Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 1.2MB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Юриспруденция

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

O‘zbekiston Respublikasi Bosh prokurori va unga bo‘ysunuvchi prokurorlar

Купить
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI __________________________________ UNIVERSITETI _____________________________FAKULTETI _____________________________YO‘NALISHI _____________________________ FANIDAN KURS ISHI MAVZU: O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI BOSH PROKURORI VA UNGA BO‘YSUNUVCHI PROKURORLAR BAJARDI: ________________________ QABUL QILDI: ________________________ Toshkent 202 5 MUNDARIJA: KIRISH ……………………….…………………………………..…………. 3 I BOB. QONUNLAR IJROSI YUZASIDAN PROKUROR TEKSHIRUVLARI VA ULARNING NAZARIY-HUQUQIY AHAMIYATI I.I Prokuror tekshiruvlari tushunchasi, maqsadi va vazifalari ………......... 7 I.II Prokuror tekshiruvlarini o‘tkazish asoslari hamda ahamiyati ………….. 13 II BOB. QONUNLAR IJROSI YUZASIDAN PROKUROR TEKSHIRUVLARINING ILMIY-AMALIY JIHATLARI II.I Prokuror tekshiruvlarini o‘tkazish bosqichlari va ularning alohida xususiyatlari ....................................................................................................... 20 II.II. O‘zbekiston Respublikasida qonun hujjatlari ijrosi yuzasidan o‘tkazilgan prokuror tekshiruvlarining ahamiyati hamda amalga oshirish mexanizmi .......................................................................................................... 28 XULOSA……………………………………………………………………... 35 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR……………………………………. 37 2 KIRISH Qonun ustuvorligi – inson manfaatlarini, yurt taraqqiyotini va xalq faravonligini ta’minlash garovi. Shavkat Mirziyoyev 1 Prokuror tekshiruvlarini qonun hujjatlarida tartibga solishning dolzarb masalalarini tadqiq etar ekanmiz, avvalambor, prokuror tekshiruvi tushunchasining mazmun-mohiyatini tushunib olishimiz va uni o‘tkazishning asosiy maqsadi hamda vazifalarini aniqlab olishimiz lozim. Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev ta’kidlaganlaridek, Qonunchilik bazasini har tomonlama mustahkamlash va qonunlarni so‘zsiz ijro etish, fuqarolarning huquqiy madaniyatini oshirish, demokratik huquqiy davlatni rivojlantirish, xususiy mulk va tadbirkorlik faoliyatini qo‘llab-quvvatlash hamda uning ishonchli himoya qilinishini ta’minlashda prokuratura organlarining roli katta. Prokuratura organlarining faoliyati mamlakatimizda qonuniylikni ta’minlash, fuqarolarning huquqlari va qonuniy manfaatlari buzilishini tezkorlik bilan aniqlash va bartaraf etishning muhim mexanizmidir. Kurs ishi mavzusining dolzarbligi . Bozor iqtisodiyotiga asoslangan huquqiy demokratik davlat qurishda Respublikamizda prokuratura organlari tomonidan qonunlarning aniq va bir xilda ijro etilishi ustidan qat’iy nazorat o‘rnatilishi hamda sifatli va samarali prokuror tekshiruvlarini o‘tkazish eng dolzarb masalalardan biri hisoblanadi. Ma’lumki, O‘zbekiston Respublikasining 2001-yil 29-avgustdagi O‘RQ–257-II-sonli Prokuratura to‘g‘risidagi Qonuni 1-moddasiga muvofiq, prokuratura organlari O‘zbekiston Respublikasida qonunlarning aniq va bir xilda bajarilishi ustidan nazorat o‘rnatadi. Mazkur Qonunning 2-moddasiga ko‘ra esa, O‘zbekiston Respublikasi prokuratura organlarining asosiy vazifalari qonun ustuvorligini ta’minlash, qonuniylikni mustahkamlash, fuqarolarning huquq hamda erkinliklarini, jamiyat va davlatning qonun bilan qo‘riqlanadigan manfaatlarini, 1 Shavkat Mirziyoyevning O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi qabul qilinganining 24 yilligiga bag’ishlangan marosimdagi ma’ruzasi 3 O‘zbekiston Respublikasi konstitutsiyaviy tuzumini himoya qilish, huquqbuzarliklarning oldini olish va profilaktika qilishdan iboratdir. Ushbu vazifalarni samarali hamda salmoqli amalga oshirish maqsadida sifatli prokuror tekshiruvlarini o‘tkazishning ahamiyati juda ham katta hisoblanadi. 2 Prokuratura xodimlari yuqori kasbiy malaka va yuksak insoniy fazilatlari bilan davlat organlari xizmatchilariga o‘rnak bo‘lishi, hamisha adolat va qonuniylik himoyasida turishi lozim. Prokuratura organlari xodimlarining ishi katta mas’uliyat, fidoyilik, halollik talab qiladi. Qabul qilinayotgan har bir qaror zamirida inson taqdiri turadi. Shunday ekan, yetti o‘lchab bir kesish bu borada asosiy mezon bo‘lmog‘i shart. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017-yil 7-fevraldagi PF-4947-sonli O‘zbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish bo‘yicha harakatlar strategiyasi to‘g‘risidagi Farmoni bilan tasdiqlangan. 3 Shuningdek, o‘tgan davr mobaynida huquqni qo‘llash holatini kompleks tahlil qilish, qonunbuzilishlar sodir etilishining sabab va shart-sharoitlarini o‘z vaqtida bartaraf etish choralarini ko‘rish, fuqarolarning huquq va erkinliklari himoyasini ta’minlash, tadbirkorlik subyektlarini har tomonlama qo‘llab- quvvatlashda o‘z vaqtida va sifatli o‘tkazilgan prokuror tekshiruvlari muhim rol o‘nadi. Tadqiqot natijasida ishlab chiqilgan ilmiy xulosa, unda bildirilgan takliflar, xulosa va tavsiyalardan mamlakatimizda qonunlar ijrosi ustidan prokuror tekshiruvlarini amalga oshirilishiga doir normativ-huquqiy va tashkilish-huquqiy asoslarni rivojlantirish, bu sohadagi qonun hujjatlarini takomillashtirish, huquqni qo‘llash amaliyotining samaradorligini oshirishda foydalanish mumkin. Shuningdek, prokuror nazorati fani bo‘yicha darsliklar, o‘quv qo‘llanmalari va fan dasturlarini tayyorlashda ham ushbu taklif va xulosalarga tayanish ijobiy natija beradi. 2 O’zbekiston Respublikasining 2001-yil 29-avgustdagi O’RQ–257-II-sonli Prokuratura to’g’risidagi Qonuni 3 O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017-yil 7-fevraldagi PF-4947-sonli O’zbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish bo’yicha harakatlar strategiyasi to’g’risidagi Farmoni 4 Kurs ishi mavzusining maqsadi: Kurs ishining asosiy maqsadi prokuror tekshiruvlari, ularni qonun hujjatlarida tartibga solish istiqbollari hamda imkoniyatlarini tahlil qilishdan, prokuror tekshiruvlarini o‘tkazishdagi muammolarni aniqlash va bu boradagi xorijiy mamlakatlar tajribasini o‘rganib, taklif va tavsiyalar ishlab chiqishdan iboratdir . Tadqiqot natijasida ishlab chiqilgan ilmiy xulosa, unda bildirilgan takliflar, xulosa va tavsiyalardan mamlakatimizda qonunlar ijrosi ustidan prokuror tekshiruvlarini amalga oshirilishiga doir normativ-huquqiy va tashkilish-huquqiy asoslarni rivojlantirish, bu sohadagi qonun hujjatlarini takomillashtirish, huquqni qo‘llash amaliyotining samaradorligini oshirishda foydalanish. Shuningdek, prokuror nazorati fani bo‘yicha darsliklar, o‘quv qo‘llanmalari va fan dasturlarini tayyorlashda ham ushbu taklif va xulosalarga tayangan holda kurs ishi mavzusini ochib berish. Kurs ishi mavzusining vazifasi: Kurs ishining asosiy vazifalari quyidagilar: birinchidan, prokuror tekshiruvlari tushunchasi hamda uning ahamiyatini yoritib berish va uni takomillashtirish yuzasidan takliflar berish; ikkinchidan, O‘zbekiston Respublikasida prokuror tekshiruvlarini otkazish asoslari va ularni takomillashtirish masalalarini tahlil etish; uchinchidan, prokuror tekshiruvlarini o‘tkazish bosqichlari hamda ularning o‘ziga xos xususiyatlariga oid masalalarni tahlil etish va ularni takomillashtirishga qaratilgan takliflar tayyorlash; to‘rtinchidan, O‘zbekiston Respublikasida qonun hujjatlari ijrosi yuzasidan o‘tkazilgan prokuror tekshiruvlarining ahamiyatini statistik ma’lumotlar asosida yoritib berish; beshinchidan, prokuror tekshiruvlari bo‘yicha xorijiy mamlakatlar tajribasining o‘ziga xos tomonlari o‘rganish hamda milliy qonunchiligimizga implementatsiya qilish masalasini tahlil qilish; 5 oltinchidan, prokuror tekshiruvlarini milliy qonunchilikda tartibga solish istiqbollarini muhokama qilish hamda faoliyatni takomillashtirishga qaratilgan tavsiyalar ishlab chiqish. Kurs ishi predmeti. Qonunlar ijrosi ustidan prokuror tekshiruvlari tushunchasi, prokuror tekshiruvlarini o‘tkazish muddatlari, asoslari hamda bosqichlari bilan bog‘liq muammolar va ularni bartaraf etish masalalariga oid huquqiy munosabatlarni tartibga soluvchi normativ-huquqiy hujjatlar, huquqni qo‘llash amaliyoti, xorijiy mamlakatlar qonunchiligi va amaliyoti hamda yuridik fanda mavjud konseptual yondashuvlar, ilmiy-nazariy qarashlardan iborat. Kurs ishining tuzilish hajmi. Kurs ishi kirish va asosiy qism, 2 ta bob, xulosa, foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat. 6 I BOB . QONUNLAR IJROSI YUZASIDAN PROKURORTEKSHIRUVLARI VA ULARNING NAZARIY-HUQUQIY AHAMIYATI. I.I. Prokuror tekshiruvlari tushunchasi, maqsadi va vazifalari. Prokuror tekshiruvlarini qonun hujjatlarida tartibga solishning dolzarb masalalarini tadqiq etar ekanmiz, avvalambor, prokuror tekshiruvi tushunchasining mazmun-mohiyatini tushunib olishimiz va uni o‘tkazishning asosiy maqsadi hamda vazifalarini aniqlab olishimiz lozim. Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev ta’kidlaganlaridek, Qonunchilik bazasini har tomonlama mustahkamlash va qonunlarni so‘zsiz ijro etish, fuqarolarning huquqiy madaniyatini oshirish, demokratik huquqiy davlatni rivojlantirish, xususiy mulk va tadbirkorlik faoliyatini qo‘llab-quvvatlash hamda uning ishonchli himoya qilinishini ta’minlashda prokuratura organlarining roli katta. Prokuratura organlarining faoliyati mamlakatimizda qonuniylikni ta’minlash, fuqarolarning huquqlari va qonuniy manfaatlari buzilishini tezkorlik bilan aniqlash va bartaraf etishning muhim mexanizmidir. Prokuraturaning maxsus huquqiy maqomi–mamlakat hududida Konstitutsiya va qonunlarning aniq va bir xilda bajarilishi ustidan nazoratni olib borish funksiyasi prokuratura organlarining qonuniylikni ta’minlash faoliyatini muvofiqlashtiruvchi muhim organ ekanligidan dalolat beradi. Darhaqiqat, O‘zbekiston Respublikasining Prokuratura to‘g‘risida gi‖ Qonuni 1-moddasiga muvofiq, prokuratura organlari O‘zbekiston Respublikasida qonunlarning aniq va bir xilda bajarilishi uchun nazorat o‘rnatadi. Mazkur Qonunning 2-moddasiga ko‘ra esa, O‘zbekiston Respublikasi prokuratura organlarining asosiy vazifalari qonun ustuvorligini ta’minlash, qonuniylikni mustahkamlash, fuqarolarning huquq hamda erkinliklarini, jamiyat va davlatning qonun bilan qo‘riqlanadigan manfaatlarini, O‘zbekiston Respublikasi konstitutsiyaviy tuzumini himoya qilish, huquqbuzarliklarning oldini olish va profilaktika qilishdan iboratdir. Ushbu vazifalarni samarali hamda salmoqli amalga oshirish maqsadida sifatli prokuror tekshiruvlarini o‘tkazishning ahamiyati juda ham kattadir. 7 Ta’kidlash joizki, Prokuratura to‘g‘risida gi Qonunning 21-moddasi aynan‖ qonunlar ijrosi bo‘yicha prokuror tekshiruvlariga bag‘ishlangan bo‘lib, unga asosan, qonunlar ijrosini tekshirish qonunlarning buzilayotganligi to‘g‘risidagi arizalar va boshqa ma’lumotlar asosida, shuningdek qonuniylik prokuror tomonidan choralar ko‘rilishini talab qiladigan holatda ekanligidan kelib chiqqan holda qonunda belgilangan tartibda o‘tkaziladi. Prokuror tekshiruvining mazmun- mohiyatini yoritib berish uchun, avvalo, tekshiruv tushunchasi uning turlari va maqsadiga alohida e’tibor qaratib o‘tish lozim deb hisoblaymiz. Tekshiruv – nazorat va huquqni muhofaza qilish organlari tomonidan muayyan korxona, muassasa yoki tashkilotlarda qonunlar va ularni faoliyatini tartibga soluvchi boshqa qonun hujjatlariga rioya etilishi ustidan amalga oshiriladigan bir yo‘la nazorat. Tekshiruvning quyidagi turlari mavjud: Kompleks tekshiruv; Moliya xo‘jalik faoliyati tekshiruvi; Rejali tekshiruv; Rejadan tashqari tekshiruv; Qisqa muddatli tekshiruv; Qarama-qarshi tekshiruv; Nazorat tartibidagi tekshiruv. Kompleks tekshiruv – bir vaqtning o‘zida ikki yoki undan ortiq nazorat organlari tomonidan amalga oshiriladigan tekshiruv. Moliya xo‘jalik faoliyati tekshiruvi(reviziya) Soliq va valyuta qonunchiligiga rioya etilishi ustidan nazoratni amalga oshirish maqsadida xo‘jalik subyektlarining buxgalteriya, moliyaviy, statistik, bankka oid va boshqa hujjatlarini o‘rganish va taqqoslash. Rejali tekshiruv–Respublika nazorat organlari faoliyatini muvofiqlashtirish kengashi tomonidan tasdiqlangan yillik (chorak) tekshiruv rejasiga kiritilgan tekshiruv. Rejadan tashqari tekshiruv-nazorat organlari tomonidan qonunchilikda nazarda tutilgan tartib va holatlarda amalga oshiriladigan, yillik (chorak) tekshiruvlar rejasiga kiritilmagan tekshiruv (jumladan qisqa muddatli). Qisqa muddatli tekshiruv-nazorat organlari tomonidan bir ish kuni 8 davomida o‘tkaziladigan va xo‘jalik subektlarining moliya-xo‘jalik faoliyati bilan bog‘liq bo‘lmagan tekshiruv (kechki va (yoki) tungi vaqtda (tekshiruv kunidagi soat 18-00 dan keyingi kunning tonggi soat 6-00 gacha) ishlaydigan xo‘jalik subyektlarida qisqa muddatli tekshiruv boshlangan vaqtidan to sakkiz soat davomida amalga oshiriladi). Qarama-qarshi tekshiruv operatsiyalar bir xilligi bilan o‘zaro bog‘liq bo‘lgan hamda turli xo‘jalik subyektlarida yoki bir xo‘jalik subyektining turli bo‘limlarida bo‘lgan hujjatlarni solishtirishdan iborat tekshiruv. Nazorat tartibidagi tekshiruv nazorat organlari tomonidan avvalgi tekshiruvda qayd etilgan qonunbuzarliklarning xo‘jalik subyektlari tomonidan bartaraf etilgani ustidan o‘tkaziladigan tekshiruv. Yuqorida keltirib o‘tilgan tekshiruv turlaridan rejali tekshiruv, kompleks hamda nazorat tartibidagi tekshiruvlari aynan prokuratura organlarining nazorat faoliyatiga taalluqlidir. Prokuror nazorati nazariyasi va amaliyotida qonunlar ijrosini prokuror tomonidan tekshirishning bir qator turlari mavjud. Xususan, prokuror nazorati amaliyotida rejaviy va joriy tekshiruv, maqsadli (predmetli) va kompleks tekshiruv, mufassal tekshiruv, hamkorlikdagi tekshiruv, nazorat tartibidagi tekshiruv kabi turlari o‘tkazib kelinadi. Ishtirokchilar doirasiga ko‘ra prokuror tekshirishlarini quyidagi turlarga bo‘lish mumkin: - yakka prokuror tomonidan; - bir guruh prokurorlar tomonidan; - mutaxassislar ishtirokida prokuror (prokurorlar) tomonidan o‘tkaziladigan tekshirishlar. Bu tasnif katta metodologik ahamiyatga ega. Yakka prokuror tomonidan amalga oshiriladigan prokuror tekshiruvi, asosan, murakkab bo‘lmagan ishlar bo‘yicha muayyan bir qonunning ma’lum tekshiruv obyektida aniq va bir xilda ijro etilishi yuzasidan o‘tkaziladi. Bizningcha, bir necha prokurorlar tomonidan amalga oshiriladigan prokuror tekshiruvlari murakkab, ancha ahamiyatli bo‘lgan ishlar yuzasidan o‘tkaziladi. Misol uchun, murakkab, ancha ahamiyatli bo‘lgan ishlar deganda davlat, jamiyat manfaatlariga jiddiy zarar yetkazayotgan, darhol bartaraf etilishi talab qilinadigan, aks holda ko‘pchilikning manfaatlariga zarar yetadigan qonunbuzilishi holatlari tushunilishi kerak. Bunda 9 ko‘pchilik deganda ikki yoki undan ortiq shaxslar nazarda tutilmoqda. Mutaxassislar ishtirokida o‘tkaziladigan prokuror tekshiruvlariga prokurorning talabi bilan tekshirishga mutaxassislar jalb etiladi. Prokuror tekshiruv o‘tkazar ekan, turli sohalarga doir, jumladan, tibbiyot, buxgalteriya, moliya, qurilish kabi o‘zi yaqindan tanish bo‘lmagan sohalarga oid masalalarga duch keladi. Tabiiyki, bunday hollarda muayyan kasb, bilim sohasida maxsus bilimga ega bo‘lgan shaxslarning bilimidan foydalanish zarur bo‘ladi. Prokurorning qonuniy talabi bilan prokuror tekshiruvlariga jalb etilgan mutaxassislar muayyan masalada sohaga oid o‘z bilimiga asoslanib fikr bildiradi yoki tekshirish, taftish o‘tkazish ularga topshiriladi. Mutaxssislarning fikri, taftish o‘tkazish natijasida tuzgan dalolatnomalari prokuror uchun majburiy emas. Prokuror yetarli asoslar bo‘lganda ularni inobatga olmasligi hamda ular asosida prokuror nazorati hujjatlarini qo‘llamasligi ham mumkin. Prokuror tekshiruvlarini o‘tkazishda mutaxssislarni jalb etish bilan bog‘liq huquqiy normalar O‘zbekiston Respublikasining Prokuratura to‘g‘risidagi Qonuni 6 va 22-moddalarida aks etgan. 4 Jumladan, mazkur qonunning 22-moddasi birinchi qismi, ikkinchi xatboshisiga ko‘ra, prokuror qonunlarning ijro etilishi ustidan nazoratni amalga oshirish jarayonida o‘z vakolatlari doirasida: davlat organlari, harbiy qismlar, vazirliklar, davlat qo‘mitalari va idoralarining harbiy tuzilmalari rahbarlari va boshqa mansabdor shaxslaridan ular tasarrufidagi korxonalar, muassasalar, tashkilotlar faoliyatini tekshirish, taftish o‘tkazishni, idoraviy va noidoraviy tekshirishlar o‘tkazish uchun mutaxassislar ajratishni talab qilishga haqlidir. Shu kabi, mazkur qonunning 6-moddasi birinchi qismiga binoan, prokurorning hujjatlar, materiallar va boshqa ma’lumotlarni taqdim etish, taftish, tekshirishlar o‘tkazish, mutaxassis ajratish, prokuraturaga kelish va aniqlangan qonunbuzarliklar xususida tushuntirishlar berish, qonunbuzarliklarni, ularga imkoniyat yaratayotgan sabab va shart-sharoitlarni bartaraf etish, shuningdek qonunga rioya etish to‘g‘risidagi o‘z vakolatlari doirasida qo‘yayotgan talablarini bajarish barcha fuqarolar va yuridik shaxslar uchun majburiydir. Prokuratura tekshiruvlarida 4 Prokuratura to’g’risidagi Qonun 10 mutaxassislarning ishtiroki masalalarini huquqiy tartibga solinishida ham muammolar mavjud. Prokuratura to‘g‘risidagi qonun prokurorlarning nazorat choralarini amalga oshirishda yuzaga kelgan masalalarni aniqlashtirish uchun mutaxassislarni jalb qilish huquqini, shuningdek prokuratura tekshiruvi doirasida ularning ekspert-tahliliy funksiyalarini ta’minlaydi. Mutaxassislarni prokuratura tekshiruvlariga jalb qilish institutining mohiyati 16 prokuratura nazorati sohasidagi yetakchi olimlarning A.D.Berenzona, A.Y.Vinokurova, V.V.Dolejana va boshqalarning nashrlarida batafsil ko‘rib chiqilgan. Biroq, ushbu tadqiqot ishida mutaxassislarni prokuratura tekshiruvlariga jalb qilish amaliyotida yuzaga keladigan muammolarga to‘xtalib o‘tamiz. Prokuror tekshiruvlariga mutaxassislarni jalb qilish bilan bog‘liq muammolar quyidagilarda ko‘rinadi: ekspert-tahliliy yordamning sifatsizligi; prokuror tomonidan tekshirish natijalariga jalb qilingan mutaxassislarning qiziqmasligi, manfaatdor emasligi. Prokuratura tekshiruvlari bilan shug‘ullanadigan mutaxassislar tomonidan taqdim etilgan fikr (xulosalar) shuni ko‘rsatadiki, ular har doim ham haqiqiy holatlarga mos kelmaydi va qonun buzilishlari mavjudligini tasdiqlovchi