakterning milliy o ziga xosligi haqida biror fikr bildirilmaydi.
’
O zbekiston Fanlar Akademiyasi tomonidan tayyorlangan II jildlik Adabiyot
’ ”
nazariyasi d a xarakterning umuminsoniy, umumfalsafiy jihatiga diqqat qaratiladi.
”
Romantizm estetikasidagi xarakter talqinlariga umumiy ta rif beriladi. O zbek
’ ’
adabiyotidagi badiiy xarakter ko rinishlari, ko proq ijtimoiy, siyosiy, mafkuraviy
’ ’
prizmalarda o rganiladi.
’
Mustaqillik davrida milliy qahramon, milliy xarakter bilan bog liq qator
’
tadqiqotlar amalga oshirildi. Ularning aksariyatida, bugungi imkoniyatlarga
qaramasdan, ushbu muammolar yetarlicha oydinlashmagan. Filologiya fanlari
nomzodi G.Imomova T i pik milliy xarakterlar yaratishda badiiy nuqtning roli
” ”
mavzuidagi ilmiy izlanishlarida milliy xarakter muammosini ko proq qahramon,
’
badiiy nutqi va ijtimoiy muhit nuqtai nazaridan o rganadi. Milliy muhit bilan
’ ”
milliy nuqtning o zaro bog liqligi o zaro muvofiqligi haqqoniy badiiy asarning
’ ’ ’
bosh mezoni hisonlanadi , degan anchayin torroq fikrni o rtaga tashlaydi.
” ’
M.Hamidovaning tadqiqotida bevosita milliy qahramon muammosi qo yilgan.
’
Lekin tadqiqotchi Sh.Xolmirzayev ijodida milliy xarakter talqinini yoritish bilan
cheklangan.
9

Umuman, biz keltirib o tgan va keltirishda zarurat sezilmagan barcha’
izlanishlarda o zbek adabiyotining milliy xususiyatlari bilan bog liq nazariy
’ ’
tushunchalar muayyan ta rif-tavsifga ega emas. Demak, milliy xarakterning
’
o zbek hikoyachiligidagi o ziga xosliklari haqida to g ri tasavvurga ega
’ ’ ’ ’
bo lishimiz lozim.
’
Falsafaga doir adabiyotlarda xarakter insonning ruhiy o ziga xosligini
’
ifodalovchi, irsiy belgilardan holi bo lmagan va ijtimoiy-ma naviy muhit
’ ’
tasvirini o zida mujassam etgan tushuncha, deb qaraladi. Xarakter ijtimoiy
’
hayotda insonning atrofdagilarga, o ziga, narsa va hodisalarga bo lgan
’ ’
munosabatiga qarab belgilanadi va baholanadi. Qisqa qilib aytganda, X a r akter
”
tabiatida ijtimoiy-psixologik omillar yetakchilik qiladi .
”
Inson xarakteri va badiiy adabiyot masalasidagi bizga ma lum eng salmoqli
’
fikrni Aristotelda uchratamiz. U badiiy xarakter uchun muhim bo lgan to rt
’ ’
jihatni alohida ta kidlaydi:
’
1. xarakter yaxshi (ya ni, ijobiy G.S.) bo lishi kerak...
’ – ’
2. xarakter o ziga xos bo lishi kerak...
’ ’
3. xarakter haqqoniy (hayoliy, real) bo lishi kerak...
’
4. xarakter izchil bo lishi kerak... .
’ ”
Rus adabiyotshunosi N.Dragomeretskaya B a diiy adabiyotda xarakter
” ”
nomli tadqiqotida: A d abiy xarakterni hayotiy xarakterdan farqlay bilish
”
muhim deb yozadi. Uning fikricha, badiiy xarakter hayotiy xarakterdan farq
”
qilib, badiiy xarakterda subyektiv omil yetakchilik qiladi. Tadqiqotchi adabiy
xarakter muammosini o rganganda, albatta, yozuvchining estetik ideali,
’
dunyoqarashi va badiiy metodidan kelib chiqishi lozim. Adabiy xarakter tom
ma noda hayotni badiiy aks ettirish usuliga qarab belgilanadi. Hayotni badiiy aks
’
ettirish o z navbatida hayotiy xarakterdan badiiy xarakter yaratishdir. Natijada,
’
inson shaxsiyati orqali badiiy xarakter yaratishdir. Natijada, inson shaxsiyati orqali
badiiy xarakterning tarixiy, umumbashariy, xalqona va milliy qirralari yuzaga
keladi. Yozuvchi badiiy obrazni turli davrlar, turli ruhiy, tarixiy vaziyatlar
girdobiga tashlaydi va bu orqali obraz xarakteeriga xos jihatlarni yoritib beradi.
10

Jumladan: portret, qahramonning tavsifi va ta rifi, qahramon nutqi, sharoit, turli’
tarixiy, ijtimoiy, siyosiy va ruhiy vaziyatlar, narsa va hodisalar; qahramon
faoliyati, uning boshqalar bilan munosabati, fikr o ylari, iztiroblari, quvonchlari
’
badiiy xarakterda mavjud bo lishi lozim. Ushbu jihatlarsiz xarakter qurilishi
’
mukammal bo la olmaydi.
’
Mazkur qarashlar quyidagi uch nuqtada kesishadi. Demak, badiiy xarakter
yozuvch estetik idealining obrazli ifodasi. Shu bilan birga, unda yozuvchi
dunyoqarashi, ijodiy metodining yo nalishi ham yetakchi mavqe tutadi. Badiiy
’
xarakter hayotiy xarakterning bevosita aksi emas, balki real inson xarakteri bilan
yozuvchi subyektiv fikr-o ylarining uyg unligidir. N. Dragomiretskaya so zlari
’ ’ ’
bilan aytganda B a diiy xarakter-ijtimoiy voqelikning estetik iqrori yoki
”
inkoridir .
”
Mazkur qisqacha ekskursimiz xarakterning umumfalsafiy, umumnazariy
asoslari haqida tushunchaga ega bo lishimiz uchun asqotadi. Shu bilan birga
’
bevosita tadqiqotimiz mavzusi hisoblanmish milliy xarakter muammosini
yoritishda asos bo lib xizmat qiladi, deb o ylaymiz.
’ ’
Bevosita milliy xarakter muammosiga bag ishlangan tadqiqotlar, yuqorida
’
ta kidlaganimizdek, o zbek adabiytoshunosligida ancha o rganilgan masala.
’ ’ ’
Biroq biz tahlilga tortadigan adiblar ijodida milliylik masalasi bevosita tadqiq
qilingan emas.
Shuningdek, bu masala N.Dobrolyubov, N.Chernishevskiy,
V.Belinskiylarning ishlarida bevosita rus adabiyoti materiallari asosida
o rganilgan. V.Belinskiy milliy xarakterning realistik tasviri haqida realist
’
yozuvchi tilidan shunday savolni o rtaga tashlaydi: Nima uchun mana bu odam
’ ”
hayotda qanday bo lsa shundayligicha qoldi, nima uchun faylasuflar nazariyasiga
’
ko ra kim bo lishi kerak bo lsa, o shanga o xshaydi . Munaqqidning
’ ’ ’ ’ ’ ”
fikricha, milliy voqelik badiiy xarakterlarga bevosita ko chadi. Real rasvirning
’
jozibasi va ta sir kuchi ham shunda.
’
11

Umuman, badiiy adabiyotda milliy xarater muammosi haqida gap ketganda,
eng avvalo, buyuk yozuvchimiz Abdulla Qodiriyning O t gan kunlar romani” ” ’
qahramonlari ko z o ngimizga keladi.
’ ’
Misol uchun, romandagi Otabek va Kumush obrazlarini olaylik.
Birinchidan, Otabek Kumushlar tabiatidagi rostgo ylik, rahmdillik, sabrlilik,
’
vafodorlik, kamtarlik kabi xususiyatlar. Mazkur obrazlar xalqchilligini
ta minlagan. O zbek kitobxoni Otabek va Kumushlar timsolida haqiqiy o zbek,
’ ’ ’
haqiqiy Sharq farzandlarini ko radi. Asar go yo xalq kitobi kabi ommalashib
’ ’
ketganligi fikrimizning dalilidir. Asar ana shu milliyligi tufayli ham
umuminsoniylik kasb etadi. Boshqa millatlar sevgisiga sazovor bo ladi.
’
P.Qodriyning O t am haqida deb nomlangan kitobidagi ushbu satrlar fikrimizga
” ”
dalil: Men siz yaratgan qahramonlarni siz sevgan kabi sevib qoldim. Axir,
”
Otabekni sevmaslik mumkinmi? Otabek kabi yigitlar hozirgi kunimizda ham
ko p-ko p bo lishini istardim (Ukrain qizi Lyudaning 1961-yili Qodiriyga
’ ’ ’ ”
yozgan maktubidan). Uchinchidan Otabekning vatanparvarligi, vatan ozodligi
yo lidagi sidqidildan kurashi bizni lol qoldirdi. Qalblarda vatanparvarlik olovini
’
yoqadi. Otabek xarateridagi bu jihat jadidlar harakati, jadidlar xarakteri bilan
chambarchas bog lanib ketadi. Shu bilan birga, Qodiriy estetik idealini
’
to laligicha o zida ifoda etadi. To rtinchidan, Qodiriyning O tgan kunlar
’ ’ ’ ” ’ ”
romani o zbek xalqining milliy mustaqillik yo lidagi azaliy orzularining badiiy
’ ’
ifodasi ekaniga shubha yo q. Beshinchidan, Otabek va Kumushlar ichki dunyosi
’
tasviri milliy xarakterning o zbek adabiyotidagi yuqori cho qqisi desak
’ ’
mubolag a bo lmaydi.
’ ’
Yuqoridagi fikrlardan ayonki, milliy xarater yaratish tajribasi bizning
dastlabki romanimizdayoq yuqori darajada namoyon bo ldi. Jahon
’
adabiyotshunosligi tomonidan ishlab chiqilgan mezonlarga to la muvofiq kelgan.
’
Bunda davrning, jadidchilik deb tan olingan milliy-ozodlik harakatining roli katta
bo lgan.
’
O tgan asrning 60-yillari uchun ham adabiyotda milliy xarakterlar yaratish
’
an anasi favqulodda voqea edi yoinki milliy badiiy tafakkurdagi burilish edi. Shu
’
12

nuqtai nazardan o sha davr o zbek she riyatida Erkin Vohidov, Abdulla’ ’ ’
Oripov, Rauf Parfi nomlari bilan bog liq yuz bergan yangilanishga qisman olinsa,
’
nasrimizdagi yangilanishi jarayonlari O lmas Umarbekov, Uchqun Nazarov,
’
Shukur Xolmirzayev, O tkir Hoshimov nomlari bilan bog liqdir. Muhimi, o sha
’ ’ ’
o ttiz-qirq yil burungi tarixiy evrilishlar mualliflari adabiyotimizning ko rkiga
’ ’
ko rk bo lib qo shilgan ko plab asarlar yaratdilar. Ikki eshik orasi ,
’ ’ ’ ’ ” ”
T u shda kechgan umrlar , D u nyoning ishlari , N u r borki, soya bor
” ” ” ” ” ”
asarlari O tkir Hoshimovning epik ko lamdagi salodiyi namunalariga aylandi.
’ ’
D u nyoning ishlari d a o zbekning mushtipar, mushfiq va jafokash Onasiga tirik
” ” ’
haykal qo yildi. Uning biror novellasi sahnasini befarq o qib bo lmaydi.
’ ’ ’
Kitobxon qavmi borki, ushbu asar mutolasiga kirishdi deguncha o z bolaligi,
’
go daklik xotirasiga muhrlangan volidasini eslaydi. Bu eslash har qanday bag ri
’ ’
tosh odamning ham ko nglini halimlashtiradi, uni ezgu tuyg ular girdobiga
’ ’
tortadi.
Asarning ikkinchi e tiborli jihati shundaki, yozuvchi odamlarni Onaga
’
bo lgan munosabatidan kelib chiqib kimligini qanday insonligini ko rsatadi.
’ ’
Qissaning uchinchi yo nalishini asar qahramoni Men idagi evolyutsiya tashkil
’ ” ”
etadi. Bu M e n dunyoni asosan ona timsoli orqali idrok etib ulg ayadi, neki
” ” ’
voqea-hodisa bo lsa ona konteksida qabul qiladi va shu konteksdan kelib chiqib
’
ularning bahosini beradi. Do st xiyonatiga uchragan qahramonning iztirobga
’
tushganini eslaylik. Vaziyat shu qadar og irki, azbaroyi osmondagi oy ham
’
xoindek, uning nurlari xiradek, yulduzlar xoinlarcha ko z qisayotgandek, shamol
’
xoinona qiqirlayotgandek tuyuladi. Bir so z bilan aytganda, qahramon uchun
’
dunyo zimiston uning nazarida bu yorug olamda yaxshilik yo yoqimli narsaning
’
o zi qolmagan. Mana shunday depressiv holatdan uni faqat ona faqat onadagi
’
bag rikenglik, kechirimlilik xalos etishi mumkin.
’
Onadagi kechirimlilik, bag rikenglik o g ilning mushkulini
’ ’ ’
osonlashtiradi. D u nyoning ishlari d a kashf qilingan Ona obrazi O tkir
” ” ’
Hoshimovning keyingi asarlarida ham boshqa zamon va boshqa makonlarda
o quvchining ko z o ngida gavdalanadi. Chunonchi, Tushda kechgan
’ ’ ’ ”
13

umrlar d a gi Qurbonoy xola ko p jihatdan qissadagi Oyi obrazini mantiqan” ’
davom ettiradi. U r ushning so nggi qurboni hikoyasidagi Umri onaning
” ” ’
mushfiqligi, hokisorligi ham bu ikki asardagi onadagi fazilatlarda deyarli farq
qilmaydi. Turli asarlardagi turli obrazlarga bunday yondashuv to g ri yo
’ ’
noto g riligini butkul boshqa masala, lekin bu o rinda gap boshqa yoqda.
’ ’ ’
D u nyoning ishlari d a Onaning quyma obrazini yaratishga muvaffaq bo lgan
” ” ’
muallif endi boshqacha onani tasavvuriga sig dirolmasligi aniq edi, binobarin
’
basharti u onani boshqacha tasvirlasa go yo o sha Onaga xiyonat qilayotgandek
’ ’
ona timsoliga putur yetkazib qo yayotgandek ahvolga tushardi. U adib O tkir
’ ’
Hoshimovning onasi, o zbekning onasi edi.
’
14

1.1. Ona xarakterini yaratishda lirik ifoda va epik ko lam’
O tkir Hoshimovning Cho l havosi asaro qahramon xatlaridan tashkil
’ ” ’ ”
topgan. Garchand g oyaviy mundarijada sotsialistik realizm sezilib tursada, qissa
’
shakliy izlanishlar yo lidagi dastlabki qadam bo lib, ijodkor uslubi
’ ’
shakllanishida muhim o rin tutadi. Keyinchalik badiiy shakl bilan falsafiy
’
uyg unlik adib ijodiy manerasining yetakchi xususiyati darajasiga ko tariladi.
’ ’
Ona obrazini yaratishda bosqichma-bosqich bosib o tilgan Dunyoning ishlari
’ ” ”
qissasi, O zbeklar , U r ushning so nggi qurboni hikoyalari, yirik
” ” ” ” ’ ’
polotnodan tashkil topgan I k ki eshik orasi romanidagi qator onalar obrazi va
” ”
ularning milliy xarakterini yaratishdagi lirik ifoda va epik ko lam uyg unligining
’ ’
yetakchi uslubiy yo nalish tariqasida shakllanganini ko ramiz.
’ ’
O d am ovozi hikoyasida ona qiyofasi asosiy planga chiqadi. Matbuotda
” ”
jiddiy bahs-munozaralarga sabab bo lgan bu asar bir qarashda, sotsialistik realizm
’
metodiga tayanib yozilgandek taassurot qoldirsada, unda hukmron mafkura
qoliplariga to g ri kelmaydigan jihatlar oz emas. Adabiyotshunos olima
’ ’
M.Sultonova yozadi: M a s tura xolaning (hikoya qahramoni D.O.) yolg iz
” – ’
qolishga faqat o zi aybdor. Axir Yevropa adabiyotida yolg izlik fojiasi katta
’ ’
sotsial fojia sifatida talqin qilinayotgan bir pallada bizda yolg izlik
’
tushunchasining nisbiy ekanligi, bunday fojialar chiqib kelishi mumkin emasligini
qattiqroq ta kidlash ham mumkin edi . Olima fikrlarida ijtimoiy davr ta siridagi
’ ” ’
mafkuraviy talab yaqqol ko zga tashlanib turibdi. Chunki sovetlar jamiyatida
’
i n s on o zini mutlaqo yolg iz his etmaydi! Chunki sovetlar jamiyati kollektiv
” ’ ’
15

jamiyat degan ideya hukmron edi. 1972-yilda yaratilgan U r ushning so nggi” ” – ’
qurboni hikoyasi lirik ifoda va epik ko lam mushtarakligini yorqin aks ettiradi.
” ’
Hikoya ikkinchi jahon urushining insoniyat taqdiriga, jumladan, millat
psixologiyasiga ko rsatgan ta sirini aks ettiradi. Asosiy qahramon Umri
’ ’ –
xolaning ikki o g li bor. Kattasi Shoikrom o z oilasi bilan alohida yashaydi.
’ ’ – ’
Kichik o g li Shone mat dardga chalingan. Tabib unga qo y suti buyurgan,
’ ’ ’ ’
lekin Ona o z farzandiga sut olib berishga qodir emas. Asar davomida
’
kuzatiladigan tushkun kayfiyat ustuvorligi alamzada o g ilning qarori yordamida
’ ’
fojiaviy nuqtaga ko tariladi. Shu o rinda Umri xola va Shoikrom xatti-
’ ’
harakatlaridagi o xshashlik kitobxonni ajablantirmaydi. Ona o g rilik qilish
’ ’ ’
katta gunoh ekanini o ylab ko rmaganidek, farzand ham birovning joniga qasd
’ ’
qilish salbiy illat ekanini tushunishni istamaydi. Asosiy aybdor urush va uning
–
salbiy asoratlaridir. Shu o rinda fransuz mutafakkiri D.Didroning xarakter tipik
’ ”
sharoit bilan belgilanadi , - deganida naqadar haq ekanligi oydinlashadi. Darvoqe,
”
tipik manzara jamiyat ma naviy mezonlariga zidlik kasb etsa ulkan fojialar
’
keltirib chiqaradi. Shu tarzda ijodkorning urush va uning oqibatlariga ruhiy
munosabati shakllandi. Muallif asar to qimalariga yoyilib ketgan fojiaviy ruhni
’
yuqori bosimda tutib turadi. Ayniqsa, Ona qiyofasini shakllantirishda yozuvchi
lirizm oqimini bir qadar kuchaytiradi. Sentimental kayfiyat quyuqligi lirik
ifodaning ustuvorligini bo rttiradi.
’
Matnda lirik ifoda va epik maydon yurishini ketishi faqat tuyg u va ong
’
o rin almashnuvlari bilan izohlanmaydi. Darhaqiqat, lirik ibtido va epik ko lam
’ ’
o rtasidagi uzviy robita asarning badiiy mantig idan kelib chiqadi.
’ ’
Yozuvchining hikoyalaridan keyingi qissalari, romanlar unga shuhrat
keltirdi. Sekin-asta uning aksar asarlarida Ona obraziga jiddiy ravishda qancha
hajm ajratilishi emas, hajmdan qat iy nazar asardan asarga Ona obrazining
’
mohiyatidagi salmoq chuqurlashib, teranlashib borayotganida, bu obrazga adibning
turli rakurslar orqali yondashayotganida edi.
O tkir Hoshimov ijodida Dunyoning ishlari qissasi adibning ona
’ ” ”
obrazini yaratishdagi kulminatsion nuqtai bo ldi, deyish mumkin. Zero, mazkur
’
16

