Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 80.4KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Философия

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

O’zbekiston hayoti va taraqqiyotiga g’oyaviy tahdidlar, ularning ko’rinishlari va namoyon bo’lish xususiyatlari

Купить
O ZBEKISTON RESPUBLIKASIʻ OLIY TA LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI ʼ MIRZO ULUG BEK NOMIDAGI ʻ O ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI ʻ IJTIMOIY FANLAR FAKULTETI MILLIY G‘ОYA, MA’NAVIYAT ASОSLARI VA HUQUQ TA’LIMI YО‘NALISHI MILLIY G‘OYA TARIXI VA NAZARIYASI FANI KURS ISH Mavzu: O’zbekiston hayoti va taraqqiyotiga g’oyaviy tahdidlar, ularning ko’rinishlari va namoyon bo’lish xususiyatlari Toshkent 2025 MUNDARIJA KIRISH…………………………………………………………….……….3 I BOB.G‘OYAVIY TAHDIDLARNING NAZARIY–METODOLOGIK ASOSLARI……………………………………………………………….....5 1.1Milliy g‘oya va mafkuraning jamiyatni birlashtiruvchi omil sifatidagi o‘rni………………………………………………………………………….5 1.2G‘oyaviy xavfsizlik tush unchasi va uning davlat hayotidagi o‘rni………………………………………………………………………….9 II BOB.O’ZBEKISTON HAYOTI VA TARAQQIYOTIGA TAHDID SOLAYOTGAN G‘OYAVIY XAVFLARNING KENG QAMROVLI TAHLILI…………………………………………………………………...14 2.1Yoshlar ongiga ta’sir etish usullari (ijtimoiy tarmoqlar, onlayn targ‘ibot, yopiq guruhlar……………………………………………………………............14 2.2G‘oyaviy immunitetni shakllantirishda sport, san’at va madaniyatning o‘rni…………………………………………………………………………19 XULOSA……………………………………………………………………28 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR…………………………………..30 2 KIRISH Ichki tahdidlar – o‘z Vataniga, vatandoshiga, vatandoshlariga zarar etkazishga qaratilgan g‘oya, fikr, xatti-harakatlardir. Nosog‘lom mahalliychilik, yonidagilarni mensimaslik, vatandoshlarning haqqiga xiyonat qilish, “ma’naviy emigrastiya” (baxtini o‘z vatanidan emas, o‘zga joylarda qidirish), odamlarni boy kambag‘alga bo‘lib muomala qilish, poraxo‘rlik, korrupstiya, qo‘pollik, ashaddiy millatchilik, merkantilizm, ortiqcha moldunyoga hirs qo‘yish, befarqlik, loqaydlik, o‘zligini anglamaslik va boshqa illatlar bilvosit a ichki tahdidlar vazifasini bajaradi. Ular qancha keng tarqalsa, O‘zbekistonliklarning g‘oyaviy birligiga shuncha ko‘p zaar etkazadi, porakanda qiladi, hamjihatlik bo‘lmayda. Mafkuraviy tajovuz yovuz kuchlar va har xil markazlar tomonidan biron-bir mamlakatga nisbatan ichqaridan yoki tashqaridan turib bevosita amalga oshiriladigan g‘oyaviy buzg‘unchilikning bir shaklidir. Ular o‘z jirkanch maqsadlariga erishish uchun har qanday usullardan, odamlarning diniy, milliy siyosatlari, hayotda mavjud bo‘lgan ijtimoiy – iqtisodiy qiyinchiliklardan, shuningdek zamonaviy texnika, telekommunikatsiya vositalaridan ustalik bilan foydalanishga harakat qiladilar. Insoniyat tarixida ezgulik va bunyodkorlik g‘oyalari bilan yovuzlik va buzg‘unchilik g‘oyalari o‘rtasida hamisha kurash bo‘lganligi tarixdan ma’lum. Yovuzlik g‘oyalari tarixda hamisha salbiy va yovuz kuchlar faoliyati hamda hukumronligini ifodalaydi. Salbiy yurishlarg a turtki bo‘lgan g‘oyalarga , irqchilik, fashzm, terrorizm, mustamlakachilikni targ‘ib qiluvchi g‘oyalar misol bo‘ladi. Insoniyatning, jumladan, O‘zbekistonning bir necha yuz yillik tarixida ham turli bosqinchiliklaroqibatida zulm, zo‘ravonlik, kulfat urug‘larini sochish va qon to‘kilishiga sabab bo‘lgan buzg‘unchi g‘oyalar va mafkuralarning halokatli ta’siri bilan bog‘liq voqealar ko‘p bo‘lgan. Bu g‘oyalar o‘zlarida mustabidlik intilishlarini goh yashirin, goh oshkora, ifodalangan holda amalga oshgan . Insoniyat tarixida ezgulik va bunyodkorlik g‘oyalari bilan yovuzlik va buzg‘unchilik g‘oyalari o‘rtasida hamisha kurash bo‘lganligi tarixdan ma’lum. Yovuzlik g‘oyalari tarixda hamisha salbiy va yovuz kuchlar faoliyati hamda hukumronligini ifodalaydi. Salbiy yurishlarga turtki bo‘lgan g‘oyalarga, irqchilik, fashzm, terrorizm, mustamlakachilikni targ‘ib qiluvchi g‘oyalar misol bo‘ladi. Insoniyatning, jumladan, O‘zbekistonning bir◦ necha yuz yillik tarixida ham turli bosqinchiliklaroqibatida zulm, zo‘ravonlik, kulfat urug‘larini sochish va qon to‘kilishiga sabab bo‘lgan buzg‘unchi g‘oyalar va mafkuralarning halokatli ta’siri bilan bog‘liq voqealar ko‘p bo‘lgan. Bu g‘oyalar o‘zlarida mustabidlik intilishlarini goh yashirin, goh oshkora, ifodalangan holda amalga oshgan. Mavzuni ng dolbzarligi. Bugungi globallashuv jarayonlari, axborot axborotlar, ekstremistik va radikal g‘oyalar, milliy qadriyatlarimizni zaiflashtirishga qaratilgan mafkuraviy ta’sirlar davlat xavfsizligi va jamiyat barqarorligiga jiddiy xavf tug‘dirmoqda. Shu bois mazkur mavzuni ilmiy o‘rganish, g‘oyaviy tahdidlarning turlari, ularning namoyon bo‘lish xususiyatlari, ularni oldini olish mexanizmlarini tahlil qilish bugungi kunda dolzarb masaladir. Kurs ishining maqsadi. Kurs ishining asosiy maqsadi — O‘zbekiston hayoti va taraqqiyotiga tahdid soluvchi zamonaviy g‘oyaviy xatarlarga ilmiy-analitik yondashuv asosida baho berish, ularning asosiy ko‘rinishlarini o‘rganish, yoshlar ongiga salbiy ta’sir qiluvchi omillarni tahlil qilish va ularga qarshi samarali mafkuraviy himoya tizimini shakllantirish yo‘l-yo‘riqlarini ishlab chiqishdir. Kurs ishining obyekti. Kurs ishining obyekti — O‘zbekiston Respublikasining ijtimoiy-siyosiy hayoti, aholining, ayniqsa yoshlarning dunyoqarashi va mafkuraviy immuniteti, shuningdek, zamonaviy axborot- madaniy muhitda vujudga kelayotgan g‘oyaviy tahdidlar tizimi. Kurs ishining predmeti. Kurs ishining predmeti — g‘oyaviy tahdidlarning mazmuni, shakl va ko‘rinishlari, ularning jamiyat hayotiga, ma’naviy qadriyatlarga ta’siri hamda ularni oldini olishda davlat, jamoatchilik va ta’lim muassasalarining o‘rni. Kurs ishining asosiy vazifalari: G‘oyaviy tahdid tushunchasini nazariy-asosli ravishda yoritish. O‘zbekiston hayotiga ta’sir ko‘rsatayotgan zamonaviy mafkuraviy xatarlar turlarini tasniflash. Axborot xurujlari, radikal g‘oyalar va ma’naviy bosimlarning namoyon bo‘lish xususiyatlarini tahlil qilish. Yoshlar ongiga ta’sir qiluvchi zararli mafkuraviy oqimlarning mexanizmlarini o‘rganish. G‘oyaviy tahdidlarga qarshi kurashishda davlat siyosati va ta’lim tizimining rolini yoritish. Mafkuraviy immunitetni kuchaytirish bo‘yicha taklif va tavsiyalar ishlab chiqish. I BOB.G‘OYAVIY TAHDIDLARNING NAZARIY–METODOLOGIK ASOSLARI 1.1 Milliy g‘oya va mafkuraning jamiyatni birlashtiruvchi omil sifatidagi o‘rni . Tahdid tushunchasi, uning mohiyat-mazmuni, tur va shakllari Xo’sh, tahdid nima? «Tahdid» arabcha «do’q qilish,qo’rqitish» degan so’zdan olingan bo’lib, kundalik hayotda «birovni qo’rqitish, unga do’q, po’pisa qilish hamda biror falokatning, qo’rqinchli voqyeaning sodir bo’lish xavfi» , degan ma’nolarni anglatish uchun ishlatiladi. Falsafiy ma’noda « Tahdid - keng falsafiy ma’noda,- inson, jamiyat va davlat hayoti hamda faoliya tiga nisbatan muayyan davr mobaynida aniq maqsadga yo’naltirilgan mahalliy, hududiy, mintaqaviy va umumsayyoraviy salbiy omillarning tajovuzi tufay li aniq makon va zamonda vujudga keladigan xavf-xatar shakli, muayyan barqaror siyosiy-ijtimoiy va tarixiy vaziyatni ifodalovchi tushuncha» bo’lsa, jamiyatning rivojlanishiga ta’siri, ya’ni tor ma’noda esa tahdid deb makon va zamonda mavjud bo’lgan real jamiyatning ijtimoiy tuzilmalarini zaiflashtirishga, qolaversa yemirishga qaratilgan shaxsiy, mahalliy, hududiy, mintaqaviy omillarning qo’rqitish, do’q, po’pisa qilishdan iborat bo’lgan xatta- harakatlariga aytiladi. Tahdidlarning xususiyati va taraqqiyot sohalariga o’tkazadigan ta’sir darajasiga qarab, inson, shaxs, fuqaro, millat, davlat, jamiyat, mintaqa, global, ichki va tashqi, katta va kichik, shuningdek iqtisodiy, sosial, siyosiy, ekologik, demografik, mafkuraviy, harbiy, tabiiy- iqlimiy, makon nuqtai nazaridan esa uzoq va yaqin va boshqa shakllarga ajratish mumkin. Ammo ular qanday shaklda yuzaga kelishidan qat’i nazar, taraqqiyotga qarshi kuch hisoblanadi. Bugungi kunda o’zbek xalqining mustaqilligiga,uning tinch-osuda yashashiga,ijtimoi y-iqtisodiy,siyosiy- va ma’naviy-madaniy tuzilmalariga solinayotgan tahdidlarni quyidagi tur va shakllarga ajratish mumkin. O’zbekistonda amalga oshirilayotgan iqtisodiy, ijtimoiy-siyosiy, ma’naviy hayot sohalaridagi islohotlar o’zaro bir-biri bilan bog’liq bo’lib, ushbu o’zgarish va jarayonlar milliy g’oya va mafkurada o’z ifodasini topadi. Milliy g’oyaning iqtisodiyot uchun muhimligi va zarurligi O’zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning quyidagi fikrlarida ifodalangan: “Shu nuqtai nazardan, davlatning innovasion yangilanish dasturini shakllantirish, innovasiya va investisiyalardan samarali foydalanadigan yangi avlod kadrlarini, yangi sarmoyadorlar sinfini tayyorlash o’ta muhim ahamiyatga ega” 1 – deydi. O’zbekiston Prezidenti Shavkat Mirziyoyev – Buning uchun O’zbekistonni texnologik rivojlantirish va ichki bozorni modernizasiya qilish bo’yicha kuchli milliy g’oya, milliy dastur kerak. O’zbekiston Respublikasining milliy mustaqilligi