Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 1.1MB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Юриспруденция

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasiga oʻzgartirish va qoʻshimchalar kiritish tartibi

Купить
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI __________________________________ UNIVERSITETI _____________________________FAKULTETI _____________________________YO‘NALISHI _____________________________ FANIDAN KURS ISHI MAVZU: O ZBEKISTON RESPUBLIKASI KONSTITUTSIYAGAʻ O ZGARTIRISH VA QO SHIMCHALAR KIRITISH TARTIBI. ʻ ʻ BAJARDI: ________________________ QABUL QILDI: ________________________ Toshkent 202 5 MUNDARIJA KIRISH……………………………………………………………………..3 I.BOB. KONSTITUTSIYANING QABUL QILINISHI VA UNDA AKS ETGAN XUSUSIYATLAR. 1.1. O'zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasini tasdiqlash bo'yicha yangi tartibni kiritish……………………………………………………………….5 1.2. O`zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi tuzilishi va sifatini belgilovchi mezonlar…………………………………………………………………….18 II.BOB. O'ZBEKISTON RESPUBLIKASI KONSTITUTSIYASINI O'ZGARTIRISH VA QO'SHIMCHALARNI KIRITISH BO'YICHA TURLI MAQBUL BO'LGAN CHORA-TADBIRLARNI AMALGA OSHIRISH 2.1. O`zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining asosiy prinsiplari……………………………………………………………………25 2.2. Konstitutsiyaning qabul qilinishi va unda aks etgan xususiyatlar………………………………………………………………….. XULOSA……………………………………………………………………32 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR…………………………………..34 1 KIRISH Mavzuning dolzarbligi. Mustaqillik sharofati tufayli 1992 yili 8 dekabrda O`zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi qabul qilindi. Erkinlik va ozodlikni, mustaqillik va hurlikni tantanali tarzda o`zida namoyon etuvchi bu muqaddas huquqiy hujjat qabul qilingan qutlug` sanani xalqimiz umumxalq bayrami sifatida keng nishonlab kelmoqda. Mustaqillik Konstitutsiyasi jahonning siyosiy xaritasida yangi suveren davlat-O`zbekiston Respublikasi paydo bo`lganligini qonuniy tasdiqlab berdi.Asosiy Qonunimiz davlat mustaqilligini mustahkamlab inson huquqi va erkining huquqiy kafolati sifatida muhim ahamiyat kasb etib bormoqda. Buni shu aziz Vatanning har bir farzandi yurakdan his etadi.O`zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi-davlatning Asosiy qonuni bo`lib, istiqbol sari intilishimizga kuch baxshida etuvchi hujjatdir. U ijtimoiy va davlat hayotining huquqiy asosidir. O`zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi ozod va suveren davlatning huquqiy asoslarini yaratish bilan birga jamiyatimizning huquqiy taraqqiyotida yangi davrni boshlab berdi. Konstitutsiyaga binoan o`zbek xalqining yo`li bitta-Ozod va obod Vatan, erkin va farovon hayot qurish, mustaqillikni mustahkamlab mamlakat ravnaqini ta'minlashdir. O`zbekiston Konstitutsiyasining o`ziga xos mazmuni shundan iboratki, u o`zbek xalqining tarixiy va milliy qadriyatlarini, g`arb demokratiyasining insonparvarlik tamoyillarini o`zida mujassam etadi. O`zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi jamiyatimiz barcha a'zolarining, shu jumladan yoshlarning manfaatlarini, ularning uaqhuquqi va erkinliklarini to’la uzida ifoda etadi. Chunki kelajagimiz bo’lgan yoshlar davlatimizning uar tomonlama qudratli davlatga aylanishida faol ishtiroki ual qiluvchi auamiyatga ega. Konstitutsiya lotincha “constitutio” so zidan olingan bo lib, “tuzilish”,ʻ ʻ “o