qissa o zbek kitobxonlari va adabiyotshunoslarigina emas, xorij’
kitobshinavandalari qalbini ham zabt etdi. Ustoz adib Said Ahmad I j od va
”
jasorat maqolasida qissa haqida shunday e tirof etdi: D u nyoning ishlari
” ” ” ’
asarini qissa emas, doston deb atashni istardim. U qo shiqday o qiladi. Uni
’ ’
o qib turib, o z onalarimizni o ylab ketamiz. Shu mushfiq, shu jafokash
’ ’ ’
onalarmiz oldidagi bir umr uzib bo lmas qarzlarimizning aqalli bittasini uza
’
oldikmi, degan bir andisha, bir savol ko z oldimizda ko ndalang turib oladi .
’ ’ ”
Adabiyotshunos A.Rasulov shunday deb yozadi: D u n yoning ishlari
” ”
poetikasining alohida sinchkovlik bilan o rganish zarur. Asarda yozuvchi
’
mahorati, topqirligi, qissa janri tabiatiga kiritgan yangiligi, eng kichik personaj
mohiyatini ham bir turtki, bir imo, harakat bilan ochib yuborganligi aniq
ko rinadi. Bir qarasangiz, Dunyoning ishlari sentimental asar emas. Mazkur
’ ” ”
qissaning ijobiy, gumanizm targ ibotchisi sifatida xislat va fazilatlari haqida
’
taqriz va maqolalar e lon qilishdi. Qissa kompozitsiyasiga e tibor bersak, asar
’ ’
muallif ta kidlaganidek, hajm jihatdan xilma-xil, katta, kichik, o rtacha
’ ’
muqaddimasida shunday deydi: B u qissa katta-kichik novellalardan iborat. Biroq
”
ularning barchasida men uchun aziz odam Onam siymosi bor. Bundagi
–
odamlarning hammasini o z ko zim bilan ko rganman. Faqat ba zilarining
’ ’ ’ ’
ismi o zgardi, xolos. Bu odamlarning qismati ham qaysidir jihati bilan Onamga
’
bog langan . Demak, bu qissa yaratilish uslubi jihatidan Abdulla Qahhorning
’ ”
O t mishdan ertaklar”, Nazir Safarovning N a vro z avtobiografik
” ” ” ’ ’
xarakterdagi asarlariga o xshab ketadi. Qissada adibning onasi Poshsho xola
’
obraziga hayotiy asos bo lib, uning atrofiga chamasi 20 ga yaqin onalar obrazi
’
bog lanadi. Lekin barcha voqealar va onalar siymosi Poshsho xola obrazi bilan bir
’
nuqtada kesishadi.
D u nyoning ishlari qissasidagi bosh qahramon Ona xarakteri turadi.
” ”
Fikrimizni dalillash maqsadida asarga murojaat qilamiz. Qissadagi hikoyalar
davomida muallif qahramon tarzida o zini o zi koyiydi. Ona qadriga
’ ’
yetmaganlikda, uning mehribonliklarini tushunmaganlikda, farzandlik burchni
yaxshi ado etolmaganlikda ayblaydi. Bu iztiroblar, ayniqsa, X i yonat
” ”
17

hikoyasida yaqqol ko zga tashlanadi. Yozuvchi bu hikoyada muallif nutqini,’
uning ruhiy holatini tabiat bilan qiyoslashtirib beradi. X i yonat hikoyasida
” ”
O tkir Hoshimov o zining bolalikda, o quvchilikda, talabalikda boshidan
’ ’ ’
kechirgan sarguzashtlarini ta sirli qilib ifoda etadi.
’
S t udent edim, farishtadek pokiza qizni sevardim. Bizning o z
” ’
skameykamiz, o z anhorimiz bo lardi , - deydi muallif (farzand G.I.)
” ” ” ’ ’ –
Keyin qiz undan o zini olib qochadigan, ko zlarini yashiradigan bo ldi. Yigit
’ ’ ’
hamma sirlarini eng yaqin o rtog i, do stiga aytadi. Do sti esa indamay
’ ’ ’ ’
yuravering, bir kuni o zi bosh egib keladi deydi. Do stim to g ri aytardi, -
’ ” ’ ’ ’
deydi yana muallif (farzand), men endi oqshom sayllari o rniga qiroatxonada
’
o tiradigan bo ldim .
’ ’ ”
I l i q yoz oqshomi edi. Osmonda to lin oy pokiza nur sochar, yulduzlar
” ’
xushchaqchaq porlar, bog ustida shabada shodon shivirlar edi. Suv bo yidagi
’ ’
o zimizning skameykaga yaqin keldim. Keldim-u juda tanish, juda jarangdor
’
kulgini eshitib, taqqa to xtadim... Xuddi o sha joyda yaqindagina men bilan
’ ’
o tirgan skameykada o sha qiz o tirardi. Mening o rnimda esa... do stim
’ ’ ’ ’ ’
o tirar. Qizning yelkasidan quchib, ko ksiga tortar, qiz esa undan o zini olib
’ ’ ’
qochgandek bo lar, mening bag rimda qanday kulgan bo lsa, uning
’ ’ ’
quchog ida ham shunday g amza bilan kular edi... (29-bet).
’ ’ ”
Endi muallif (farzand)ning bir yo la ham muhabbatidan, ham do stidan
’ ’
ayrilib turgan ruhiy holati, qalb iztirobiga e tibor qiling:
’
E s hikdan A s s alomu alaykum! deb kirgan do stimni, bilmayman,
” ” ” ’
sakrab turib basharasiga musht tushirdimmi yo ustimga egilganida urib
yubordimmi... Shunisi esimdaki, u so lagi sachrab ketgan labini artib qandaydir,
’
g ayritabiiy, behayo iljaygancha harom nurini sochar, xiyonatkor yulduzlar
’
xoinlarcha ko z qisishar, xiyonatkor shamol xoinona qiqir-qiqir kular edi (29-
’ ”
30-bet).
Ma lumki, yozuvchilarimiz go zal qizlarni, nafis narsalarni oyga,
’ ’
yulduzga o xshatib kuylaganlar. Klassik adabiyotimizda yozuvchilar bu
’
detallardan qahramonlarning ichki dunyosini ochishda, ularning ruhiy holatlarini
18

tasvirlashda foydalanganlar. M.Sholoxovning T i nch Don epopeyasida shunday” ”
tasvirga duch kelamiz: . . .Garmsel ko targan chang-to zon orasida jar ustida
” ’ ’
quyosh ko tarilmoqda edi. Uning nurlari Grigoriyning oppoq sochlarini
’
kumushday yiltiratar, murdanikiday oqarib ketgan vahimali suratdek qotib qolgan
yuzini yoritardi. Grigoriy og ir uyqudan uyg ongandek boshini baland ko tardi-
’ ’ ’
yu, qop-qora osmon bilan ko zini qamashtiruvchi yorqin quyoshning qora
’
gardishini ko rdi .
’ ”
Demak, Aksinyadan judo bo lib, uni qabrga qo yib kelayotgan
’ ’
Grigoriyning ko ziga quyosh qop-qora bo lib ko rinadi. Bu tasvirda yozuvchi
’ ’ ’
M.Sholoxov Grigoriy obrazini , uning o sha paytdagi ruhiy holatini, kechinmasini
’
yorqinroq ifodalash maqsadida quyoshga qora rang beradi, holbuki quyosh qora
emasligi kitobxonga ayon.
O .Hoshimov Dunyoning ishlari qissasida muallifning ichki dunyosidagi
’ ” ”
keskin o zgarishni aniq ko rsatish maqsadida oyni, yulduzni ikki xil holatda
’ ’
tasvirlab, psixologik ma noni kuchaytiradi. Sevgisi musaffo va beg uborlikda
’ ’
o y uning mazdida pokiza va nur sochar , y u l duzlar xushchaqchaq kular edi .
” ” ” ”
Endi-chi kayfiyatida to satdan o zgarish ro y bergan holatda esa oy harom
’ ’ ’ ”
nur sochar , y u l duzlar xoinlarcha ko z qisar edi. Shu hikoyada muallif nutqi
” ” ” ’
boshqa hikoyalar nutqidan har bir voqeani teran his qilishi, shoirtabiatligi, ijodga
moyil shaxs bo lganligi uchun alohida ajralib turadi.
’
O tkir Hoshimovda nafosat tuyg usi behad kuchli. Hatto u aldangan
’ ’
odamning ma naviy inqirozi, fojiasi, halokati tasvirida ham shu tuyg uni saqlab
’ ’
qoladi. Ayniqsa, u yaxshi, olijanob, ma naviy barkamol shaxslar qalbi, tabiati
’
tasvirida o zini nihoyatda erkin his etadi. Yozuvchining ijobiy qahramonlari
’
aksari go dakday beg ubor, nafosat tuyg usiga boy, hissiyotchan, o ta
’ ’ ’ ’
ta sirchan odamlar. Hayotning shafqatsiz haqiqatini shafqatsiz dag al
’ ’
bo yoqlarda ifoda etilgan asarlar ruhida tarbiyalangan kitobxonga O tkir
’ ’
asarlaridagi o ta nafis, hissiyotga bor ifodalar, soddadil, romantik, o ta
’ ’
kitobiyroq tuyulishi mumkin, nachora, yozuvchining tafakkur va ifoda tarzi
barchaga birdek ma qul bo lishi shart emas. Biroq adibning uslub tarzini boshqa
’ ’
19

bir uslubiy yo nalishga zid kelgani uchun kamsitish, rad etish, yerga urish’
o rinsiz. Adabiyotda badiiy tafakkur, ifoda tarzi qanchalar rang-barang bo lsa,
’ ’
shuncha yaxshi. O tkir asarlarida personaj talqinidagi nafosat tuyg usi bilan
’ ’
yo g rilgan liro-romantik yo nalish alohida jilo bilan namoyon bo lgan ekan,
’ ’ ’ ’
bu hol milliy nasrimizning boyligidir.
Yozuvchi ijodiga xos lirik tarona uning D u nyoning ishlari qissasida eng
” ”
baland pardalarda jarangladi. Bu asar Ona haqidagi, Ona qalbining cheksiz
sahovati haqidagi o ziga xos qasidadir.
’
D u nyoning ishlari bir qarashda avtobiografik asar, yozuvchining o z
” ” ’
bolalik yillari, yoshlik, yigitlik davri xotiralari, onasi, qarindosh-urug lari, tanish
’
odamlar hayotidan voqe etadi. Unda xilma-xil voqealar hikoya qilinadi, biroq asar
markazida Ona obrazi turadi. Asardagi ona farzandi, farzandi oromo, baxti uchun
jonini, jahonini berishga tayyor ming-minglab onalarimizning timsoliga aylandi.
Qissa zavq-shavq bilan shoirona yozilgan. D u nyoning ishlari n i qissa
” ”
emas, doston deb atashni istardim, - deydi Said Ahmad. U qo shiqday
– ’
o qiladi. Uni o qib turib o z onalarimizni eslab ketamiz. Shu mushfiq, shu
’ ’ ’
jafokash onalarimiz oldidagi bir umr uzib bo lmas qarzlarimizning aqalli bittasini
’
uza oldikmi, degan bir andisha, bir savol ko z oldimizda ko ndalang turib oladi.
’ ’
Qissa bizni insofga, insonni qadrlashga, hurmat qilishga chaqiradi .
”
Yozuvchi o z onasining cheksiz qalb sahovatlari haqida so z ochar ekan,
’ ’
ayni vaqtda uni yetarlicha qadrlay olmaganidan afsuslanadi.
Qissa bir-biri bilan uzviy bog langan mustaqil voqeiy (bo lib o tgan)
’ ’ ’
hikoyalardan tashkil topadi.
D u nyoning ishlari boshdan-oyoq nihoyatda yorqin, ajib bir milliy
” ”
bo yoqlar bilan jilolangan. Ayni paytda asar teran bir umuminsoniy, baynalminal
’
tuyg ular bilan yo g rilgan. Qissada shunday mulohazalar bor:
’ ’ ’
E h t imol, dunyoning bu chetida turib bir odam o z sevgilisiga aytgan dil
” ’
rozini dunyoning narigi chekkasidagi boshqa bir odam tushunmas. Ehtimol,
dunyoning bu chetida turib bir odam aytgan qo shiqni dunyoning narigi
’
chekkasidagi boshqa bir odam tushunmas. Ehtimol, dunyoning bu chekkasida turib
20

bir odam aytgan oqilona fikrni dunyoning narigi chekkasidagi boshqa bir odam
tushunmas. Biroq dunyoning bu chekkasida turib Ona aytgan allaga dunyoning
narigi chekkasidagi go dak bemalol orom oladi”.’
Ona allasining sirli-sehrli kuchini muallif avvalo Alloh so zi Qur oni
’ – ’
Karim oyatlari tilovati sadosi bilan qiyos qiladi. Qabristondagi hujra tomonidan
tilovat sadosi eshitiladi, xuddi shu payt hovli tomondan ona allasi yangraydi:
R a b bano o o , rabbano o o ... A l l ayo, alla... Hikoyachi ajib bir
” ” ” ” – – – –
holatga tushadi B i r tomonda tilovat sadosi, bir tomonda alla... Ajab, ular bir-
”
biriga halaqit bermas, bir-birini rad etmas . Orada qandaydir sirli mushtaraklik
”
mavjud.
Qissa muallifi onasidan alla eshitgan daqiqalardagi holatini eslab ketadi;
Ona aytgan satrlar oddiy qo shiq emas, uning ovozidan qandaydir boshqa narza,
’
mungmi, iltijomi, tinglovchi qalbini asir etadigan ilohiy sehr borligini uqtiradi;
K e yin katta bo lganimda ham qayerda alla eshitsam, yuragim shirin orziqish
” ’
bilan talpinib ketar, nega bunaqa bo layotganini o zim bilmas edim deb
’ ’ ”
yozadi.
Yozuvchi dunyoning ikki chekkasida o zi guvoh bo lgan ikki hodisani
’ ’ –
safar chog i qirg iz o tovida qirg iz ayol aytgan alla va olis Kislovodskda
’ ’ ’ ’
sibirlik juvondan alla eshitgan chog dagi g aroyib holati yurakdagi shirin
’ ’ –
orziqish tuyg ularini to kib soladi. Qirg iz va rus ayollarining o z ona tillarida
’ ’ ’ ’
aytgan dil rozlari muallif qalbini onasidan eshitgan alla kabi tug yonga soladi,
’
allalaydi.
Shu tariqa yozuvchi voqea-hodisalarni shunchaki hikoya qilib bermaydi,
hodisa bilan bog liq tuyg ularning ajib sehrini, nafosatini kitobxon qalbiga olib
’ ’
kirishga muvaffaq bo ladi. Qissaning deyarli barcha boblari ayni shu ruhda
’
bitilgan.
D u nyoning ishlari qissasiga 1981-yili Oybek nomidagi Respublika
” ”
Yozuvchilar uyushmasi mukofoti berildi.
O tkir Hoshimov badiiy adabiyotga jurnalistika chorrahalari orqali kirib
’
keldi. Uning 1977-yili yozilgan ilk romani Nur borki, soya bor... jurnalistik
– ” ”
21

faoliyatining, tajribalarining o ziga xos yakuni, badiiy sarhisobidir. Roman’
markaziy qahramoni Sherzod muallifga tengdosh, ayni o zi kabi yozuvchi
’ –
jurnalistdir. Sherzod timsolida yozuvchi kitobxonni ayni o zi hayotda duch kelgan
’
muammolar girdobiga olib kiradi. Jurnalist qahramon bilan birga kitobxon goh
Pomirning uqubatli yo llaridan o tadi, yer ostiga tushib metro quruvchilari
’ ’
huzurida bo ladi, inson qoni rangini eslatuvchi tuproq hidini tuyadi; goh
’
Farg onaning olis, maftunkor qishlog idagi qahramon tug ilib o sgan mo jaz
’ ’ ’ ’ ’
xonadonga, dimog dor raisning dabdabali kabineti-yu serhasham
’
mexmonxonasiga kirib qoladi, qishloq hayoti, maktab va mehnat muammolari
ustida o y suradi; goh shahar kasalxonasida odamning mavqeiga qarab muomala
’
qiluvchi bo lim mudiriga, savdo xodimi Sayfi Soqiyevichga to qnash keladi.
’ ’
Jamiyatning, bir xona ichida ma naviy tuban kimsa bilan turishning iztiroblarini
’
yurakdan his etadi. Sayfi Soqiyevich bilan tanishuv shu bilan tugamaydi, uni
kitobxon anglaydi, serhasham saroyida , ish kabinetida takror-takror uchratadi; bu
uchrashuv va tanishuvlarning har biri meshchanlarcha hayot keshirishga,
meshchanlik psixologiyasiga o qilgan aybnoma kabi tuyuladi. Yozuvchi Sayfi
’
Soqiyevichning o g li Sirojiddin bahonasida oliy o quv yurti, ilm dargohidagi
’ ’ ’
mojarolarni qalamga oladi; Sirojiddinning oilaviy turmush tarzi tasviri asarning
eng puxta syujet tarmoqlaridan birini tashkil etadi. Qahramonning hayot
sarguzashtlari uning shirin va hazin bolalik xotiralari, barbod bo lgan ilk sevgi
– ’
iztiroblari , alomat qiz Zuhra bilan muloqotlari, Zuhra oilasi tarixi o zicha
’
mustaqil bir qissani tashkil etadi. Buning ustiga aktrisa Zuhra muallif uchun
hayotning yana bir jabhasida teatr, san at olamiga kirib borish, san at va
– ’ ’
adabiyot muammolariga munosabat bildirish imkonini beradi.
Roman strukturasi, uning asosiy syujet yo nalishlar, unda qamrab olingan
’
hayotiy muammolar doirasi, qisqacha aytganda, ana shulardan iborat.
Asar bosh qahramoni ehtiros kishisi, yozuvchi jurnalist bo lganidan
– ’
arzimas narsadan ham qalbi tug yonga tushadi, salgina qalloblik, nopoklik
’
aralashgan joyda o zini qo yarga joy topolmaydi, hodisalar ustidan tez hukm
’ ’
chiqaradi. Muallif qahramon qalbida jo sh urgan ehtoroslar to lqinidan salmoqli
’ ’
22