O’zbekiston xalqining iqtisodiy, ijtimoiy-siyosiy, ma’naviy-mafkuraviy hayot o’zgarishlarga olib keldi. Jamiyat ma‟naviyatini yuksaltirish va ma’naviy barkamol insonni tarbiyalash sohasidagi vazifalar milliy g’oya, uning asosiy tushuncha va tamoyillari, tarixi va nazariyasi masalalariga bo’lgan qiziqish va e’tiborni kuchaytirdi. Mustaqilligimizdan keyingi davr jamiyatimiz hayotida milliy g’oyani shakllantirish va rivojlantirish, Milliy g’oya tarixi va nazariyasi masalalariga qiziqish kuchaygan davr bo‟ldi. Milliy g’oya mamlakati miz mustaqilligi ni mustahka mlash, O’zbekistonda ozod va obod Vatan, erkin va farovon hayot barpo etishga xizmat qiladigan mafkura to’g’risidagi yaxlit va izchil ta’limot bo’lib, Milliy g’oya tarixi va nazariyasi fani esa milliy g’oyaning shakllanishi, O’zbekiston xalqining boy tarixi, yuksak ma’naviyati, g’oya va mafkura rivojlanishidagi vorislik jarayonlari, g’oya va mafkuraning tarixiy taraqqiyotida milliylik va umuminsoniylikning o’zaro aloqadorligi, xalqimiz va davlatchiligimiz taraqqiyotida g’oya va mafkura to’g’risidagi tarixiy yondashuvlar va nazariy qarashlarni ilmiy jihatdan o’rganadi. O’zbekiston xalqini buyuk kelajak va ulug’vor maqsadlar sari birlashtirish, mamlakatimizda yashaydigan, millati, tili va dinidan qat’i nazar, har bir fuqaroning yagona Vatan baxt-saodati uchun doimo mas’uliyat sezib yashashiga chorlash, ajdodlarimizning bebaho merosi, milliy qadriyat va an’analarimizga munosib bo’lishiga erishish, yuksak fazilatli va komil insonlarni tarbiyalash, ularni yaratuvchilik ishlariga da’vat qilish, shu muqaddas zamin uchun fidoiylikni hayot mezoniga aylantirish milliy mafkuraning bosh maqsadi bo’lsa, Milliy g’oya tarixi va nazariyasi milliy g’oyaning shakllanishi, uning tarixiy ildizlari va negizlarining xalqimiz hayotida tutgan o’rni va rolini o’rganadi. Shu bilan birgalikda O’zbekiston mustaqilligini mustahkamlashda milliy g’oya va mafkuraning ahamiyatini ochib beradi. Ushbu fan O’zbekiston taraqqiyotining hozirgi bosqichida yuksak salohiyatli, bilimli insonlarni tarbiyalash, qonunchilikka rioya qiladigan, fuqarolik burchini ado etadigan, demokratik jamiyat talablariga amal qiladigan barkamol shaxsni shakllantirish vazifasini ham bajaradi. Ma‟lumki, inson hayotida ham, jamiyat taraqqiyotida ham g‟oya va mafkura muhim ahamiyatga egadir. Inson ong va tafakkurga ega bo‟lib, o‟z oldiga muayyan maqsadlarni qo‟yib, bu maqsadlarni amalga oshirish uchun harakat qiladi. Insonning ma‟lum maqsadga qaratilib amalga oshiradigan hatti-harakati faoliyat deb nomlanib, moddiy va ma‟naviy faoliyatning asosini insonning mehnati tashkil etadi. Insonning jamiyat hayotidagi faoliyati ma‟lum bir g‟oya va mafkura asosida muayyan maqsadga yo‟naltiriladi. Dunyodagi hech bir jamiyat, xalq va millat g‟oya va mafkurasiz yashay olmaydi. Dunyodagi har bir jamiyatning, har bir davlatning o‟ziga xos hamda mos milliy g‟oya va mafkurasi mavjud bo‟lib, bu g‟oya va mafkura davlat va jamiyatning tub maqsadlari va manfaatlarini himoya qiladi. Odamlar jamiyat taraqqiyotining qaysi davri va bosqichida yashamasin, ular albatta nimagadir ishonishi, nimagadir e‟tiqod qilishi, qandaydir bir g‟oyaga, mafkuraga, ta‟limotga asoslanib ish ko‟rishi va faoliyat ko‟rsatishi zarurdir. g‟oya va mafkura bugungi kunda juda ham muhimdir. Milliy g‟oya va mafkura O‟zbekiston fuqarolarini barkamol inson qilib tayyorlash, tarbiyalash, mustaqillikning ongli fidoyisiga aylantirishga xizmat qiladi. Insonning faoliyati va uning ijtimoiy faolligi jamiyat hayotiga maqsad va yo‟nalish berib turgan g‟oya va mafkuraga bevosita bog‟liqdir. Milliy g‟oya va mafkura odamlarda kelajakka ishonchni, umidvorlikni tarbiyalaydi, mehr-muhabbat, oqibat, insof, sabr-toqat, adolat, ma‟rifat tuyg‟ularini shakllantiradi. Jamiyat hayotidagi har qanday g‟oya va mafkura muayyan ijtimoiy-tarixiy negizlarga asoslanganda u odamlarni o‟z atrofida uyushtirib, muayyan vazifalarni bajarishga yo‟naltiradi. O‟zbekiston o‟zining milliy mustaqilligini qo‟lga kiritganidan so‟ng boy tarixiy ma‟naviy meros, milliy va umuminsoniy qadriyatlarga asoslangan holatda milliy g‟oya va milliy mafkura ishlab chiqila boshlandi. Milliy g‟oya xalqning tub 22 manfaatlarini ifoda etadigan, uni o‟z oldiga qo‟ygan maqsadlari sari birlashtiradigan va safarbar etadigan g‟oya bo‟lib, u o‟z tarixi va taraqqiyotining tub burilish davrlarida har qanday millat va xalqning kelajagini belgilaydi. Milliy g‟oya O‟zbekiston xalqining madaniyati, tarixi, milliy o‟ziga xosligi, ma‟naviymadaniy merosiga tayanilgan holda shakllanib boradi. G‟oya va mafkura barcha insonlar, xalqlar, jamiyat va davlat oldida turgan muhim vazifalarni amalga oshirishda yordam beradigan, turli sohada faoliyat yuritadigan jamiyat ahlini birlashtirib, ularni umumiy maqsad sari safarbar etadigan buyuk kuchdir. G‟oya va mafkuraning hayotiyligi odamlarning, millatning, jamiyatning milliy manfaatini, orzu-intilishlarini qay darajada aks ettirishiga, ularning turmush tarzi, dunyoqarashi, tabiatiga qanchalik mos bo‟lishi bilan belgilanadi. Jamiyat hayotida odamlarning ezgu maqsad- muddaolarini G‟oya va mafkura barcha insonlar, xalqlar, jamiyat va davlat oldida turgan muhim vazifalarni amalga oshirishda yordam beradigan, turli sohada faoliyat yuritadigan jamiyat ahlini birlashtirib, ularni umumiy maqsad sari safarbar etadigan buyuk kuchdir. G‟oya va mafkuraning hayotiyligi odamlarning, millatning, jamiyatning milliy manfaatini, orzu-intilishlarini qay darajada aks ettirishiga, ularning turmush tarzi, dunyoqarashi, tabiatiga qanchalik mos bo‟lishi bilan belgilanadi. Jamiyat hayotida odamlarning ezgu maqsad-muddaolarini ifodalaydigan, ularga ma‟naviy-ruhiy quvvat beradigan mafkurani ko‟pchilik qabul qiladi va qo‟llab-quvvatlaydi. Shunday holatda mafkura kuchli ruhiy qudratga ega bo‟ladi. Mafkura barcha davrlarda jamiyatni yuksak va bunyodkor maqsadlar tomon birlashtirib, jamiyat ahli o‟rtasida sog‟lom munosabatlarni shakllantiradi. Jamiyat hayotida g‟oya va mafkura barcha insonlar, xalqlar, jamiyat va davlat oldida muhim vazifalarni amalga oshirishda yordam beradigan, turli sohada faoliyat yuritadigan jamiyat ahlini birlashtirib, ularni umumiy maqsad sari safarbar etadigan muhim omildir. Inson ong-tafakkurga ega bo‟lgan oliy mavjudot bo‟lib, insonda fikrni, g‟oyani vujudga kelishi uning ongli faoliyati bilan bevosita bog‟liqdir. Inson sezuvchi, fikrlovchi, ongli, mukammal mavjudot sifatida tashqi olamni idrok etish jarayonida qalbida turli his-tuyg‟ular, tafakkurida xilma-xil fikr, qarash va g‟oyalarni yaratadi. Insonning tafakkurida tug‟ilgan har qanday fikr yoki qarash, mulohaza yoki nuqtai nazar g‟oya bo‟la olmaydi. Agar insonning fikri voqelikka oddiy munosabatni o‟zida ifodalasa, g‟oya inson va jamiyatni o‟ziga jalb etib, uyushtirib, safarbar qilib, ijtimoiy kuch yoki vositaga aylanadi. G‟oya o‟z mohiyatiga ko‟ra ijtimoiy xususiyatga ega bo‟lib, odatda g‟oya dastlab bir Insoniyat tarixidagi dastlabki odamlarning ishonche‟tiqodi tabiatni ilohiylashtirish asosida shakllangan. Insoniyat tarixidagi eng qadimgi g‟oya va mafkuralar ibtidoiy davrda vujudga kelgan bo‟lib, bu davrda odamlar jamoa bo‟lib urug‟larga bo‟linib yashaganlar. Odamlarning jamoa bo‟lib birlashib yashashi ularning muayyan mafkura asosida uyushganini, tabiat o‟zgarishlariga birgalikda javob izlaganini ko‟rsatadi. Odamlarning jamoa bo‟lib birlashib yashashida ular yashaydigan hu dudning o‟ziga xos iqlimi, tabiat dastursiz o‘z oldiga qo‘ygan vazifalarni bajara olmaydi. boshiga qovushtirib, birlashtirib turadigan mafkuraviy ta’sir bo‘lmasa, parokandalik avj oladi. Milliy mafkura xalqni ezgu maqsadlar yo‘lida safarbar qiladi, mamlakat shu xil dunyosi, shart-sharoitlari muhim ahamiyat kasb etadi.Jamiyat uchun uning a’zolarini muayyan maqsad-manfaatlar yo‘lida uyushtiruvchi, safarbar etuvchi g‘oya va ta’limotlar muhim ahamiyat kasb etadi. Odamlar, ijtimoiy guruhlar, xalq, millat va elatlarning boshini Bugungi kunda aksariyat rivojlangan davlatlarning mafkurasi umuminsoniy qadriyatlar oso yishtaligin i buzib, i rmoqda. “Bugungi tez y oshlar o o ldida yangi-y angi, buyuk imkoniyatlar ochmoqda. Shu bilan birga, ularni ilgari ko‘rilmagan turli yovuz xavf- qili nganining 24 ’ ruzasida . O‘zbekisto nimiz a tori, siy o siy va ma’na viy hayotda jam iyat barqarorli n yaratm o qda. Ijtimoiy- siyosiy ’ ’minlash n ning esa o‘ z mezonlari davlat hokimiyatini boshqarishda ishtirok etish imkoniyatiga ega bo‘lishi 1.2G‘oyaviy xavfsizlik tush unchasi va uning davlat hayotidagi o‘rni Mafkuraviy kurash tushunchasi va uning mohiyat-mazmuni. Jamiyat taraqqiyotining hozirgi davrida ro‘y berayotgan mafkuraviy jarayonlar inson ongi, qalbi xilma-xil usullarda olib boriladigan g‘oyaviy targ‘ibot va tashviqotning asosiy ob’ekti hamda maqsadiga aylanganini ko‘rsatmoqda. O‘zbekistonning birinchi Prezidenti Islom Karimov ta’kidlaganidek , “Bugungi kunda insoniyat qo‘lida mavjud bo‘lgan qurol-yarog‘lar Er kurrasini bir necha bor yakson qilishga etadi. Buni