rnatish” degan ma nolarni bildiradi. Konstitutsiya alohida yuridik ʻ ʼ xususiyatlarga ega bo lgan yagona siyosiy-huquqiy hujjat bo lib, unda shaxs, ʻ ʻ jamiyat va davlat o rtasidagi munosabatlarning asosiy prinsiplari o rnatiladi; davlat ʻ ʻ hokimiyatining tuzilishi, subyektlari, hokimiyatni amalga oshirish mexanizmi 2 belgilanadi; jamiyat, inson va fuqaroning davlat tomonidan qo riqlanadiganʻ huquqlari va erkinliklari mustahkamlanadi. Konstitutsiya o z mohiyati va yuridik tabiatiga ko ra boshqa huquqiy ʻ ʻ hujjatlardan quyidagi muhim jihatlari bilan ajralib turadi: birinchidan, konstitutsiya maxsus subyekt, ya ni O zbekiston xalqi ʼ ʻ tomonidan referendum orqali yoki uning nomidan O zbekiston Respublikasi Oliy ʻ Majlisi Qonunchilik palatasi deputatlari va Senati a zolari umumiy sonining ʼ kamida uchdan ikki qismidan iborat ko pchiligi ovozi bilan qabul qilinadi; ʻ ikkinchidan, konstitutsiyaviy qoidalar ta sis etuvchi, yo naltiruvchi, ʼ ʻ birlamchi ahamiyatga ega; uchinchidan, konstitutsiyaviy tartibga solish hajmining keng qamrovliligi bilan tavsiflanadi, ya ni u nihoyatda muhim va keng ko lamdagi ijtimoiy ʼ ʻ munosabatlar doirasiga ta sir ko rsatadi; ʼ ʻ to rtinchidan, ʻ konstitutsiya alohida yuridik xususiyatlarga ega, ya ni boshqa ʼ qonunlardan ustunlikka, oliy yuridik kuchga, o ziga xos muhofaza shakliga, ʻ maxsus tarzda qabul qilinish va o zgartirilish tartibiga ega. ʻ Mavzuning maqsadi va vazifasi: O‘z oldiga ulkan maqsadlar qo‘ygan va ertangi kuniga ishonchi mustahkam yoshlar – yurtimiz kelajagi. Prezidentimiz rahnamoligida amalga oshirilayotgan izchil islohotlar, navqiron avlod kamoloti yo‘lidagi g‘amxo‘rliklar Bosh qomusimizda belgilangan huquq va kafolatlarning amaldagi ifodasidir. Mavzuning o`rganish darajasi: Xalqimizning xohish-irodasi bilan 23-yil muqaddam qabul qilingan Asosiy qonunimiz barcha sohalar qatori ta’lim tizimini ham sifat va mazmun jihatidan yangi bosqichga ko‘tarishda muhim huquqiy asos bo‘lib xizmat qilmoqda.Davlatimiz rahbarining 2001-yil 4-yanvardagi “O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasini o‘rganishni tashkil etish to‘g‘risida”gi farmoyishiga asosan aholining, ayniqsa, yoshlarning huquqiy madaniyatini yuksaltirish, o‘z huquqidan foydalanish ko‘nikmasini mustahkamlash borasida keng ko‘lamli ishlar amalga oshirilmoqda. 3 Kurs ishini tuzilishi: Kirish qism, ikki bob, to`rtta paragrf ,xulosa, foydalanilgan adabiyotlardan iborat. 4 I.BOB. KONSTITUTSIYANING QABUL QILINISHI VA UNDA AKS ETGAN XUSUSIYATLAR. 1.1. O'zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasini tasdiqlash bo'yicha yangi tartibni kiritish O zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi, mamlakatning asosiy qonunidir vaʻ davlat tizimining tushunchalarini, huquqiy tartibni, va fuqarolarning huquqlarini aniqlaydi. Konstitutsiya, qonunlar va boshqa hujjatlarga qaramay o zining o ziga ʻ ʻ xos qabul qilinish va unga xos xususiyatlarga ega. Konstitutsiya o zini qabul qilish ʻ va unda aks etgan xususiyatlar quyidagicha: Qabul qilinish jarayoni: Konstitutsiyani qabul qilish uchun Oliy Majlisning to planti bo lishi kerak. Oliy ʻ ʻ Majlisning birlashmasi tomonidan konstitutsiyani qabul qilish uchun o zaro ʻ tushunarli ko ralish tuzilmalari (maktab) yaratiladi. Ommaviy qabul: Konstitutsiya ʻ o zini fuqarolar va respublikaning boshqa institutlari tomonidan maqbul ko rilishi ʻ ʻ kerak. Bu maqbul qilish jarayoni democratiya