ma no axtaradi, uning shaxsiy kechinmalari ko pincha ijtimoiy ahamiyat kasb’ ’
etadi, uni qiynagan jumboqlar aksari roman yozilgan 70-yillar odamlarining
tashvishi, t i l i uchida turgan gaplar bo lib chiqadi. Shunisi muhimki,
” ” ’
qahramonlar qalbidagi ehtiroslar tug yoni yozuvchining ilk hikoya va qissalaridan
’
farqli o laroq, sentimentallikdan holi, bu yerdagi hislar tug yoni hamisha
’ ’
kitobxonni kurashga chorlaydi; bu hol qahramonga qandaydir shijoat, romantik tus
baxsh etadi. O tkir Hoshimovning tengdosh qalamkash do sti Shukur
’ ’
Xolmirzayev: O .Hoshimovning ijodida kuchli, jiddiy qahramonlar paydo
” ’
bo lyapti. Men bu yozuvchi do stimni kuzatib, ijodini o zimcha tahlil etib
’ ’ ’
yurgan qalamkash sifatida shuni dadil ayta olamanki, O tkirdagi uslubiy
’
izlanishlar uning qahramon tanlashida aks etmoqda”, deganida to la haq.
– ’
Bunda u birinchi galda N u r borki, soya bor d agi Sherzodni nazarda tutgan.
” ”
Darhaqiqat, Sherzod jo shqin faoliyat kishisi, u inson sha nini, erkini hamma
’ ’
narsadan ustun qo yadi, har qanday og ir, murakkab sharoitda ham e tiqodiga
’ ’ ’
sodiq qoladi, shu bilan barobar yuksak e tiqodini, orzu-ideallarini barqaror etish
’
uchun dadil kurash olib boradi, turmush chigalliklariga amaliy chora axtaradi.
80-yillarga kelib O tkir Hoshimov ijodida milliy adabiyotimiz istiqboli
’
uchun muhim ahamiyatga molik yangi tamoyillar ro y berdi. Yozuvchi, bir
’
tomondan, radio va televidenie orqali jiddiy chiqishlar qildi, u televidenieda olib
borgan B a h s ko rsatuvi butun respunlikani o y oqqa turg izdi . Shuningdek
” ” ” ” ’ ’
, matbuotda birin-ketin o tkir publitsistik maqolalar e lon qildi. Xususan,
’ ’
Q a l bning oppoq daftari , A v l odlarga nima deymiz? , D a vlat siri ,
” ” ” ” ” ”
M a n tiq qani? kabi maqolalarning har biri ularda o rtaga tashlangan
” ” ’
ma naviy, ijtimoiy-siyosiy muammolarning ko lami, salmog i, ta sir kuchi
’ ’ ’ ’
jihatidan yetuk badiiy asarlarga teng deb baholandi.
Adib asarlarida o zbek xalqinig qadimiy an ana, urf-odatlari, qadriyatlari
’ ’
tasviri eng kichik hikoyalardan tortib, katta polotnodagi roman, qissalarning vujud-
vujudida ko rinish berib turadi. Qahramon xatti-harakatlari, dunyoqarashi,
’
voqelikka munosabatida, hatto eng kichik badiiy tasvirlarda ham o zbekning ming
’
yillar davomida udumga aylangan milliy an analari aks etadi.
’
23

1.2. Milliy an analarning berilishida peyzaj tasvirining uyg unligi.’ ’
Milliy to y, aza marosimi bilan bog liq tasvirlar Dunyoning ishlari ,
’ ’ ” ”
I k ki eshik orasi , T u shda kechgan umrlar , O z beklar va h.k. asarlarida
” ” ” ” ” ” ’
batafsil uchraydi.
I k ki eshik orasi asarida to y marosimi bilan bog liq tafsilotlarga keng
” ” ’ ’
o rin ajratilgan. Asrlar davomida shakllangan milliy an ana uch qahramon
’ ’
tomonidan izohlanadi. Bolakayning sodda, jozibali talqini, Robiyaning ruhiy tahlil
teranligi saqlangan bayoni va Qora ammaning to y tashvishlariga yo nqltirilgan
’ ’
kechinmalai marosimni turfa nuqtalardan yoritish imkonini beradi. Bu esa, o z
’
navbatida, xarakter qirralarini oydinlashtirish, milliy urf-odatlarning xalq
hayotidagi salmog ini kuzatsihga yordam beradi. Nutq tiplari vositasida kitobxon
’
Muzaffarning bolalarcha soddaligi va tiniq samimiyati, Robiyaning ruhiy
barkamolligi, Qora ammaga xos mehr-oqibat rishtalari bilan tanishadi. Bir
tafsilotning uch talqini asar sujetini bog lab turuvchi chiziq tarzida aniq
’
tasavvurlar uyg otadi.
’
24

Adabiyotshunos U.Normatov T a qdirlar romani so ngso zida asardagi” ” ’ ’
onalar obraziga alohida to xtalib shunday e tirof etadi: Urushda bedarak
’ ’ ”
ketgan yolg iz farzandi dog ida o rtansa-da, o z dardini ichiga yurub nuqul
’ ’ ’ ’
o zgalar g ami, oromi, baxtini o ylaydigan Qora amma, o sha og ir yillarda
’ ’ ’ ’ ’
traktor minib, yoshlarni o z yoniga el-yurt mushkulotini oson qilgan, urush
’
qurboni bo lgan eri salomatligi, ko ngli deb o z oromidan voz kechgan
’ ’ ’
Bashoratxon, ipakday mayin-muloyim, o zgalarga mehribon, qo li gul chevar,
’ ’
dono ayol qo qonlik Oysara opa bu xil fidoyi onajonlar romanga zeb berib
’ –
turibdi . Darhaqiqat, olim ta kidlaganlaridek, romanda urush asorati tufayli
” ’
jabrlangan uch avlod vakillarining qalb qiynoqlari, og ir qismati, iztirobi ishtirok
’
etadi. Xususan, Qora amma, Robiya, Fotima, Zuhra, Xolposh xola, Oysara,
Ra no, Bashorat, Asira ayol, Lazakat xola, Marja kabi asosiy va personaj onalar
’
timsoli yaratilgan. Adib onalar obrazini yaratar ekan, ularni tashqi jihatdan milliy
kiyim-kechaklarda, milliy o zbekona bir qiyofada chizadi: Hovlidagi
’ ”
fonuslarning nuri g ira-shira yoritib turgan eshik oldida Qora ammamni ko rib
’ ’
qoldim. Qo lida bog ichi yechilgan qiyiqcha. Boshidan ro moli sirga lib
’ ’ ’ ’
yelkasiga tushgan. Negadir titraydi. Oppoq sochlari uchidagi so lkavoy
’
cho lpilarining jiringlashi childirma shovqini, surnay ovozida eshitilmasa ham
’
bir-biriga urilib ketayotganini sezdim . Bu hikoya kichkintoy Muzaffar tilidan
”
bayon etiladi. To y marosimi bilan bog liq qiz bolaning uyiga sovchi kelishi
’ ’
an anasi Ikki eshik orasi , Dunyoning ishlari asarlariga maxsus hikoyalar
’ ” ” ” ”
kiritilgan.
Xolposh xola I k ki eshik orasi romani sahifalarida doimo qarg a shoyi
” ” ’
ko ylak kiyib yuradi: Ichkaridan harsillab-gursillab Xolposh xola chiqib keldi.
’ ”
Nima qilsayam Orif oqsoqolning xotini-da! Yoshi oltmishga borib qolgan
bo lsayam, kelinlardek yasanib olibdi. Egnida qora atlas ko ylak. Bo ynida
’ ’ ’
dur. Qulog ida oltin baldoq, chiroyli qayrilma qoshlariga bilinar-bilinmas
– ’
o sma qo ygan . Ona tasviridagi qora atlas ko ylak, qayrilma qoshdagi o sma
’ ’ ” ’ ’
o zbekning milliy an anaviy kiyinishini yodga soladi. Ma lumki, milliy urf-
’ ’ ’
odatlar va an analar xalq tiynati kabi soddaligi, qabariqligi, yorqinligi va
’
25

ustuvorligi bilan ajralib turadi. Shu boisdan ham mentalitetga xos yetakchi
xususiyatlar o quvchi ongiga tez yetib boradi. Bu xususiyat, bir tomondan,’
tushuncha, tasavvur hamda tafsilotlarning qayta-qayta ishlanganligi sayqal
–
topganligi bilan bog liq bo lsa, ikkinchi tomondan motivizatsiya zamirida qayta
’ ’
hayotiy tajribalar, falsafiy umumlashmalar vositasida izohlanadi. Demak, O .
’
Hoshimov o z ijodida sharqona mifo-poetik qarashlardan foydalanar ekan,
’
birinchi navbatda, aqidaning umuinsoniy mohiyatiga e tiborni qaratadi. Muallif
’
tomonidan tanlangan epizodik lavhalar, rivoyat va afsonalarda mazmun ijodkor
fitratida qayta baholanadi, estetik qiymat kasb etadi. Aynan adib roman va
qissalarda lirik-falsafiy tahlilning ustuvorligi ishlanganlik darajasi bilan
o lchanadi. Fikriy manzaraviylikka moyillikda O.Hoshimov ijodida Chingiz
’
Aytmatov, Odil Yoqubov, Asqad Muxtor an analari seziladi. Adibning xalq
’
og zaki ijodi manbalaridan foydalanishdagi o ziga xoslikni lirik jo shqinlik va
’ ’ ’
mushohadakorlik omuxtalikda ko rish mumkin. Agar qirg iz yozuvchisida epik
’ ’
kenglik intellektual-ma rifiy sarhadlardan oziqlansa, lirik bosim O.Hoshimov
’
ijodini quvvatlantiradi.
O z beklar hikoyasida o lim va uning badiiy talqini uch obraz
” ” ’ ’
mohiyatini ochib beradi. Binobarin, milliy odat Iskandar Vahobovichning
–
Otinoyini so nggi manzilga kuzatish jarayonida ona-farzand-kelin
’
munosabatlarining ma naviy tahlili tadqiq markaziga ko tariladi. Marosim
’ ’
davomida Otinoyining naqadar bag rikeng inson bo lganligi, ma naviy
’ ’ ’
barkamolligi ayonlashadi. Aynan qahramonning mahalla dasturxonchisi
bo lganligi, irim-sirim, udumlarni yaxshi bilganligi undagi xarakter qirralarini
’
mantiqiy dalillaydi. Asarda epizodik holatlar Ona qiyofasini muayyan tavsiflaydi.
Biroq, yo l-yo lakay berilgan shtrixlar obraz mohiyatini ochib berish uchun
’ ’
yetarli emas. Muallif qahramon vafoti bilan bog liq hayotiy an anaga bir necha
’ ’
badiiy vazifani yuklaydi. Muallif Otinoyi timsolini xarakterli tafsillar bilan
ta riflab boradi, kitobxonni ruhiy holatga tayyorlaydi.
’
Adabiyotshunos A.Rasulov adib ijodiy laboratoriyasini kuzatar ekan,
shunday deydi: Dunyoning ishlari betakror go zal asar. Ayni vaqtda u I k ki
” ” ” ’
26

eshik orasi romanining yozilishiga tayyorgarlik bosqichi bo ldi. I k ki eshik” ” ’
orasi d a D u n y oning ishlari d agi deyarli barcha qahramon, personajlar bor.
” ” ” ”
Lekin ular romanda boshqa yo nalishda harakat qiladilar, yangi g oyaviy yukni
’ ’
tashiydilar . Darhaqiqat, O .Hoshimovning D u nyoning ishlari qissasidagi
” ” ” ’
ko plab obraz va personajlar navbatdagi badiiy mukammal, yirik polotnodagi
’
asarlar uchun xamirturush vazifasini o tadi. Dunyoning ishlari qissasidagi
’ ” ”
Habiba buvi obrazining O z beklar hikoyasi qahramoni Otinoyi obrazini
” ” ’
mukammal darajada yaratish asardan asarga, janrdan janrga tomon o sib boradi.
’
Adibning ideal o zbek onasi Poshsho xola Habiba buvi- Otinoyi Qora amma
’ – –
timsollarida yanada badiiy bo yoqlar quyuqlashib boradi.
’
T u shda kechgan umrlar romanida esa muallif marosim jarayonini
” ”
o zgacha miqyosda suratlaydi. To g rirog i, to y tafsilotlari rus millati vakili
’ ’ ’ ’ ’
Grisha tomonidan izohlaandi. Qahramonning kinoyaviy, istehzoli nutqi tabiiy
–
asoslarga ega. An analarning zamonaviy talqini yosh avlod ongiga ham ijobiy,
’
ham salbiy ta sir o tkazishi mumkin. Xususan, nahor oshi, qiz bazmi singari
’ ’
an analar bir tomondan, ijtimoiy qatlamlarni uyshtirishga xizmat qilsa, ikkinchi
’
tomondan, yoshlar tarbiyasiga aqidaparastlikni singdirishi mumkin. Buni yaxshi
idrok etgan O .Hoshimov milliy an analarning gumanistik mohiyatini poetik
’ ’
tahlil markaziga yo naltiradi. Obraz va obrazlararo munosabatining ma nosini
’ ’
to ldiradigan, izohlaydigan hamda tartibga soladigan chizgilar xalq sajiyasining
’
umumiy qiyofasini gavdalantiradi.
Asarning badiiyligi ko p jihatdan muallifning tabiat tasviridan
’
foydalanishiga bog liq. Ushbu maqolada O tkir Hoshimovning Bahor
’ ’ ”
qaytmaydi qissasidagi tabiat tasviri xususida so z yuritiladi. To g ri, peyzajga
” ’ ’ ’
munosabat har bir yozuvchida turlicha bo lishi mumkin. Lekin ushbu qissada
’
qahramonlar bevosita tabiat bilan hamohang hayot kechiradilar. Asar to g ridan-
’ ’
to g ri tabiat tasviri bilan boshlanadi: Bo ston qishlog iga og ir vazmin
’ ’ ” ’ ’ ’
qadamlar bilan kuz kirib keldi. Tumanlik qo ynida jimgina mudragan tonglar, ilk
’
sovuq og ushida junjikkan seryulduz oqshomlar boshlandi. Havoga
’
yelpig ichday qat-qat bulutlar chiqdi. Quyoshning iliq, tansiq nurlari odamlarga
’
27

xush yoqadigan bo lib qoldi. Yoz bo yi meva tugishi dardida yashnagan’ ’
bog lar, shodon shovullagan terakzorlar hayotning mangu, beshafqat haqiqati
’
oldida o ychan, g amgin bosh egdi. Sunbula tug di. Qishloqni xalqaday o rab
’ ’ ’ ’
oqayotgan anhor birdan tiniqlashdi. Telba to qinlar endi jilovlanib, yuvosh
’
bo lib qoldi. Odamlar qilichini ko tarib kelayotgan qishdan cho chiganday
’ ’ ’
shosha-pisha harakatga tushdilar. Kimdir chorbog idan o tin arraladi, kimdir
’ ’
qo shnisining tom suvog iga hasharga chiqa boshladi. Hamma yagona bir
’ ’
tashvish bilan, kuz tashvishi bilan turib, kuz tashvishi bilan yotadigan bo ldi.
’
Faqat bitta hovlida qishloq chekkasida, shunday anhor yoqasida joylashgan
–
hovlida sukunat hukm surar, faqat bir kishi yolg iz o z tashvishi bilan band
’ ’
edi .
”
Ushbu tabiat manzarasi, avvalo, voqealar bo ladigan joy bilan o quvchini
’ ’
tanishtiradi. Peyzajda qahramonni o rab turgan muhit tasviriga keng o rin
’ ’
berilishi asarning quvvatini oshirgan, voqealar bayonida uygunlikni ta minlagan.
’
Adib asarda peyzajni qo llab, u orqali ma lum maqsadni ochib beradi. Bu ham
’ ’
yozuvchiga xos uslubdir. U peyzajga ham ma lum badiiy vazifalar yuklaydi. Bu
’
vazifalar turlicha bo lib, barchasi asar g oyasini, yozuvchi fikrini, estetik
’ ’
maqsadini ochib berishga xizmat qiladi. Kuz tasviri kitobxonga iliq kayfiyat
bag ishlaydi. Bo ston qishlog iga kirib kelgan kuzning og ir vazmin qadami
’ ’ ’ ’
bo lajak voqealar rivojiga ishora, tumanlikdagi tonglar voqealarining turli tarzda
’
kechishidan darak beradi. Bo ston qishlog i haqidagi tabiat tasviri qishloq
’ ’
chekkasidagi bir hovliga ko chadi va xuddi bu hovlidagi sukunat, yolg iz bir
’ ’
ksihi haqidagi fikrlar o quvchida joy, qahramon va voqealar rivojiga qiziqish
’
uyg otadi. Bu jarayon kitobxonni navbatdagi voqealarni diqqat bilan kuzatish va
’
sinchiklab o qishga undaydi.
’
Demak, yozuvchi peyzajni qo llaganda asar g oyasini ochishni hamda
’ ’
voqealarni rivojlantirishni ko zlaydi va ular barchasi estetik maqsdalar bilan
’
bog lanadi. Shu bilan birga peyzaj qahramonning ruhiy holatini ham ochib beradi.
’
Navbatdagi yozuvchi kiritgan tabiat manzarasi bir o rinda voqealarni
’
rivojlantirsa, boshqa o rinda qahramonning ruhiyati, kayfiyatini ko rsatadi.
’ ’
28