hammamiz yaxshi anglaymiz. Lekin hozirgi zamondagi eng katta xavf – insonlarning qalbi va ongini egallash uchun uzluksiz davom etayotgan mafkuraviy kurashdir. Endilikda yadro maydonlarida emas, mafkura maydonlarida bo‘layotgan kurashlar ko‘p narsani hal qiladi. Bu achchiq haqiqatni hech qachon unutmaslik lozim” 1 . Masalaning mohiyatini tushunish uchun g‘oya va ong munosabatiga daxldor bo‘lgan quyidagi holatlarga e’tibor berish zarur. Muayyan g‘oya inson tomonidan qabul qilinmasligi yoki u shaxs ongida faqat muayyan axborot sifatida saqlanib qolishi mumkin. Birinchi holatda g‘oya inson ongida hech qanday iz qoldirmasa , ikkinchisida g‘oya shaxs uchun ijtimoiy ahamiyatga ega bo‘lmaydi. Inson ongi va qalbi uchun kurash, degan fikrda g‘oya va ong munosabati sharqona falsafiy tafakkur asosida ifodalab berilgan. G‘oya faqatgina inson ongi orqali uning qalbini egallagan, inson ma’naviy-ruhiy holatining uzviy qismiga aylangandagina harakatga da’vat etuvchi, rag‘batlantiruvchi kuchga, faoliyat uchun qo‘llanmaga aylanadi. SHuning uchun ham bugungi kunda ushbu tamoyil mafkuraviy kurashning o‘zagini tashkil etmoqda. Mafkuraviy kurash – bu turli g‘oyaviy qarashlar, yondashuvlar, xilma-xil maslak va maqsadlarga ega ijtimoiy sub’ektlar o‘rtasida yuzaga keladigan, qarama- qarshilikka asoslangan munosabatlar demakdir. Muzeylarning ommaviy - goyaviy , ta ` limiy ishi kommunikatsiyasining muhim elementini tashkil qilgan holda , kamolotga etgan , ijtimoiy faol shaxsni shakllantirishga , uni g ` oyaviy , ahloqiy , estetik tarbiyalashga , bilimdonligini , axborotliligini chuqurlashtirishga yunaltirilgan . Muzey Kommunikatsiyasining ekspozitsiya vistavka va boshka ko ` plab shakllaridan foydalangan holda muzeylar aholining turli ijtimoiy , kasbiy , turli yoshdagi kategoriyalariga ta ` sir ko ` rsatadi . Ommaviy ish doirasi muzey faoliyatining boshqa yunalishlari bilan yaqindan alokadorlik asosida ko`rib chiqilmogi lozim. Muzeylarning goyaviy- tarbiyaviy, ta`limiy ishi, ilmiylik, xayot bilan alokadorlik kabm printsiplarga tayanadi. Muzeylar milliy istiklol mafkurasini xalkimiz kalbiga va ongiga singdirishda, milliy uzligimizni anglashda, ijtimoiy faollikni urgatishda, komil insonni tarbiyalashda juda katta axamiyatga ega. Tarixiy profildagi Muzeylarning tarbiyaviy potentsialini uziga xos xususiyatlari asosida xalkning kup kirali tarixini aks ettiruvchi bevosita guvoxliklar, asl yodgorliklardan foydalanish yotadi. Predmetlilik printsipi, nafakat tarixiy bilimlar targibotining uziga xosligini ta`minlaydi, balki yukori darajadagi isbotlilik, ta`sirchanlik va tabiiyki «tarix bilan tarbiyalash» ning faolligin ta`minlaydi. Muzeylar targibotga kuyilayotgan pedagogikasi Zamonaviy jamiyat muzeyning goyaviy-tarbiyaviy va ta`limiy imkoniyatlaridan mumkin kadar samarali foydalanishdan manfaatdordir. Muzey faoliyatining bu yknalishi nazariy va ilmiy-metodik asoslash zaruriyati yangi maxsus ilmiy fan-muzey pedagogikasining vujudga kelishini belgilaydi. Muzeyning pedagogik ta`sirini mazmuni, metodlari va shakllari, axolining turli kategoriyalarga ta`sirining xususiyatlari, shuningdek, muzeyni madaniy muassasalar tizimidagiurnini belgilash bilan boglik muammolar muzey pedagogikasining predieti xisoblanadi. SHuning munosabati bilan muzey pedagogikasi tomonidan: - muzey pedagogik jarayonning konuniyatlari va ulardan amaliyotda foydalanish, pedagogik raxbarlik darajasini ustirish imkoniyatlari urganiladi. Bugun yangi hayot qurish, rivojlangan davlatlar qatoriga chiqish yo‘lidan borayotgan O‘zbekistonda ham milliy g‘oya masalasi juda muhim ahamiyatga ega. So‘nggi yillarda bu borada qator qarorlar qabul qilindi. Respublika ma’naviyat va ma’rifat kengashi raisi prezident ekani belgilab qo‘yildi. Kengashning hududiy bo‘limlariga mas’ullik hokimlar zimmasiga yuklatildi. Bu o‘zgarish ma’naviy-ma’rifiy ishlarni davlat siyosatida yanada yuksak o‘ringa ko‘tardi. « Agar jamiyat hayotining tanasi iqtisodiyot bo‘lsa, uning joni va ruhi ma’naviyatdir, — dedi Shavkat Mirziyoyev yig‘ilishda. — Biz yangi O‘zbekistonni barpo etishga qaror qilgan ekanmiz, ikkita mustahkam ustunga tayanamiz. Birinchisi — bozor tamoyillariga asoslangan kuchli iqtisodiyot. Ikkinchisi — ajdodlarimizning boy merosi va milliy qadriyatlarga asoslangan kuchli ma’naviyat» 3 . Ta’kidlanganidek, milliy g‘oyaning mohiyatini to‘liq anglab yetmagan, eski mafkurani tasavvur qilib, bunga yuzaki qaraydiganlar ham yo‘q emas. Shu bois prezident mamlakat mafkurasining asosiy g‘oyasini ta’kidlab o‘tdi.«Biz yaratayotgan yangi O‘zbekistonning mafkurasi ezgulik, odamiylik, gumanizm g‘oyasi bo‘ladi. Biz mafkura deganda, avvalo, fikr tarbiyasini, milliy va umuminsoniy qadriyatlar tarbiyasini tushunamiz. Ular xalqimizning necha ming yillik hayotiy tushuncha va qadriyatlariga asoslangan», — dedi Shavkat Mirziyoyev. Davlat rahbari bugun dunyoda keskin kurash va raqobat hukm surayotgani, manfaatlar to‘qnashuvi kuchayib borayotganini tilga oldi. Globallashuv jarayonlari insoniyat uchun beqiyos yangi imkoniyatlar bilan birga kutilmagan muammolarni ham keltirib chiqarayotgani, milliy o‘zlik va ma’naviy qadriyatlarga qarshi tahdid va xatarlar tobora ortayotgani ta’kidlandi. Qayd etilishicha, faqat o‘zini o‘ylash, mehnatga, oilaga yengil qarash, iste’molchilik kayfiyati turli yo‘llar bilan odamlar, ayniqsa, yoshlar ongiga ustamonlik bilan singdirilayapti. Terrorizm, ekstremizm, transmilliy va kiber-jinoyatchilik, odam savdosi, narkotrafik kabi tahdidlar xavfi oshib bormoqda. Ba’zi hududlarda atayin beqarorlik yuzaga keltirilib, norozilik kayfiyati avj oldirilayotganiga urg‘u berildi. Terrorizm (lot. terror – qoʻrqinch, dahshat) – siyosiy raqiblarni, muxoliflarni yoʻqotish yoki qoʻrqitish, aholi oʻrtasida vahima va tartibsi h maqsadidagi zoʻravonlik oxirlaridan uning yangi koʻrinishlari vujudga keldi (chet el davlatlari va hukumatlari rahbarlarini, ularning diplomatik vakillarini oʻldirish yoki oʻgʻirlash, elchixonalar, missiyalar, xalqaro tashkilotlarning binolarini portlatish, va vokzallarda portlashlar sodir etish, havo kemalarini olib qochish, odamlarni garovga olish va hokazo). Xalqaro terrorizm keng tarqalib, terrorizm oshkora siyosiy tus ola boshladi. Terrorchilar ayrim mamlakatlar hukumati va unga yaqin tuzilmalardan madad oladigan hollar yuzaga keldi. Ular tomonidan sodir etilayotgan jinoyatlarning ijtimoiy xavflilik darajasi ortdi. Terrorchilar qoʻliga yadroviy, kimyoviy, biologik qurol tushib qolishi xavfi kuchaydi, paydo boʻldi. Koʻp hollarda terrorizm diniy ekstremizm, narkobiznes, bilan bogʻliqligi, chatishib ketishi kuzatila boshlandi. Oʻzbekiston Respublikasida „Terrorizmga qarshi kurash toʻgʻrisida“ maxsus qonun qabul qilindi (2000-yil 15 dekabr). Ushbu qonunda terrorizm – siyosiy, diniy, mafkuraviy va boshqa maqsadlarga erishish uchun shaxsning hayoti, sogʻligʻiga xavf tugʻdiruvchi, mol-mulk va boshqa obʼyektlarning yoʻq qilinishi (shikastlantirilishi) xavfini keltirib chiqaruvchi hamda davlatni, xalqaro tashkilotni, jismoniy yoki yuridik shaxsni bironbir harakatlar sodir etishga yoki sodir etishdan tiyilishga majbur qilishga, xalqaro munosabatlarni murakkablashtirishga, davlatning suverenitetini, hududiy yaxlitligini buzishga, xavfsizligiga putur yetkazishga, qurolli mojarolar chiqarishni koʻzlab igʻvogarliklar qilishga, aholini qoʻrqitishga, ijtimoiy-siyosiy vaziyatni beqarorlashtirishga qaratilgan, Oʻzbekiston Respublikasining JKda javobgarlik nazarda tutilgan zoʻrlik, zoʻrlik ishlatish bilan qoʻrqitish yoki boshqa jinoiy qilmishlar deb taʼriflanadi. Qonunda davlat organlarining Terrorizmga qarshi kurash sohasidagi vakolatlari, terrorchilikka qarshi operatsiyaning oʻtkazilishi, terrorchilik harakati oqibatida yetkazilgan zararni qoplash va jabrlangan shaxslarning ijtimoiy reabilitatsiyasi kabi masalalar huquqiy asoslab berilgan. Oʻzbekiston Respublikasining JKga koʻra, terrorchilik harakatlarini tayyorlash va sodir etish, bunday faoliyatda ishtirok etayotgan shaxslarga bevosita yoki bilvosita har qanday mablagʻ-vositalar va resurslar berish yoki yigʻishga, boshqa xismatlar koʻrsatishga qaratilgan harakat 8 yildan 10 yilgacha ozodlikdan mahrum qilish bilan jazolanadi. Terrorchilik harakati odam oʻlishiga, boshqa ogʻir oqibatlarning kelib chiqishiga sabab boʻlsa, 15 yildan 20 yilgacha ozodlikdan mahrum etish yoki mamlakatdan chiqarib yuborish jazosi belgilanadi. Terrorizmni tayyorlashda ishtirok etgan shaxs, agar u hokimiyat organlariga oʻz vaqtida xabar berish yoki boshqa usul bilan ogʻir oqibatlar yuzaga kelishining hamda terrorchilar maqsadlari amalga oshirilishining oldini olishga faol koʻmaklashgan boʻlsa, basharti bu shaxsning xarakatlarida jinoyatning boshqa tarkibi boʻlmasa, jinoiy javobgarlikdan ozod etiladi. Oʻzbekiston Respublikasida „Terrorizmga qarshi kurash toʻgʻrisida“ maxsus qonun qabul qilindi (2000-yil 15 dekabr). Ushbu qonunda terrorizm – siyosiy, diniy, mafkuraviy va boshqa maqsadlarga erishish uchun siyosiy vaziyatni beqarorlashtirishga