ma’lumotlarni to‘liq va asosli tavsiflamaydi. Buning asosiy sabablari prokuratura tekshiruvlarida ishtirok etayotgan mutaxassislarda moddiy qiziqishlarining yetishmasligi, ularning yuqori ish yuki mavjudligi, ya’ni ko‘pincha bitta mutaxassis bir vaqtning o‘zida bir nechta prokuratura tomonidan tekshiruvlar o‘tkazishda ishtirok etadi, shu bilan birga ish beruvchi tomonidan ish joyida rasmiy vazifalarni bajarishdan ozod qilinmaydi. Tekshiruvga jalb qilinadigan mutaxassislarning o‘z sohasining ustasi emasligi, tegishli maxsus bilimlarga ega emasligi prokuror tekshiruvlarining sifatli o‘tishiga salbiy ta’sir qiladi. Bunday holat kelib chiqmasligi uchun tekshiruv o‘tkazayotgan prokuratura organlarining mas’ul xodimi tomonidan mutaxassislarning tegishli sohada maxsus bilimga ega ekanligini, muayyan muddatli ish tajribasiga ega ekanligini tasdiqlovchi ma’lumotlarni (Misol uchun, oliy ma’lumotga egaligi to‘g‘risidagi diplomni yoki ish stajini aniqlash uchun mehnat daftarchasini) tekshirib olish tartibini ommalashtirish lozim deb hisoblaymiz. Prokuror 11 tomonidan tekshirishlarga jalb qilingan mutaxassislarning manfaatdor emasligi ham prokuror tekshiruvlarini samarali o‘tkazishdagi dolzarb masalalardan biridir. Prokuror tekshiruvlariga jalb etiladigan mutaxassislar muayyan korxona, muassasa yoki tashkilotlarda mehnat shartnomasi asosida faoliyat yuritadi. Ish beruvchi oldiga esa prokuror tekshiruviga mutaxassis ajratish bo‘yicha prokurorning qonuniy talabi qo‘yiladi. Amaliyotda muammo shuki, ish beruvchi tomonidan mutaxassisga ish haqini mutaxassis prokuror tekshiruvlariga jalb etilgan vaqtini chegirib tashlab, ish vaqtiga qo‘shib hisoblamasdan to‘lash hollari uchrab turadi. Bunga asos sifatida esa mutaxassis prokuror tekshiruvlariga jalb etilib, ish joyida bo‘lmaganligi hamda mehnat shartnomasi asosida faoliyat olib borayotgan korxona manfaati uchun harakat qilmaganligi keltiriladi. Tabiiyki, bunday holatga avval duch kelgan mutaxassis keyingi safar prokuror tekshiruviga jalb etilganda prokuror tekshiruvlariga doir vazifalarini chin ko‘ngildan bajarmaydi, vazifani sifatsiz bo‘lsada tezroq bajarib topshirishni xohlaydi. Bu esa tekshiruvlarini samarali hamda sifatli bo‘lmasligiga, qonunbuzilish holatlari aniqlanmasligiga va bartaraf etilmasligiga sabab bo‘lishi mumkin. 12 I.II. Prokuror tekshiruvlarini o‘tkazish asoslari hamda ahamiyati Vazirliklar, davlat qo‘mitalari, idoralar, fuqarolarning o‘z-o‘zlarini boshqarish organlari, jamoa uyushmalari, korxonalar, muassasalar, tashkilotlar, harbiy qismlar, vazirliklarning, davlat qo‘mitalarning, idoralarning harbiy qismlari, hokimlar va boshqa mansabdor shaxslar tomonidan qonunlarning aniq va bir xilda ijro etilishini va ular tomonidan qabul qilinayotgan huquqiy aktlarning Konstitutsiya va qonunlarga mosligini nazorat qilish va ta’minlash prokuratura idoralarining alohida e’tibordagi va ustuvor yo‘nalishi deb baholanishi lozim. O‘zbekiston Respublikasi prokuraturasining mazkur yo‘nalish bo‘yicha ma’sul xodimlari, viloyat, unga tenglashtirilgan, shaharlar, tumanlar, tumanlararo va ixtisoslashtirilgan boshqa prokuraturalar prokurorlari o‘z hududlaridagi qonunchilik ahvoli yuzasidan batafsil ma’lumotga ega bo‘lishlari, qonunchilikni ta’minlash borasidagi faoliyatlarini aynan shu ma’lumotlar asosida olib borishlari kerak. Bu faoliyatini amalga oshirish borasida, birinchidan, tegishli nazorat idoralari va boshqa davlat idoralardan joylardagi qonunchilik ahvoli, iqtisod sohasida o‘tkazilayotgan islohotlarning jarayoni, ijtimoiy sohadagi o‘zgarishlar, ularning borish dinamikasi va to‘sqinlik qilayotgan faktorlar yuzasidan tegishli ma’lumotlarni talab qilib olinishi; ikkinchidan, to‘plangan ma’lumotlarni to‘liq va chuqur tahlil qilish, ular orasidan prokuror ta’sir choralari qo‘llanishi talab qilinayotgan konkret yo‘nalishlar va tarmoqlarni aniqlash zarur. Qonunlar ijrosini tekshirishning asosiy omili sifatida tekshiruvlarning aniq va yuqori saviyada rejalashtirilishini keltirish mumkin. Boshqaruv idoralari, mahalliy hokimiyatlar, nazorat idoralari, mansabdor shaxslarning fuqarolar va yuridik shaxslarning huquqlarini poymol etuvchi noqonuniy huquqiy aktlarini aniqlash va ularga protest keltirish masalasini hal etish umumiy nazorat faoliyatining asosiy vazifalaridan biri hisoblanadi. Prokurorlarning bu faoliyatiga sistemali va doimiy xarakter berish uchun chiqarilayotgan huquqiy aktlarning Konstitutsiya, qonunlar, Prezident farmonlari, Vazirlar Mahkamasi qarorlariga mosligini bir kvartalda kamida bir marotaba tekshirilishini tashkil etish zarur. Bu borada alohida e’tiborni: Hokimlar, 13 Respublika vazirliklari rahbarlari, idoralar, konsernlar, korporatsiyalar, assotsiatsiyalar, fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organlari, viloyat, shahar va tuman organlari normativ hujjatlarining qonuniyligiga; Davlat idoralarining rahbarlari va mansabdor shaxslarining fuqarolarga ma’muriy jazo qo‘llash haqidagi qarorlarining qonuniyliga qaratilishi shart. Noqonuniy aktlar protest keltirish yo‘li bilan bekor qilinishi yoki qonunga muvofiqlashtirilishi lozim. Protest tegishli mansabdor shaxs yoki idora tomonidan rad etilgan holda belgilangan 1 oylik muddat ichida sudga protestni rad etish haqidagi qaror noqonuniy ekanligi tan olinishini talab qilib ariza kiritilishi lozim. Ta’kidlash joizki, Prokuratura to‘g‘risidagi Qonunning 21-moddasi aynan qonunlar ijrosi bo‘yicha prokuror tekshiruvlariga bag‘ishlangan bo‘lib, unga asosan, qonunlar ijrosini tekshirish qonunlarning buzilayotganligi to‘g‘risidagi arizalar va boshqa ma’lumotlar asosida, shuningdek qonuniylik prokuror tomonidan choralar ko‘rilishini talab qiladigan holatda ekanligidan kelib chiqqan holda qonunda belgilangan tartibda o‘tkaziladi. Yuqorida qonunlar ijrosi bo‘yicha prokuror tekshiruvlariga bag‘ishlangan moddada belgilab qo‘yilgan normalar anchayin tor doirada ekanligini ko‘rishimiz mumkin. Ya’ni unda prokuror tekshiruvlarini o‘tkazish uchun asoslar to‘la va qat’iy tartibda aks ettirilmagan. Vaholanki, O‘zbekiston Respublikasi Bosh prokurorining 2017-yil 5-dekabrdagi Ishlarni tashkillashtirish, ijro intizomini yanada mustahkamlash va tahliliy faoliyat samaradorligini oshirish to‘g‘risida gi 172-sonli buyrug‘i bilan tasdiqlangan‖ Namunaviy Reglamentda prokuror tekshiruvlarini o‘tkazishning kengroq doiradagi asoslari belgilab qo‘yilgan. Huquqshunos olim B.X.Po‘latov ham, “O‘zbekiston Respublikasi prokuratura organlarida ish Bosh prokurorning sohaviy buyruqlari bilan ham tashkil etiladi. Ular O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasiga, “Prokuratura 31 to‘g‘risida”gi Qonuniga va O‘zbekiston Respublikasining boshqa qonunlariga asoslanadi”, deb qayd etgan. Yuqorida keltirib o‘tilgan Bosh prokuror buyrug‘iga asosan, quyidagi asoslar bo‘lganda qonunlar ijrosi bo‘yicha prokuror tekshiruvlari o‘tkazilishi mumkin: Tarkibiy tarmoqlar ish rejalari; 14 Hay’at qarorlari; Rahbariyat ko‘rsatmalari; Jismoniy va yuridik shaxslarning murojaatlari; Qonunbuzilishi haqidagi ma’lumotlar; Ommaviy-axborot vositalarining xabarlari. Yuqorida keltirilgan prokuror tekshiruvlarini o‘tkazish asoslarining mazmunini tushunib olish uchun ularning har biriga qisqacha to‘xtalib o‘tamiz. Tarkibiy tarmoq ish rejalari. O‘zbekiston Respublikasi Bosh prokurorining 2017- yil 5-dekabrdagi Ishlarni tashkillashtirish, ijro intizomini yanada mustahkamlash va tahliliy faoliyat samaradorligini oshirish to‘g‘risidagi 172-sonli buyrug‘i bilan tasdiqlangan Namunaviy Reglamentning 16-bandiga asosan, Bosh prokuratura ish rejalari qonuniylik ahvoli jinoyatchilik tahlili asosida har olti oyga mo‘ljallangan holda tuziladi. Bosh prokuratura ish rejasining loyihasi tashkiliy-nazorat va tahlilot boshqarmasi tomonidan tarkibiy tarmoqlar, Departament va Byuroning takliflari asosida tayyorlanadi. Ish rejalarga takliflar Bosh prokuror o‘rinbosarlari bilan kelishilgan va asoslantirilgan bo‘lishi unda tadbirlar ijrosiga mas’ul va ishtirok etishi lozim bo‘lgan tarkibiy tarmoqlar, tadbirning ijro muddati, natijasini amalga oshirish shakllari va boshqa zarur ma’lumotlar ko‘rsatilishi lozim. Hay’at qarorlari. Prokuratura to‘g‘risida gi Qonunning 19-moddasiga‖ muvofiq, O‘zbekiston Respublikasi Bosh prokuraturasida O‘zbekiston Respublikasi Bosh prokurori (rais), uning birinchi o‘rinbosari, o‘rinbosarlari, Qoraqalpog‘iston Respublikasi prokurori, prokuratura organlarining boshqa xodimlaridan iborat tarkibda hay’at tuziladi. Hay’atning tarkibi O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti tomonidan tasdiqlanadi. O‘zbekiston Respublikasi Bosh prokuraturasida, Qoraqalpog‘iston Respublikasi prokuraturasida, viloyatlar, Toshkent shahar prokuraturalarida va ularga tenglashtirilgan prokuraturalarda tuziladigan hay’atlar maslahat organlari bo‘lib, ular qonuniylik va jinoyatchilikning holatiga, prokuratura organlarining faoliyatiga, O‘zbekiston Respublikasi Bosh prokurori buyruqlari va ko‘rsatmalarining ijrosiga, kadrlarni tanlash, joy-joyiga qo‘yishga doir va boshqa 15 masalalarni ko‘rib chiqadi, prokurorlarning, prokuratura organlari tuzilmaviy bo‘linmalari rahbarlarining va boshqa