Alimardon ilk bora televizorda qo shiq aytadi va tashqariga Anvar bilan chiqadi.’
Shunda: Ko chada quyosh porlar, havo iliq, huzurbaxsh edi . Ushbu peyzaj
“ ’ ”
qahramon xarakteriga mos ravishda berilgan va voqea rivojiga ta sirini
’
o tkazadi. Bu yerda keltirilgan tabiat manzarasi faqat asar qahramoni qayfiyatiga
’
mos tasvirdan iborat bo lgan passiv hodisa emas, balki u qahramonda ma lum
’ ’
kayfiyatni ham yaratgan.
Biz yuqorida peyzajni g oyaviy mazmun va xarakterlarni ochishga xizmat
’
qiluvchi badiiy vosita dedik. Demak, qahramonlarning tabiat bilan yuzma-yuz
kelishi zaruriy hodisa bo lib, uni o z o rnida qo llay olish adibning
’ ’ ’ ’
yozuvchilik mahoratidan darak beradi. O . Hoshimov ham o z asarlarida tabiat
’ ’
tasviridan unumli foydalanishi, bu sohada o ziga xos uslubga egaligi bilan
’
boshqalardan ajralib turadi. U yaratgan qahramonlarning yurish-turishi, yashash
sharoitlari-hammasi borliq bilan, muhit bilan bog liq. Bu albatta, asarga joziba
’
baxsh etadi.
Peyzajni voqealardan alohida uzib olib bo lmaydi, chunki ular butun asar
’
ruhiga singib ketadi. Qishloq yomg irdan yuvilib yashnab ketgan edi. Devorlar
” ’
tagida adashib bosh ko targan munis naysalar ertaga qor ostida qolishidan
’
bexabar yashnab turardi . Ushbu tabiat manzarasi voqeaga uyg unlik baxsh
” ’
etgan. Unda ramziy ihsora bor. Qishloq yomg irdan yuvilib ketgan ligi
“ ’ ”
Alimardonning ishlari yurishib, tanilayotganligiga ishora. Adashib bosh
“
ko targan maysa da esa Anvar timsolini ko ramiz va ertaga qor ostida
’ ” ’ “
qolishidan bexabar maysa da esa Anvarni shum xabar kutib turganligi va u buni
”
sezmay yashnab yurganligiga ishora qilinmoqda. Berilgan tabiat manzarasidan
so ng voqealar keskin rivojlanadi va shu kuni adashib bosh ko targan maysa
’ “ ’ ”
Anvar do sti Alimardonning Muqaddamga uylanayotganligini eshitadi, ya ni bu
’ ’
gapdan so ng qor ostida qolganini anglaydi:
’ “ ”
Men uylanayapman, -dedi Alimardon xotirjamlik bilan...
“ –
- Shayton-ey, nega aytmadin? Qachon? Kimga?...
- Muqaddamga...
29

- A?! Qaysi Muqaddam? Dahshatga to liq qisqa bir hayqiriq havoda– ’
faryod soldi. Qaysi Muqaddam?
–
Anvar oyoqlarining uchigacha muzlab ketganini his qilib, Alimardonning
beparvo ko zlaridan ma no qidirib qoldi... A zoyi badani yaproqday qaltiray
’ ’ ’
boshlaganini his etib, Alimardonning yoqasiga yopishdi (33-bet).
”
Keltirilgan parchadagi konflikt kelgusidagi voqealarga yo l ochadi. Asarni
’
o qish davomida kitobxon goh g amgin, goh mungli, hasratli, goh yuraklarga
’ ’
shodlik beruvchi manzaralarni kuzatib boradi. Qissaning Bahor qaytmaydi deb
“ ”
nomlanihsining o zi ham bevosita tabiat bilan oshnolikdan darak bermoqda va
’
unda inson umri, bahoriga ramziy ishora bor.
Asarning boshida Alimardon tush ko radi va unda o lim bilan bog liq
’ ’ ’
voqea tasvirlanadi, ya ni, Alimardon otda yeldek uchib, tog u toshlarni ortda
’ ’
qoldirib borar ekan, bir zulmatda oti qoqiladi va jarlikka munkiydi. Yozuvchi
xuddi shu tushga qahramon taqdirini joylaydi. To gri, asar davomida bu tushga
’
qayta murojaat bo lmaydi, lekin asar oxirida bu tushning ma nosi kitobxonga
’ ’
ayon bo ladi. Adib Alimardonning hayotda hama narsaga ega bo lishini tushida
’ ’
ot minib, murodga yetishi; manmanlikka berilib zulmatga yuz tutishini ramziy
bog laydi. Alimardonning mashina bilan jarlikka qulashidagi peyzaj o quvchini
’ ’
qattiq iztirobga soladi: Mashina shiddat bilan qaltis tog yo lidan uchib ketdi...
“ ’ ’
Ko kda momoqaldiroq faryod soldi. Chaqmoqning bir lahzalik sovuq nuri
’
g amgin bosh egib turgan tog larni yomg irdan yaltirab ketgan qizg ish
’ ’ ’ ’
qoyalarni, yo lning shundoqqina chekkasidan tik tushib ketgan jahannam jarligida
’
ilonday bilanglab oqayotgan soyni yoritib o tdi... Mashina shiddat bilan yelib,
’
ikki chetiga omonat panjaralar o rnatilgan paxta ko prikdan o tib ketdi.
’ ’ ’
Ko prik yog ochlari lopillab, ayanchli g iyqillab qoldi. Yo lning eng xavfli
’ ’ ’ ’
joyi eng chuqur jarlik yaqinlashib kelardi. Alimardon hamon gazni bosar,
–
barbod bo lgan umidlari haqqi, xazonga aylangan umri haqqi, barcha alamlari
’
haqqi ko zlariga yosh quyulib kelardi... Qalbi sokin tuyg ularga to lib-
’ ’ ’
toshganday bo ldi-yu, rul chambaragini chirpirak qilib chapga burib yubordi.
’
Mashina bir yonboshga og a boshladi. Shundagina u xato qilayotganini, yomon
’
30

ish qilayotganini tushunib qoldi... Ammo mashina allaqachon jahannam labiga
borib yetgan edi” (122-bet).
Adib Alimardonning ruhiy holatini tabiat yordamida tasvirlagan. Uning
harakatiga mos ravishda tabiat ham harakatda bo lganligi, mashinaning tezligidan’
ko prik yog ochlari lopillab, ayanchli g iyqillab qol ganligi haqidagi tasvir
” ’ ’ ’ ”
o quvchiga kuchli ta sir qiladi va adibning peyzajdan foydalanish mahorati yana
’ ’
bir bor ko zga tashlanadi. Voqealar tabiat bilan shu darajada uyg unlashganki,
’ ’
hatto tabiat ham qahramonning o limiga aza tutadi. Yozuvchi Alimardonni
’
yomonlamaydi, noto g ri ish qildi demaydi, balki peyzaj orqali kitobxonga unga
’ ’
nisbatan achinish hissini uyg otadi: Zum o tmay dahshatli suron tog -
’ “ ’ ’
toshlarni larzaga soldi. G amgin qoyalar qilib qo ygan gunohidan o zi qo rqib
’ ’ ’ ’
ketganday ingrab yubordi... Tosh bag riga qanchadan-qancha sirlarini yashirishga
’
o rganib qolgan oqsoqol cho qqilar ko klami bekor o tib xazon bo lgan
’ ’ ’ ’ ’
bolasining qismatiga achinib boshini quyi soldi. Qop-qorong i dara ustida
’
shashqator bulutlar uzoq aza tutdi (122-bet.).
”
Adib qahramonlarni tabiatga mos ravishda harakatlantiradi, voqealarni ochib
berishda peyzajning o rnini belgilash uchun bor mahoratini ishga soladi.
’
Alimardon qisqa umri davomida yutuqlarga erishdi, tanildi va tezda barchasidan
ayrilib, o zi ham fojiali halok bo ldi. Oila, farzand uni bu hayotga bog lab
’ ’ ’
turgan edi, lekin ulardan ham ajragach, o zi bilmagan holda ko rgan tushiga mos
’ ’
ravishda olamdan o tdi. Voqealarni ramziylikka bog lash, kalavaning uchini
’ ’
yo qotmasdan tabiat tasviri bilan uyg un holda voqealar tugunini ushlab kelish,
’ ’
albatta, yozuvchining katta mahoratidir.
Alimardonning taqdiri va hayoti tabiat bilan bog liq holda to la ochib
’ ’
berilgan, hatto uning o limidan shashqator bulutlar uzoq aza tutdi . Yozuvchi
’ “ ”
tabiat tasvirini asarga shunday singdiradiki, qahramon kechinmasidan tabiat ham
motam qilmoqda: Ertasiga kechqurun Qonqus yoqasida jimgina mudrab yotgan
“
go ristondan chiqib ketayotganda yangi mozorning yomg irdan ivigan mayin
’ ’
tuprog i ularning ortidan unsizgina javdirab qoldi” (123-bet).
’
31

Asardagi voqealar rivoji tabiat tasviri bilan mukammallashib boradi. Adib
tabiat bo yoqlarini quyuqlashtirmaydi, balki o ziga xos bir tarzda his qiladi,’ ’
ko radi va tasvirlaydi. Asar tabiat manzaralarining mo lligi, boy o xshatishlari
’ ’ ’
bilan xarakterlidir. Ayniqsa, qissaning xotimasidagi tabiat chizgilarida bosh
qahramon Alimardonning o tgan hayoti, turish-turmushi, taqdiri to la o z aksini
’ ’ ’
topgan: Saxiy ko klam ko p qatori Alimardonning qabrini ham chechaklarga
“ ’ ’
burkadi. Maysalar orasida ochilgan bittagina qizg aldoq tong shudringiga qadah
’
tutdi. Erta-indin to kilib ketishi, o zidan na bir muattar hid, na meva qolishidan
’ ’
bexabar yal-yal yondi.
Bu tasvirlar barchasi kitobxonning esida qoladi va o z hayoti haqida
’
o ylashga majbur qiladi. Tasvirda berilgan qizg aldoq qismati har qanday
’ ’
odamning boshida bor. Bu qismatda qisqa umrni sermazmun o tkazish kerak,
’
bo lmasa, sendan hech narsa qolmaydi, demoqchi yozuvchi.
’
Xulosa qilib aytganda, O tkir Hoshimov yaratgan tabiat tasvirlari
’
kitobxonga estetik zavq beradi. Bu peyzaj tabiat tasvirlari asar g oyasiga to la
’ ’
bo ysundirilgan bo lib, voqealar davom etadigan joy, qahramonlar harakati, fikr-
’ ’
o ylari, kayfiyatini yorqinroq tasvirlashga xizmat qiladi.
’
II BOB. Ijodkor estetik ideali va zamon-makon masalasi
Adabiyotda zamon va makon muammosi sujetning asosiy qismi yoki unsuri
sifatida o rganilmaydi. Asar voqealarida muhrlangan makon va zamon ruhi sujet
’
voqealarini rivojlantiradi, jonlantiradi, asarning pafosini yanada oshiradi.
Adabiyotshunos T.Boboyev badiiy makon va zamon muammosini shunday
ta riflaydi: Realistik adabiy asar sujeti zanjiri xalqalarini tashkil etuvchi voqea-
’ “
32

hodisalar muayyan bir makon va zamonda yuz berishi tabiiydir. Bu hayot va
adabiyot qonunidir.
Makon adabiy asar voqealari sodir bo ladigan joy; zamon asar“ ” – ’ –
voqealari yuz beradigan vaqt, davr, tarixning bir bo lagi
’ ” 1
O .Hoshimov Ikki eshik orasi da millat turmush tarzini uch tarixiy
’ “ ”
o lchamda gavdalantiradi. Bu vaziyat bir tomondan, o sish-o zgarishlar hajmini
’ ’ ’
to liq tasavvurga sig dirish imkonini bersa, ikkinchi tomondan, individual badiiy
’ ’
uslubni aniqlashtirishga yordamlashadi. Ayni chog da muallif biografik
’
chizgilarni ikkita mantiqiy joylashuvda beradi.
Asarda fojiaviy Onalar obrazidan biri, shubhasiz, Bashoratdir. Dunyoning
“
ishlari va Ikki eshik orasi asarlarida erkakshoda ayollarning bir nechtasi
” “ ”
ishtirok etadi. Jumladan, Zebi, Bashorat, Parcha obrazlari bo lib, ular ko p
’ ’
jihatdan bir-biriga o xshash. Adib ijtimoiy davr talabi tufayli erkak singari
’
ishlashga majbur bo lgan fojiaviy ayollar qismatini ochadi. Zebi, Bashorat, Robia,
’
Zuhralar traktor minib, kechani kecha, kunduzni kunduz demay dalalarda tinim
bilmaydi. Nozik yelkalarga ulkan mas uliyat oladi, natijada Bashorat shaxsiy
’
hayotida juda ko p yo qotishlar qiladi. Fojiaviy taqdirlar Bashorat shaxsiy
’ ’
hayotida juda ko p yo qotishlar qiladi. Fojiaviy taqdirlar roman sahifalari
’ ’
bo ylab kengayib, bo rtib boradi. Ikki eshik orasi romani keng planli, keng
’ ’ “ ”
tarmoqli, ko povozli polifonik asar hisoblanadi.
’
Ona avvalo yaratuvchanligi bilan ulug lanadi, sharaflanadi. Zero, adibning
’
o zi Ayol nomli publisistik maqolasida Onaning yaratuvchanlik qobiliyatini
’ “ ”
kurrai zaminga qiyoslab yozgan fikrlari bilan buni dalillaydi: Ona mehrini
“
to sadigan qudrati mana shundadir. Ehtimol, ona yurt, ona tili, ona vatan degan
’
iboralar mana shundan kelib chiqqandir. Ehtimol, ona yer degan ibora shundan
–
kelib chiqqandir. Shuning uchun ham men er kurrasini ayolga o xshataman .
’ ”
Shu ma noda, O .Hoshimovning Ikki eshik orasi romanini onalar jasorati
’ ’ “ ”
haqida yozilgan betakror asar deyish mumkin. Albatta, bu baho romanning bitta
qirrasi haqida aytilmoqda. Ikki eshik orasi romanida, hatto, eng kichik epizodik
“ ”
1
RAsulov A. Ardoqli adib. Toshkent, Sharq, 2001, B.98.
33

tasvirlarda ham onaning farzandiga bo lgan cheksiz mehri va muhabbati yuqori’
pardalarda kuylanadi va ta sirchan hikoya etiladi. Adabiyotshunos B.Sarimsoqov:
’
Shartlilik badiiylikning mezoni sifatida asardagi bosh g oyani to laqonli
“ ’ ’
ifodalashga xizmat qiladi. Haqiqiy badiiy asar ko p g oyali bo ladi. Asardagi
’ ’ ’
barcha g oyalar, barcha unsurlar ana shu bosh g oya atrofida markazlashib, uni
’ ’
yorqin va to laqonli ifodalanishiga xizmat qiladilar deydi. Olim e tirof
’ ” – ’
etganidek, Ikki eshik orasi romanida ham bosh g oya urushdan jabrlangan
“ ” ’
o zbekning, uch avlidning fojiaviy qismatini keng planda ochib berishdir. Ammo
’
asardagi juda ko plab taqdirlar, maishiy lavhalar, psixologik tasvirlar, qistirma
’
hikoyalar, epizodik obrazlar barcha-barchasi bosh g oya atrofida birlashib,
’
jipslashgan. Jumladan, asira ayol hikoyasi ham ana shunday badiiy maqsad
yo lida kiritilgan. Qora amma obrazi bilan g amboda Ona haykali, Qora amma
’ ’
bilan noma lum soldat monumental haykalining kiritilishi ham asardagi bosh
’
g oyaga juda uyqash keladi. Binobarin: General haykallardan uzoqlarga
’ “
ma yus termilib o tirgan Ona paydo bo ldi. U katta-katta, sertomir qo llarini
’ ’ ’ ’
tizzasiga qo yib, boshini quyi solib o tirar, ko zlarida cheksiz mung... umid bor
’ ’ ’
edi. Negadir vujudim seskanib ketdi. Axir bu... ammam-ku. Qora ammamning
o zi-ku! No g ayqo rg onga, uyiga borganda xuddi shu alpozda o tirganini
’ ’ ’ ’ ’ ’
ko rganman . Mazkur parcha ikkinchi kurs talabasi Muzaffar tilidan hikoya
’ ”
etiladi. Motamsaro Ona haykali aslida, ramziy ma noda o zbek Onalarining
’ ’
timsoli. Asar qahramoni Muzaffar g amboda Ona haykali bilan Qora amma
’
o rtasidagi o xshashliklarni juda nozik hissiyot bilan ilg aydi. Boshini quyi
’ ’ ’
solib, sertomir qo llarini tizzasiga qo yib, ko zlariga mung bilan uzoqlarga
’ ’ ’
tikilib o tirgan Ona haykali aslida Qora amma taqdiriga ramziy ishora beradi.
’
Qora amma o g li Kimsanni urush tugaganiga yigirma yildan oshib ketsa ham
’ ’
kutaveradi. Zero, farzandi dog ida kutaverib ado bo lgan onaning ruhiy holatini
’ ’
shu bir kichik parchada ham kuzatishimiz mumkin: - Bola-m! Qulog imning
“ – ’
tagida yangragan faryoddan seskanim ketdim. Onasining go riga tushgan bola-
– ’
a-am! Ammam dadamning qo lidan yulqinib chiqdi-yu, kalovlanib, yigit
– ’
haykaliga talpindi. Yugurib borib haykalni quchoqladi. Onasini dog da qoldirib
– ’
34

ketgan Kimsani-i-im! Jon bolam. Jonim bolam! U haykalning kaskali boshidan–
quchoqlab o pa boshladi. Ro moli sirg alib tushib, haykalning avtomatiga ilinib
’ ’ ’
qoldi. Oppoq sochlari to zg ib ketdi .
’ ’ ”
Zamon va Makon (keng ma noda Fazo va Vaqt kategoriyalari badiiy
’
adabiyotda ham muhim ahamiyatga ega. Biron-bir badiiy asar yo qki, unda
’
ifodalanayotgan voqea aniq bir zamon va makonda ro y bermagan bo lsin.
’ ’
Zamon va makonsiz asarni tasavvur etish mumkin emas. Unda qatnashayotgan
personajlar esa qalamga olingan davr, muhit va joyning aniq vakili sifatida
namoyon bo ladi. Bu badiiylikning muhim shartlaridan biri bo lib, hayotiylik va
’ ’
xalqchillik fazilatlarini ta minlashga yordam beradi.
’
Badiiy asarda zamon va makon kategoriyasi yozuvchi dunyoqarashi hamda
adabiy tafakkuri darajasi bilan chambarchas bog liq holda namoyon bo ladi.
’ ’
Adib o zi qalamiga olayotgan davr hamda hudud to g risida yetarli
’ ’ ’
ma lumotga, tugal xulosaga ega bo lishi kerak. Zamon va makonning
’ ’
mavhumligi kompozitsiyasining yaxlitligiga ham putur yetkazadi. Pyer Kornelning
fikricha, har qanday badiiy asar voqelik, vaqt va joy birliklaridan tarkib topishi
kerak. Uning aytishicha, san atkor imkon qadar vaqt birligiga erishishga harakat
’ “
qilishi shart .
”
Chindan ham, zamon va makon badiiy adabiyotning muhim estetik
kategoriyalaridan biri hisoblanadi. Chunki har bir asar inson hayoti va tabiat
“
olamining intihosi ekan, unda aks etayotgan inson umrining ma lum bir qismi
” ’
va shu vaqt ichida hayot kechirgan joyi tasvirlanadi. San atkorning sehrli qalami
’
yordamida odam, tabiat va predmet bir nuqtada birlashadi, aniq zamon hamda
makon ko zgusida ularning bevosita va jonli qiyofasi namoyon bo ladi. Buni
’ ’
san atkor badiiy obrazlar orqali ifodalab beradi. Binobarin, badiy adabiyotda ham
’
inson hayoti, tashqi olam ko rinishlari muallifning ijodiy tafakkuri asosida qayta
’
ishlanadi.
Asar badiiyligining asosiy shartlaridan biri unda tasvirlanayotgan voqea-
hodisalarning aniq zamon va makonda yuz berishi, yashayotgan personajlarning
xatti-harakatlari, ular orasidagi o zaro munosabatlarning ishonarli
’
35