qaratilgan, Oʻzbekiston Respublikasining JKda javobgarlik nazarda tutilgan zoʻrlik, zoʻrlik ishlatish bilan qoʻrqitish yoki boshqa jinoiy qilmishlar deb taʼriflanadi. Qonunda davlat organlarining Terrorizmga qarshi kurash sohasidagi vakolatlari, terrorchilikka qarshi operatsiyaning oʻtkazilishi, terrorchilik harakati oqibatida yetkazilgan zararni qoplash va jabrlangan shaxslarning ijtimoiy reabilitatsiyasi kabi masalalar huquqiy asoslab berilgan. Oʻzbekiston Respublikasining JKga koʻra, terrorchilik harakatlarini tayyorlash va sodir etish, bunday faoliyatda ishtirok etayotgan shaxslarga bevosita yoki bilvosita har qanday mablagʻ-vositalar va resurslar berish yoki yigʻishga, boshqa xismatlar koʻrsatishga qaratilgan harakat 8 yildan 10 yilgacha ozodlikdan mahrum qilish bilan jazolanadi. Terrorchilik harakati odam oʻlishiga, boshqa ogʻir oqibatlarning kelib chiqishiga sabab boʻlsa, 15 yildan 20 yilgacha ozodlikdan mahrum etish yoki mamlakatdan chiqarib yuborish jazosi belgilanadi. Terrorizmni tayyorlashda ishtirok etgan shaxs, agar u hokimiyat organlariga oʻz vaqtida xabar berish yoki boshqa usul bilan ogʻir oqibatlar yuzaga kelishining hamda terrorchilar maqsadlari amalga oshirilishining oldini olishga faol koʻmaklashgan boʻlsa, basharti bu shaxsning xarakatlarida jinoyatning boshqa tarkibi boʻlmasa, jinoiy javobgarlikdan ozod etiladi. Erondagi Sistan, Belujiston va Gʻarbiy Ozarbayjon viloyatlarida uchta terroristik guruh yoʻq qilindi va 21-mart kuni Saravondagi teraktni sodir etganlar hibsga olindi. Sistan va Belujistondagi guruh aʼzolari boshqa mamlakatda harbiy tayyorgarlikdan oʻtgan va guruh rahbarligida jinoyat sodir etgan „Jaysh al-Adl“ terroristik guruhiga aloqador boʻlgan. Guruh yetakchisidan ikkita avtomat, shuningdek, bomba tayyorlash uchun baʼzi qurol va materiallar topilgan. Bayonotda uning avval giyohvand moddalar savdosi va qotillik bilan shugʻullangani keltirilgan. Gʻarbiy Ozarbayjonni talon- toroj qilish va terroristik harakatlarni amalga oshirish maqsadida bostirib kirgan qurolli guruh ortidan kuzatuv amalga oshirilgan va Urmiya bilan chegaradosh mintaqadagi qurolli toʻqnashuvdan soʻng ulardan ikkitasi oʻldirilgan, bittasi esa qochib ketgan.Zamonaviy globallashuv sharoitida millatlararo totuvlik va ijtimoiy barqarorlik har bir davlatning siyosiy-ijtimoiy taraqqiyotida hal qiluvchi omil sanaladi. Shu bilan birga, ayrim siyosiy kuchlar, ekstremistik guruhlar yoki mafkuraviy markazlar tomonidan ongli ravishda millatlararo nizo chiqarishga qaratilgan g‘oyalar targ‘ib qilinishi jamiyat xavfsizligiga jiddiy tahdid tug‘diradi. Bunday g‘oyalar tarix davomida ko‘plab ziddiyatlar, urushlar, etnik to‘qnashuvlar, ajralib chiqish harakatlari va insoniyat fojialariga sabab bo‘lgan. Ushbu bobda millatlararo nizo chiqarishga qaratilgan g‘oyalarining mazmuni, shakllanish omillari, tarqalish mexanizmlari va ularning salbiy oqibatlari keng tahlil etiladi. Millatlararo nizo chiqarishga qaratilgan g‘oyalar — bu turli millat, elat yoki diniy-etnik guruhlar o‘rtasida o‘zaro ishonchsizlik, adovat, raqobat yoki nafrat uyg‘otishni maqsad qilgan mafkuraviy ta’sir shakllaridir. Ular quyidagi belgilar bilan xarakterlanadi: Biz va Ular tamoyilini kuchaytirish, ya’ni guruhlararo farqlarni sun’iy ravishda kattalashtirish. Stereotiplar, xurofotlar, kamsituvchi tasavvurlarni ataylab tarqatish. Zo‘ravonlikni oqlash yoki undash, ayrim masalasi eng dolzarb yo‘nalishlardan biriga aylandi. Dunyo miqyosida etnik ziddiyatlar, separatistik harakatlar, irqiy ustunlik konsepsiyalarining qayta jonlanishi hamda informatsion urushlarning chuqurlashuvi millatlararo nizo chiqarishga qaratilgan g‘oyalar xavfini yanada kuchaytirmoqda. Bunday g‘oyalar faqat alohida kishilarni emas, balki butun jamiyatni, davlatning siyosiy va iqtisodiy barqarorligini izdan chiqarishi mumkin. Millatlararo nizo chiqarishga qaratilgan g‘oyalar — bu ongli ravishda ishlab chiqilgan, maqsadli ravishda tarqatiladigan, etnik guruhlar o‘rtasida adovat va ishonchsizlikni kuchaytirishga qaratilgan mafkuraviy ta’sir vositalaridir. Ularning ildizi tarixiy, siyosiy, ijtimoiy, iqtisodiy va psixologik omillarga borib taqaladi. Mazkur kurs ishida ana shu g‘oyalar mohiyati chuqur yoritiladi va ularning jamiyatga tahdidi tahlil etiladi. Soxta yangiliklar, montaj qilingan videolar yoki provokatsion chaqiriqlar odamlar ongiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Etnik guruhlarga qarshi nafratli postlar keng auditoriyani radikallashtirishi mumkin. Resurslar, yer, iqtisodiy imtiyozlar uchun kurash millatlararo raqobatni kuchaytirishi mumkin.Iqtisodiy tengsizlik ayrim guruhlarning noroziligini radikal yo‘nalishga buradi. Ayrim siyosiy kuchlar milliy ziddiyatlarni elektoratni safarbar qilish vositasi sifatida ko‘radi. Tashqi kuchlarning geosiyosiy manfaatlari uchun ataylab mojarolarni qo‘zg‘atishi. O‘tmishda sodir bo‘lgan mojaro, bosqin yoki adolatsizliklar noto‘g‘ri talqin qilinsa, u yangi adovat manbaiga aylanadi. Mustamlakachilik siyosati natijasida vujudga kelgan "bo‘lib tashla va hukmronlik qil" tamoyillari ham ziddiyat urug‘ini ekadi.Millatlararo nizo chiqarishga qaratilgan g‘oyalar jamiyatning birlik, barqarorlik va taraqqiyotiga jiddiy xavf tug‘diruvchi mafkuraviy tahdiddir. Ular siyosiy manipulyatsiya, iqtisodiy manfaat yoki tashqi ta’sirlar natijasida shakllanadi. Bunday g‘oyalarni yengish uchun esa jamiyatda mafkuraviy immunitetni kuchaytirish, adolatli siyosat yuritish, media savodxonlikni rivojlantirish va millatlararo totuvlikni mustahkamlash zarur. II BOB.O’ZBEKISTON HAYOTI VA TARAQQIYOTIGA TAHDID SOLAYOTGAN G‘OYAVIY XAVFLARNING KENG QAMROVLI TAHLILI 2.1Yoshlar ongiga ta’sir etish usullari (ijtimoiy tarmoqlar, onlayn targ‘ibot, yopiq guruhlar Mustaqil O‘zbekiston demokratik yangilanish, iqtisodiy liberallashuv, ijtimoiy farovonlik va milliy tiklanish yo‘lida izchil rivojlanib bormoqda. Bunday taraqqiyot jarayonida mamlakat hayotining barcha sohalarida tub islohotlar amalga oshirilmoqda. Ammo globallashuv, axborot texnologiyalarining keskin rivojlanishi va mafkuraviy kurash kuchaygani tufayli turli g‘oyaviy tahdidlar ortib bormoqda. G‘oyaviy tahdid — jamiyat ongiga yot, destruktiv, radikal, davlat mustaqilligi va milliy manfaatlarga zid bo‘lgan mafkuraviy ta’sir ko‘rsatish orqali beqarorlik keltirishga qaratilgan harakatdir. Bu tahdidlar ko‘pincha yashirin, manipulyativ va psixologik jihatdan o‘tkir bo‘lib, yoshlar ongini egallash, milliy qadriyatlarni yemirish, jamiyatni bo‘lib yuborish, siyosiy barqarorlikni izdan chiqarish kabi maqsadlarni ko‘zlaydi.O‘zbekiston uchun eng xavfli g‘oyaviy tahdidlardan biri — diniy ekstremizm va radikalizm hisoblanadi. Bunday oqimlar: dinning asl mohiyatini buzib talqin qiladi, yoshlarni aldov va yolg‘on shiorlar bilan jalb qiladi, davlat tuzumini tan olmaydi, xalifalik, shariat davlati kabi utopik g‘oyalarni targ‘ib qiladi.O‘zbekiston taraqqiyoti va barqarorligiga tahdid solayotgan g‘oyaviy xavflar keng ko‘lamga ega bo‘lib, ular diniy ekstremizm, siyosiy radikalizm, axborot urushi, ma’naviy buzuqlik, separatizm va millatlararo adovat shaklida namoyon bo‘lmoqda. Bunday tahdidlarning asosiy maqsadi — jamiyatni ichidan bo‘lib, barqarorlikni izdan chiqarish, iqtisodiy va siyosiy taraqqiyotga putur yetkazishdir. O‘zbekistonning bugungi rivojlanish strategiyasi g‘oyaviy xavflarga qarshi kompleks, tizimli, ilmiy asoslangan kurashni talab qiladi. Faqat shundagina barqaror taraqqiyot, milliy birlik va ma’naviy yuksalishga erishish mumkin.Globallashuv sharoitida O‘zbekiston jahon axborot makonining ajralmas qismiga aylangan. Bu jarayonning ijobiy jihatlari bilan bir qatorda salbiy oqibatlari ham mavjud: chet davlatlarning mafkuraviy ta’siri; yot madaniyatning cheksiz oqimi; “ommaviy madaniyat”ning bosimi; reklama industriyasining psixologik manipulyatsiyasi. Ijtimoiy tarmoqlar orqali inson ongiga soniyalar ichida millionlab ta’sir kuchlari yo‘naltirilmoqda. Bu jarayonlarning ko‘pi manipulyativ bo‘lib, yoshlar ongida qadriyatsizlik, milliy o‘zlikni yo‘qotish, tanazzuliy kayfiyat paydo qiladi.O‘zbekistonning bugungi taraqqiyot jarayonida g‘oyaviy tahdidlar yanada murakkablashib, ko‘p qirrali tus olmoqda. Ular diniy ekstremizm, axborot urushi, ommaviy madaniyat, separatizm, siyosiy radikalizm, axloqiy inqiroz kabi ko‘rinishlarda namoyon bo‘lmoqda. Bu tahdidlarning barchasi bir-biriga bog‘liq bo‘lib, maqsadi — jamiyat barqarorligi va milliy taraqqiyotni susaytirishdir.Ularning oldini olish uchun: ma’rifiy ishlar, ta’lim tizimining mustahkamligi, yoshlar O‘zbekistonning kelajak taraqqiyoti g‘oyaviy immunitet kuchiga, yosh avlodning ma’naviy tayanchiga va jamiyatning birligini saqlay olish qobiliyatiga bog‘liq. XXI asr — g‘oyalar, mafkuraviy kurash va axborot ustuvorligi asri. Bugungi globallashgan dunyoda nafaqat iqtisodiy, siyosiy yoki harbiy kuch, balki g‘oya, axborot va mafkuraviy ta’sir kuchi ham davlatlar taqdirini belgilab bermoqda. Shu bois O‘zbekiston taraqqiyotini sekinlashtirish, ichki