xodimlarining hisobotlarini eshitadi. O‘zbekiston Respublikasi Bosh prokurorining 2017-yil 5-dekabrdagi Ishlarni tashkillashtirish, ijro intizomini yanada mustahkamlash va tahliliy faoliyat samaradorligini oshirish to‘g‘risida gi 172-sonli buyrug‘i bilan tasdiqlangan‖ Namunaviy Reglamentning 20.8-bandiga asosan, hay’at qarori loyihasida ko‘rilayotgan masala bo‘yicha tahlil, asosiy xulosalar, aniqlangan qonunbuzilishi holatlari va kamchiliklarni bartaraf etish, huquqni qo‘llash amaliyoti va prokuratura organlari faoliyatini takomillashtirishga qaratilgan takliflar aks ettiriladi. Mazkur reglamentning 20.15-bandiga muvofiq, hay’at muhokamasi yakuni bo‘yicha hay’at a’zolari tomonidan hay’at qarori loyihasiga fikr bildiriladi. Ko‘rib chiqilayotgan masala yuzasidan hay’at qarori ko‘pchilik ovozi bilan, yakuniy qaror esa tegishli hay’at majlisida raislik qiluvchi tomonidan qabul qilinadi. Zarur hollarda hay’at qaroriga muvofiq tashkiliy-boshqaruv yo‘nalishidagi hujjatlar tayyorlanadi va Bosh prokuratura rahbariyatiga imzolash uchun taqdim etiladi. Shuningdek, reglamentning 20.18-bandiga binoan, hay’at qaroridan kelib chiqadigan vazifalar tezkor yig‘ilishlarda muhokama qilinib, natijasiga ko‘ra, xodimlarning vazifalari belgilanadi, zarur hollarda, tegishli chora-tadbirlar Dasturi ishlab chiqiladi va ijrosi ustidan nazorat ta’minlanadi. Demak, hay’at qarori asosida prokuror tekshiruvlari o‘tkazilganda ham, uning ijrosi ustidan yuqori turuvchi prokuratura tomonidan nazorat ta’minlanadi. Jumladan, hay’at majlisi qarori va shu asosda qabul qilingan tashkiliy-boshqaruv yo‘nalishidagi hujjatlarni belgilangan muddatda, to‘liq va sifatli ijro etish yuzasidan mas’uliyat Bosh prokurorning sohaviy o‘rinbosarlari, tarkibiy tarmoqlar, Departament boshliqlari va Byuro direktori, viloyat prokurorlari zimmasiga yuklatiladi. Rahbariyat ko‘rsatmalari. Bosh prokuraturada xizmatda foydalaniladigan hujjatlar, qoida tariqasida, quyidagi turlarga bo‘linadi: - tashkiliy-boshqaruv yo‘nalishidagi hujjatlar; 16 - ijrosi barcha prokuratura, Departament va Byuro organlari uchun umummajburiy bo‘lgan hujjatlar (keyingi matnda - ijrosi barcha prokuratura organlari uchun umummajburiy bo‘lgan hujjatlar); - axborot-uslubiy va tahliliy xususiyatidagi hujjatlar; - yozishma hujjatlar. Tashkiliy-boshqaruv yo‘nalishidagi hujjatlar toifasiga: - Bosh prokurorning buyruq, ko‘rsatma va farmoyishlari; - Bosh prokurorning buyrug‘i bilan tasdiqlangan reglament, nizomlar, yo‘riqnomalar, tartiblar, vaqtincha tartiblar, kasb odobnomasi, prokuratura organlari oldiga qo‘yilgan asosiy vazifa va funksiyalarni amalga oshirish tartibini belgilovchi boshqa hujjatlar; - huquqni muhofaza qiluvchi, nazorat va boshqa davlat organlari bilan birgalikda ishlab chiqilgan qo‘shma buyruq, farmoyish, ko‘rsatma va boshqa hujjatlar kiritiladi. Bundan tashqari, ijrosi barcha prokuratura organlari uchun umummajburiy bo‘lgan hujjatlar toifasiga Bosh prokuror yoki uning o‘rinbosarlari tomonidan imzolangan: - muayyan masala bo‘yicha aniq talablar qo‘yilgan, bajarish shakli va axborot berish muddati qayd qilingan topshiriq yoki ko‘rsatma ham kiradi. Demak, yuqoridagilarga asoslangan holda aytish mumkinki, prokuror tekshiruvini o‘tkazishga asos bo‘ladigan rahbariyat ko‘rsatmalari tashkiliy- boshqaruv yo‘nalishidagi hujjat yoki umummajburiy bo‘lgan hujjat sifatida qabul qilinadi. Jismoniy va yuridik shaxslarning murojaatlari. O‘zbekiston Respublikasi Bosh prokurorining 2017-yil 24-noyabrdagi 165-sonli buyrug‘i bilan tasdiqlangan Jismoniy va yuridik shaxslarning murojaatlarini ko‘rib chiqish va ularning shaxsiy qabulini tashkil etish tartibi to‘g‘risida gi Yo‘riqnomaning 1.3-‖ bandiga ko‘ra, murojaat jismoniy va yuridik shaxslarning og‘zaki, yozma yoxud elektron shaklda bayon etilgan individual yoki jamoaviy arizasi, taklifi yoki shikoyati hisoblanadi. 17 O‘zbekiston Respublikasining 2017-yil 11-sentabrdagi O‘RQ-445-sonli Jismoniy va yuridik shaxslarning murojaatlari to‘g‘risidagi Qonuni 5-moddasiga ko‘ra, arizalar, takliflar va shikoyatlar murojaatlarning turlari hisoblanadi. Shuningdek, murojaatlar og‘zaki, yozma yoxud elektron shaklda bo‘lishi mumkin. Qonunbuzilishi haqidagi ma’lumotlar. Mansabdor shaxslar, fuqarolar, korxona, muassasa yoki tashkilotlarning yozma, rasm, audio, video yoki boshqa ko‘rinishdagi, qonunbuzilishi holatlari to‘g‘risida muayyan faktik holatlarni tasdiqlovchi asoslar qonunbuzilishi haqidagi ma’lumotlar hisoblanishi mumkin. Ommaviy-axborot vositalarining xabarlari. O‘zbekiston Respublikasining 2007-yil 15-yanvardagi O‘RQ-78-sonli “Ommaviy axborot vositalari to‘g‘risida”gi Qonuni 4-moddasiga asosan, ommaviy axborotni davriy tarqatishning doimiy nomga ega bo‘lgan hamda bosma tarzda (gazetalar, jurnallar, axborotnomalar, byulletenlar va boshqalar) va (yoki) elektron tarzda (tele-, radio-, video-, 35 kinoxronikal dasturlar, Internet jahon axborot tarmog‘idagi veb-saytlar) olti oyda kamida bir marta nashr etiladigan yoki efirga beriladigan (bundan buyon matnda chiqariladigan deb yuritiladi), qonunchilikda belgilangan tartibda ro‘yxatga olingan shakli hamda ommaviy axborotni davriy tarqatishning boshqa shakllari ommaviy axborot vositasidir. 5 Mazkur vositalar tomonidan qonunlarning aniq va bir xilda ijro etilishi buzilganligi va (yoki) buzilayotganligi to‘g‘risidagi prokuror tekshiruvini o‘tkazishga asos bo‘ladigan axborot yoki bildirish yuqoridagi buyruqda nazarda tutilgan ommaviy-axborot vositalarining xabarlarididir. Huquqshunos O.N.Korshunovoy ta’kidlaganidek, qonunda nazarda tutilgan har bir muayyan holatda prokuror tekshiruvlarini o‘tkazishga mas’ul prokuratura xodimi, avvalambor, tekshiruv o‘tkazish asoslari mavjudligini aniqlashi kerak. Rossiya Federatsiyasining 1992-yil 17-yanvarda qabul qilingan 2202-I-sonli Prokuratura idoralari to‘g‘risida gi Qonuni 21-moddasi, ikkinchi qismiga ko‘ra,‖ prokurorning qonunlar ijrosi ustidan nazorat tekshirishi qonun buzilishi haqidagi ma’lumotlar asosida hamda qonuniylik prokuror tomonidan chora ko‘rilishini talab qiladigan holatda ekanligidan kelib chiqib amalga oshirilishi belgilangan. 5 2007-yil 15-yanvardagi O‘RQ-78-sonli “Ommaviy axborot vositalari to‘g‘risida”gi Qonuni 4-moddasi 18 Shuningdek, prokuror tekshiruvlarini o‘tkazishga internet axborot-kommunikatsiya tarmog‘ida joylashtirilgan ma’lumotlar, federal davlat axborot tizimlari ma’lumotlari, uchuvchisiz havo vositalari yordamida olingan ma’lumotlar va aerofotosuratlar ham asos bo‘ladi. Ammo milliy qonunchiligimizda belgilangan prokuror tekshiruvi uchun asoslar qatorida bular mavjud emas. Axborotlarning asosiy qismi zamonaviy texnologiya vositalari yordamida almashiladigan bugungi dunyoda prokuror tekshiruvlarini o‘tkazishga asoslar qatorida internet axborot-kommunikatsiya tarmog‘ida joylashtirilgan xabarlar hamda uchuvchisiz havo vositalari yordamida olingan ma’lumotlar ham bo‘lishi lozim deb hisoblaymiz. Shu bois, Prokuratura to‘g‘risidagi Qonunning 21- moddasida qayd etilgan prokuror tekshiruvi o‘tkazishga asoslar jumlasiga yuqoridagi asoslar ham kiritilsa, prokuror tekshiruvlarini o‘tkazish yanada takomillashgan hamda huquqbuzarliklar va ularga imkon berayotgan shart- sharoitlar o‘z vaqtida bartaraf etilgan bo‘lar edi. Shu bilan bir qatorda, prokuror tekshiruvlari turli bayonotlar va xabarlar asosida, fuqarolarning arizalari, ommaviy-axborot vositalari xabarlari, qonuniylik tahlili natijalari, ilgari o‘tkazilgan tekshirishlar natijalari, jinoyatlarni tergov qilish natijalari asosida o‘tkazilishi mumkin. “Prokuratura to‘g‘risida”gi Qonunda qonunlar ijrosi ustidan tekshirish, prokuror tekshiruvlari jumlalari bir necha bor qo‘llanilgan bo‘lsada, prokuror tekshiruvlari o‘zi nima ekanligi belgilanmagan, unga ta’rif keltirilmagan. Mazkur tushunchaning mazmun-mohiyatini bilmasdan turib, uni o‘tkazish asoslari va tartibini belgilash mantiqan to‘g‘ri bo‘lmaydi. Shu boisdan, “Prokuratura to‘g‘risida”gi Qonunda prokuror tekshiruvi tushunchasining mazmun-mohiyatini aniq va to‘liq ochib beradigan ta’rif keltirilishi lozim. O‘zbekiston Respublikasining “Prokuratura to‘g‘risida”gi Qonuni 21-moddasiga ilg‘or xorij tajribalarini inobatga olgan holda qonunlar ijrosi ustidan prokuror tekshiruvlarini o‘tkazishning qat’iy, to‘la va zamon talablariga mos asoslarini kiritish lozim deb hisoblaymiz. 