prinsiplari asosida amalga oshiriladi. Huquqiy haqomatning o zini belgilash: Konstitutsiya, davlat organlarining ʻ tuzilishini, ularga topshirilgan vazifalarni, huquq va muddatlarni, kuchlarni, va boshqa zarur tuzilmalarini belgilaydi. Fuqarolarning asosiy huquqlarini ta minlash: Konstitutsiya fuqarolarning ʼ asosiy huquqlarini, masalan, ifoda, butunlashganlik, din erkinligi va boshqalarini ta minlash maqsadida amalga oshirilgan. Davlat tuzilishining asoslarini belgilash: ʼ Konstitutsiya davlatning tuzilishini, tuzilishi organlarni, ularning vazifalarini va faoliyatining prinsiplarini belgilaydi. Qonun tuzilish usullarini aniqlash: Konstitutsiya qonunlar tuzilishining usullarini aniqlaydi va unga xos ta limotlarni beradi. O zgarishlar va ʼ ʻ qo shimchalar uchun usullarni belgilash: Konstitutsiya o zgarishlar va ʻ ʻ qo shimchalar kiritish uchun usullarni belgilaydi. Bu usullar odatda, referendum, ʻ Oliy Majlis qarori yoki Prezident buyrug i orqali amalga oshiriladi. Konstitutsiya, ʻ davlatning barcha sohalaridagi faoliyatni tartibga solish uchun katta ahamiyatga ega bo lib, mamlakatning huquqiy va huquqiy davlatligini ta minlashda yirik rol ʻ ʼ o ynaydi. ʻ 5 O`zbekiston yangi Konstitutsiyasini yaratish g`oyasi 1990 yil 20 iyunda Mustaqillik Deklaratsiyasi qabul qilinishi bilan bevosita bog`liqdir. Konstitutsiyani yaratish zarurati o`z o`zidan paydo bo`lgani yo`q. Buning albatta o`z sabablari bor edi. O`zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi qabul qilinishi asosiy sabablari: o`zbek xalqining ozodlik, erk va mustaqillik yo`lidagi intilishi; xalqning butun bor imkoniyati va salohiyatini ishga solish, jamiyatning barqaror rivojlanishini ta'minlash; iqtisodiy va siyosiy munosabatlarni demokratlashtirish, suveren davlatning oldini olish, o`z istiqlol va taraqqiyot yo`lini huquqiy jihatdan belgilash zaruriyati va boshqa omillar tashkil etadi. Birinchi Konstitutsiya loyihasini tayyorlash uchun mamlakatning ko`zga ko`ringan siyosatshunos, huquqshunos, iqtisodchi va boshqa mutaxassis olimlardan tarkib topgan 64 kishidan iborat komissiya tuzildi. Konstitutsiya loyihasini tayyorlash komissiyasining birinchi tashkiliy majlisi 1991 yil 12 aprelda Prezident Islom Karimov raisligida o`tdi. Unda kelajagi buyuk davlatning Konstitutsiyasi «o`zbek xalqining munosib turmushini, huquqlari va erkinliklarini kafolatlashi, milliy qadriyatlarimiz va madaniyatimizni qayta tiklashi, insonning ma'naviy-ahloqiy barkamolligini ta'minlashi kerak» degan vazifa qo`yildi. Bu vazifa zamiridagi tamoyillarga javob bera oladigan xalqchil Asosiy Qonun yaratildi.O`zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi qabul qilinishi tarixda yangi burilish davri sahifasini ochib berdi. U jamiyatda tamomila yangi ijtimoiy-siyosiy, iqtisodiy, ma'naviy tizim qaror topishiga huquqiy poydevor sifatida 1 dunyoga keldi. Uning qabul qilinishi qonunchilikdagi mustaqillik bo`ldi. Konstitutsiyaxalqning, millatning yuz ko`zi, uning obro`-e'tibori va nufuzi timsoliga aylandi. Shu ma'noda Konstitusiya o`zbek xalqi irodasi, erki, ruhiyati, ijtimoiy-siyosiy tafakkuri va madaniyati mahsulidir. Chunki Konstitutsiya loyihasi ustida ikki yil davomida ishlanib, u umumxalq muhokamasidan o`tdi. Umumxalq muhokamasi davomida jami 6 mingdan ortiq taklif va mulohazalar bildirildi. Xalqning fikrlari asosida Konstitutsiya loyihasi 1 O’zbekiston Respublikasi “Prokrutura to’g’risida”gi qonun. 