barqarorlikni zaiflashtirish, milliy manfaatlarni yemirishga qaratilgan g‘oyaviy tahdidlar yanada murakkablashib, ko‘p qirrali tus olmoqda. O‘zbekiston kabi o‘z yo‘lini mustaqil tanlagan, milliy manfaatlarni ustuvor qo‘yayotgan davlatlarga nisbatan mafkuraviy bosimlar ko‘pincha:axborot xurujlari,diniy radikalizm,siyosiy manipulyatsiyalar,ommaviy madaniyatning salbiy oqimi,ma’naviy buzuqlik,separatistik g‘oyalar,yoshlar ongini zaharlash strategiyalariorqali amalga oshiriladi.Bu tahdidlarni chuqur bilish — ularni bartaraf etishning asosiy sharti. Quyida ushbu g‘oyaviy xavflarning kengaytirilgan, analitik, ilmiy yondashuv asosidagi tahlili keltiriladi. Yoshlar — jamiyatning eng faol, eng ta’sirchan qatlami bo‘lib, bugungi g‘oyaviy tahdidlar aynan ular ongini nishonga olayotgani bejiz emas. Chunki yoshlarning psixologiyasi, qiziqishi, ijtimoiy tarmoqlarga qaramligi, yangi narsalarni tez qabul qilishi ularni mafkuraviy hujumlarda eng asosiy “obyekt”ga aylantiradi.Bugungi kunda O‘zbekistonda yoshlarning 80–90 foizi ijtimoiy tarmoqlardan faol foydalanadi. Aynan shuning uchun turli zararli g‘oyalar ijtimoiy tarmoqlar orqali tez tarqalmoqda.Ijtimoiy tarmoqlar, onlayn targ‘ibot va yopiq guruhlar bugungi g‘oyaviy kurashning eng kuchli qurollariga aylangan. Ular yoshlar ongiga: tez, sezilmaydigan, psixologik,kuchli ta’sir ko‘rsatadi. Shu bois yoshlarning g‘oyaviy immunitetini mustahkamlash — O‘zbekiston milliy xavfsizligining eng muhim yo‘nalishidir.Bugungi globallashuv va raqamli texnologiyalar rivojlangan davrda yoshlar ongiga ta’sir etish masalasi sotsiologiya, psixologiya, kommunikatsiya, siyosatshunoslik va xavfsizlik ilmida alohida tadqiqot yo‘nalishiga aylandi. Chunki yoshlar o‘ziga xos psixologik xususiyatlari, ijtimoiy faolligi va raqamli makonda faol ishtiroki sababli har qanday mafkuraviy bosim va manipulyatsiyalarga eng sezgir qatlam hisoblanadi.Ijtimoiy tarmoqlar, onlayn targ‘ibot va yopiq guruhlar bugungi g‘oyaviy kurashning eng kuchli vositasiga aylangan.Ijtimoiy tarmoqlar, onlayn targ‘ibot va yopiq guruhlar bugungi g‘oyaviy kurashning eng kuchli vositasiga aylangan.Yoshlar — jamiyatning eng faol, eng ta’sirchan qatlami bo‘lib, bugungi g‘oyaviy tahdidlar aynan ular ongini nishonga olayotgani bejiz emas. Chunki yoshlarning psixologiyasi, qiziqishi, ijtimoiy tarmoqlarga qaramligi, yangi narsalarni tez qabul qilishi ularni mafkuraviy hujumlarda eng asosiy “obyekt”ga aylantiradi.Ijtimoiy tarmoqlar bugungi kunda kuchli mafkuraviy qurolga aylangan ekan butun dunyo miqiyosida mafkuraviy- g’oyaviy tahdidlarni targ’ib qilishda muhum omil vazifasini o’tamoqdabuni o’z bu salbiy oqibatlarga olib kelmoqda. Hozirgi o’sib kelayotgan kelajak yoshlarni ko’proq kitob o’qishga va o’zlari qiziqqan soxasiga yo’naltirish lozim. Ijtimoiy tarmoqlar bugun qudratli axborot qurolga aylangan ekan, dunyo miqyosida mafkuraviy-g’oyaviy tahdidlarni targ’ibot va tashviqot etishda muhim omil vazifasini o’tamoqda. Ijtimoiy tarmoqlar yordamida yoshlarning qalbi, ongi va ruhiyatiga ta’sir ko’rsatishga alohida e’tibor qaratilmoqda. Buning natijasida yoshlar ma’naviyati izdan chiqishiga olib kelmoqda. Shu boisdan ham, turli-tuman g’oyaviy, mafkuraviy va axborot xurujlarining avj olishini e’tibordan chetda qoldirmasligimiz darkor. Shundagina biz istiqbolda ma’naviy barkamol insonni, sog’lom avlodni tarbiyalashga erishamiz. Internet tizimining ijtimoiy tarmog’idan olingan narsa to’g’ri ishonchli va zararsiz ekanini bilish kerak. Yaxshi yomonning farqiga bormagan yoshlar ijtimoiy tarmoqlar orqa;I tarqatilgan har qanday ma’lumot-xabarlarini haqiqat deb qabul qilayotgani jiddiy xavotirga solmoqda. Ular g’arazli maqsadlari yo’lida yoshlarda buzg’unchilik begunoh odamlar qonini nohaq to’kish kabi jinoyatlarini avj oldirib fuqarolar tinchligini buzib xalq orasida nizo chiqarishga harakat qilmoqda. Sarhadsiz internet dunyosiga kirgan yoshlar vaqt umr g’animat ekanini doimo yodda saqlamog’i kerak.Zero bu global tarmoq bepoyon hududlarga ega bo’lib unda inson adashib soatlab kunlarini samarasiz o’tkazib yuborishi bilan birga yoshlarimiz o’jar va qaysar keksalarning aytganini nazar pisandga olmaydi ajdodlar qadriyatlarini inkor etadi. Darhaqiqat bugun axborot ko’p va tez kirib kelayaptiki ularni hazm qilish uchun teran tafakkur va keng dunyoqarash talab etiladi. Ayniqsa internet tizimining ijtimoiy tarmoq olamifarzandlarimiz e’tibori va qiziqishni tortib borayotgan bugungi davrda ayrim kompyuter o’yinlari haqida ham shunday misollarni keltirish mumkin. Bugungi dunyo aholisining 90% dan ortig’I ijtimoiy tarmoqlardan foydalanish imkoniyati mavjud. Foydalanayotganlar soni ham yildan yilga ortib bormoqda. Mutaxassislarning hisob kitoblariga ko’ra insonlarning ijtimoiy tarmoqda sarflaydigan minimal vaqti 3soatni tashkil etadi. Bir qarashda kishini havotirga soladigan hech narsa yo’qdek. Inson bu 3soat mobaynida turli hududlarda yashaydigan tarmoqlar yoshlar nutqini boyitishda ijobiy omil bo‘lsa-da, u til madaniyati va adabiy me’yorlarga salbiy ta’sir ko‘rsatishi ham mumkin. Shuning uchun yoshlarning nutqiy madaniyatini mustahkamlash hamda internet muloqotida madaniy til me’yorlarini targ‘ib qilish muhim ahamiyat kasb etadi. Ijtimoiy tarmoqlar bugungi kunda kuchli mafkuraviy qurolga aylangan ekan, butun dunyo miqyosida mafkuraviy-g`oyaviy tahdidlarni targ`ib qilishda muhim omil vazifasini o`tamoqda. Buni o‘z oldiga maqsad qilib olganlar uchun ijtimoiy tarmoq yoshlarning ongiga, qalbiga va ruhiyatiga ta’sir ko`rsatishda muhim yo‘l bo‘lib xizmat qilmoqda. Mazkur maqolada Internetdagi ijtimoiy tarmoqlar yoshlar hayotida qanday o‘rin tutayotganligi, uning yoshlar ma’naviyatiga salbiy ta’sirlari va buni oldini olish yo‘llari atroflicha tahlil qilingan. Oʻzbekistonda ijtimoiy tarmoqlar va yoshlarning ruhiy salomatligi oʻrtasidagi munosabatlar zamonaviy jamiyatda katta ahamiyatga ega. Ijtimoiy tarmoqlar yoshlar hayotining ajralmas qismiga aylangan boʻlsa- da, ularning ruhiy salomatligiga jiddiy tahdid solayotgan muammolardan biri sifatida o‘rganiladi. Ijtimoiy tarmoqlarning ijobiy taʼsiri to‘g‘risida gapirganda, maʼlumot va bilim manbayi - ijtimoiy tarmoqlar orqali yoshlar yangi bilimlar olish, oʻqish va oʻrganish imkoniyatiga ega bo‘ladilar. Ijtimoiy aloqalar - uzoqda joylashgan doʻstlar va qarindoshlar bilan aloqada boʻlish imkoniyati, ijodiyatni rivojlantirish - yoshlar oʻz fikrlari, sanʼati va loyihalarini dunyoga namoyish etishlari mumkin, psixologik yordam - baʼzi ijtimoiy tarmoqlar orqali yoshlar psixologik yordam va maslahat olishlari mumkin. Ijtimoiy tarmoqlar o‘smirlar uchun bir tomondan yangi bilimlar olish, do‘stlar bilan aloqada o‘rnatish va o‘z fikrlarini ifoda etish uchun keng imkoniyatlar yaratadi. Biroq, ikkinchi tomondan, ular zararli kontent, kiberzo‘ravonlik, vaqtni noto‘g‘ri boshqarish va ruhiy salomatlik muammolariga olib kelishi mumkin. Shu sababli, o‘smirlar uchun ijtimoiy tarmoqlardan foydalanishni baholash va ularni zararli ta‘sirlardan himoya qilish, uni saralash juda muhimdir. Oʻzbekistonda, ayniqsa 16–17 yoshli oʻsmirlar orasida klinik depressiyaning (bu ruhiy kasallik bo‘lib, odamning kayfiyati, energiyasi, ishtahasi, uyqusi va umuman hayotga bo‘lgan qiziqishi pasayishi bilan tavsiflanadi. Bu holat odatdagidan ko‘ra kuchliroq va uzoq davom etadi, shuningdek, odamning kunlik faoliyatiga jiddiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin) koʻpayishi muammosi tobora keskinlashib bormoqda. Soʻnggi oʻn yil ichida bu holatning keng tarqalishi bir qator ijtimoiy, psixologik va tashqi omillar bilan bogʻliq bo‘lib, oʻsmirlar orasida oʻziga boʻlgan ishonchning pasayishi, oilaviy muammolar, ijtimoiy bosim, oʻziga nisbatan salbiy munosabatlar, ijtimoiy izolyatsiya kabi omillar depressiyaning koʻpayishiga sabab boʻlib kelmoqda. Xulosa qilib aytganda, ijtimoiy tarmoqlar va ruhiy salomatlik o‘rtasidagi munosabatni yosh davrlarni psixologik rivojlanish bosqichlari bilan bog‘liq holda tizimli ravishda o‘rganish juda muhim va ilmiy-amaliy jihatdan katta ahamiyatga ega. Bunday tadqiqotlar kelajakda inson salomatligi va farovonligini yaxshilashga yordam berishi bilan bir qatorda, ushbu vaziyatni tahlil qilish uchun ham qulay imkoniyat yaratishi mumkin. koʻp vaqt oʻtkazishning salbiy oqibatlari haqida oʻqitish, ularning haqiqiy hayotda ijtimoiy munosabatlarni rivojlantirishga undash, oilada va ta’lim muassasalarida ruhiy salomatlikni qoʻllab-quvvatlovchi muhit yaratish ham muhim vazifalardan hisoblanadi. Shuningdek, davlat va nodavlat tashkilotlarning hamkorligida yoshlar uchun psixologik qoʻllab-quvvatlash xizmatlarini kengaytirish, ularga professional yordam koʻrsatish imkoniyatlarini yaratish va ruhiy salomatlik masalalari boʻyicha xabardorlikni oshirish orqali jamiyatda aqliy salomatlikni yaxshilashga hissa qoʻshish mumkin. Shavkat Mirziyoyev mamlakat mafkurasining asosiy g‘oyasini nimalar tashkil etishini sanab o‘tdi. «Biz yaratayotgan yangi O‘zbekistonning mafkurasi ezgulik, odamiylik, gumanizm g‘oyasi bo‘ladi» 4 , — dedi prezident. Unda qayd etilganidek, jahon tarixida har bir xalqning avvalo ma’naviy birlashuvi, milliy g‘oyasi bilan yuksalganini ko‘rish mumkin. Bugun yangi hayot qurish, rivojlangan davlatlar qatoriga chiqish yo‘lidan borayotgan O‘zbekistonda ham milliy g‘oya masalasi juda muhim ahamiyatga ega. So‘nggi yillarda bu borada qator qarorlar qabul qilindi. Respublika ma’naviyat va ma’rifat kengashi raisi prezident ekani belgilab qo‘yildi. Kengashning hududiy bo‘limlariga mas’ullik hokimlar zimmasiga yuklatildi. Bu o‘zgarish ma’naviy-ma’rifiy ishlarni davlat siyosatida yanada yuksak o‘ringa ko‘tardi. 