19 II. BOB. QONUNLAR IJROSI YUZASIDAN PROKUROR TEKSHIRUVLARINING ILMIY-AMALIY JIHATLARI. II.I. Prokuror tekshiruvlarini o‘tkazish bosqichlari va ularning alohida xususiyatlari Bosqich so‘zi etimologik jihatdan pog‘ona, palla, davr degan ma’nolarni anglatadi. Har bir narsaning muayyan bosqichlarga ajratilishidan maqsad esa tizimlilikka erishishdir. Bir bosqich boshqa biridan quyidagilar bilan farq qiladi:  Har bir bosqichdagi amalga oshiriladigan, o‘rganiladigan yoki tadqiq etiladigan masalaning doirasi bilan;  Muayyan bosqichda ishtirok etadigan subyektlar bilan. Masalan, ma’lum munosabatlarda faqat mansabdor shaxslar yoki faqat yuridik shaxslar ishtirok etishi mumkin;  Muayyan bosqichdagi munosabatlarni tadqiq etishda yoki tahlil etishda qo‗llaniladigan usullar bilan (misol uchun, analiz, sintez, induksiya, deduksiya, tizimli va funksional);  Ma’lum bosqichda qo‘llaniladigan hujjatlarning turlari bilan. Misol uchun, prokuror tekshiruvlarining boshlang‘ich bosqichida tekshirish o‘tkazish bilan bog‘liq asoslar bo‘yicha hujjatlar yoki tekshiruv rejasi qabul qilinadi. Yakunlovchi bosqichda esa prokuror nazorati hujjatlari, jumladan intizomiy yoki ma’muriy javobgarlikka tortish to‘g‘risidagi qarorlar qabul qilinadi. Prokuror tekshiruvlari o‘z vaqtida, sifatli hamda tartibli o‘tkazilishi uchun mazkur kekshiruvlarning muayyan bosqichlar asosida amalga oshirilishi juda ham muhimdir. Prokuror tekshiruvlarining ma’lum bosqichlar asosida o‘tkazilishi quyidagi afzalliklar ega deb hisoblaymiz:  Agarda prokuror tekshiruvlari muayyan bosqichlar asosida amalga oshirilsa, tekshiruv o‘tkazuvchi prokuratura xodimi nimani tekshirishiga, tekshirish obyektining qanday jihatlariga ahamiyat berishi lozim ekanligiga aniqlik kiritib oladi;  Shuningdek, prokuratura xodimi bosqichlar asosida tekshiruvni amalga oshirish orqali anchagina vaqtdan yutushi mumkin. Ya’ni ma’lum bosqichlarsiz, 20 pala-partish o‘tkaziladigan tekshiruv juda uzoq vaqt talab etadi, natijada prokuratura xodimi o‘ziga yuklatilgan boshqa xizmat vazifalarini bajara olmasligi hamda unga nisbatan tegishli ta’sir choralari qo‘llanilishi mumkin. Qolaversa, tartibsiz hamda uzoq vaqt davomida o‘tkazilgan prokuror tekshiruvi orqali qonunbuzilishlarini aniqlash holati ham kechikishi va buning oqibatida huquqbuzarliklarni yashirishga qulay imkoniyat yaratib berilishi mumkin. Ilg‘or xorij tajribasi hamda amaliyotni inobatga olgan holda O‘zbekiston Respublikasining “Prokuratura to‘g‘risida”gi Qonuniga prokuror tekshiruvlarini o‘tkazish bosqichlarining quyidagi turlari kiritilishini taklif qilamiz: Tayyorlov bosqichi; Asosiy bosqich; Yakuniy bosqich. Quyida har bir bosqich hamda unda amalga oshirilishi lozim bo‘lgan ishlarni keltirib o‘tamiz. Tayyorlov bosqichi. Mazkur bosqichda tekshiruv o‘tkazuvchi qaysi Qonun ijrosi ustidan tekshirish o‘tkazishini, tekshirish o‘tkazish predmeti va maqsadini, tekshirish o‘tkazishga qanday qonuniy asos sabab bo‘layotganligini, ushbu qonun hujjati asosida qabul qilingan qonunosti hamda idoraviy-normativ hujjatlarni, tekshirish o‘tkaziladigan davlat organi, xo‘jalik boshqaruv organi yoki korxona, muassasa, tashkilotning asosiy vazifalari hamda funksiyalarini, ular mansabdor shaxslarining huquqlari va majburiyatlarini aniqlab olishi lozim. Shuningdek, prokuror tekshiruvlarini o‘tkazishdan oldin quyidagilarga aniqlik kiritilib, belgilab olinishi darkor: Prokuror tekshiruvlarini o‘tkazish uchun asoslar; Tekshiruv predmeti; Tekshiruv o‘tkazish obyekti; Tekshiruv o‘tkazish vaqti va joyi; Tekshiruv ishtirokchilari doirasi. Shundan so‘ng tekshiruv o‘tkazish rejasi tuziladi. Aynan unda qaysi qonun ijrosi ustidan tekshirish o‘tkazilishi, tekshirish predmeti, obyekti, o‘tkazish joyi va 21 vaqti hamda amalga oshiriladigan harakatlar, ularni amalga oshirish muddati belgilab olinadi. Misol uchun, O‘zbekiston Respublikasining “Jismoniy va yuridik shaxslarning murojaatlari to‘g‘risida”gi Qonuni ijrosi ustidan tekshirish o‘tkazilayapti deylik. Bunda tekshirish o‘tkazayotgan prokuror tekshirish o‘tkazishga qanday asos bo‘layotganligini, ya’ni jismoniy yoki yuridik shaxslarning arizalari, ommaviy-axborot vositalari xabarlari, hay’at qarorlari yoki ish rejalarini belgilab oladi. “Jismoniy va yuridik shaxslarning murojaatlari to‘g‘risida”gi Qonun asosida qabul qilingan qonunosti hujjatlari, jumladan, 2018- yil 7-maydagi 341-sonli Vazirlar Mahkamasi qarori bilan tasdiqlangan “Davlat organlarida, davlat muassasalarida va davlat ishtirokidagi tashkilotlarda jismoniy va yuridik shaxslarning murojaatlari bilan ishlash tartibi to‘g‘risida”gi Namunaviy nizom hamda tekshirilayotgan tashkilotdagi “Jismoniy va yuridik shaxslarning murojaatlari bilan ishlash tartibi to‘g‘risida”gi 6 Nizom bilan yaqindan tanishib chiqadi. Shuningdek, tekshirish o‘tkazilayotgan tashkilotning faoliyatini tartibga soluvchi Ustav hamda Nizomlar ham batafsil o‘rganib chiqiladi. Umuman, tayyorlov bosqichida tekshirish o‘tkazuvchi tekshirish o‘tkazgan holda qonunbuzilishlarini aniqlash hamda ularni bartaraf etish uchun zarur “arsenal” bilan qurollanib oladi. Qonunlar ijrosi ustidan prokuror tekshiruvlarini o‗tkazish jarayonida quyidagi masalalar aniqlanishi lozim: Hujjatni chiqargan tashkilot mazkur hujjatni chiqarish vakolatiga egami;  Muayyan hujjat qabul qilinishi natijasida boshqa hujjatlar bilan ziddiyat kelib chiqqanmi; Huquqiy hujjat fuqarolarning huquq va erkinliklarini yoki yuridik shaxslarning qonuniy manfaatlarini buzadimi yoki yo‘qmi? Huquqiy hujjatni chiqargan tashkilot ushbu huquqiy hujjatni chiqarishga doir reglament talablariga amal qilganmi. Asosiy bosqich. Mazkur bosqich asosiy deyilishiga sabab, unda tekshiruv o‘tkazuvchi prokuratura xodimi tomonidan tegishli shaxslardan tushuntirish xatlari 6 “Jismoniy va yuridik shaxslarning murojaatlari bilan ishlash tartibi to‘g‘risida”gi 22 olinadi, muayyan harakatni bajarish yoki bajarmaslik yuzasidan talabnomalar kiritiladi, tekshirish o‘tkazishga ko‘maklashish uchun mutaxssislar jalb etiladi, qonunbuzilish holatlari aniqlanadi va tegishli ta’sir choralarini qo‘llash masalasi ko‘rib chiqiladi. Ya’ni boshqacha qilib aytganda tekshirishning “yurak” vazifalari bajariladi. Yuqorida tayyorlov bosqichi uchun keltirgan misolimizni asosiy bosqich uchun ham davom ettiramiz. Ushbu bosqichda tekshiruv o‘tkazuvchi prokuratura xodimi tegishli tashkilot mansabdor shaxslaridan, jismoniy va yuridik shaxslarning murojaatlari bilan ishlash bo‘limi xodimlaridan qonunbuzilishlari yuzasidan tushuntirish xatlari olishi, zarur bo‘lganda boshqa tashkilotlardan mutaxassis jalb etish uchun talabnomalar chiqarishi, murojaatlarni qonunda belgilangan muddatlarda ko‘rib chiqmaslik, murojaatni asossiz boshqa tashkilotlarga yuborish, murojaat qilganlik uchun ta’qib qillish yoki asossiz murojaatni qanoatlantirishni rad etish kabi qonunbuzish holatlarini sinchiklab o‘rganishi va O‘zbekiston Respublikasining “Prokuratura to‘g‘risida”gi Qonuni V bo‘lim, 37-moddasida nazarda tutilgan zarur prokuror nazorati hujjatlari: protest, qaror, taqdimnoma, ariza yoki ogohlantiruvni qo‘llash masalasini ko‘rib chiqishi lozim. Yakuniy bosqich. Ushbu bosqichda tekshirish o‘tkazuvchi tegishli qonun hujjati ijrosi bo‘yicha barcha qonunbuzilishlarini aniqlab bo‘ladi. Aniqlangan qonunbuzilishlari yuzasidan lozim bo‘lgan prokuror nazorati hujjatlarini kiritadi va ular bo‘yicha ko‘rilgan choralar xususida tashkilotlardan ma’lumotnomalar va boshqa hujjatlarni qabul qilib oladi, taqdimnomalar kollegial organ tomonidan ko‘rib chiqiladigan hollarda majlislarda ishtirok etadi, zarur bo‘lganda yuqori turuvchi prokurorga axborot kiritadi. Shunigdek, qonunlar ijrosi ustidan prokuror tekshiruvlari predmeti va obyekti bilan quyidagi ma’lumotlar tahlil qilinadi:  tumandagi o‘smirlar o‘rtasida huquqbuzarliklar va jinoyatlarning holati, xarakteri, dinamikasi to‘g‘risida;  nazorat ostidagi organ yoki muassasa tomonidan qonuniylikni buzishning holati, tabiati va dinamikasi to‘g‘risida; 23  tekshirishdan oldingi davrda tekshirilayotgan yo‘nalishda qonuniylik holati to‘g‘risida;  avvalgi bunday tekshiruv natijalari haqida;  prokuratura organlariga, nazorat organlari yoki muassasalariga kelib tushgan shikoyatlarni ko‘rib chiqish natijalari to‘g‘risida;  voyaga etmaganlarga taalluqli fuqarolik yoki jinoiy ishlarning materiallarini o‘rganish natijalari, shuningdek ma’muriy huquqbuzarlik holatlari to‘g‘risida;  prokurorning qonuniy talablarini bajarish to‘g‘risida. Har bir yo‘nalishda o‘tkaziladigan prokuror tekshiruvlarining e’tibor berilishi lozim bo‘lgan alohida jihatlari mavjud. Misol uchun, iqtisodiy qonunchilik ijrosi ustidan prokuror nazoratida prokuratura organlarining harakatlari mulk, yer, tadbirkorlik faoliyati to‘g‘risidagi qonunlar, shuningdek, byudjet, soliq, bank, bojxona, monopoliyaga qarshi qonun hujjatlari ijrosini tekshirishga qaratilishi kerak. Davlat mulkini tasarruf etishning qonuniyligini ta’minlashga alohida e’tibor qaratish lozimligi sababli, jinoiy daromadlarni legallashtirish, korrupsiyaga qarshi kurashish, shuningdek, korxonalar mulkiga noqonuniy egalik qilish holatlarini aniqlash va bartaraf etish amalga oshirilishi lozim. Yoxud ekologik qonunchilik ijrosi ustidan nazorat yo‘nalishini olaylik, mazkur yo‘nalishda ekologik vaziyatni hisobga olgan holda har bir mintaqada atrof-muhitni muhofaza qilish va tabiiy resurslardan oqilona foydalanish to‘g‘risidagi qonunlar ijrosi ustidan samarali nazorat o‘rnatilishi kerak. Tegishli ma’lumotlar mavjud bo‘lganda, ekologik qonun hujjatlari ijrosini tekshirishni rejalashtirish va amalga oshirish lozim. Ekologik huquqbuzarlikning har bir holati bo‘yicha aybdor shaxslarning javobgarligi va yetkazilgan moddiy zararni undirish masalasi qo‘yilishi kerak. Shu bilan birga, prokuror hech qanday holatda xo‘jalik yurituvchi subyektlar faoliyati ustidan nazoratni ta’minlash bo‘yicha davlat zimmasiga yuklatilgan nazorat qiluvchi organlar vazifasini bajarmasligi kerak. 