tasvirlanishidir. Zamon va makon bir-biri bilan chambarchas bog liq holda’
namoyon bo ladi, ular bir-birisiz yasholmaydi. Chunki personajning vaqti, umri
’
aniq bir joyda, ma lum vaqt ichida cheklangan holda olinadi. Eposda esa vaqt
’
cheklanmaydi. Ayniqsa, epik turning yirik janri romanda bir vaqtning o zida
’
o tmish bilan bugun, azal va abad, fano bilan baqo, kechagi kun bilan uzoq
’
kelajak uchrashishi, aks etishi mumkin. Muhimi, zamon va makon bilan uzoq
kelajak uchrashishi, aks etishi mumkin. Muhimi, zamon va makon omillari asar
loyihasidagi o rnini yo qotmasa bas.
’ ’
Badiiy asarda vaqt va joy (keng ma noda zamon va makon) birligi ikki xil
’
ko rinishda namoyon bo ladi. Bular: 1. Voqealar kechadigan umumiy vaqt va
’ ’
joy birligi; 2. qahramonlarning ishtirokida o tuvchi kichik vaqt va hudud (o rin)
’ ’
birligi.
Birliklarning ikkinchi ko rinishi yanada maydalashishga moyil. Bunda
’
personajlarning oniy lahzada boshdan kechirgan voqea-hodisalari asarda alohida
bob yoki qismni tashkil etishi va kompozitsion yaxlitlikni ta minlashda muhim
’
o rin tutishi mumkin. Bu endi san atkorning o zi qurayotgan bino loyihasi
’ ’ ’
(kompozitsiya)da mo ljallangan bosh g oyani diqqat markazida tutishi hamda
’ ’
tashqi va ichki kompozitsiya elementlarini bir-biri bilan uzviy bog lay olish
’
mahoratiga bog liq.
’
Ikki eshik orasi romanida zamon ham, makon ham aniq ko zga
“ ” ’
tashlanadi. Vaqt shartli ravishda kecha va bugunga bo linadi, ammo bu vaqt
’
doirasida yuz bergan voqealar tartib bilan xronologik tarzda berilmaydi.
Muzaffardan tashqari barcha hikoyachi-qahramonlar bugundan kechagi kuniga
razm soladi, uni baholaydi, tegishli xulosa chiqaradi. Romanda qamrab olingan
yarim asrlik Vaqtning qariyb 30 yili (1950-1980-yillar) bosh qahramo Muzaffar
bilan birga harakat qiladi va o sib boradi. Eng zich vaqt birligi ham ana shu
’
Muzaffar hikoyalariga tegishli. Yozuvchi uning romanda kechgan 32 yillik umrini
uch bosqichga bo lib beradi:
’
I bosqich: Kichkinto Muzaffar 5 -12 yosh;
–
II bosqich: O smir Muzaffar 14 -17 yosh;
’ –
36

III bosqich: Yigit Muzaffar 18-24 yosh.–
O tkir Hoshimov Muzaffar hayotini tasvirlashda avtobiografik vaqt
’ “ ”
usulidan foydalanadi. Bu usul yozuvchining asosiy g oyaviy niyatini ifodalashga
’
mos keladi. Chunki san atkor diqqat markazida asosan urush allaqachon tugagan
’
bo lsa-da, hanuzgacha begunoh odamlarning umriga zavol bo layotganligini
’ ’
ifodalash masalasi turadi. Bu g oyaviy niyat urushdan keyin tug ilgan, biroq
’ ’
uning aybi bilan umri xazon bo lgan ikki yigit-qiz Muzaffar va Munavvar
’ –
obrazlari orqali ilgari suriladi. Avtobiografik vaqt usuli har ikkala qahramonning
tug ilganidan to Munavvarning o limiyu uning ishqida yolg iz o tayotgan
’ ’ ’ ’
Muzaffarning azob-uqubatli kunlarini to la qamrab oladi.
’
Romanda qamrab olingan umumiy vaqt birligi Muzaffar xarakteri bilan
birgalikda o sib, xarakatlanib boradi. Shu jihatdan uning hikoyalari xronologik
’
uslubda bitilgan. U boshidan kechirgan, o z ko zi bilan ko rgan voqealar real
’ ’ ’
vaqt birligiga ega. Muzaffar 5 yoshdan to 32 yoshgacha bo lgan 27 yillik voqealar
’
shodasining eng yirik va qimmatli o rinlarini tanlab oladi. Bevosita Muzaffarga
’
tegishli Vaqt birligini quyidagi kichik bosqichlarga bo lish mumkin:
’
1. Kichkintoy Muzaffar 5-6 yosh (1951-1952 yillar);
–
2. 1-sinf o quvchisi Muzaffar 7 yosh (1953-yil);
’ –
3. 4-sinf o quvchisi Muzaffar 11-yosh (1957-yil);
’ –
4. 7-sinf o quvchisi Muzaffar 14 yosh (1960-yil);
’ –
5. 10-sinf o quvchisi Muzaffar 17 yosh (1963-yil);
’ –
6. Student Muzaffar (1963-1966-yillar);
7. Qurilish-montaj brigadasining boshlig i Muzaffar (1966-1978-yillar).
’
Ko rinadiki, adib qahramoni Muzaffarning 32 yillik hayotidan ko pi bilan
’ ’
10 yilini ajratib oladi. Buni harakatdagi vaqt deb atash mumkin. Qolgan 22 yil
“ ”
harakatsiz vaqt doirasiga kiradi. Bu davr ham qahramon hayotida izsiz
“ ”
ketmagam, albatta. Bu yillarda Muzaffar o sdi, ulg aydi, oq-qorani tanidi. Bu
’ ’
jonsiz vaqt yigitning xotira arxivida saqlanadi. O quvchi uchun Muzaffarning
’
taqdirida o zgarish yasalgan vaqt muhim.
’
37

Zamon qamrovining kengligiga ko ra Ikki eshik orasi ni roman-’ “ ” “
panaroma deb atash to g ri bo ladi. Unda xalqimizning bir asrga tatigulik
” ’ ’ ’
hayotii ko rish mumkin. Romanning 49 bobidan ( Muqaddima bilan
’ “ ”
Xotima ni ham qo shdik G.M.) o rin olgan 63 ta hikoya (bo limlarini
“ ” ’ – ’ ’
ham hisoblaganda G.M.)ning 3 tasida 30-yillar, 28 tasida urush davri, 32 tasida
urushdan keyingi 15-16 yil manzaralari jonlanadi. Demak, eng ko p vaqt birligi
’
urushdan keyingi yillarga to g ri keladi. Bu yozuvchi asarning kompozitsion
’ ’
markazini nazardan qochirmaganligini, g oyaviy niyatining aniqligi isbotlaydi.
’
Chindan ham O .Hoshimovning asosiy g oyaviy niyati urush degan kasofatning
’ ’
faqat o z davrida emas, balki keyin ham odamlar boshiga qanday kulfatlar
’
keltirganini ifodalashdan iborat edi. Shu ma noda urushdan keyingi yillar
’
voqealarini tasvirlashga bag ishlangan Muzaffar, Munavvar, Olimjon va qisman
’
Ra no, Umar zakunchi hikoyalarida ham urush davrining aks sadosi eshitilib
’
turadi.
Nasriy asar uchun vaqtning aniqligi muhim ahamiyatga ega. Shuni hisobga
olgan O .Hoshimov har bir hikoyada qahramonlar nutqi orqali aniq vaqtga ishora
’
qiladi. Bironta hikoya ham Zamon va Makon omilidan holi tasvirlanmaydi.
Ularning hammasida voqea qachon, qayerda bo lib o tayotganligi aniq aytiladi.
’ ’
Ikki eshik orasi yirik ijtimoiy, ma naviy-axloqiy roman. Asar uzoq
“ ” – ’
davrlik voqealarni, ko plab kishilar taqdiri, hayot yo lin, xilma-xil ijtimoiy-
’ ’
axloqiy muammolarni o z ichiga qamrab oladi. Roman voqealarining bir uchi 30-
’
yillarning boshlariga, qishloqdagi kolxozlashtirish davri voqealariga borib
tutashsa, ikkinchi uchi 70-yillarning oxiriga kelib taqaladi. Shunday bo lsa-da,
’
romanning markazida fashizmga qarshi olib borilgan urush davri, urush yillaridagi
o zbek qishlog i hayoti, urush va inson, urushning kishilar taqdiriga ko rsatgan
’ ’ ’
chuqur ta siri, ular qismatida, zurriyotida, dilida qoldirgan jarohatlari muammosi
’
turadi. Yozuvchi ikkinchi jahon urushi kishilarimiz uchun zo r sinov bo lgani,
’ ’
bu sinov paytida o zini kishisiga xos bo lgan noyob fazilatlar favqulodda bir
’ ’
kuch bilan yuzaga chiqqani, qishloqlarimizdagi otashin vatanparvarlik, cheksiz
muruvvat, sadoqat tuyg ularini ilhom va ehtiros bilan qalamga oladi. O sha
’ ’
38

sinov kezlarida faqat o z jonini, manfaatini o ylab, munofiqlik, xinoyat’ ’
ko chasiga kirgan ayrim kimsalar qilmishini qahr-g azab bilan qoralaydi,
’ ’
ma naviy inqirozini, fojiasini ochadi. Qahramonlar qismati vositasida yozuvchi
’
yashashning ma nosi, insonning insonlik sha ni , burchi, mas uliyati, e tiqodli
’ ’ ’ ’
masalalarini ko taradi, kitobxonni ular haqida o ylashgam, bahsga chorlaydi.
’ ’
Qanday yashash va yashamaslik kerak, degan savol asarning yetakchi falsafasi
darajasiga ko tariladi. Bu o git-falsafa personajlardan biri ko pni ko rgan
’ ’ – ’ ’
Orif oqsoqol tomonidan berilgan ikki eshik orasi to g risidagi xalqona hikmatda
’ ’
o z yakunini topgan. U deydi Bir xil odamlar bor: u eshikdan kirib bu eshikdan
’ “
chiqib ketayotganida qo lidan kelgancha savob ish qiladi. Hayot degan imoratga
’
aqalli bitta g isht qo yib ketadi. Yana bir xillari bor: o sha imoratdan aqalli
’ ’ ’
bitta g isht o g irlab ketgisi keladi. O g irlab-ku, hech qayoqqa borolmaydi,
’ ’ ’ ’ ’
narigi eshik oldiga borganda baribir tashlab ketadi. Ikki orada imoratni buzgani
qoladi... . Muallif shular bilangina cheklanmaydi, bosqinchilik urushining
”
insoniylikka, insoniyatga zid mohiyati, fashizm harbiy jinoyatining mudhish
oqibatlari haqida cheksiz alam bilan yozadi. Binobarin, bu roman boshdan-oyoq
urushning achchiq saboqlari orqali odamlarni hushyorlikka chaqiruvchi, umuman
urushga qarshi qaratilgan asardir. Romanning muhim ijtimoiy, umuminsoniy,
zamonaviy qimmati ham ana shunda.
Yozuvchi uzoq davrlik voqealarni, ko plab insoniy taqdirlarni bosh
’
qahramonning bir necha soatlik kechinmalari ichiga jo etadi. Shunisi xarakterliki,
muallif voqealarga bevosita aralashmaydi, muxtasargina so z boshidan keyin u
’
bevosita ko rinmaydi, so z, ixtiyor butunasiga qahramonlarning o zlariga
’ ’ ’
beriladi. Qahramonlar esa o z boshlaridan o tganlarini o zlari so zlashga
’ ’ ’ ’
kirishadilar. Shu paytga qadar bizda asar voqealarini qahramon tilidan hikoya usuli
bor edi. Bunda voqea ko proq bir, goho ikki personaj tili, nigohi orqali berilar,
’
ba zan bir necha personaj boshidan o tganlarini hikoya qilib berar edi. Bir emas,
’ ’
bir necha personajlar tilidan hikoya qilingan asarlarda har bir personaj sarguzashti
ko pincha mustaqil, tugal hikoya yoki qissa shaklini olar edi. Ikki eshik
’ “
orasi da esa o zgacha manzaraga duch kelamiz. Bir-ikki epizodni mustasno
” ’
39

qilganda unda alohida mustaqil, tugal sarguzasht yo q; asarda bir necha’
sarguzashtlar yondosh holda biri-biri bilan tutashgan, chirmashgan holda berilgan.
O nga yaqin har xil tabiatli, har xil yoshdagi personaj, buning ustida ular umr
’
pog onasining turli bosqichlarida turib sarguzashtlarini hikoya qiladilar. Ko p
’ ’
o rinda bir hodisa ikki yoki bir necha personaj nuqtai nazaridan hikoya qilinadi,
’
baholanadi. Masalan, Ra noning xiyonati ham uning o zi, ham uni shu yo lga
’ ’ ’
boshlagan Umar zakunchi, ham Robiya tili, nuqtai nazaridan beriladi; bir hodisa
uch shaxs nigohida uch xil talqin etiladi... Bu hol asarga o ziga xos polifonik
’
xususiyat, serjilo ma no baxsh etadi, asar dramatizmini kuchaytiradi, o quvchida
’ ’
hodisaga nisbatan qiziqishni oshiradi.
Asarda o nlab katta-kichik personajlar mavjud. Qimirlagan jon borki,
’
deyarli barchasi davr dard-tashvishi bilan nafas oladi. Bir-ikki epizodda ko rinish
’
beradigan raykom kotibi Abdurahmonov, muallim Samadov, Rashid abzi, Dyadya
Vasya, Parcha opa, Zuhra kelin kabi personajlardan tortib, asarning markaziy
personaji Muzaffarga qadar hammasi murakkab, chigal, mushkul taqdir egalari.
–
Yozuvchi yetakchi qahramonlar, xususan, Muzaffar, uning tuqqan onasi Ra no,
’
boqqan onasi Robiya, otasi Shomurod, o gay otasi Umar zakunchi, sevgilisi
’
Munavvar, Q o r a amma , Husan duma, Orif oqsoqol, Bashoratxon, Komil tabib
” ”
obrazlarini, ularning qalb dunyosining keng va har tomonlama ochadi.
Ma lumki, O tkir Hoshimov ilk romani “Nur borki, soya bor...”da
’ ’
hayotning dolzarb problemalarini ko rsatishga moyillik kuchli edi, shunga ko ra
’ ’
uni shartli ravishda p r oblematik roman deb atash mumkin; I k ki eshik
“ ” “
orasi d a esa odamlar taqdiri bilan qiziqish ustun, uni t a q dirlar romani desa
” “ ”
bo ladi. Romandagi taqdirlar o z navbatida kontseptual xarakterga ega.
’ ’
Yozuvchi qahramonlar taqdiri talqinida hamisha romandagi bosh kontsepsiyadan,
ya ni odamlar qismatidagi urush bilan aloqador jihatlardan kelib chiqib ish
’
ko radi. Umar zakunchi obrazini va boshqa ayrim personajlarni mustasno
’
etganda, qolgan barcha qahramonlar qandaydir urush jafosini chekkan urush
odamlaridir. Muzaffar urush davri chigalliklari tufayli tirik yetimga aylanadi,
ko p jabr-sitamlarni boshdan kechiradi va pirovardida uning sevgi fojiasi ham
’
40

urush keltirgan chigalliklarga borib taqaladi. Sevgilisi Munavvar urush qoldirgan
ma naviy jarohatlar qurboni bo ladi. Tuqqan onasi Ra no urush to zonlari’ ’ ’ ’
ichra dovdirab, yo ldan toyib hayot so qmoqlariga kiradi; boqqan onasi Robiya
’ ’
ko ngil bergan yigitidan judo bo lib tutingan tog aga xotin, Muzaffarga esa
’ ’ ’
o gay ona bo lib qoladi. Qora amma o g lining sevgilisini o z inisiga
’ ’ ” ” ’ ’ ’
unashtirishga, ikki o g lidan judo bo lgan Oqsoqol esa o z kelinini boshqa
’ ’ ’ ’
birovning nikohiga o tkazishga majbur bo ladi...
’ ’
Roman muallifi ko p o rinlarda qahramonlarning g oyat keskin,
’ ’ ’
murakkab, chigal, mushkul daqiqalardagi ruhiy holatlarini mahorat bilan ifoda
etadi. Ayniqsa, Oqsoqolning olomon oldida kelinini ko ngil qo ygan nogiron
’ ’
yigitga nikohlab berish lavhasi, o sha murakkab lahzalardagi Oqsoqolning
’
g oyat tig iz, ruhiy holati; Komil tabibning Robiyaga jangda halok bo lgan ikki
’ ’ ’
ko ngil rozini izhor etishdagi dramatik kechinmalari, jangda yarador bo lib
’ ’
qaytgan Shomurodning sevikli go zal xotini xiyonatidan voqif bo lgan
’ ’
kezlardagi iztiroblari, Ra nodagi ikkilanish holatlari, so ng aldanib chekkan
’ ’
alam va pushaymonlari, adadsiz qalb qiynoqlari bunga o xshash lavhalar tasviri
– ’
kitobxonni larzaga soladi.
Asar muallifi qahramonlarning ruhiy dramasini ochish biln barobar ularning
qalb boyligi va sahovatini ham ko rsatadi. Bir talay personajlar tabiati va xatti-
’
harakatidagi mehnatkash xalqimiz xarakteriga xos fazilatlar, o zbek xalqi
’
turmush tarzi yorqin ifodasini topgan. Xususan, Husan duma, Oqsoqol, Komil
tabib obrazlari, ularning oilasidagi tartibotlar o zbek turmush tarzining ko p
’ ’
yaxshi an analarini ko z-ko z qilib turadi. Bu muhim qirrasini ifodalaydi: Orif
’ ’ ’
oqsoqol rahbar xodim, Husan duma tadbirkor, ishbilarmon dehqon, Komil
– –
tabib xalq ziyolisi... Orif oqsoqol mehnatkash xalq orasidan chiqqan, butun
hayotini shu mehnatkash xalq manfaatlari yo liga tikka, kechayu kunduz shu
’
mehnat ahli tashvishi bilan nafas oluvchi, bir oz dag al, shang i ko rinsada,
’ ’ ’
nihoyatda yoqimtoy chol. Unda ajib bir joziba bor. Qishloq ahli uni nihoyatda
hurmat qiladi, hamma unga talpinadi, uning har bir so zi el uchun qonun; yo q,
’ ’
buyruq emas qonun! Mehnat ahli Oqsoqolning so zini, ishini o z so zi, o z
’ ’ ’ ’
41