2.2G‘oyaviy immunitetni shakllantirishda sport, san’at va madaniyatning o‘rni G‘oyaviy immunitet — bu shaxsning zararli g‘oyalar, ma’naviy tahdidlar, ekstremistik chaqiriqlar va manipulativ axborotlar ta’siriga berilmasdan, mustaqil va tanqidiy fikrlay olish qobiliyatidir. G‘oyaviy immunitetning shakllanishida ta’lim, oilaviy muhit, ijtimoiy tizim bilan bir qatorda sport, san’at va madaniyat alohida o‘rin tutadi. Chunki bu sohalar bevosita inson ruhiyatiga, dunyoqarashiga, qadriyatlar tizimiga ta’sir etadi, jamiyatda birdamlik va barqarorlikni mustahkamlaydi. Quyida ushbu sohalarning g‘oyaviy immunitetga ta’siri ilmiy asosda, sotsiologik, psixologik va madaniy yondashuvlar bilan keng yoritiladi. Psixologiyada bu jarayon “pozitiv ijtimoiy identitet shakllanishi” deb ataladi (Tajfel, Turner nazariyasi). Sport bilan shug‘ullangan yoshlar o‘zini to‘g‘ri ijtimoiy rolga ega sifatida anglaydi va bu ongni g‘oyaviy tahdidlardan himoya qiladi. Kurash, belbog‘li kurash, ot sport turlari, shaxmat, doira san’ati bilan bog‘liq harakatlar yoshlarning milliy identitetini mustahkamlaydi. Milliy o‘zlik mustahkam bo‘lgan shaxs zararli, yot g‘oyalar ta’siriga kamroq beriladi. San’at — dunyoqarashni shakllantiruvchi kuch Rassomchilik, adabiyot, musiqa, kino, teatr — bularning barchasi shaxs ruhiyati va ma’naviyatiga bevosita ta’sir etadi. San’at: estetik didni shakllantiradi, ma’naviy sezgirlikni kuchaytiradi, ezgulik va yovuzlikni ajratishni o‘rgatadi, diqqatni yuksak qadriyatlar sari yo‘naltiradi. Psixologiyada bu jarayon “estetik tarbiya orkali axloqiy ongni shakllantirish” deb yuritiladi (L. Vygotskiy, A. Maslou tadqiqotlari). Nazoratsizlik — bu ota-ona farzandining: kundalik faoliyati, do‘stlari, internetdan foydalanishi,hissiy holati, ta’limdagi yutuqlari bo‘sh vaqtni o‘tkazish shakli ustidan e’tibor va qiziqish bildirmasligi demakdir. Sotsiologik izlanishlarga ko‘ra Nazoratsiz qolgan yoshlar ekstremistik va zararli g‘oyalar nishoni bo‘lish ehtimoli 3–4 barobar yuqori. Chunki bunday yosh: kimdir unga yo‘l ko‘rsatishini istaydi; takliflarga beriluvchan; yolg‘izlik hissini boshdan kechiradi; internetga haddan ziyod bog‘lanadi; kimningdir fikriga oson taslim bo‘ladi. Ekstremistik guruhlar aynan shunday yoshlarni izlab topadi. Davlatimiz rahbari Oʻqituvchi va murabbiylar kuni munosabati bilan soha vakillariga yoʻllagan tabrik nutqida taʼkidlaganidek, taraqqiyotning tamal toshi ham, mamlakatni qudratli, millatni buyuk qiladigan kuch ham ilm-fan, taʼlim va tarbiyadir.Shuning uchun ham, Oʻzbekistonda taʼlim tizimini kompleks rivojlantirish, malakali kadrlar tayyorlash maqsadlariga katta kuch va mablagʻlar yoʻnaltirilmoqda. Maktabgacha taʼlim, maktab va oliy taʼlim tizimlari, ilmiy- tadqiqot muassasalari faoliyatida sifat oʻzgarishlari roʻy bermoqda. Biz ustozni otaday ulugʻ deb bilgan, doimo ardoqlagan maʼrifatparvar xalqning vakillarimiz. Men ham oʻqituvchi, muallim deganda oʻzim uchun eng aziz va hurmatli boʻlgan, ziyoli va zamonaviy, samimiy va mehribon insonlarni tasavvur qilaman. Chunki hammamizga ham shu muallim saboq va 19 taʼlim berib, mehribon ota-onalarimiz qatorida tarbiyalagan, – dedi davlat rahbari yigʻilish avvalida. – Bugungi kunda Oʻzbekistonning yangi taraqqiyot davri poydevorini yaratyapmiz. Bunda bizning eng yaqin koʻmakchilarimiz ustoz va murabbiylar, ilmiy va ijodkor ziyolilardir. Har bir oila, har bir bola hayoti maktab bilan bogʻlangani, bu masala davlatning, jamiyatning eng muhim ishi ekani taʼkidlandi. “ Hammamiz aziz farzandlarimiz hayoti va taqdirini oʻqituvchi va murabbiylarga ishonib topshiramiz. Mana shunday beqiyos boylik posbonlari, kelajak bunyodkorlari boʻlgan bu moʻtabar zotlarga munosib hurmat-ehtirom koʻrsatishimiz kerak” 5 – dedi Prezident. Taʼlim-tarbiya – bu bizning kelajagimiz, hayot-mamot masalasi. Shu bois, bu sohadagi islohotlarni kechiktirishga haqqimiz yoʻq. Qanchalik murakkab boʻlmasin, maktab taʼlimida poydevorni bugundan mustahkam qoʻyishimiz kerak. Chunki biz koʻp vaqt yoʻqotganmiz. Agar kimda- kim maktab bu faqat Xalq taʼlimi vazirligining ishi, deb oʻylasa, mutlaqo yanglishadi. Maktab taʼlimi sohasidagi islohotlar vazirlik va idoralar, tarmoq rahbarlari, barcha darajadagi hokimlar, ilmiy tashkilotlar, ziyolilar, keng jamoatchilikning vazifasi boʻlishi shart va zarur. Shundagina kutilgan natijaga erishish mumkin, — dedi davlatimiz rahbari yigʻilish avvalida. Besh yillik yangi Taraqqiyot strategiyamizni eʼlon qildik, — dedi Prezident Shavkat Mirziyoyev oʻz soʻzida davom etib. — Oldimizga yalpi ichki mahsulot va eksportni karra-karra oshirish, sanoatni va axborot texnologiyala rini keskin rivojlantirish, kambagʻallikni qisqartirish boʻyicha ulkan marralarni oldik. Bu vazifalarni kim uddalaydi? Albatta, maktabda zamonaviy bilimlarni egallagan, raqobatbardosh yoshlar. Umuman, respublika boʻyicha 10 ming 130 ta maktabni isloh qilish 6 milliondan ziyod oʻquvchi, 500 mingdan ortiq muallim, umuman, jamiyatimizning barcha qatlamlari, har bir oilaning kelajagi bilan chambarchas bogʻliq.Shu bois, bizga sifatli taʼlim tizimi, zamon talablariga javob beradigan va barcha shart- sharoitlarga ega maktablar, ularda malakali pedagog-kadrlar, boshqaruvchilik va liderlik qobiliyatiga ega maktab direktorlari kerak Hayot olamida, shubhasiz, tarbiya singari insoniyatga ta'sirli narsa yo'qdir. Shu sababdan qadimdan mashhur donishmandlar tarbiya to'g'risida qimmatli fikrlarni yozib qoldirganlar. Yoshlar tarbiyasi, ularni ilmli va har tomonlama etuk qilib voyaga etkazish barcha zamonlarda muhim vazifa hisoblangan. Mutafakkirlarimiz tomonidan yozib qoldirilgan bunday nodir asarlar o'sib kelayotgan yosh avlodni salbiy illatlarda n asrab, axloqan pok, haqiqiy inson bo'lib etishishlar iga undagan. Tarbiya — shaxsda muayyan jismoniy , ruhiy , axloqiy , maʼnaviy sifatlarni shakllantirishga qaratilgan5 Prezident Shavkat Mirziyoyev raisligida mamlakatimizda taʼlim-tarbiya tizimini takomillashtirish, ilm-fan sohasi rivojini jadallashtirish masalalari muhokamasi boʻyicha videoselektor yigʻilishi 30-oktabr 2020yil 20 amaliy pedagogik jarayon; insonning jamiyatda yashashi uchun zarur boʻlgan xususiyatlarga ega boʻlishini taʼminlash yoʻlida koʻriladigan chora tadbirlar yigʼindisi. Tarbiya insonning insonligini taʼminlaydigan eng qadimiy va abadiy qadriyat hisoblanadi. Tarbiyasiz alohida odam ham, kishilik jamiyati ham mavjud boʻla olmaydi. Chunki odam va jamiyatning mavjudligini taʼminlaydigan qadriyatlar tarbiya tufayligina bir avloddan boshqa avlodga oʻtadi. Tor maʼnoda tarbiya shaxsning jismoniy rivoji, dunyoqarashi, maʼnaviy-axloqiy qiyofasi, estetik didining oʻstirilishiga yoʻnaltirilgan pedagogik faoliyatni anglatadi. Buni oila , tarbiyaviy muassasalar hamda jamoat tashkilotlari amalga oshiradi. Taʼlim va maʼlumot olish tor maʼnodagi tarbiya ichiga kirmaydi. Lekin har qanday tarbiya taʼlim bilan chambarchas bogʻliq holdagina mavjud boʻladi. Chunki taʼlim va maʼlumot olish jarayonida shaxsning nafaqat bilimi koʻpayibgina qolmay, balki axloqiy-maʼnaviy sifatlarining qaror topishi ham tezlashadi. Tor maʼnoda tarbiya shaxsning jismoniy rivoji, dunyoqarashi, maʼnaviy-axloqiy qiyofasi, estetik didining oʻstirilishiga yoʻnaltirilgan pedagogik faoliyatni anglatadi. Buni tarbiyaviy muassasalar hamda jamoat tashkilotlari amalga oshiradi. Taʼlim va maʼlumot olish tor maʼnodagi tarbiya ichiga kirmaydi. Lekin har qanday tarbiya taʼlim bilan chambarchas bogʻliq holdagina mavjud boʻladi. Chunki taʼlim va maʼlumot olish jarayonida shaxsning nafaqat bilimi koʻpayibgina qolmay, balki axloqiy-maʼnaviy sifatlarining qaror topishi ham tezlashadi. Tarbiya har qanday jamiyat va har qanday mamlakat hayotida hal qiluvchi ahamiyat kasb etadi. Yosh avlodning , umuman, jamiyat aʼzolarining tarbiyasi bilan yetarlicha shugʻullanmagan mamlakat turgʻunlik va inqirozga mahkumdir. Negaki, oʻsishi va rivojlanishi uchun har qanday jamiyatda ham moddiy va maʼnaviy boyliklar ishlab chiqarish toʻxtovsiz ravishda yuksalib borishi lozim. Buning uchun yosh avlod moddiy va maʼnaviy boyliklar yetishtirishni ajdodlari darajasida, ulardan ham yaxshiroq ishlab chiqara bilishlari kerak. Yosh avlodda ana shunday moddiy va maʼnaviy qobiliyatlarni shakllantira bilish uchun esa jamiyat uzluksiz ravishda samarali faoliyat koʻrsatadigan tarbiyaviy intizomlar tizimiga ega boʻlishi lozim. Tarbiya jamiyat taraqqiyotining