24 Ushbu organlar vakillari tekshirishlarni o‘tkazishda ishtirok etish, kelishilgan rejalar bo‘yicha tekshiruv o‘tkazish uchun jalb qilinishi kerak. Chiqarilgan huquqiy hujjatlarning qonuniyligini tekshirish doimiy, maqsadli, keng qamrovli va bir yoki bir nechta hujjatlarni tekshirish tarzida bo‘lishi mumkin. Doimiy tekshiruvlarning maqsadi muayyan organ yoki mansabdor shaxs tomonidan muayyan vaqt (yil, chorak, oy) uchun chiqarilgan huquqiy hujjatlarni tekshirishdir. Maqsadli tekshiruvlar muayyan vaqt davomida muayyan masalalar bo‘yicha chiqarilgan huquqiy hujjatlarni tekshirishga qaratilgan. Keng qamrovli tekshiruvlar nafaqat huquqiy hujjatlarning qonuniyligini tekshirish, balki muayyan qonunning ijrosini ta’minlash maqsadida amalga oshiriladi. Huquqiy hujjatlarning qonuniyligini tekshirish prokuratura organlari tomonidan prokuratura joylashgan joyda, chiqarilgan hujjatlarni talab qilish orqali ham, ularni chiqarish joyida ham amalga oshirilishi mumkin. Qonunlar ijrosi ustidan prokuror tekshiruvida prokuror tomonidan amalga oshirilishi lozim bo‘lgan muhim jihat shuki, tekshirilayotgan tashkilot chiqargan hujjatning qanchalik qonun hujjatlariga muvofiqligi yoki muvofiq emasligini aniqlash uchun ularni e’tibor bilan o‘zaro taqqoslagan holda o‘qib chiqishi lozim. Shuningdek e’tibor berish joizki, qonunda belgilangan asoslarga ko‘ra, prokuror tekshiruvlari o‘tkazilsada tekshiruv orqali qonunbuzilishi holatlari aniqlanmasligi ham mumkin. Bunday holda qanday yo‘l tutiladi? “Agar tekshirish paytida qonun buzilishi aniqlanmasa, tekshiruv tugagan kundan boshlab o‘n kun ichida belgilangan shaklga muvofiq dalolatnoma tuziladi. Mazkur dalolatnoma tekshiruv o‘tkazgan prokuratura xodimi hamda tekshiruv o‘tkazilgan tashkilotning rahbari tomonidan imzolanadi. Bu haqda yuqori turuvchi prokurorga bildiriladi. 25 Ta’kidlash joizki, qonun doirasida berilgan prokuror talablari qonunbuzlilish holatlarini o‘z vaqtida aniqlashda hamda prokuror tekshiruvlarini samarali amalga oshirishda muhim ahamiyatga ega. O‘zbekiston Respublikasining “Prokuratura to‘g‘risida’gi Qonuni 6- moddasida belgilanganidek, prokurorning hujjatlar, materiallar va boshqa ma’lumotlarni taqdim etish, taftish, tekshirishlar o‘tkazish, mutaxassis ajratish, prokuraturaga kelish va aniqlangan qonunbuzarliklar xususida tushuntirishlar berish, qonunbuzarliklarni, ularga imkoniyat yaratayotgan sabab va shart- sharoitlarni bartaraf etish, shuningdek qonunga rioya etish to‘g‘risidagi o‘z vakolatlari doirasida qo‘yayotgan talablarini bajarish barcha fuqarolar va yuridik shaxslar uchun majburiydir. Prokuratura organlari o‘z vazifalarini amalga oshirishlari uchun zarur bo‘lgan axborot, hujjatlar va ularning nusxalari mazkur organlarning talabiga muvofiq bepul beriladi. Prokurorning talablari ustidan shikoyat qilinishi ularning ijrosini to‘xtatib qo‘ymaydi. Mazkur moddadagi muammoli jihat shundaki, unda prokurorning hujjatlar, materiallar va boshqa ma’lumotlarni taqdim etish, taftish, tekshirishlar o‘tkazish, mutaxassis ajratish, prokuraturaga kelish va aniqlangan qonunbuzarliklar xususida tushuntirishlar berish, qonunbuzarliklarni, ularga imkoniyat yaratayotgan sabab va shart-sharoitlarni bartaraf etish, shuningdek qonunga rioya etish to‘g‘risidagi o‘z vakolatlari doirasida talablar qo‘yilishi belgilab o‘tilgan, ammo mazkur talablarning talab yuborilgan davlat organi, korxona, muassasa, tashkilot, ularning mansabdor shaxslari hamda fuqarolar tomonidan bajarilishining aniq muddati belgilanmagan. Fikrimizcha, bunday talab nazarda tutilganidan so‘ng, bunday talablarni bajarishning aniq tartibi va muddatlari ham qonun hujjatida belgilab qo‘yilishi lozim. Turkmaniston Respublikasining “Prokuratura to‘g‘risida”gi Qonuni 9- moddasida 7 prokurorning qonuniy talablarini bajarish majburiyati belgilab 7 “Prokuratura to‘g‘risida”gi Qonuni 9-moddasida 26 qo‘yilgan. Unda belgilanishicha, Konstitutsiya hamda Turkmaniston qonunlarida nazarda tutilgan vakolatlaridan kelib chiqadigan prokurorning talablari barcha korxonalar, tashkilotlar, muassasalar uchun majburiydir. Shuningdek, 2020-yil 24-avgustda qabul qilingan 143-sonli Qirg‘iziston Respublikasining “Prokuratura to‘g‘risida”gi Qonuni 32-moddasi birinchi qismi, 2- kichik bandiga muvofiq, prokuror rahbar va boshqa mansabdor shaxslardan zarur hujjatlar, materiallar, statistik va boshqa ma’lumotlarni taqdim etish, yuzaga kelgan masalalarga aniqlik kiritish uchun mutaxassislarni ajratish, prokuratura organlariga kelib tushgan materiallar, ma’lumotlar, murojaatlarni tekshirish va ularning natijalari to‘g‘risida xabar berishni talab qilishga haqli. 8 Mazkur Qonunning 4-moddasida Qirg‘iziston prokuratura faoliyatining asosiy prinsiplari belgilangan bo‘lib, uning to‘rtinchi prinsipi sifatida prokuror talablarining majburiyligi prinsipi belgilangan. Ushbu qonunning 6-moddasiga ko‘ra esa, prokuror va tergovchining qonun hujjatlarida belgilangan asosda va tartibda taqdim etgan talablari (so‘rovlari, ko‘rsatmalari, farmoyishlari) davlat organlari, mahalliy davlat hokimiyati organlari, ushbu organlarning mansabdor shaxslari, jismoniy va yuridik shaxslar tomonidan bajarilishi shart. E’tiborlisi shundaki, mazkur huquqiy normada prokuror talablarining qavs ichida uch xil ko‘rinishi belgilab qo‘yilgan, ya’ni so‘rov, ko‘rsatma, farmoyish tarzida. Ammo bizning milliy qonunchiligimizda prokuror talablari alohida tarzda bunday turlarga ajratilmagan. Qolaversa, ushbu Qonunning 6-moddasida belgilanishicha, so‘ralgan ma’lumotlar qonun hujjatlarida belgilangan shakllarda va tartibda prokuratura organlariga taqdim etiladi. Prokuratura organlariga Qirg‘iziston Respublikasining qonun hujjatlari bilan yuklatilgan vakolatlarni amalga oshirish maqsadida prokurorlar ushbu Qonunning 31-moddasi 1-qismida ko‘rsatilgan organlar xonalariga to‘siqsiz kirish, ularning hujjatlari va materiallaridan foydalanish, shuningdek, sud ishlari bilan tanishish va ularni suddan talab qilish huquqiga ega, bundan mustasno holatlar ham mavjud. 8 2020-yil 24-avgustda qabul qilingan 143-sonli Qirg‘iziston Respublikasining “Prokuratura to‘g‘risida”gi Qonuni 32-moddasi birinchi qismi 27 28 II.II. O‘zbekiston Respublikasida qonun hujjatlari ijrosi yuzasidan o‘tkazilgan prokuror tekshiruvlarining ahamiyati hamda amalga oshirish mexanizmi Avvalambor, qonunlar ijrosi ustidan prokuror tekshiruvlarining ahamiyati deganda nimani tushunish lozim ekanligiga aniqlik kiritib olishimiz joiz. Ahamiyat so zi hayotda va faoliyatda “tutgan o rin”, “qiymat”; “muhimlik” degan mazmunniʻ ʻ anglatadi. Prokuror tekshiruvlarining ahamiyati quyidagilarda ko rinadi: ʻ  Prokuror tekshiruvlari orqali erishilmoqchi bo lingan holat. Ya’ni ʻ prokuror tekshiruvlari qonunbuzilishi holatlarini aniqlash hamda bartaraf etishga qaratilgan holatdir;  Shuningdek, prokuror tekshiruvining ahamiyati bunday tekshiruvlar o tkazilmaganda qonunlarning ijro etilishi qanday holatga tushib qolishi bilan ham ʻ belgilanadi. Qonunlar ijrosi yuzasidan tekshirishlar asosan tegishli mutaxassislarni jalb qilgan holda o‘tkaziladi. Tekshirishning yo‘nalishidan qat’iy nazar, bu obyektda qabul qilinayotgan huquqiy hujjatlarning O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi va qonunlariga muvofiqligi, shuningdek, fuqarolar va yuridik shaxslar murojaatlarining hal qilinishi hamda huquqiy xizmat ishining samaradorligini o‘rganishga kompleks yondashish talab qilinadi. Tekshirishlar nazorat qiluvchi rahbar tomonidan tasdiqlangan reja asosida o‘tkazilib, belgilangan muddatda yakunlanishi, tekshirishga mas’ul bo‘lgan xodim shu vaqt mobaynida mutasaddi mansabdor shaxslardan qonun buzilishiga sabab bo‘lgan holatlar bo‘yicha batafsil tushuntirishlar olib, barcha hujjatlarni jamlab, natijasi haqida nazorat qiluvchi rahbarga ma’lum qilishi va prokuror nazorati hujjatlari loyihalarini tayyorlashi lozim. Tekshirishga bir nechta xodim ijrochi sifatida jalb etilganda ro‘yxatda birinchi ko‘rsatilgan shaxs ijro uchun asosiy mas’ul hisoblanadi. 