ishi deb biladi. Chunki Oqsoqol hech qachon elni aldamagan, faqat uning
g amini yegan, manfaatini degan... Shunisi muhimki, Oqsoqol vaziyat taqozosi’
bilan mansabdan raislikdan chetlatilganda ham bir daqiqa bo lsin, el-yurtdan
– ’
uzoqlashmaydi, mansabdan ketgani uchun aslo o kinmaydi, qishloq ahli esa
’
hamon uni o zlarining ma naviy rahnamosi deb biladi. Bu odam oilasidagi
’ ’
og ir ko rguliklar yuz berganda boshga tushgan musibatlar tufayli dil-dildan
’ ’
o rtangani holda, baribir o zgalar baxti, oromini o ylab ish ko radi.
’ ’ ’ ’
Husan duma ham do sti Oqsoqol kabi qalbi daryo odam. Duma oilasi
’
adolatsizlik tufayli sarson qolgan Robiyani asrab, o z farzandidek tarbiyalab,
’
voyaga yetkazadi. Duma ham urush tufayli og ir judoliklar alamini tortadi. Shu
’
og ir judoliklarni yengib el-yurt manfaati yo lida tinimsiz ter to kadi. Bu odam
’ ’ ’
asl mehnatkash, tadbirkor dehqon. Uning tadbirkorligi, mehnat-shijoatidan el-
–
yurt tartib o rtangan, uning xonadonida hamma narza joyida, o zaro mehnat
’ ’
taqsimoti joriy etilgan, barcha o z ishi bilan band...
’
Komil tabib ham xuddi Oqsoqol va Duma kabi urush jafosini chekkan shaxs,
u ham dilda alam-iztiroblari bilan o zgalar dardi, jarohatiga chora qidiradi, uning
’
shifobaxsh qo li ko plarning og rig iga malham bo ladi.
’ ’ ’ ’ ’
Urushda bedarak ketgan yolg iz farzandi dog ida o rtansada, o z dardini
’ ’ ’ ’
ichiga yutib, nuqul o zgalar g ami, oromi, baxtini o ylaydigan Qora amma ,
’ ’ ’ ” ”
o sha og ir yillarda traktor minib, yoshlarni o z olib, el-yurt mushkulotini oson
’ ’ ’
qilgan, urush qurboni bo lgan eri salomatligi, ko ngli deb o z oromidan voz
’ ’ ’
kechgan Bashoratxon, ipakday mayin-muloyim, o zgalarga mehribon, qo li gul
’ ’
chevar, dono ayol qo qonlik Oysara opa - bu xil fidoyi onajonlar romanga zeb
’
berib turibdi.
Yozuvchining mahorati, san ati faqat jonli, hayotiy milliy xarakterlar
’
yaratish, qahramonlar tabiatiga xos insoniy fazilatlarni, dilidagi tashvish,
tug yonlarni mohirona ifoda etishdagina emas, xarakterlar ruhiyatidagi o ta
’ ’
nozik, tushunish, tushuntirish mushkil bo lgan murakkab kechimlar silsilasi
’
ta sirida ham namoyon bo ladi. Birgina misol: Muzaffar oradan o n yil o tsa-
’ ’ ’ ’
da, halok bo lgan sevgilisi Munavvar yodi bilan tanho yashaydi, yoshi bir joyga
’
42

borib qolgan bo lsa-da, uylanmay, boshqa birovga ko ngil qo yolmay’ ’ ’
qariyalarni xunob qiladi. Onasining o limi xabarini eshitganda iztirob chekadi,
’
ta ziyasiga otlanadi, ammo onasi xonadoniga yaqinlashganda o lim xabari
’ ’
tufayli dastlab ko nglida uyg ongan farzandlik mehri so nib, ortga qaytishni
’ ’ ’
o ylab qoladi...
’
Xo sh, nima uchun? Muzaffarning uylanmay bo ydoq yurishi
’ ’
tarkidunyochilik emasmi? Onaga bo lgan sovuq munosabati toshbag irlik
’ ’
oqibatimi? Aslo! Gap shundaki, Muzaffar halol, vijdonli, qalloblikni aslo
ko tarolmaydigan yigit, u farzand sifatida har holda onasini unutolmaydi, biroq
’
ona xiyonati, bu xiyonat tufayli otasi hamda o zining hayoti alg ov-dalg ov
’ ’ ’
bo lib ketganligini ham sira esdan chiqarolmaydi. Buning uchun biz Muzaffarni
’
ko nglida kek saqlaydigan farzand deya olmaymiz.
’
Muzaffar shaxsiy hayotda baxtsiz, omadsiz. Ammo uni ojiz-notanov deya
olmaymiz. Chunki Muzaffar aqlli, andishali farzand sifatida onaga qarshi
borolmaydi. Buning ustiga onaning holi ma lum, u o zi yo l qo ygan gunoh
’ ’ ’ ’
jabrini tora-torta alam-iztiroblar, armoni pushaymonlar olovida kuyib adoi tamom
bo lgan...
’
Ma lumki, asar asosan urush orqasidagi o zbek qishlog i hayotiga
’ ’ ’
bag ishlangan, unda o sha yillardagi qishloq hayoti keng ko lamda ifoda
’ ’ ’
etilgan. Ayni paytda bir necha o rinda aksar yigit Kimsan Husanov hikoyasi
’
orqali jang lavhalari ham gavdalantirilgan. Ularda fashizm harbiy jinoyatlari
dahshatlari, jangda ishtirok etgan o zbek kishisining jabrdiydalarga nisbatan
’
mehri, yovuzlarga nisbatan qahri, matonati ham zo r mahorat bilan ko rsatilgan.
’ ’
Demak, yuqoridagi fikrlarimizdan kelib chiqadigan asosiy xulosa shundan
iboratki, ijodkorning estetik ideali asarlaridagi zamon va makon tushunchalarini
birgina I k ki eshik orasi romani misloda ya ni O n a ” obrazida ko rsatishga
“ ” “ ’ ’
urindik. Aslida ijodkorning romanlari ; hikoyalari, publitsistik asarlarining
takomiliga nazar tashlansa ikki jihat o zaro aloqadorligi yoziladi. Birinchidan,
’
yozuvchi talqini markazida doimo Ona siymosi turadi. Ikkinchidan mazkur
43

xarakter asardan asarga teranlashib, murakkablashib hamda mukammallashib
boradi.
Adib ijodida Ona obraziga berilgan dastlabki chizgilar 1966-yilda yaratilgan
O d amlar nima derkin? qissasidan boshlandi. Ushbu asarda xarakter” ”
evolyutsiyasi ikkinchi planga tushib qolsa-da, ijodiy tajribadan o tayotgan ikki
’
Ona qiyofasi voqealar tizimiga o z ta sirini o tkazadi. Garchand, tuqqan Ona va
’ ’ ’
o gay Ona orasida konflikt kelib chiqmasa-da, muallif voqealarni ona-bola
’
munosabatlariga bog liq holda rivojlantiradi. Bundan ko rinadiki, Ona o gay
’ ’ ’
bo lgan taqdirda ham chin onalik mehri unga begona emas, lekin, afsuski, tuqqan
’
ona o rnini bosa olmaydi. Muallif bu o rinda Onani murakkab hayot
’ ’
tashvishlariga bardosh bera oladigan, og ir muammolarni yechishga qodir
’
ma naviy ideal tarzida ulug laydi. Muammoning nisbatan kengroq talqiniga
’ ’
O d am ovozi hikoyasida duch kelamiz. Asar qahramoni Mastura xola oddiy
” ”
o zbek ayoli. U mustahkam imon, barqaror e tiqod egasi. Personaj o ziga xos
’ ’ ’
turmush tarzi, hayot mazmuni sadoqat, vafo hamda sabr-toqat singari sodda, biroq
ulug vor tushunchalarni tarannum etishga xizmat qiladi.
’
Ona obrazi yaratilishidagi navbatdagi bosqich 1972-yilda yozilgan
U r ushning so nggi qurboni hikoyasiga borib taqaladi. Aslida bu hikoyani
” ” ’
inson ruhiyatining lirik inkishofi sifatida baholash mumkin. Ona timsoli har bir
adib izlanishlariga alohida mehr, chinakam ehtirom orqali kirib keladi. Bu ehtirom
muallifning o zidagi fazilatlar bilan tutashadi. O .Hoshimov ijodidagi leytmotiv
’ ’
ona obrazi ekanligi bevosita muallif avtibiografiyasi bilan uyg unlashib ketadi.
’
Bu holat, birinchidan, timsolning falsafiy jihatdan kengayishiga yordam bersa,
ikkinchidan, xarakter ruhiyatining batafsil yoritilishiga zamin hozirlaydi.
44

2.1. Ona qiyofasini yaratishda yozuvchi mahorati va kompozitsion
butunlik
Ma lumki, tasvir ruhiyati ijodkor fitratida badiiy konsepsiya sifatida’
namoyon bo lishining aniq-hissiy yaxlitlikda uyushadigan ifoda xususiyatlarini
’
dalolatidir. Adabiy talqin hamda hayot haqiqati muvozanatini ta minlaydigan
’
estetik markazda tagma noga daxldor omillar matnning ichki va tashqi
’
mundarijasini belgilab beradi. Qadimgi yunon faylasufi Aristotel H a r bir
”
jismning hajmi uning mohiyati bilan bilan belgilanadi , -deya e tirof etgan edi.
” ’
Muallif shakl hamda mazmun vobastaligini tizimi kompozitsiya xalqasi asosan
ma no maydoni va formal darajaning o zaro muvofiqlashuvi estetik markazda
’ ’
mantiqiy joylashuvi tartibini to g ri baholaydi. Adabiyothsunos Izzat Sulton
’ ’
A d a biyot nazariyasi darsligida a s a rning turli qismlari orasidagi mutanosiblik,
” ” ”
komponentlararo nisbat mavjud bo lishi kompozitsiya shakllanishining muhim
” ’
omili ekanligiga e tibor qaratadi. Binobarin, yozuvchi nuqtai nazari, hayotiy
’
materialga ijodiy munosabati, bayon usuli o ziga xosligi, bo laklarni estetik
’ ’
markazga yig ish va o rniga qo yish mazkur atamaning murakkab va keng
’ ’ ’
qamrovli mantiqini dalillaydi.
O .Hoshimov asarlarining ijtimoiy-ma naviy mohiyati ham ijodiy-estetik
’ ’
tamoyillarga asoslanadi. Agar A. Qahhor qahramonlari kurashchan sifatlar, keskin
tabiati bilan ajralib tursa, O .Hoshimov asarlarida xarakter tadriji tipik
’
manzaralarga bog liq holda yoritiladi. Ma lumki, yozuvchi muvaffaqiyati uning
’ ’
adabiyotga olib kirgan qahramonlari bilan o lchanadi. Shu jihatdan olib
’
qaraganda Gavhar ( S hamollar esaveradi ) , Muqaddam ( B ahor qaytmaydi )
” ” ” ”
obrazlari O .Hoshimovning o ziga xos muvaffaqiyatlaridir. Albatta, obraz biron
’ ’
bir muhim hayotiy ma noga ega bo lsa va uslubiy badiiy qimmatni tashisagina
’ ’
adabiyotimizni boyita oladi. Darhaqiqat, adib ijodi ma naviy-psixologik talqin
’
teranligi, xarakter yaratishning tipik va aniqligi bilan ajralib turadi. O z-o zidan
’ ’
ayonki, ijodkorning o ziga xos uslubi voqelikni badiiy idrok etish, badiiy
’
45

tafsilotlar va tasvir vositalaridan foydalanish darajasi orqali namoyon bo ladi.’
Zero, adabiy dunyoqarashning shakklanihsini, bir tomondan, falsafiy idrokning
badiiyatida namoyon bo lishi belgilaydi. Shu ma noda, har bir asar muallif
’ ’
nuqtai nazaridaning umumlashgan, aniqlashgan hamda muayyan tizimga solingan
shamoyili hisoblanadi. O .Hoshimov badiiy olami bir qarashda rang-barang va
’
murakkabdek taassurot uyg otadi. Biroq, adib qahramonlari tadrijiga nazar
’
solinsa, ular orasida mantiqiy bog liklik mavjud ekanligi kuzatiladi. Obraz
’
tabiyatini ochib berishga yo naltirilgan badiiy chizgilar asardan-asarga
’
teranlashib, mukammalllashib borishi seziladi. Tasvir va ifodadagi sinchkovlik,
xarakter takomilidagi tabiiylik nozik iqtidor egasinng adabiy mahoratidan darak
beradi. Yuqorida Ona timsoli adibning U r u shning so nggi qurboni hikoyasida
” ” ’
ilk bor tajribadan o tganini aytdik. O .Hoshimov Dunyoning ishlari qissasida
’ ’ ” ”
Ona qiyofasining jozibali, hayotiy va mukammallashtirilgan shaklini yaratdi.
Adibning avvalgi hikoya va qissalaridan farqli o laroq mazkur asarda Ona timsoli
’
mustaqil qahramon markaziy chiziqni tashkil etadi. Muallif D u nyoning
”
ishlari d a ham o z an anasiga sodiq qoladi; obraz tabiatini yoritishda ta rif-
” ’ ’ ’
tavsiflardan o zini tiyadi, voqealar tadrijini izchil davom ettirmaydi. Milliy
’
xarakter o z mohiyatini ba zan nutqi, ba zan xatti-harakatlari bilan mantiqan
’ ’ ’
dalillay boradi. Bu holat tafsillar, lirik bo yoqdorlik hamda falsafiy
’
mushohadakorlik, publisistik jo shqinlikning qorishiq tabiati orqali namoyon
’
bo ladi. Ayni asarda badiiy mantiq uyg unligining ko zga tashlanmasligi
’ ’ ’
xotiralar asosiga qurilganligi bilan izohlanadi.
Yozuvchi ma naviy-axloqiy qiyofa qirralarini umumlashtirishni Ikki
’ ”
eshik orasi hamda T u s hda kechgan umrlar romanlarida ham davom ettiradi.
” ” ”
Bu ikki yirik polotno bir-biridan badiiy shakl va uslub nuqtai nazaridan
tafovutlansa-da, g oyaviy munosabat mushtarakligiga asoslanadi. Ikki eshik
’ ”
orasi asari uslubiy jihatdan o zbek adabiyotida o ziga xos kompozitsion
” ’ ’
yaxlitlikka ega. Qahramonlar tabiati ijtimoiy tabaqa, fe l-atvor, qiziqish va
’
manfaat nuqtai nazaridan bir-biridan farq qilsa ham, qo yilgan muammo-muddao-
’
maqsadga bo ysunishi jihatdan bir-biriga o xshaydi.
’ ’
46

Yozuvchi ijodida shunday asarlar bo ladiki, uni yozish jarayoni’
boshqalarga qaraganda juda og ir kechadi. Buning sabablarini turlicha izohlash
’
mumkin. Masalan, yozilajak asar uchun material to plash, asarni boshlab olish,
’
qahramon tanlash, muammo qo ya bilish, zarur yechimni topishning qiyinligi va
’
hokazo. Tajribali, malakali ijodkorlar ham biron-bir asarini yaratishda ana shunday
qiyinchilikka uchrashi mumkin. Masalan, O .Hoshimov shoir T.Ubaydullo bilan
’
birga bo lgan suhbatda meni eng qiynagan kitob Ikki eshik orasi romani
’ ” ”
bo ldi, deydi. Vaholanki, o tgan asrning 80-yillari O .Hoshimov ijodining eng
’ ’ ’
gullagan davri edi. Bu paytgacha u bitta roman, 7 ta qissa, o nlab hikoya va
’
dramalar yaratgan, o zbek, rus, tojik va boshqa tillarda 30 ga yaqin kitoblari
’
bosilib chiqqan tajribali va sermahsul ijodkor edi. Adibning bu kitobni yozishda
qiynalganligining sababi esa uning avvalgilariga qaraganda boshqacha ruhda,
boshqa sistemadagi asar bo lishiga intilishi edi. Asar uchun tanlangan mavzu va
’
muammo g oyatda keng hamda zalvorli bo lib, O .Hoshimov unda urush nomli
’ ’ ’
kasofat odamlarning boshiga qancha kulfat solishi mumkinligini yangicha, ayni
paytda, qiziqarli badiiy aks ettirishni niyat qilgan edi.
Ma lumki, urush mavzusida juda ko p asarlar yozilgan. Sirtdan
’ ’
qaraganda, hama gap aytib bo lingandek tuyuladi. Shuning uchun O .Hoshimov
’ ’
bu eski muammoga yangicha yondashish yo llarini izladi. Buning uchun bu asar
’
loyihasini butunlay yangicha tayyorlashi kerak edi. Bu jarayon adibni ko p
’
o ylantirdi.
’
Aslida mavzu aniqlangan, muammo qo yilgan, kerakli qahramonlar ham
’
tanlangan. Gap faqat o tirib yozishda qoldi. Menda asar yaratish jarayoni juda
’ ”
samarali bo ladi, - deydi O .Hoshimov biz bilan suhbatda. Bir o tirganimda
’ ’ – ’
juda tez ishlayman. Asarni yoza boshlagan paytimda birov meni ko tarma kran
’
bilan ham surib ololmaydi . Lekin ushbu romanni yozish oson kechmadi. Sababi
”
unda qo yilgan muammo ko lamining kengligi, murakkabligi, og irligi, ya ni
’ ’ ’ ’
u r ush faqat janggohda yurgan odamlarni o ldirish bilan cheklanmadi, front
” ’
chizig idan uzoqqa yurib mehnat qilayotgan odamlarni o ldirish bilan ham
’ ’
cheklanmadi. Urush o zi tugaganidan keyin tug ilgan begunoh odamlarning ham
’ ’
47