1992 yil 9dekabr. 6 yanada boyitilib sayqal topdi. O`zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi tub mohiyatiga ko`ra yangi huquqiy hujjat bo`lib, unda inson manfaati ulug`lanadi. Insonning ajralmas huquq hamda erkinliklari davlat huquqlaridan ustunligi tan olinadi va u davlat himoyasidadir. Konstitutsiya xalqimizga xos bo`lgan xususiyatlar: mehr-oqibat, odobahloq, odamiylik, o`zga millatlarga hurmat, aql- zakovatga intilish, iymon va e'tiqod, ornomus, iffat va hayo kabi ezgu fazilatlarga asoslanadi. Konstitutsiyada milliy xususiyatlar uam yorqin aks ettirilgan. Bu xususiyatlar: konstitutsiyada mustahkamlangan qoidalarda milliy qonunchilik rivojlanishi uchun zamin yaratilganligi; tarixiy, etnografik, milliy an'analar, urf- odatlar va qadriyatlarimiz singdirilganligi; ma'naviy va madaniy tarixiy merosni asrash, oila qadriyatlari va milliy ruuiy, demografik, tabiat-iqlim, ijtimoiy-iqtisodiy sharoitlar inobatga olinishida namoyon buladi. Konstitutsiyada yana bir muhim xususiyat o`z ifodasini topgan. Bu davlatchiligimizning tarixan tarkib topgan ilg`or tajribalaridan foydalanilganligidir. Tarixdan ma'lumki, biz yashayotgan Vatanimiz hududida qonun ustuvorligi ta'minlanishi asosida ozodlik va mustaqillik mustahkamlangan buyuk saltanatlar hukm surgan davrlar bo`lgan. Xususan, Amir Temur davrini alohida ta'kidlash lozim. «Temur tuzuklari» shu davrning yorqin «Konstitutsiya»si bo`lib, jamiyatda ustuvor ravishda amalda bo`lgan. Ana shu tajribalardan, al-Farobiyning fozil davlat va Navoiyning adolatli jamiyat to`g`risidagi ta'limotlari hamda boshqa buyuk allomalar huquqiy merosidan foydalanilganligi Konstitutsiyaning mazmunini yanada boyitgan. O`zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi yakka hukmronlikka da'vo qiluvchi mafkuradan, zo`rlab tiqishtirilgan siyosatbozlikdan, siyosatlashuvdan, balandparvoz shiorlardan, sinfiylikdan va partiyaviylikdan xolidir. Shuning uchun ham Mustaqillik Konstitutsiyasi Sho`ro davrida qabul qilingan siyosiy manifest shaklidagi Konstitusiyalardan hayotiyligi va amal qiluvchi xususiyati bilan chinakkam yuridik hujjat sifatida mazmunan ajralib turadi. Konstitutsiya (lotincha: constitutio — „tuzilish“, „tuzuk“) — bu davlatning asosiy qonuni. U davlat tuzilishini, hokimiyat va boshqaruv organlari tizimini, 7 ularning vakolati hamda shakllantirilish tartibi, saylov tizimi, fuqarolarning huquq va erkinliklari, shuningdek, sud tizimini belgilab beradi. Konstitutsiya barcha joriy qonunlarning asosi hisoblanadi. Konstitutsiya davlatchilik belgisidir. Bir-biridan farqlanuvchi yuridik va haqiqiy (faktik) konstitutsiya tushunchalari bor. Yuridik konstitutsiya ijtimoiy munosabatlar doirasini tartibga soluvchi ma lum huquqiy normalar tizimi. Haqiqiyʼ konstitutsiya esa — shunday munosabatlarning o zi, ya ni real mavjud ʻ ʼ munosabatlar. Konstitutsiya o z shakliga ko ra, kodekslashtirilgan, ʻ ʻ kodekslashtirilmagan va aralash turlarga bo linadi. Kodekslashtirilgan ʻ konstitutsiya — konstitutsiyaviy xususiyatga ega barcha asosiy masalalarni tartibga soluvchi bir butun yozma hujjat hisoblanadi. Agar ayni o sha masalalar bir ʻ necha yozilgan hujjatlar bilan tartibga solinsa, u holda konstitutsiya kodekslashtirilmagan hisoblanadi. Aralash turdagi konstitutsiya parlament tomonidan qabul qilingan qonunlar va sud pretsedentlari bilan birga, odatlar va nazariy sharxlarni ham o z ichiga oladi, ya ni qisman yozilgan bo