29 Tekshirishda ishtirok etgan xodimlar tekshirilgan obyektda muqaddam nazorat idoralari tomonidan o‘tkazilgan tekshirish natijalariga huquqiy baho berishlari va natijasi bo‘yicha tavsiya kiritishlari zarur. Tekshirish natijalari bo‘yicha hajmi 15 varaqdan kam bo‘lmagan, umumlashtirilgan tahliliy ma’lumotnoma tuziladi va tekshirishga mas’ul bo‘lgan prokuratura xodimi, jalb qilingan tegishli mutaxassislar, tekshirilgan obyektning mansabdor yoki moddiy javobgar shaxslari tomonidan imzolanadi. Ma’lumotnomaga ilova qilinayotgan boshqa hujjatlar ham tekshirilgan obyektning mansabdor yoki vakolatli shaxslari tomonidan imzolanadi. O‘zbekiston Respublikasining “Prokuratura to‘g‘risida” Qonuniga muvofiq protest, qaror, taqdimnoma, ariza va ogohlantirish prokuror nazorati hujjatlari hisoblanadi, huquqbuzarliklarning oldini olish va profilaktika qilish, shuningdek qonun buzilishi, uning kelib chiqishiga imkon berayotgan sabab va shart-sharoitlar bartaraf qilishda muhim ahamiyat kasb etadi. Tekshirishda aniqlangan holatlarni mehnat jamoasida ko‘rib chiqishga, natijasini ommaviy axborot vositalarida yoritilishiga katta e’tibor qaratish lozim. Har bir tayyorlangan prokuror nazorati hujjati xususiyatiga ko‘ra nomlanishi, prokuratura organlarida ish yuritish tartibiga amal qilgan holda sana qo‘yilishi va raqamlanishi lozim. Prokuror nazorati hujjatlari “Prokuratura to‘g‘risida” Qonun talablariga binoan tegishli prokuror yoki uning o‘rinbosari tomonidan imzolanadi. Tekshirishlar o‘tkazganda prokuror xo‘jalik faoliyatining u yoki bu sohasi bo‘yicha mutaxassislar jalb qilishga haqli. Tekshirishlar o‘tkazilishi to‘g‘risidagi ma’lumotlar, huquqiy hujjatlar va boshqa kerakli hujjatlar hamda axborotlarni taqdim etish, mutaxassislar jalb qilish, prokuraturaga kelish va qonun buzilishi xususida tushuntirishlar berish singari prokurorning qonuniy talablari barcha organlar, mansabdor shaxslar va fuqarolar uchun majburiydir. Tekshirish, taftish, idoraviy va noidoraviy ekspertiza prokuror belgilagan muddatda o‘tkazilib, natijalari haqida majburiy tartibda prokurorga ma’lumot beriladi. Mansabdor shaxslar va fuqarolar prokurorning talablarini bajarmaganliklari uchun qonunda bilan belgilangan javobgarlikka tortiladilar. Qonunlar ijrosini 30 tekshirish. Prokurorlar davlatdagi qonuniylik holatida bevosita aks etayotgan ustuvor yo‗nalishlarni tanlab olishlari lozim. Xususan, I.Baskovning fikri bo‘yicha bu yo‘nalishlar 9 tani, A.Davletovning fikri bo‘yicha 11 tani, amaliyotchi mutaxasis A.Melnikovning fikri bo‘yicha 5 tani tashkil etadi. Bizningcha, prokurorlarning bu boradagi faoliyatlari bevosita o‘z hududlarida mavjud bo‘lgan qonuniylik ahvolidan kelib chiqqan holda tashkil etilishi lozim. Bunda asosiy ish hajmi bevosita shaharlar va tumanlar prokuraturalari hissasiga to‘g‘ri kelishi unutilmasligi darkor. Yuqorida ko‘rsatilganlardan kelib chiqqan holda, quyidagilarni ta’minlash maqsadga muvofiq deb hisoblanishi lozim. Vazirliklar, davlat qo‘mitalari, idoralar, fuqarolarning o‘z-o‘zlarini boshqarish organlari, jamoa uyushmalari, korxonalar, muassasalar, tashkilotlar, harbiy qismlar, vazirliklarning, davlat qo‘mitalarning, idoralarning harbiy qismlari, hokimlar va boshqa mansabdor shaxslar tomonidan qonunlarning aniq va bir xilda ijro etilishini va ular tomonidan qabul qilinayotgan huquqiy aktlarning Konstitutsiya va qonunlarga mosligini nazorat qilish va ta’minlash prokuratura idoralarining alohida e’tibordagi va ustuvor yo‘nalishi deb baholanishi lozim. O‘zbekiston Respublikasi prokuraturasining mazkur yo‘nalish bo‘yicha ma’sul xodimlari, viloyat, unga tenglashtirilgan, shaharlar, tumanlar, tumanlararo va ixtisoslashtirilgan boshqa prokuraturalar prokurorlari o‘z hududlaridagi qonunchilik ahvoli yuzasidan batafsil ma’lumotga ega bo‘lishlari, qonunchilikni ta’minlash borasidagi faoliyatlarini aynan shu ma’lumotlar asosida olib borishlari kerak. Bu faoliyatini amalga oshirish borasida, birinchidan, tegishli nazorat idoralari va boshqa davlat idoralardan joylardagi qonunchilik ahvoli, iqtisod sohasida o‘tkazilayotgan islohotlarning jarayoni, ijtimoiy sohadagi o‘zgarishlar, ularning borish dinamikasi va to‘sqinlik qilayotgan faktorlar yuzasidan tegishli ma’lumotlar talab qilib olinishi: Ikkinchidan, to‘plangan ma’lumotlarni to‘liq va 31 chuqur tahlil qilish, ular orasidan prokuror ta’sir choralari qo‘llanishi talab qilinayotgan konkret yo‘nalishlar va tarmoqlarni aniqlash zarur. Qonunlarning ijrosini tekshirishning asosiy omili sifatida tekshiruvlarning aniq va yuqori saviyada rejalashtirishini keltirish mumkin. Aynan yuqori saviyada o‘tkazilgan tekshiruvlar qonunlar ijrosi ustidan o‘tkazilgan prokuror tekshiruvlarining haqiqiy ahamiyatini ko‘rsatib beradi. Negaki aynan ular orqali qonunbuzilishi holatlari bartaraf etiladi, qonunlarning aniq va bir xilda ijro etilishi ta’minlanadi. Boshqaruv idoralari, mahalliy hokimiyatlar, nazorat idoralari, mansabdor shaxslarning fuqarolar va yuridik shaxslarning huquqlarini poymol etuvchi noqonuniy huquqiy aktlarini aniqlash va ularga protest keltirish masalasini hal etish umumiy nazorat faoliyatining asosiy vazifalaridan biri hisoblanadi. Prokurorlarning bu faoliyatiga sistemali va doimiy xarakter berish uchun chiqarilayotgan huquqiy aktlarning Konstitutsiya, qonunlar, Prezident farmonlari, Vazirlar Mahkamasi qarorlariga mosligini bir kvartalda kamida bir marotaba tekshirilishini tashkil etish zarur deb hisoblaymiz. Bu borada alohida e’tiborni: Hokimlar, Respublika vazirliklari rahbarlari, idoralar, konsernlar, korporatsiyalar, assotsiatsiyalar, fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organlari, viloyat, shahar va tuman boshqaruv organlari normativ hujjatlarining qonuniyligiga; Davlat idoralarining rahbarlari va mansabdor shaxslarning fuqarolarga ma’muriy jazo qo‘llash haqidagi qarorlari qonuniyliga qaratilishi shart. Noqonuniy aktlar protest keltirish yo‘li bilan bekor qilinishi yoki qonunga muvofiqlashtirilishi lozim. Protest tegishli mansabdor shaxs yoki idora tomonidan rad etilgan holda belgilangan 1 oylik muddat ichida sudga protestni rad etish haqidagi qaror noqonuniy ekanligi tan olinishini talab qilib ariza kiritilishi lozim. Shu bilan bir qatorda, tekshiruv o‘tkazish obyektini aniqlash muhimdir. Bunda “anchadan beri borilmagan joy” emas, balki qonun buzilayotgan davlat va mehnat intizomi noxush holatda bo‘lgan obyektlar tanlanishi kerak. Tekshiruvlar o‘tkazishda ishni shunday tashkil qilish kerakki, bunda nafaqat qonun buzilishlari, balki ularga sharoit yaratgan sabablarni ham aniqlash lozim. 32 Fikrimizcha, bunday qonunbuzilishi holatlari mavjud bo‘lgan hamda tekshiruv o‘tkazilishi lozim bo‘lgan tekshiruv obyektlarini aniqlashda qonuniylik holatini axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan foydalangan holda tahlil qilish lozim. Fikrimizning asosi sifatida xorij tajribasiga e’tibor berib o‘tishni lozim deb hisoblaymiz. Masalan, Qozog‘iston Respublikasining “Prokuratura to‘g‘risida”gi Qonunida qonuniylikni tahlil etishga bag‘ishlangan alohida huquqiy norma mavjud. Mazkur qonunning 8-moddasi ikkinchi qismiga asosan, qonuniylik holatini tahlil qilish prokurorlar tomonidan statistik ma’lumotlarni, davlat va xalqaro tashkilotlarning, ommaviy axborot vositalarining ma’lumotlarini, fuqarolik va jinoyat ishlari, ma’muriy huquqbuzarliklar to‘g‘risidagi ishlar materiallarini, shuningdek, boshqa manbalarni o‘rganish yo‘li bilan obyektlarga bormasdan amalga oshiriladi. Bunda prokurorga jalb qilingan mutaxassislar yordam beradi. Umumiy nazorat sohasidagi yangi qonunchilik bilan, ayniqsa, tuman va shahar bo‘g‘ini prokurorlarini o‘z vaqtida hamda to‘liq tanishtirish muhim ahamiyatga ega. Bu asosan yuqori turuvchi prokurorlar tomonidan o‘tkaziladigan seminar mashg‘ulotlarida amalga oshiriladi. Ushbu jarayonda yangi qabul qilingan qonun va qonunosti hujjatlarining nisbati, murakkab me’yorlariga tushuntirish (sharh) beriladi. Bu ish faolroq o‘tkazilishi kerak. Negaki hozirgi vaqtda amal qiluvchi qonunchilik, jumladan xo‘jalik, tijorat, tadbirkorlik huquqi sohalaridagi qonun va qonunosti hujjatlariga faol o‘zgartirish va qo‘shimchalar kiritilmoqda. Jadal islohotlar davrida prokuratura idoralarining umumiy nazorat faoliyatini zamon talablariga javob bera oladigan darajaga ko‘tarish lozim. Prokurorlar faoliyatida tashabbuskorlik, fuqarolar va mulkdorlar, davlat va jamiyat manfaatlarini himoya qilgan holda qonuniylik, adolatparvarlik, qonunbuzarlikka qarshi murosasizlik talab qilinadi. Respublkamiz iqtisodiyotini, mulkchilikning barcha shakllari va tabiiy boyliklarini, aholi iste’mol huquqlarini himoya qilishga, davlat va mehnat intizomini mustahkamlashga, tabiatni muhofaza qilishga qaratilgan qonunlarning bajarilishi ustidan nazoratni kuchaytirish zarur. 33 Umuman, prokuratura idoralarining umumiy nazorat faoliyatidagi muhim vazifalari belgilab olinishi kerak. Umumiy nazorat tartibida o‘tkazilgan tekshirishlarda yuzakichilikka, sifatsiz va natijasiz tekshirishlar sonini kuchaytirish, rasmiyatchilik kabi holatlarga barham berish, qonunbuzarlarga nisbatan tegishli ta’sir choralari ko‘rish, jazoning muqarrarligini ta’minlashda qat’iyatchilik talab etilishi, masalalarni hal etishda mahalliy hokimiyat idoralari ta’siriga berilib qolish, mahalliychilik, oshna-og‘aynigarchilik illatlariga barham berish lozim. Shuningdek, umumiy nazorat bo‘limlari va bu soha bilan shug‘ullanuvchi xodimlarni tanlash, joy-joyiga qo‘yish jarayoniga alohida ahamiyat berilishi, xodimlar qo‘nimsizligi, ularni boshqa sohalarga jalb etilishiga chek qo‘yish zarurligi prokurorlarning e’tiboridan chetda qolmasligi lozim. Qonunlarni aniq va bir xilda ijro etilishi ustidan nazorat barcha subyektlarga nisbatan kuchaytirilishi lozim. Tegishli sohaviy buyruqqa ko‘ra, prokurorlar o‘z vakolatlarini amalga oshirganlarida mustaqil bo‘lishlari va faqat qonunga bo‘ysunishlari, qonun buzilishlarini o‘z vaqtida aniqlashi va oldini olishi, ularga nisbatan tegishli ta’sir choralari qo‘llash, buzilgan huquqlarning tiklanishiga erishishlari joiz. Ayniqsa, respublika agrosanoat kompleksini ijtimoiy iqtisodiy rivojlantirishga qaratilgan qonunlar ijrosi ustidan nazoratni olib borishda e’tibor bilan yondashish belgilandi. Umumiy nazorat tartibidagi tekshiruvlar uslubini