turli davrlarida turlicha izohlab kelingan. Shoʻro zamonida hukmron kommunistik mafkura tarbiyaga sinfiy va partiyaviy hodisa sifatida yondashishni talab etgan. Shuning uchun ham sinfiy jamiyatda tarbiya faqat sinfiy xususiyatga ega boʻladi va turli sinflarning tarbiyasi bir- biriga qarama-qarshi turadi degan qarash qaror topgan. Holbuki, dunyo ilmi, ayniqsa, Sharq tarbiyashunosligi va oʻzbek xalq pedagogikasi tajribasi tarbiyaning sinfiy koʻrinishga ega emasligini isbot etdi. Shuningdek, kommunistik mafkura taʼziqi tufayli tarbiyada ijtimoiy muassasalarning oʻrniga ortiqcha baho berildi, bu jarayonda boʻlganligi sababli ham uning shaxsni shakllantirishdagi oʻrniga oshiqcha baho berildi. Tarbiyalanuvchi shaxsining tarbiyaga berilish yoki berilmaslik xususiyatlarining hisobga olinmasligi tarbiyaviy tadbirlarga mahliyo boʻlishdek pedagogik xatolikka olib keldi. Buning natijasida tarbiya maqsadsiz boʻlib qoldi, tarbiyalanuvchilarga alohida shaxs sifatida emas, istalgan ijtimoiy yoʻnalishga solinishi mumkin boʻlgan qiyofasiz toʻda, olomon tarzida qarash qaror topdi, Bu hol tarbiyaning samarasizligiga olib keldi. Chunki tarbiyaning asosiy obyekti boʻlmish shaxs va uning oʻziga xoslik jihatlari unutilgan edi. Shoʻro pedagogik tizimidagi kamchiliklarning ildizi, asosan, mana shu yondashuv tarziga borib taqaladi. Go‘yo ko‘pchilikning farzand tarbiyasi bilan band bo‘lishga ortiqcha vaqti yo‘q emish. Vaholanki, tarbiya masalalari bilan ortiqcha vaqtda emas, har daqiqada shug‘ullanish darkor. Olimlar bir sutkada farzand tarbiyasi uchun faqatgina o‘n ikki daqiqagina vaqt ajratadigan ota-onalar bor ekanini aniqlaganlar. Bu daqiqalar ham asosan dasturxon atrofida o‘tirganda, bola ko‘chaga chiqayotganda, maktabga ketayotgandan beriladigan kichik tanbehlarga sarf bo‘lar ekan, xolos. Tarbiyaning maqsadi ijtimoiy jamiyat taraqqiyoti, rivojlanishi, yoʻnalishi, ijtimoiy munosabatlar mazmunidan kelib chiqib belgilanadi. Bugungi kunda Oʻzbekiston Respublikasida tashkil etilayotgan tarbiyaning asosiy maqsadi barkamol shaxsni tarbiyalab voyaga yetkazishdan iboratdir. Chunki, kadrlar tayyorlash milliy modelimizning bosh muddaosi barkamol shaxs va intellektual salohiyatli mutaxassis tayyorlashdan iborat boʻlib, Oʻzbekistonning xalqaro andozalardagi zamonaviy taraqqiyotini ta’minlay oladigan, mustaqil fikr yuritadigan, tafakkurli, malakali, bilimli mutaxassis, ayni paytda insonning ichki sifatlari barq urib kamolotga yetgan kadrlarni tayyorlashni ko zlaydiʻ . Mazkur maqsadni amalga oshiruvchi asosiy omillardan biri tarbiya jarayonidir. Tarbiyaning maqsadi natijasi barkamol avlodni shakllantirishdir. Bu jarayon ikki tomonlama boʻlib, uyushtirish va rahbarlikni, shuningdek, oʻquvchi shaxsning oʻzi tomonidan faollik koʻrsatishni taqozo mavjudot emas. U oʻzining shaxsiy shakllanishi va rivojlanishi sub’ektidir. Tarbiya – shaxsni maqsadga muvofiq takomillashtirish uchun uyushtirilgan pedagogik jarayon boʻlib, tarbiyalanuvchining shaxsiga muntazam va tizimli ta’sir etish imkonini beradi. Tarbiya- shaxsda muayyan jismoniy, ruhiy, axloqiy, ma’naviy sifatlarni shakllantirishga qaratilgan amaliy pedagogik jarayon; insonning jamiyatda yashashi uchun zarur boʻlgan hissiyotlarga ega boʻlishini ta’minlash yoʻlida koʻriladigan chora-tadbirlar yigʻindisi [6]. Demak, tarbiyaijtimoiy hodisa boʻlib, insoning shaxs boʻlib shakllanishini ta’minlaydigan eng qadimiy va abadiy ma’naviy qadriyatdir. Tarbiya insoniyat paydo boʻlishi bilan birga paydo boʻlgan boʻlib, usiz alohida shaxs ham, kishilik jamiyati ham faoliyat koʻrsata olmaydi. Chunki, tarbiya inson va jamiyatning mavjudligini ta’minlaydigan qadriyat boʻlib, u avloddan, avlodga oʻtib boraveradi. Tarbiya yordamida inson shaxsining ma’naviy jihatlarini qaror toptirish koʻzda tutiladi. Dunyoqarash, e’tiqod ezgulik, goʻzallik, yaxshilik, odatlilik va koʻnikmalarning shaxs sifatiga aylantirilishi tarbiya yordamida amalga oshiriladi. Tarbiya jarayoni oʻzaro bogʻliq boʻlgan ikki faoliyatni – oʻqituvchi va oʻquvchi faoliyatini oʻz ichiga oladi. Tarbiya jarayonida oʻquvchining ongi shakllanib boradi. His-tuygʻulari rivojlanadi, ijtimoiy hayot uchun zarur boʻlgan va ijtimoiy aloqalarni tashkil etishga xizmat qiladigan xulqiy odatlar hosil boʻladi. Tarbiya jarayonida bolalarning hayoti va faoliyatini pedagogik jihatdan toʻgʻri uyushtirish gʻoyat muhimdir. Faoliyat jarayonida bola tashqaridan kelayotgan tarbiyaviy ta’sirlarga nisbatan ma’lum munosabatda boʻladi. Bu munosabat shaxsning ichki ehtiyoj va xohishlarini ifodalaydi. Psixolog va pedagoglarning tadqiqotlari shaxsga tashqi omillarning (xoh salbiy, xoh ijobiy) ta’siri bolaning ularga munosabati, bogʻliqligini koʻrsatadi. Bola faoliyatini uyushtirish emas, balki tarbiyalanuvchining bu faoliyatga nisbatan qanday anglashni baholashi, his qilishni anglashi e’tiborga molikdir. Ulardan oʻzi uchun nimalarni maqsad qilib olayotganligini bilishi zarur. Bularning barchasi turli kishilar bilan aloqa qilish, jamoadagi munosabatlar jarayonida murakkablashib boradi. Tarbiya jarayoni oʻquvchining ongini emas, balki his-tuygʻularini ham oʻstirib boriladi. Agar bularning birortasi e’tibordan chetda qolsa, maqsadga erishish qiyinlashadi. Tarbiya jarayoniga oʻqituvchi rahbarlik qiladi. Oʻquvchilar faoliyatini belgilaydi, ularni ijtimoiy jarayonda ishtirok etishlari uchun shart-sharoit yaratadi. Tarbiyani samarali yoʻlga qoʻyish uchun uning harakatlantiruvchi kuchini – tarbiya jarayonining manbasini yaxshi bilish va hisobga olish muhimdir. Bir soʻz bilan aytganda tarbiya jarayoni – har bir insonning hayotda yashashi (umumiy faoliyat, ta’lim, tarbiya) jarayonida orttirgan saboqlari va intellektual salohiyatlarining ijobiy koʻnikmasini oʻzida shakllantirish va oʻzgalarga berish jarayonidir. Tarbiya jarayonida ichki va tashqi qarama- qarshilikla mavjud boʻlib, u bevosita tarbiyalanganlik darajasiga bogʻliq boʻladi. Tarbiyada oʻquvchilarning tarbiyalanganlik darajasini ham hisobga olish kerak boʻladi. Bu jihat unutilsa, qarama-qarshiliklar kuchayadi.Yosh avlodni yuksak gʻoyaviylik ruhida tarbiyalash – ularning ongiga xalq, millat, yurt, jamiyat manfaatlaridan yuqoriroq manfaat boʻlishi mumkin emasligini singdirish, ularni vatanga, xalqqa muhabbat ruhida va sadoqatli qilib tarbiyalash demakdir. Bu sohada mustaqil respublikamiz xalq ta’limi hodimlarining asosiy vazifasi erkin, ijodkor, mustaqil fikrlash qobiliyatiga ega, yetuk mutaxassis komil shaxsni tarbiyalashdan iboratdir. Maktabda va maktabdan tashqarida olib boriladigan tarbiyaviy ishlarning barchasi ijtimoiy tarbiyaning maqsadini ruyobga chiqarishga yoʻnaltirilishi zarur. Oʻqituvchi (tarbiyachi)lar jamoasi va har bir oʻqituvchi – tarbiyachi tarbiyaning maqsadi har tomonlama kamol topgan mukammal inson shaxsini tarbiyalashdan iborat boʻlishi lozim. Ana shunda mazkur tamoyil oʻz vazifasini bajargan boʻladi.Tarbiyada demokratik va insonparvarlik gʻoyalarining ustunligi – tarbiyada inson shaxsini ijtimoiy qadriyat deb tan olish har bir bola, oʻsmir va oʻspirinning betakror va oʻziga xosligini xurmatlash, uning ijtimoiy xulqi va erkinligini hisobga olish lozim. Tarbiyani demokratiyalash bu – tarbiyani ma’muriy ehtiyoj va qiziqishlaridan yuqori qoʻyish, tarbiyachi va tarbiyalanuvchi oʻrtasidagi oʻzaro ishonch, hamkorlik asosida pedagogik munosabatlar mohiyatini oʻzgartirish demakdir. Bu tarbiya ishiga jamoatchilikni jalb qilish, uning Umuman, ta’lim va tarbiyani insonparvarlashtirishning diqqat markazida insonning muhim masalasi va muddaosi, ya’ni bolalarda inson shaxsiga dunyodagi eng yuqori, bebaho boylik sifatidagi munosabatini shakllantirishdek faoliyat yotadi. Tarbiyada milliy va umuminsoniy qadriyatlar ustunligi – xalqning koʻp asrlik qadriyatlarini, ulkan va boy merosini chuqur bilmasdan milliy oʻzlikni anglash, milliy gʻurur tuygʻusini qaror toptirish mumkin emas. Shu bois, xalq an’analari, urf odatlari, marosimlari, xalq ogʻzaki ijodi, milliy oʻyinlar va ularda ifodalangan gʻoyalarni oʻquvchilar ongiga singdirish, ularda ushbu gʻoyaga nisbatan hurmatni qaror toptirish lozim. Umumbashariyat uchun qadrli, ardoqli boʻlgan, insoniyat oʻtmishi, buguni hamda kelajagi uchun dahldor qadr- qimmatga ega boʻlgan an’anlar, urf-odatlar haqida ma’lumotlar berish, ularda mehr-muhabbat tuygʻusini uygʻotish, ularni qoʻllab-quvvatlash, ezgu gʻoyalar uchun kurashish hissini qaror toptirish tarbiya jarayonida amalga oshirilishi lozim. Tarbiyada izchillik va tizimlilik – tarbiyaga yaxlit tizimli yondoshish pedagogik harakatning pirovard natijasiga yoʻnaltirilganlik darajasini belgilab beradi. Bunday pedagogik maqsad va vazifalar, ularning mazmuni tarbiyaviy jarayonning barcha qatnashuvchilari tomonidan tan olinishi shart.Tarbiyada izchillik juda muhimdir. Oʻquvchilarga birdaniga koʻp talab va qoidalarni taqdim qilish mumkin emas. Oʻqituvchilar oʻquvchilarga boʻlgan munosabat jarayonida oʻzaro bir-biriga zid harakatda boʻlmasliklari, yagona talab qoʻyishlari lozim. Tarbiyani ijtimoiy hayot bilan