ladi. ʻ ʼ ʻ O zgartirish kiritish usuli bo yicha konstitutsiya yumshoq va qattiq turlarga ʻ ʻ bo linadi. Ularning birinchisi oddiy qonun qabul qilish yo li bilan o zgartirilishi ʻ ʻ ʻ mumkin. Ikkinchisi maxsus takomillashtirilgan tartibda (parlament a zolari ʼ ovozining malakali ko pchiligi, ba zan esa referendum o tkazish, tuzatishlarni ʻ ʼ ʻ muayyan miqdordagi federatsiya sub yektlari tomonidan ratifikatsiyalash) ʼ o zgartirilishi mumkin. Amal qilish muddatlari bo yicha konstitutsiyalar doimiy va ʻ ʻ muvaqqat turlarga bo linadi. ʻ Davlat faoliyatining turli sohalarida konstitutsiyaga rioya qilinishini nazorat etish Oliy sud yoki Konstitutsiyaviy sud zimmasiga yuklanadi. „Konstitutsiya“ atamasi Qadimgi Rimdayoq bor edi (imperator konstitutsiyasi deb atalgan qonun). Amir Temur „Tuzuklar“i Sharq va Osiyo mamlakatlari sivilizatsiyasiga xos alohida shakldagi konstitutsiyaviy hujjat xususiyatiga ega bo lgan. U shariat ʻ qonunlari bilan bir qatorda O rta Osiyo xalqlari taqdiriga kuchli ta sir o tkazgan. ʻ ʼ ʻ Yevropadagi tarixiy taraqqiyot hozirgi kunda amalda bo lgan konstitutsiyalarning ʻ 2 guruhini vujudga keltirdi. 1-guruh — hozirgi zamon sharoitlaridan keskin farq 8 qiluvchi sharoitlarda qabul qilingan eski konstitutsiyalar. Bu xildagi konstitutsiyalarga 1787-yilgi AQSH Konstitutsiyasi, 1831-yilgi Belgiya konstitutsiyasi, 1874-yilgi Shveysariya konstitutsiyasi misol bo la oladi. 2-guruhgaʻ XX asrning 2-yarmida qabul qilingan „yangi avlod“ konstitutsiyalari kiradi. Ular dastlabki konstitutsiyalardan huquq va erkinliklar institutining, konstitutsiyaning himoya qilish mexanizmlari va ijtimoiy muammolarga murojaat kilish mexanizmlarining kengayishi natijasida konstitutsiyaviy tartibga solish hajmining ko payishi bilan farq qiladi. ʻ Xalqaro konstitutsiyaviy tajribalarni o rganish, xalqaro hujjat qoidalarini ʻ inobatga olish, milliy davlatchilik an analardan kelib chiqish natijasida yaratilgan ʼ O zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi (1992-yil 8-dekabrda qabul qilingan) ʻ jahon andozalariga mos bo lib, xalqaro talablarga javob beradi. ʻ Shu yil 30-aprel kuni mamlakatimiz ijtimoiy-siyosiy hayotida nihoyatda katta ahamiyatga ega bo lgan voqea yuz berdi. Mamlakatimizda O zbekiston ʻ ʻ Respublikasi Konstitutsiyaviy qonuni loyihasi bo yicha referendum o tkazildi. ʻ ʻ Rasmiy ma lumotlarga ko ra unda ovoz beruvchilar ro yxatiga kiritilgan 19 722 ʼ ʻ ʻ 809 nafar fuqarolarning yarmidan ko pi, ya ni 16 667 097 nafari yoki 84,51 foizi ʻ ʼ ishtirok etdi. Bu esa muhim siyosiy tadbir tegishli qonunga asosan muvaffaqiyatli o tganligidan dalolatdir. Yana bir e tiborli jihati — ishtirok etgan fuqarolarning ʻ ʼ 90,21 foizi referendumga qo yilgan masalani yoqlab “Ha” deb ovoz ʻ bergan.Mazkur raqamlar, hech shubhasiz, “O zbekiston Respublikasi ʻ Konstitutsiyasi to g risida”gi O zbekiston Respublikasi Konstitutsiyaviy Qonuni ʻ ʻ ʻ umumxalq ovoz berishi orqali qabul qilinganligini bildiradi. Markaziy saylov komissiyasining qaroriga binoan “O zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi ʻ to g risida”gi O zbekiston Respublikasi Konstitutsiyaviy Qonuni 2023-yil 1- ʻ ʻ ʻ maydan kuchga kirdi. Ayni vaqtda uning ijrosini tashkil etish yuzasidan O zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi palatalari va O zbekiston Respublikasi ʻ ʻ Prezidenti tomonidan ish boshlab yuborildi.Men ham nafaqat huquqshunos, balki oddiy fuqaro sifatida ham