takomillashtirish, prokuror huquqiy ta’sir hujjatlari sifatliligini, qonun buzilishlari sabab va shart-sharoitlarini aniqlash, ularning bartaraf etish va oldini olish, qonunni buzgan shaxslarga chora ko‘rilishiga erishish, umumiy nazoratda oshkoralik, ayniqsa, ommaviy axborot vositalari ishtirokidan foydalanish belgilandi. Bundan tashqari, qonun buzilishlari va ularga ko‘maklashayotgan shart- sharoitlarni tamomila bartaraf etish maqsadida nazorat tartibida takroriy tekshirishlarni o‘tkazish amaliyotidan keng foydalanish lozimligi nazarda tutildi. Umumiy nazorat faoliyatini amalga oshirishda huquqni muhofaza qiluvchi va 34 nazorati idoralari bilan hamkorlikni kengaytirish zarur, degan ko‘rsatma ham sohaviy buyruqdan o‘rin olgan. Tegishli idoralardan qonuniylik haqidagi ma’lumotlarni olib, ulardan umumiy nazorat faoliyatini rejalashtirishda foydalanish lozimligi belgilangan. Umumiy nazorat faoliyatini tashkil etishda quyi, ayniqsa, tuman va shahar prokuraturalariga uslubiy va amaliy yordam ko‘rsatish, prokuratura idoralarining o‘zaro hamkorligi, xodimlar malakasini oshirib borish masalalariga e’tibor berish O‘zbekiston Respublikasi Bosh prokurorining tegishli buyruq, ko‘rsatma va nizomlarida ko‘rsatib o‘tilgan. Qonunlar ijrosi ustidan prokuror tekshiruvlarining tutgan o‘rni, ahamiyatini tushunishda statistik ma’lumotlarni keltirib o‘tish hamda tahlil qilish zarur deb o‘ylaymiz. O‘zbekiston Respublikasi bo‘yicha 2021-yilda Ijtimoiy sohada qonunchilik ijrosi ustidan nazorat yo‘nalishida 1110 ta prokuror tekshiruvi o‘tkazilgan. Ushbu tekshirishlar asosida 5 565 ta qonunbuzilish holatlari aniqlangan, 1 049 ta taqdimnoma kiritilib, 2 584 ta protest keltirilgan. Shuningdek, 474 nafar shaxs ogohlantirilib, 1 527 nafar shaxs intizomiy, 1 527 nafar shaxs ma’muriy javobgarlikka tortilgan. 9 9 Haydarov A.A.”O‘zbekiston va xorijiy mamlakatlarda prokuratura organlarining huquqiy faoliyati” mavzusidagi magistrlik dissertatsiyasi. Toshkent. 55-bet; 35 XULOSA Kurs ishi natijasida quyidagi ilmiy-nazariy, amaliy-tashkiliy va milliy qonunchilik bazasini takomillashtirishga oid takliflar ishlab chiqildi: Ilmiy-nazariy asoslarga oid xulosalar: Garchi “Prokuratura to‘g‘risida”gi Qonunda qonunlar ijrosi ustidan tekshirish, prokuror tekshiruvlari jumlalari bir necha bor qo‘llanilgan bo‘lsada, prokuror tekshiruvlari o‘zi nima ekanligi belgilanmagan, unga ta’rif keltirilmagan. Mazkur tushunchaning mazmun- mohiyatini bilmasdan turib, uni o‘tkazish asoslari va tartibini belgilash mantiqan to‘g‘ri bo‘lmaydi. Shu boisdan, “Prokuratura to‘g‘risida”gi Qonunda “prokuror tekshiruvi” tushunchasining mazmun-mohiyatini aniq va to‘liq ochib beradigan ta’rif keltirilishi lozim deb hisoblaymiz. “Prokuratura to‘g‘risida”gi Qonunda ―prokuror tekshiruviga quyidagicha ta’rif keltirilishini taklif qilamiz: ―Prokuror tekshiruvi bu – prokuratura organlari tomonidan muayyan qonun hujjatlarining aniq va bir xilda ijro etilishi bo‘yicha qonun hujjatlarida belgilangan asoslar, muddatlar hamda tartiblarda davlat organlari, korxona, muassasa va tashkilotlarda o‘tkaziladigan tekshiruvdir”. Tashkiliy-huquqiy masalalarga oid xulosalar: Prokuror tekshiruvlarida mutaxassislar ishtiroki bilan bog‘liq muammoli holatlarni bartaraf etish uchun quyidagilar amalga oshirilishi lozim deb hisoblaymiz: prokuror tekshiruvlariga jalb etilgan mutaxassislar ushbu muddat davomida asosiy ish joyidagi vazifalardan ozod etilishi bilan bog‘liq huquqiy normalarning qat’iy ijro etilishini ta minlash; mutaxassislarga prokuror‟ tekshiruvlarida ishtirok etgani uchun qo‘chimcha haq to‘lash; bila turib prokuror tekshiruvlari uchun qonunbuzilish holatlari to‘g‘risida noto‘g‘ri xulosa taqdim etganlik uchun mutaxassislarning javobgarligi bilan bog‘liq qonunchilik hujjatlaridagi huquqiy normalarni takomillashtirish, 80 jumladan, javobgarlikni yanada kuchaytirish. Bu qonunbuzilish holatlari haqida noto‘g‘ri ma’lumotlar berilishining oldini oladi. 2. Rossiya Federatsiyasining 1992-yil 17-yanvarda qabul qilingan 2202-I-sonli “Prokuratura idoralari to‘g‘risida”gi Qonuni 21-moddasi, ikkinchi qismiga ko‘ra, prokurorning qonunlar ijrosi ustidan nazorat tekshirishi qonun buzilishi haqidagi ma lumotlar asosida hamda qonuniylik prokuror ‟ 36 tomonidan chora ko‘rilishini talab qiladigan holatda ekanligidan kelib chiqib amalga oshirilishi qayd etilgan. Shuningdek, prokuror tekshiruvlarini o‘tkazishga internet axborot-kommunikatsiya tarmog‘ida joylashtirilgan ma’lumotlar, federal davlat axborot tizimlari ma’lumotlari, uchuvchisiz havo vositalari yordamida olingan ma’lumotlar va aerofotosuratlar ham asos bo‘lishi belgilangan. Ammo milliy qonunchiligimizdagi prokuror tekshiruvi uchun asoslar qatorida bular mavjud emas. Axborotlarning asosiy qismi zamonaviy texnologiya vositalari yordamida almashiladigan bugungi dunyoda prokuror tekshiruvlarini o‘tkazishga asoslar qatorida internet axborot-kommunikatsiya tarmog‘ida joylashtirilgan xabarlar hamda uchuvchisiz havo vositalari yordamida olingan ma’lumotlar ham bo‘lishi lozim deb hisoblaymiz. Shu bois, “Prokuratura to‘g‘risida”gi Qonunning 21-moddasida qayd etilgan prokuror tekshiruvi o‘tkazishga asoslar qatoriga yuqoridagi asoslar ham kiritilsa, prokuror tekshiruvlarini o‘tkazish yanada takomillashgan hamda huquqbuzarliklar va ularga imkon berayotgan shart- sharoitlar o‘z vaqtida bartaraf etilgan bo‘lar edi. 3. Ilg‘or xorij tajribasi hamda amaliyotni inobatga olgan holda O‘zbekiston Respublikasining “Prokuratura to‘g‘risida”gi Qonuniga prokuror tekshiruvlarini o‘tkazish bosqichlarining quyidagi turlari kiritilishini taklif qilamiz: I. Tayyorlov bosqichi; II. Asosiy bosqich; III. Yakuniy bosqich. 37 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI I. Rahbariy adabiyotlar: 1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Miromonovich Mirziyoyevning 2017-yil 7-yanvarda prokuratura xodimlari bilan o‘tkazilgan uchrashuvda so‘zlagan nutqi; 2. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Miromonovich Mirziyoyevning 2017-yil 31-avgustda Xalqaro forumlar saroyida Qurbon hayiti va Mustaqillik bayramiga bag‗ishlangan nutqi; 3. I.A.Karimov. Adolat-qonun ustuvorligida. Xalq so‘zi. 2001, 30-avgust. Normativ hujjatlar 1.O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. Toshkent; O’zbekiston, 2023-18 b 2.O’zbekiston Respulikasi Oliy Majlisi Senati tog’risidagi O’zbekiston Respublikasi Qonuni\\ O’zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Axboratnoma 2002 yil 213 –moddasi 3.Jamiyat huquqiy madaniyati yuksaltirish milliy dasturi O’zbekiston Rerspulikasi Oliy Majlisi axboratnomasi 1997 yil Asosiy adabiyotlar: 4. Madaliev O.M. Prokuror nazorati. Toshkent: ―ILM ZIYO”, 2012. y. – 532 b; 5. B.X. Po‘latov ―Prokuror nazorati”. Darslik. T.: ―O‘zbekiston” 2009. B. 130. 6. Гуценко К.Ф. Правоохранительные органы в СССР; проблемъ теория и практики реодавания // Вестник Московского университеть, 1989.- № 2.- С.22; 7. Семенов В.М. Правоохранительные органы: Дарслик. – М.: Юрид. лит., 1991. – B. 28-29; 8. Бороцин С.В. Правоохранительные органы Россия.-М., 1996. - С.9 10ю; 9. Веретенников В.И. Очерки истории генерал-прокуратуры в России. - Харьков, 2001. - 27 с.. 38 10. Ф.М Раянов. Проблемы теории государства и права. М., «Право и государство», 2003, 294-бет; 11. Rustamboyev M.H., Nikiforova E.N. Huquqni muhofaza qilish organlari: Oliy o‘quv yurtlari uchun darslik.-Toshkent: ZAR QALAM, 2005.- B.22; 87 12. Axmedshayeva M.A. Davlat va huquq rivojining hozirgi zamon tendentsiyalari / Mas ‘ul muharrir: yu.f.d., prof. Z.M.Islomov. – Toshkent: TDYUU nashriyoti, 2016; 13. Haydarov A.A.”O‘zbekiston va xorijiy mamlakatlarda prokuratura organlarining huquqiy faoliyati” mavzusidagi magistrlik dissertatsiyasi. Toshkent. 55-bet; INTERNET MANBAALARI: 1. www.gov.uz – O’zbekiston Respublikasi hukumat portali. 2. www.lex.uz – O’zbekiston Respublikasi Qonun hujjatlari ma lumotlari milliy‟ bazasi. 3. www.stat.uz – O’zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo„mitasi. 4. www.uza.uz – O’zbekiston Milliy Axborot agentligi. 5. www.worldbank.org – Jahon banki rasmiy sayti. 6. www.imf.org – Xalqaro valyuta fondi rasmiy sayti. 7. www.wto. Org – Butunjahon savdo tashkiloti rasmiy sayti. 8. www.ifmr.uz – Prognozlashtirish va makroiqtisodiy tadqiqotlar instituti. 9. www.ziyonet.uz – Ziyonet ta lim portali. ‟ 10. www.economics.ru – “Ekonomicheskaya gazeta” gazetasining rasmiy sayti. 11.www.tshue.uz – Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti sayti. 39

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. QONUNLAR IJROSI YUZASIDAN PROKUROR TEKSHIRUVLARI VA ULARNING NAZARIY-HUQUQIY AHAMIYATI

I.IProkuror tekshiruvlari tushunchasi, maqsadi va vazifalari

I.II Prokuror tekshiruvlarini o‘tkazish asoslari hamda ahamiyati

II BOB. QONUNLAR IJROSI YUZASIDAN PROKUROR TEKSHIRUVLARINING ILMIY-AMALIY JIHATLARI

II.I Prokuror tekshiruvlarini o‘tkazish bosqichlari va ularning alohida xususiyatlari

II.II. O‘zbekiston Respublikasida qonun hujjatlari ijrosi yuzasidan o‘tkazilgan prokuror tekshiruvlarining ahamiyati hamda amalga oshirish mexanizmi

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Купить