umriga zavol bo ldi degan maqsadni ochish uchun katta masshtabli asar kerak’
ekan l i gida edi.
”
Bu g oyaviy niyatni bitta roman hajmiga sig dirish juda qiyin edi. Shuni
’ ’
hisobga olib, m e n boshida bu asar trilogiya bo lishi kerak deb o ylagan edim.
” ’ ’
Birinchi kitob urushgacha bo lgan, ya ni kolxozlashtirish davrini o z ichiga
’ ’ ’
olib, o sha Orif oqsoqol, Husan Dumalar faoliyatini qamrab olishi kerak edi.
’
Ikkinchisi Ikkinchi jahon urushi davrini, 3-jildi Muzaffar bilan Munavvar
taqdirlarini tasvirlashga bag ishlanishi mo ljallangan edi. Keyin bu niyatimdan
’ ’
qaytdim. Chunki bunday qilingan asar, birinchidan, ancha cho zilib ketardi;
’
ikkinchidan, an anaviy usulda, zerikarlimi, ya ni men uchun zerikarli
’ ’
tuyulgandek bo lgan edi. Xullas, uchala davrni bitta kitobga sig dirishga harakat
’ ’
qildim. Buning uchun yangicha usul, yangicha ifoda shaklini topishga urindim
”
(o zimizning suhbatdan). Ana shu yangicha usul, yangicha ifoda shakli asarning
’ ”
kompozitsion qurilishida yaqqol ko rinadi.
’
I k ki eshik orasi romanining arxitextonikasi nihoyatda original va o ziga
” ” ’
xos. M u qaddima va X o t ima d a n tashqari 7qism, 47 bobdan tashkil topgan
” ” ” ”
bu asar xuddi 49 xonadan ( M uqaddima bilan X o t ima n i qo shganda)
” ” ” ” ’
iborat 7 qavatli muhtasham imoratga o xshaydi. Bu bino loyihasining o ziga
’ ’
xosligi shundaki, odatdagi uylardan farqli o laroq, pastdan yuqoriga qarab
’
kengayib boradi. Agar 1-qavat, 2, 2-qavat 1 xonadan iborat bo lsa, 6-qavatga 10,
’
7-qavatga 16 ta xona joylashtirilgan (qism va boblar nazarda tutilyapti). Yuqori
qavatlarda yukning og irlashganligi va hajmning kengayganligi bilan quyi
’
qavatlar zarar ko rmaydi. Aksincha, yozuvchi-arxitektor loyihani shu qadar
’
sinchkovlik va mahorat bilan chizganki, fizik atama bilan ifodalaganda, bino
(asar)ning solishtirma og irligi (g oyaviy yuki) barcha qavatlarga baravar
’ ’
taqsimlangan. Natijada, binoning muvozanati birday saqlanadi.
Binodagi mavjud 49 xonaning 9 tasida hikoyachi-qahramonlar yashaydi,
qolgan 40 tasida boshqa personajlar istiqomat qiladilar. Asarda nomi tilga olingan
va voqeada ozgina bo lsa-da ishtirok etuvchi personajlar soni 55 tadan ortadi.
’
Ommaviy sahnalar (masalan, to y, kolxozchilar yig ilishi, vokzal)da
’ ’
48

qatnashgalari bu hisobga kirmaydi. Ularni ham qo shsak, roman syujetida yuzdan’
ziyod odam qatnashadi. Yozuvchining mahorati shundaki, personajlarning
birontasi ham muallif e tiboridan chetda qolmaydi, xira yoki mavhum
’
chizilmagan, hech biri o quvchida chala tasavvur tug dirmaydi. Aksincha, har
’ ’
bir personaj katta-kichikligidan qat i nazar, o z xarakteri, qiyofasi, ovozi,
’ ’
qilig iga ega, ya ni ular shaxs sifatida shakllangan jonli odamlardir. Asar
’ ’
makrostrukturasida har bir obrazning aniq o rni, bajaradigan vazifasi,
’
ko taradigan yuki bor.
’
Fikrimizni isbotlash uchun birgina betonchi Safar aka obrazini olib
ko raylik. U butun asar davomida atigi bir marta Muqaddima yoki eng
’ – ”
avvalgi bob d a ko rinadi, xolos. Qurilish-montaj brigadasining boshlig i
” ’ ’
Muzaffar Shomurodov qo lida ishlaydigan Safar aka ayiqdak lapanglab
’ ” ”
yurishi bilangina emas, balki rostgo yligi, ochiq ko ngilligi, odamshavandaligi,
’ ’
beg ubor qo rsligi, ko nglidagi norozoligini yashirmay ayta olishi bilan roman
’ ’ ’
oxirigacha ham o quvchi esidan chiqmaydi. Mabodo, Safar aka obrazi Muzaffar
’
hikoyasidan chiqarib tashlansa, nafaqat hikoyachi-qahramonning, balki boshqarma
boshlig i Shavkat Qudratovich, payvandchi Ikrom akaning gap-so zlari, xatti-
’ ’
harakatlari o zaro uyg unlashib, zilziladan keyingi Toshkentning qayta bunyod
’ ’
etilish jarayonini, bu mehnat jabhasida kimning qanday ishtirok etayotganligi,
ijtimoiy muhitni, odamlarning o zaro munosabatini ko rsatishga ham yordam
’ ’
beradi. Binobarin, Safar aka va u singari kichik obrazlar ham (masalan, Ikrom aka,
Ilhom samovarchi, Kozim soldat, Parcha opa, brigadir Quvish aka, student Gulya,
asira ayol kabilar) I k ki eshik orasi romanining kompozitsiyasi va syujet
” ”
qurilishida mustahkam o rin tutadi. Mabodo ular chiqarib yuborilsa, asarning
’
kompozitsion yaxlitligiga jiddiy putur yetadi.
Asar kompozitsion qurilishining yana bir o ziga xosligi shundaki, go yo
’ ’
bu binoning o rtasidan yo lak ochilib, ikki tomoniga eshik o rnatilgan: uning
’ ’ ’
bir tomonidan kirilib, ikkinchi tomonidan chiqiladi. Orqaga qaytish yo q. Bu
’
yo lakdan hamma xonadonlarga bemalol kirib chiqish mumkin. Loyiha shu qadar
’
qulay tuzilganki, ikki eshik orasidagi xonadonlar bir-biriga mutlaqo xalaqit
49

bermaydi, aksincha, bir-birining holidan xabar olib, o zaro muloqot qilib turish’
uchun imkoniyat yaratilgan. Xonadon sohiblarining har biri o ziga xos
’
xarakterga, mavqega, o z hayot yo li va taqdiriga ega. Birining taqdiri
’ ’
ikkinchisinikiga mutlaqo o xshamaydi. Shunisi muhimki, bino (asar)da yashovchi
’
barcha aholi bir-birini juda yaxshi biladi, qismatidan, yashash tarzidan, turmush
darajasidan ogoh; iloji boricha, qo shnisining yaxshi tomonlarini oshirib,
’
yomonini yashirib, ertangi kunidan umid qilib yashaydi. Xuddi mana shu
fazilatlarini hisobga olgan taniqli adabiyotshunos U.Normatov boshqa asarlardan
farqli o laroq, uni taqdirlar romani deb ataydi. Chunki Ikki eshik orasi da
’ ” ” ” ”
odamlar taqdiri bilan qiziqish ustun. Romandagi taqdirlar, o z navbatida,
’
konseptual xarakterga ega. Yozuvchi qahramonlar taqdiri talqinida hamisha
romandagi bosh kontsepsiyadan, ya ni odamlar qismatidagi urush bilan aloqador
’
jihatlardan kelib chiqib ish ko radi deb yozadi olim. Binobarin
’ ” –
O .Hoshimovning Ikki eshik orasi romani kompozitsion qurilishi jihatdan
’ ” ”
o ziga xos kashfiyotdir. Kashfiyotning siri esa asardagi kompozitsion butunlikni
’
asar qahramonlari onalar qiyofasi birlashtirib turadi.
–
Rustam urush odami, urush qurboni. Yozuvchi Rustam sarguzashtlari orqali
afg on urushi lavhalarini butun dahshati bilan bor holicha ko rsatadi. Afg on
’ ’ ’
urushi qatnashchilarning guvohlik berishlaricha, jang lavhalari bamisoli jangchi
ko zi bilan ko rib, qalbdan qog ozga tushirilganday chiqqan. Ayni paytda
’ ’ ’
roman inson shaxsi, qalbi, ruhiyatining davlat, tuzum, ijtimoiy afkura, hatto din,
siyosatga bo ysunmaydigan g aroyib jihatlarini talqin etish bobida ham jiddiy
’ ’
yangilik bo ldi. Asardagi urush ifodasi, talqini bu jihatdan xarakterli. Urush
’
talqini romanda tamomila o zgacha. Avvalgi urush haqidagi asarlardan farqli
’
o laroq, bu yerda qaraam-qarshi kuchlarni do stu dushmanga, oqu qoraga,
’ ’
b i znikilar va r a qiblar g a ajratish yo q; bu yerda g olibu mag lublar,
” ” ” ” ’ ’ ’
qahramonlaru noqahramonlar yo q. Faqat urush qurbonlari, tuzum, mafkuraviy
’
ayirma, raqobat jabrdiydalari bo lmish begunoh insonlar bor, xolos. Urush har
’
ikki tomon uchun ham o lim, halokat, vayronagarchilik, judolik, musibat, tandagi,
’
qalblardagi jarohat, dahshat fojia! Yozuvchi faqat afg on urushi emas, Ikkinchi
– ’
50

jahon urushi hodisalariga ham shu xilda yangicha yondoshadi. Romanda shunday
epizod bor: oldingi marraga bir haftacha ovqat kelmagan. Oldinda kartoshka dalasi
bor. Ukrain yigit Bondarenko bilan soddadil qozoq jangchi kartoshka kavlab
kelishga boradilar. Quyuq tuman ichida ular dushmanga nemis jangchisiga duch–
keladilar. U ham ochlikdan kartoshka kavlagani kelgan. Nemis ruschani bilarkan.
Ular gurunglashib qoladilar. Gapdan gap chiqib nemis jangchisi urush joniga
tekkanini, uyini, uchta bolasini sog inganini aytadi, qozoq esa sakkizta bolasi
’
borligini, kolxozda m o l shi bo lib ishlashini aytadi. Bondarenko onasini
” ” ’
sog inib ketganini gapiradi. Bodarenko onasini sog inib ketganini gapiradi.
’ ’
Qisqasi, ashaddiy d u s hmanlar raqiblikni unutib, bir-birlari ilan hasratlashib,
” ”
so ng nemis u yoqqa, qozoq bilan ukrain bu yoqqa o z yo liga ketaveradi.
’ – ’ ’
Sho ro hokimiyati yillarida adabiyotda masalani bu tarzda qo yish aslo
’ ’
mumkin emas edi. Bunday talqin burjua patsifizmi deb qoralangan bo lardi.
’
Romandagi yana bir holatni, aniqrog i Komissarning umr yo ldoshi
’ ’
Nazira talqini ham eslaylik. Komissar bilan Nazira ikkisi ikki olam. Komissar
mustabid tuzumning, hukmron mafkuraning chin odami, tuzum yetishtirgan
s i y osiy hushyorlik , y o vuzlik , shafqatsizlik timsoli. Nazira esa nafaqat,
” ” ” ”
poklik, beozorlik ramzi. U oilada yaxshi beka, erining vafodor umr yo ldoshi,
– ’
bolalarining mehribon onasi. Bu mushtipar ayol erining ishlariga aslo
aralashmaydi. Yovuz, shafqatsiz odam bilan shunday beozor, munis ayolning bir
yostiqqa bosh qo yib hech kim bilan olishishni istamagani kabi o limi payti ham
’ ’
osoyishta beozorgina jon taslim etadi... Inson tabiati va ruhiyatining hech
–
qanaqa qoliplarga sig maydigan bu xildagi shevalari ifodasi o zbek milliy
’ ’
adabiyotida XX asrning oxirlariga kelib urf bo la boshladi. Holbuki, hayotning
’
o zida bunaqa g aroyib insoniy munosabatlar hamma davrlarda bo lgan. Shoir
’ ’ ’
aytmoqchi, azaldan ko p hollarda poklik, nafosat bilan dag allik xunuklik
’ ’ –
yonma-yon yashashga majbur!
Ma lumki, har qanday salmoqdor, ezgu g oya san atkorona ifodasini
’ ’ ’
topgan taqdirdagina qudratli kuch kasb etadi, asar g oyasi esa o quvchi qalbini
’ ’
asir etadigan yaxlit sirli-sehrli tasvir ohangi pafosga aylanadi. T u shda kechgan
”
51

umrlar romani K o z o lim to shagida yotgan bemorga o xshaydi” ” ” ” ’ ’ ’
so zlari bilan boshlanadi. Ilk jumladagi mana shu ma yus, mungli ohang asar
’ ’
davomida tovlanib, goh sokin, goh shiddatli tus olib o quvchining vujud-vujudini
’
qamrab oladi. Asar qahramoni qismati boshdagi o sha mungli so zlar bilan
’ ’
intihosiga yetadi. K u z o lim to shagida yotgan bemorga o xshaydi jumlasi
” ” ’ ’ ’
faqat qahramon qismatiga boshdagi o sha mungli so zlar bilan intihosiga yetadi.
’ ’
K u z o lim to shagida yotgan bemorga o xshaydi jumlasi faqat qahramon
” ” ’ ’ ’
qismatigagina emas, asarda aks etgan davr, muhit, jamiyatga ham dahldor
–
darhaqiqat o sha yillari jamiyat bamisoli o lim to shagida yotgan bemor kabi
’ ’ ’
talvasada. O zbek adabiyotida bu qadar hazrat Navoiyning eng hazin, mungli
’
dostoni L a yli va Majnun n i yodga soladi. Dostonni o qiyotib kitobxon Layli
” ” ’
bilan Majnun bu foniy dunyodan baxtini topolmasligini, cheksiz g am-
’
anduhlardan faqat o lib qutilishlari mumkinligini his etib turadi.
’
52

2.2. Ona obrazi va til badiyati
O z-o zidan ayonki, monologik tafakkur muallif uslubi, shakliy izlanishlar’ ’
ko lami va badiiy mazmun poetikasini belgilab beradigan muhim omillardan
’
biridir. Unda ekspressiv tasvir izchilligi va hissiy mushohada bosimi sialektik
aloqadorlik kasb etadi. Jumladan, O .Hoshimovning Tushda kechgan umrlar
’ ” ”
va Ikki eshik orasi romanlarini qiyosiy-tipologik o rganish, nutq egasi hamda
” ” ’
muallif tilidagi hayotiylik, badiiylik omillarini aniq ko rsatadi.
’
O .Hoshimov umumiy g oyaga bog langan voqealar tizimini
’ ’ ’
rivojlantiradigan manzara, holat, tafsilotlarning xarakterli jihatlarini tanlaydi
hamda hayotiy materialga aylantiradi. Shu tariqa badiiy ong ijodning estetik
markaz nuqtalarini birlashtiradi. Muallifning qator roman, qissa va hikoyalarida
nutqiy polifonizm hodisasi quyidagi qirralarda namoyon bo ladi:
’
-nutiqy malaka jonli, hayotiy robitani aniqlashtirib, real muhitni estetik
nuqtai nazardan baholashga yordam beradi;
- nutq turkumlari va guruhlanishi asar ijodiy yaxlitligini ta minlaydigan
’
muhim omillardan biri bo lib, psixologik ziddiyatlar falsafiy umumlashmada
’
ayonlashadigan g oyaviy yukni gavdalantiradi;
’
-monolog va dialoglar hayotning mazmunini hayotiy shakllarda
ifodalashning samarali vositasidir;
-nutqiy material xarakter mohiyatini izohlash, muayyan g oyani talqin
’
etish, ong, saviya murakkablashishi jarayonini tavsiflash singari vazifalarni
bajaradi;
- nasrda polifonizm hodisasi ko p qatlamlilik, teng huquqlilik hamda ovoz
’
rang-barangligini bildiradi.
53

O .Hoshimov nasrida ona obrazining badiiy evrilishi, tadriji va takomili’
polifonik xarakterdagi ichki tizimni tashkil etadi. Binobarin, Dunyoning
“
ishlari da Poshsha xola obrazi dinamikasida o zbek ayollariga xos rang-barang
” ’
xarakterli chiziqlar ko zga tashlanadi. Yozuvchinng muvaffaqiyati qator
’
qahramonlarga asos bo ladigan belgilarni ba zan bir qiyofaga singdira olishi
’ ’
orqali namoyon bo ladi. Ikki eshik orasi romanida Qora amma, Xolposh xola,
’ ” ”
Robiya, Ra no, Bashorat, Fotima, Zuhra kabi kasb-hunari, dunyoqarashi, tashqi
’
ko rinishi turlicha bo lgan ayollar timsoli orqali umumiy ayollar va xususan
’ ’
o qbek ayollariga xos bo lgan fazilatlarni tajassum etadi.
’ ’
Asib Ona obrazini yaratar ekan, yordamchi personajlarning individual
nutqlaridan ham unumli foydalanadi. Qissada turli xil kishilar ishtirok etib, har
birining ruhiyati o ziga xos nutqi orqali ochib beriladi. Qissada eri bilan urushub,
’
sal janjal chiqsa, albatta, oyiusinikiga ketadigan bo lib qolgan kelinoyinnig
’
nutqiga e tibor bering:
’
-Kecha mani shundoq so kdi, shundoq so kdi, yigitgina o lgur!
“ ’ ’ ’ –
Kelinoyi ikki qo li bilan sharaqlatib soniga shapatiladi. Onamni so kdiya,
’ – ’
bo yginag go rda chirigur!
’ ’ ”
Shunda Poshsha ona kelinoyini Qo ying, xafa bo lmang, qarg amang
“ ’ ’ ’
bechorani , deb yupatishga urinadi va xalq maqolidan Oshsiz uy bor, urishsiz
” “
uy yo q , deya misol ham keltirdi.
’ ”
Xalq tilining qudratli boyliklaridan mahorat bilan foydalangan yozuvchi
kelinoyining nutqida uning o zoga xos tili va dilini, ruhiy holatini bera olgan.
’
Tilning go zalligi qarshisida kelinoyining xarakteri yanada tundlashadi.
’
Bo lmasa, u ham olti bolaning onasi. Lekin u onalarning boshq atoifasi,
’
kelinoyining qarg shlari yurakdan ptilib chiqayapti, hatto erining bo yni hazrati
’ ’
Alining qilichida kesilmasa, u dunyoyu, bu dunyo xudodan rozi emas, shu ajalning
tig i parroniga uchragur eri bilan yashagandan ko ra, olti bolasini oydinda
’ ’
oyog i bilan boqib olishga tayyor. Bu yerda yana xalq tilining ifoda kuchi va oz
’
so z bilan yorqin obrazlar yaratilishi kishini qoyil qoldiradi. Aslida kelinoyi faqat
’
gapirishni biladi, olti bolasi bilan mo mingina erini tashlab hech qayerga keta
’
54