qoʻshib olib borish. Mehnatning tarbiyaviy ta’siri gʻoyat kattadir. Mehnatda ishtirok etish va unumli mehnat qilish bilan shaxs oʻz qobiliyati va iste’dodini namoyon qiladi va kamolga yetadi. Mehnat yosh avlodning tarbiyasi uchun juda katta vositadir. Oʻquv mehnati va ijtimoiy foydali mehnat oʻquvchi shaxsiga ijobiy ta’sir etadi, bu ikki faoliyat birligi bolani faollashtiradi, xulq mehnatsevarlik ruhida, mehnatga muhabbat va mehnat kishilariga hurmat ruhida tarbiyalashga alohida e’tibor beriladi. Maktabda oʻqishning oʻzi ham mehnatdir. Sinfdan va maktabdan tashqari tarbiyaviy ishlarning aksariyati ham mehnat tarbiyasi bilan mustahkam bogʻlangan. Ta’lim jarayonidan farqli ravishda, tarbiya jarayonini tyexnologiyalashtirishda mazkur jarayonning samarasini qisqa muddat oraligida koʻra olish imkoniyati yoʻq. Tarbiya jarayonining oʻziga xos xususiyatlari, tarbiyalanuvchi va tarbiyachi oʻrtasida yuzaga kyelish ehtimoli boʻlgan ziddiyatlar tarbiyaviy jarayonni tyexnologiyalashtirishga nisbatan ijodiy va mas’uliyatli yondashish zarurligini taqozo etadi. Masalan, umumiy oʻrta ta’lim muassasalari amaliyotidan ma’lumki, uzoq yillar davomida mazkur muassasada faoliyat olib borayotgan oʻqituvchilarning koʻpchiligi tarbiyaviy tadbirlarni tashkil etishga nisbatan «tarbiyaviy ishlar ryejasida byelgilangan tadbirlarni oʻtkazishga majburman» kabilida yondashib kyelganlar. Ularning asosiy e’tibori oʻzlari rahbarlik qilayotgan sinf yoshlarini avvaldan tayyorlangan stsyenariyni yod olish va unga qat’iy amal qilishga majburlash, shuningdyek, «maktab ma’muriyati hamda jamoasi oldida izza boʻlib kolishga yoʻl qoʻymaslik» tamoyiliga muvofiq tarbiyaviy tadbirni uyushtirishga karatilgan edi. Endilikda tarbiyaviy tadbirlarning oʻtkazilishiga nisbatan bunday yondashuvlardan voz kyechish maqsadga muvofiq. Zyero, tayyor ssyenariy asosida muayyan tadbirlarni tashkil etish jarayonida uning asosiy sub’yektlari boʻlgan yoshlar faol ishtirokchi va tadbir natijasini byelgilovchi shaxs sifatida emas, balki oddiy ijrochi sifatida qatnashadilar. Bu holat esa bir qator salbiy oqibatlarni kyeltirib chiqaradi. Tarbiya texnologiyasida oʻqituvchi tomonidan maqsadlari, ijtimoiy buyurtmalardan kelib chiqishi lozim. Aytish mumkinki, asosiy daraja - mamlakatda inson va uning fuqarolari qadr- qimmati toʻgʻrisidagi ijtimoiy tasavvurlar ni aks ettiradigan maqsadlardir. Ular mutaxassislar tomonidan ishlab chiqiladi, hukumat tomonidan qabul qilinadi, qonunlar va boshqa hujjatlarda qayd etiladi. Keyingi daraja - ta’lim dasturlari va standartlarida aks etadigan maqsadlar, ya’ni davlat ta’lim standartlari, maxsus ta’lim tizimlarining va ta’lim bosqichlarining maqsadlari. Eng quyi daraja — muayyan yoshdagi kishilarni tarbiyalashda maqsadning birligi. Shaxsni shakllantirish, boshqarish tarbiyaviy faoliyat natijasida yuksak ma’naviy va axloqiy xislatlarga ega boʻlgan yuqori malakali kadrlar tayyorlash tasodifiy harakatlar orqali emas, balki, oldindan belgilangan va puxta oʻylab toʻzilgan tarbiyaviy maqsadlar asosida olib boriladi. Tarbiyaviy texnologiyada uning maqsadi, shakl va metodlari, shaxsning oʻz-oʻzini tarbiyalash va qayta tarbiyalash jihatlari muhim ahamiyat kasb etadi. Shunday ekan, oʻqituvchining tarbiyalash maqsadlarini toʻgʻri belgilashi va yoʻlga qoʻya olishiga nisbatan gʻoyaviy yondashuv ijtimoiy buyurtma asosida belgilanib, amalga oshirilishida mavjud shart- sharoitlarni yaratish talab etiladi. . XULOSA “Tahdid” so‘zi kundalik tilimizda “qo‘rqitish, do‘q, po‘pisa qilish” kabi ma’nolarni bildiradi. Falsafiy jihatdan esa: tahdid — inson, jamiyat yoki davlat hayoti va faoliyatiga nisbatan ma’lum davr ichida maqsadga yo‘naltirilgan, salbiy omillarning tajovuzi. G’oyaviy (ma’naviy/mafkuraviy) tahdidlar — jamiyatning ijtimoiy, siyosiy, madaniy va ma’naviy tuzumiga, xalqning uyg‘onishiga, milliy birligiga qarshi yo‘naltirilgan fikrlar, mafkuralar, tashabbuslar, xurujlardir. Bunday tahdidlar jamiyatni “emirishga”, odamlar orasida nizolar, bo‘linish, beqarorlik, ishonchsizlik, identitet yo‘qolishi kabi salbiy jarayonlarni boshlashga xizmat qilishi mumkin. G’oyaviy tahdidlar juda turli shakllarda, ichki hamda tashqi omillardan kelib chiqishi mumkin. Quyida asosiy turlari: Diniy ekstremizm, radikalizm va tashqi mafkuralar — chet el yoki transmilliy guruhlar tomonidan yoyilayotgan ekstremistik, fundamentalistik, terroristik, radikal mafkuralar. Bu mafkuralar jamiyatda zo‘ravonlik, terror va noto‘g‘ri e’tiqodni targ‘ib qilishi mumkin. Milliy, madaniy va identitetga qarshi mafkuralar — millatga, tilga, madaniy – ma’naviy qadriylarga qarshi tashabbuslar, shovinizm, irqchilik, radikal siyosiy yoki mafkuraviy ta’sirlar; xalqning ma’naviy «o‘zligini» zaiflashtirishga yo‘naltirilgan hujumlar. Ichki g’oyaviy tahdidlar — ma’naviy degradatsiya, befarqlik, poraxo‘rlik, korrupsiya, madaniy-sotsial illatlar: jamiyatsizlashuv — ya’ni mahalliychilik, bir-biriga bepisandlik, o‘zlikni anglamaslik, boy - kambag‘allik tafovuti, “ma’naviy emigratsiya” istagi, moddiy dunyoga hirs — bular ham g’oyaviy zaiflik shakllariga kiradi. Axborot-mafkuraviy hujumlar: ommaviy axborot vositalari, internet, media orqali bosim — global madaniyat, ommaviy madaniyat, noto‘g‘ri kontent, tashqi propaganda va informatsion xurujlar yoshlar ongini, jamiyatning ma’naviyatini shakllantirishda tahdid bo‘lishi mumkin. Milliy birlik, ijtimoiy birdamlik, ma’naviy uyg‘unlikka zarar: Ichki illatlar (poraxo‘rlik, korrupsiya, befarqlik…) va tashqi mafkuralar jamiyatda ishonchsizlik, nifoq, xalqning identitetiga tahdid tug‘diradi — bu esa taraqqiyot va barqarorlik uchun salbiy. Kelajak avlod ongining shakllanishiga salbiy ta’sir: Yoshlar orasida radikallashuv, ekstremistik ideallar, notog‘ri e’tiqod va qadriyatlarga qiziqish ortib borishi mumkin. Bu, uzoq muddatda, ijtimoiy barqarorlik va milliy taraqqiyotga xavf. Davlat suvereniteti va mustaqilligiga zid tashqi ta’sirlar: Chet el mafkuralari, ommaviy madaniyat, global propaganda orqali davlat ichki ishlariga aralashish, ideologik bo‘shliqdan foydalanish kabi holatlar bo‘lishi mumkin. Madaniy-ma’naviy degradatsiya va qadriyatlar tushib ketishi: An’anaviy madaniyat, tarix, milliy qadriyatlar yo‘qolishi, g‘arb madaniyati yoki tashqi kontent ta’sirida sog‘lom jamiyat tamoyillari zaiflashishi — bu jamiyat ruhiy salomatligiga, o‘zligini anglashga salbiy. Ijtimoiy va iqtisodiy barqarorlikka Mafkuraviy immunitetni kuchaytirish — yoshlarda, jamiyatda tanqidiy tafakkur, ong, ma’naviy barqarorlik va hodisalarga ehtiyotkor qarashni rivojlantiris h. Ma’naviy - tarbiyaviy, madaniy-ma’rifiy faoliyatni kengaytirish — madaniyat, tarix, milliy qadriyatlarni boyitish, yoshlarni faollashtirish, an’anaviy va zamonaviy bilimlarni uyg‘unlash. Axborot xavfsizligini ta’minlash — media, internat, ijtimoiy tarmoqlardagi tashqi propaganda, salbiy kontentga qarshi ma’rifiy — o‘qituvchi, ota - ona, jamiyat darajasida ogohlikni oshirish. Ijtimoiy tenglik va adolatni mustahkamlash — korrupsiya, poraxo‘rlik, ijtimoiy adolatsizlikka qarshi kurash; fuqarolar huquqini himoya qilish, ijtimoiy himoya va farovonlikni ta’minlash. Ta’lim va yoshlar siyosatini rivojlantirish — yoshlarga erkinlik, imkoniyat, sifatli ta’lim, ma’naviy tarbiya, madaniy - ma’rifiy muhit yaratish.O‘zbekiston bugun iqtisodiy, infratuzilma va ijtimoiy sohalarda sezilarli taraqqiyot yo‘lida. Lekin taraqqiyot faqat moddiy rivojlanish bilan cheklanmasligi kerak — jamiyatning ruhiy, ma’naviy sog‘ligi, birligi va identiteti ham barqaror bo‘lishi lozim. G’oyaviy tahdidlar jamiyatni ichidan, ongdan erishiladigan tahlikadir. Agar ularga qarshi vaqtida va puxta choralar ko‘rilmasa, nafaqat jamiyat, balki davlat taraqqiyotining poydevori ham tahlikaga tushadi.Shuning uchun bu muammoni faqat huquqiy — siyosiy choralar bilan emas, balki ma’naviy - tarbiyaviy, madaniy - ma’rifiy yo‘l bilan, har bir fuqaroning ongida mustahkamlik bilan qarshi olish zarur. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. Ma’naviyat: asosiy tushunchalar izohli lug‘ati. Nazarov Q. tahriri ostida. -T.: Ma’naviyat, 2009. 8. Abilov O‘. Milliy g‘oya: ma’naviy omillar. T.: Ma’naviyat, 1999. 9. Mirziyoyev Sh. Milliy taraqqiyot yo’limizni qat’iyat bilan davom ettirib, yangi bosqichga ko’taramiz. – Toshkent: “O’zbekiston” NMIU, 2017. – 592 b. 10.Karimov I.A. Yuksak manaviyat – yengilmas kuch. – Toshkent: Ma’naviyat, 2008. – 174 b 30

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. G‘OYAVIY TAHDIDLARNING NAZARIY–METODOLOGIK ASOSLARI

1.1 Milliy g‘oya va mafkuraning jamiyatni birlashtiruvchi omil sifatidagi o‘rni

1.2 G‘oyaviy xavfsizlik tush unchasi va uning davlat hayotidagi o‘rni

II BOB. O’ZBEKISTON HAYOTI VA TARAQQIYOTIGA TAHDID SOLAYOTGAN G‘OYAVIY XAVFLARNING KENG QAMROVLI TAHLILI

2.1 Yoshlar ongiga ta’sir etish usullari (ijtimoiy tarmoqlar, onlayn targ‘ibot, yopiq guruhlar

2.2 G‘oyaviy immunitetni shakllantirishda sport, san’at va madaniyatning o‘rni

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Купить