olmaydi. Qanoat nomli bobda ikki qo shni suhbati jarayonida ikki onaning“ ” ’
ikki xil ruhiyati, individual nutqlarida ko rsatiladi. Hikoya qilinishicha, Poshsha
’
onaning eri farzandlarining sho xligi evaziga onaning qovog iga tushirib
’ ’ “
qoladi , natijada sho rlikning qovog i ko karib chiqadi . Kelinoyi
” “ ’ ’ ’ ”
(qo shni)ning Voy, yuzingizga nima qildi? degan savoliga, O tin tegib
’ “ ” – “ ’
ketdi, - dedi onam sekingina. Qarasam, o tin o lgur qolmabdi. Bolalar o qishda,
’ ’ ’
adasi ishdalar. Ko zliroq sarjin ekan, tesha bilan urganimni bilaman... Onam
’ –
qovog ini silab qo ydi. Adasi ishdan kelib juda xafa bo ldilar. Birpas sabr
’ ’ – ’
qilmaysanmi, o zim yorib bermaymanmi, dedilar, - deya onam yolg on so zlar
’ ’ ’
bilan javob qaytardi (44 - bet). Fikrimizni bildirishdan oldin ikkinchi ona
”
(qo shni)ning nutqidan ko chirma keltiramiz.
’ ’
Ana! Kelinoyi tag in shang illadi. Sizning eringiz
“ – – ’ ’
o tiningizgacha yorib beradi. Maniki bo lsa, bir paqir suv olib kelmaydi,
’ ’
qo lginang kesilgur, akashay bo lgur. Uyim-joyim deb bo ynini egmaydi,
’ ’ ’
bo yginang kesilgur, eshshak. Xudoyo bo yniginang hazrati Alining qilichidan
’ ’
kesilmasa, u dunyo-bu dunyo rozimasman-a! (44-bet).
”
Mana, sizga kelinoyining nutqi. Yaxshiki, o ziyam mo min, ismiyam
’ ’
Mo min aka xotinini urmagan, qovog ini shishirmagan ekan. Yuqorida
’ ’
keltirilgan ko chirmamizga Poshsha ona yolg on gapiradi. Lekin yolg on
’ ’ ’
so zlar zamirida onaning o z farzandlari, eri, oilasiga bo lgan hurmat-izzati aks
’ ’ ’
etadi. Poshsha ona ruhiyatida ana shu narsa aniq ko rinadiki, u oilasidagi sirni
’
mahallaga yoyish, yostiqdoshiga nisbatan nojo ya so z aytish u yoqda tursin,
’ ’
hatto eri izzat-nafsoniyatiga tegsa ham xokisorgina turib, indamaydi.
Kelinoyi tamoman boshqacha odam. Uning uyida nimalar bo layotganini,
’
qaysi o g li sholg omni yaxshi ko rishi, qaysi qizining sochiga sirka
’ ’ ’ ’
oralaganini mahalladagilar juda yaxshi bilishadi, chunki kelinoyining o zi
’
birpasda hammasini mahallaga yoyib chiqadi, eriga nisbatan esa og ziga kelgan
’
har qanday yomon-yaxshi gapni qaytarmaydi.
Yozuvchi dialoglarda qahramonlarning milliy ruhiyatiga mos so zlarni
’
izlab, tanlab ishlatadi. Qo shni onalar suhbatida muallif go yo ishtirk etmaydi,
’ ’
55

ona bilan kelinoyining gurungini xuddi tomoshabindek kuzatgan bo ladi. Aslida’
esa ular hokim nutq ta siri ostida suhbatlashayaptilar, muallif bunday
“ ” ’
xarakterdagi ayollarni hayotda ko rgan, so zlash maneralarini kuzatgan, shu
’ ’
tariqa ularning ruhiyatini dialog ichiga olib kirgan.
O .Hoshimovning keyingi asari Ikki eshik orasi da Munavvarning
’ ” ”
fojiali o limidan avval onasi bilan bo lgan dialogik suhbati beriladi. Ammo bu
’ ’
dialogni tahlil qilish hiyla murakkab. Sababi kutilmaganda dialog monologga
aylanib ketadi.
Mana, qarang: Bashorat opa qizi bilan gaplashganda suhbat jarayonida
ko p savol-javoblar bo ladi. Qizi Muzaffarni yaxshi ko rib qolganini, usiz
’ ’ ’
yashay olmasligini eshitib, telbalarcha hayqiradi. ...O ldira qol! O z akangni er
“ ’ ’
qilgandan ko ra o ldir onangni! Mana shu ko kraklarimni ikkalang emgansan,
’ ’ ’
juvonmarg! U esdan og ib qolgandek qop-qora qo llari bilan ikkala
– ’ ’
ko kragiga chang soldi. Mana bunisini, mana bunisini talashib emgansan
’ –
o sha xushtoring bilan qiz o lgur! (520-bet).
’ ’ ”
Aslida dialog davomida suhbat davom etishi kerak edi. Munavvar onasiga
berishi kerak bo lgan Nima? Nima dedi? Akang dedimi? Bitta ko krakni...
’ “ ’
Yolg on! Aldayapti. Muzaffardan qutulish uchun tuxmat qilayapti! ... Shoshma!
’
Unaqa bo lsa, nimaga Muzaffarning onasi sovchilikka keldiyu niyatini aytmay
’
ketdi? Nimaga dadasi oyoq tirab turib oldi! Oyim nimaga robiya kelsa, oldimga
solib quvlayman, dedi! Nega hali Muzaffarni urdi! (520-bet) kabi savollarni ovoz
”
chiqarib aytolmaydi.
Bu xil holat, ya ni nutqning bir paytning o zida ochiq, yashirin holda ichki
’ ’
dialogda berilishi Munavvarning murakkab ichki dunyosini ochib bergan.
Xullas, O .Hoshimovning dialog yaratish mahorati, uslubi O.Yoqubovdan
’
farq qiladi. Uning bosh qahramonlari munozaraga kirishganda ( Dunyoning
“
ishlari qissasidagi Poshsha ona bilan farzand (muallif) yoki Poshsha ona bilan
”
kelinoyi, Ikki eshik orasi romanidagi Muzaffar bilan Munavvar, Shomurod
” ”
bilan Ra no va hokazo) Odil Yoqubov asarlari bosh qahramonlaridek
’
( Ulug bek xazinasi dagi Ulug bek bilan Abdulatif, Diyonat asaridagi
“ ’ ” ’ “ ”
56

Shomurodov bilan Otaqo zi va h.k.) o zaro bahsli suhbatlarida, bir-birini’ ’
ayamasdan, tortishib olishmaydi. Balki ayollarga xos muloyimlik, Poshsha onadagi
shoirtabiatlilik (farzand), shaddodlik (kelinoyi), mehnatkash, dilkash (Robiya)
tillarida aks etib ruhiy holatlari dialoglarda namoyon bo ladi va ularning hammasi
’
birgalikda asardagi milliylikni belgilaydi.
Yozuvchi O .Hoshimov o zining Ikki eshik orasi romani haqid gapirib
’ ’ ” ”
ichki monologni quyidagicha ta riflaydi: Birinchi shaxs tilidan hikoya qilish
’ “
muallifni cheklab qo yadi: tabiat tasviri, holat tasviri, psixologik o tmishlarni
’ ’
realistik tasvirlash og ir bo lib qoladi. Masalan, Umar zakunchini olaylik. U juda
’ ’
murakkab odam, munofiqligi ham yetarli. Asar muallif tilidan hikoya qilinsa, bu
obrazni tasvirlash oson. Biroq zakunchining o zi hikoya qilganda-chi? Shuning
’
uchun e tibor bergan bo lsangiz , romanda zakunchi hikoyasi deyarli har gal
’ ’
psixologik monolog tarzida beriladi. U bir narsani o ylaydi-yu, amalda boshqacha
’
harakat qiladi. Bir gapni o ylaydi-yu, odamlarga boshqa gapni gapiradi .
’ ”
Haqiqatan ham Umar zakunchining monologlari vositasida asardagi juda
ko p voqealarni bilib olish mumkin. Yozuvchi ustalik bilan qahramonlarning
’
qiyofalarini, Ra no fojiasining ildizlari, urush davridagi kishilarning ruhiy
’
ahvollarini faqat o zining jonini, manfaatini o ylovchi rais Umar zakunchining
’ ’
yashirin nutqlariga yuklaydi.
Ayniqsa Ikki eshik orasi romanida muallifning qiyofasi har bir
” ”
obrazning holati, iztiroblari, nutqlarida aks etib turadi. Muallif asar qahramonlari
bilan murakkab voqealar tugunini yechishda, achchiq hayot so qmoqlarini bosib
’
o tishda bab-baravar harakat qiladi. Kerak bo lgan paytda qahramonlarning
’ ’
ruhiga kirib, ular tilidan yoki voqeaga aralashmay kuzatuvchi-hikoyachi tilidan
yoki yozuvchining nuqtai nazaridan, qo yingki, asarning egasi va bosh qahramoni
’
sifatida romanning haqqoniyligi va badiiyligini ta minlashda tinmay harakat
’
qiladi.
Ikki eshik orasi asarida muallifning qiyofasi nutqi orqali ko zga
” ” ’
tashlanmaydi, balki muallif qahramonlarning nutqi orqasida turib, ularning
kiyinishlari, aft-basharalari, xatti-harakatlari, imo-ishoralarini zimdan kuzatadi.
57

Kerak bo lganda, ularning ichki kechinmalarini tashqi qiyofalari orqali’
ko rsatilib, xarakter qirralaridagi salbiy va ijobiy jihatlarini hech kimga
’ “
sezdirmay qahramonlar nutqi yordamida ochib beradi.
”
Ana, Munavvar! Olov taftidanmi, jinday vino ichgani uchunmi, chiroyli,
“
tiniq yuzi lovillab ketyapti. Yo q, u ortiqcha qilpanglamaydi. Ammo ingichka,
’
uzun qo llari shu qadar mutanosib harakat qiladi, ko zlari shu qadar ma noli
’ ’ ’
so zlaydiki, beixtiyor mahliyo bo lib qolasiz... Uning imolari, ko zlarining
’ ’ ’
ma noli, nimtabassumi hech qaysi qizlarnikiga o xshamaydi. Iboli, uyatchan,
’ ’
ayni paytda muhabbatga chanqoq yuragi shundoq ko rinib turganday (467-bet).
’ ”
Yuqoridagi kuzatishlardan ko rinib turibdiki, yozuvchining shaxsiy
’
uslubini belgilashda muallif nutqi muhim vazifani bajaradi, chunki muallif asarni
yaratuvchigina emas, balki butun asar davomida erkinlikka ega bo lgan yetakchi
’
obraz hamdir.
Pushkinning shaxsi degan edi V.G. Belinskiy, - Onegin da shu
“ – “ ”
qadar to la, aniq va ravshan aks ettirilganki, shoir shaxsi o z asarida bunchalik
’ ’
yaqqol aks ettirilgan asarlar juda kam deyish mumkin... Bunday asarga baho
bermoq, shoirning o ziga, uning butun ijodiy faoliyatini to la ravishda olib baho
’ ’
bermoq, demakdir .
”
Haqiqatan ham badiiy asarlarda muallifning uslubi, g oyasi va tuyg usi
’ ’
asarda harakatda bo lgan har bir qahramonning xarakterida mujassamlashgan
’
bo ladi.
’
Bu fikrga yana bir dalil sifatida O tkir Hoshimovning Dunyoning
’ “
ishlari qissasini olaylik. Asarning markazida Ona qatori O tkir Hoshimovning
” ’
qiyofasi ham turadi. Yozuvchi asarda muallif obrazini personaj sifatida men
“ ”
deb so zlatadi. Shu o rinda akademik V.Vinogradovning fikrini eslab o taylik:
’ ’ ’
... men adabiy nutq bayon formalarini o zlashtirishdan kelib chiqadi,
“ “ ” ’
men obrazi tebranishning keng imkoniyatlatini qamrab, muallif qiyofasi bilan
“ ”
tutashib ketadi .
”
Qissada bosh qahramon Ona nutqi bilan muallif (farzand) nutqi orasida
mustahkam bog lanishlar mavjud.
’
58

Xullas , ijodkorning qaysi romani, hikoyasiyu qissasini tahlil qilsak Ona
xarakteri ichki ziddiyotalari nutqi bilan asarni o qilishli qilib ko rsatadi. Bu esa’ ’
yozuvchining mahoratidan darak beradi.
UMUMIY XULOSALAR
O tkir Hoshimov asarlari shakl va mazmun jihatdan rang-barang. Adib
’
asarlarida, ayniqsa, Ona obrazining badiiy talqini o ziga xosligi va badiiy teranligi
’
bilan ajralib turadi. Adib ijodini o rganish natijasida Ona siymosining asardan
’
asarga, janrdan janrga, obrazdan obrazga tomon mukammallashib, badiiy talqini
chuqurlashib borishini kuzatish quyidagi umumiy nazariy xulosalarga olib keldi:
1. O tkir Hoshimov ijodida teran lirizm epik sarhadlaring aniq
’
yo nalishini belgilashi, ayni paytda rivoya usuli ruhiy tahlilni maksimall ifodaga
’
yaqinlashtiradi, umuminsoniy g oyalar va ular ifodasining millat sajiyasidagi
’
mezoni lirik ifoda hamda epik ko lamni belgilaydi. Adib asarlari tahlilining
’
estetik yuqumliligi ham aynan ifoda va tasvirda muvozanat-me yorga qat iy
“ ” ’ ’
rioya qilish bilan bog liq. Bu me yor-munosabat ijodkor fitratidan davr
’ ’
umumlashmasiga o tishda zinapoya vazifasini bajaradi;
’
2. Barcha zamonlar uchun mushtarak muammolar talqini san atkor qalb
’
prizmasida o ziga xos tarzda lirizm zalvori va epik ko lamdorlik bilan
’ ’
uyg unlashib bir-birini izohlaydi, to ldiradi, O tkir Hoshimov asarlarida muallif
’ ’ ’
men i shaklidagi epik bayon usuli, nogahoniy tarzda paydo bo ladigan
“ ” ’
kechinma mushohadaning erkinligi va kengligini ta minlaydi. Kichik va katta
’
polotnodagi asarlarida xotira-hayol, monolog-muhokama kabi tasviriy vosita
usullari ona qiyofasini yorqinroq ko rsatishga xizmat qiladi;
’
59

3. O tkir Hoshimov asarlarida xarakter va milliylik bir-biriga o tib turtadi.’ ’
To g rirog i, mazkur ikki tushuncha hayotni poetik tadqiq etishning muhim ikki
’ ’ ’
qirrasi sifatida o zaro izohlangan, dalillangan hamda tartibga solingan badiiylik
’
darajasini yuzaga keltiradi, ona timsolining xronologik takomili shakllangan
e tiqod barqarorligi, ma naviy muhit ta siri va axloqiy tamoyillar
’ ’ ’
mushtarakligini tasvir markaziga ko taradi;
’
4. O tkir Hoshimov asarlarida badiiy makon va zamon jihatdan o zbek
’ ’
millatining XX asr 30-yillaridan to shu kungacha bo lgan davrini o z ichiga
’ ’
olgan, aynan zamon tushunchasi uning ijodida keng masshtabga ega - o tmish,
’
bugun va kelajak orasidagi dinamik o zgarishlarni qamrab oladi. Timsolning
’
badiiy vaqtga munosabati xotira, kundalik, monolog, dialog, nutqiy-ekspressiv
vositalar yordamida badiiylashadi;
5. Adib asarlarida kuzatiladigan individual xususiyatlardan biri tarixiy
koloritning cheklanganligida namoyon bo ladi. Unga ko ra, ijodkor aksar
’ ’
hollarda xronotop harakatlanish chiziqlarini badiiylashtirishga intiladi, bu bir
tomondan, davrning to liq manzaralarini chizish imkonini bersa, ikkinchi
’
tomondan, ijodiy yondashuv erkinligini saqlashga yo l ochadi. Mazkur holatda
’
syujet tarixiy aniqlikni birlamchi o ringa olib chiqmaydi, aksincha, umuminsoniy
’
qadriyatlar hamda o zaro munosabat zalvori yetakchi mavqe kasb etadi;
’
6. Yozuvchi talqini markazida doimo ona siymosi turadi, mazkur xarakter
asardan asarga teranlashib, murakkablashib hamda mukammallashib boradi; ona
siymosi janrdan janrga (publistitsik maqoladan hikoyaga, qissadan romanda)
tomon, obrazdan obrazga tomon quyuqlashib boradi. (Habiba buvi ( Dunyoning
“
ishlari ) Otinoyi ( O zbeklar ) Lazakat xola ( Ikki eshik orasi ) kabi
” – “ ’ ” – “ ”
tadrijiy badiiy evoyutsiyani kuzatish mumkin;
7. Tasvir usul va vositalarining rang-barangligi muallif qarashlarining
maqsadga yo naltirilganlik hamda uyushiq tabiatiga halal bermaydi, aksincha,
’
uzilgan fikr-tuyg ular doimiy ravishda g oyaviy butunlikka intiladi, bir-birini
’ ’
to ldiradigan, izohlaydigan hamda tartibga soladigan belgilarga aylanadi,
’
asarlarda harakat qiladigan ona xarakteri va uning rivojiga ta sir o tkazadigan
’ ’
60

holat ifodasi aksar nuqtalarda o zaro uyg unlashib ketadi. Adib mayda’ ’
tafsilotlarda ham aniqlik va yorqinlikka erishishga intiladi;
8. Adib Dunyoning ishlari qissasida yigirmata hikoyada iborat asarlarini
“ ”
yaxlit Ona obrazi atrofida uyushtirib, qissachilikda yangicha kompozitsion
tuzilishni namoyish etgan bo lsa, Ikki eshik orasi romanida 7 qism, 47 bobda
’ “ ”
100 ga yaqin qahramonlar hayoti va taqdirini chorrahalari syujetli kompozitsion
butunlikka joylashtirdi;
9. Nutqni ifodalash tarzi va usullari yozuvchi uslubi hamda mahorat
uyg unligini ta minlaydi, ijodiy manera xarakter takomilining muayyan
’ ’
evrilishlarda namoyon bo lishini inkishof etsa, poetik mahorat til sathlaridan
’
foydalanish darajasi bila o lchanadi, ijodkor fitrati ba zan qahramon nutqiga
’ ’
aralashib badiiy sintezlashgan falsafiy-axloqiy umumlashmani kuchaytiradi, nutqiy
faoliyat tafsilotni rang-barang miqyoslardan yoritish hamda umumlashtirish
vositasidir.
61

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO YXATI’
1. I.A.Karimov. O zbekiston XXI asr bo sag asida: xavfsizlikka
’ ’ ’
tahdid, barqarorlik shartlari va taraqqiyot kafolatlari. O zbekiston, -
’
T., 1997
2. I.A.Karimov. Yuksak ma naviyat yengilmas kuch. O zbekiston
’ ’
3. Adabiyot nazariyasi. Ikki tomlik. 1-tom. Adabiy asar. T., Fan 1978.
4. A.Aliyev. Ijod va izlanishlar T., Adabiyot va san at nashriyoti,
’
1973.
5. G .Karimov. Xalq, tarix, adabiyot.
’ T., Adabiyot va san at nashriyoti. ’
1977.
6. X.Abdusamov. Tarix va badiiy talqin. Adabiyot va san at nashriyoti,
’
T., 1995
7. H.Umurov Badiiy psixologizm va hozirgi o zbek romanchiligi. T.,
’
«Fan» , 1983.
8. N.Xudoyberganov Ishonch. T. Adabiyot va san at nashriyoti. T., 1978
’
9. A.Rahimov Hayot haqiqatini izlab T. «Fan», 1989
10. Nosirov U. Ijodkor shaxs, badiiy uslub, avtor obrazi. T., 1982
11.www. tdpu. uz
12 . www. pedagog. uz
13 . www. Ziyonet. uz
62

14 . www. edu. uz
15. tdpu-INTRANET. Ped
16 . www.nutq.intal . Uz
63

Sotib olish