yurtimizning yangi Asosiy Qonuni qabul qilinganligini qo llab- quvvatlayman. Mazkur konstitutsiyaviy islohot o z vaqtida o tkazildi, deb ʻ ʻ ʻ 9 hisoblayman. Chunki taraqqiyotning yangi bosqichiga qadam qo ygan xalqimizʻ uchun har tomonlama rivojlanishni ta minlaydigan mukammal huquqiy poydevor ʼ kerak edi. Biz ana shunday zarur hujjatga ega bo ldik.Yangi Konstitutsiyada inson ʻ huquqlari va davlatning ijtimoiy sohalar bilan bog liq majburiyatlariga oid ʻ normalari kengaytirilgan. Ayniqsa, shaxsiy hayot va oilaga bo lgan huquqlar, ʻ uning sha ni va obro sini himoya qilish, shaxsiy hayot sirlari to g risidagi normalar ʼ ʻ ʻ ʻ hammaga ma qul tushdi.Xuddi shunday fikrlarni yangilangan har bir modda yoki ʼ norma haqida aytish mumkin. Konstitutsiyamiz O zbekiston xalqini barcha sohalarda taraqqiyotning yangi ʻ marralariga olib chiqadi, deb ishonamiz. O‘zbekistonning 65 foizga yangilangan va ancha “to‘lishgan” bosh qomusi 1 maydan e’tiboran kuchga kirdi. Kun.uz o‘zgarishlarning eng muhimlarini sanab o‘tadi.O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining yangi tahriri 2023 yil 1 maydan e’tiboran kuchga kirdi. Bunga 30 aprel kuni bo‘lib o‘tgan referendum natijasiga ko‘ra 11 ta moddadan iborat tegishli qonunning qabul qilinishi asos bo‘ldi. 1. O‘zbekiston – huquqiy, ijtimoiy va dunyoviy davlat Konstitutsiyaning 1-moddasidagi “O‘zbekiston – suveren demokratik respublika” jumlasi quyidagicha o‘zgartirilmoqda:O‘zbekiston – boshqaruvning respublika shakliga ega bo‘lgan suveren, demokratik, huquqiy, ijtimoiy va dunyoviy davlat.Boshqaruvning respublika shakli – davlat hokimiyatining oliy organlari xalq tomonidan 2 muayyan muddatga saylanishini anglatadi. (Konstitutsiya normalariga rasmiy sharhlar hozircha yo‘q, shu sababli undagi norma va tushunchalarga tahririyat umumqabul qilingan doirada, mustaqil izoh berib o‘tmoqda).Suveren davlat – o‘z hududida to‘la-to‘kis mustaqil hukmronlik va mutlaq yurisdiksiyaga ega bo‘lish demakdir.Demokratiya esa xalq hokimiyatini ifoda etib, davlat boshqaruvida saylanish va o‘z vakillarini saylash orqali barchaning teng huquqli ishtiroki ta’minlanishini ko‘zda tutadi.Huquqiy davlatda barcha jarayonlar qonuniy asoslar ustiga quriladi, davlat xizmatchilaridan huquq doirasida fikrlash, barcha masalalarga huquqiy ko‘z bilan qarash talab 2 O’zbekiston yangi Qonunlari 7-soni T. “Adolat” 1993 yil. 10 etiladi. Qolaversa, huquqiy davlatda barcha fuqarolar qonun oldida teng bo‘ladi, davlat hokimiyatining oliy organlari ham qonunlarga bo‘ysunadi va qonunlarning muqarrar ijrosini ta’minlaydi.O‘zbekiston o‘zini ijtimoiy davlat deb e’lon qilishi bilan, har bir fuqarosiga munosib turmush kechirishi uchun shart-sharoit yaratish majburiyatini olmoqda. Bu – mavjud resurslarni ijtimoiy adolat tamoyillari asosida taqsimlash, jamiyatda kuchli tabaqalanish avj olishiga yo‘l qo‘ymaslik, eng zaif qatlamlar uchun ham sifatli ta’lim va tibbiyot kafolatlanishi, samarali ijtimoiy himoya dasturlari ishlashi, imkoniyati cheklangan va qo‘llovga muhtoj fuqarolarni qo‘llab-quvvatlash, adolatli mehnat qonunchiligi va jozibador pensiya tizimi kabilarni anglatadi. Oddiyroq aytganda, eng kambag‘al oilaning bolalarida ham sog‘-salomat o‘sib-ulg‘ayib, yaxshi ta’lim olib, farovonlikka erishish imkoniyati bo‘lishi kerak.Dunyoviy davlatda davlat va din bir-biridan ajratilgan bo‘ladi. Davlat diniy e’tiqodidan qat’i nazar barchaga bir xil munosabatda bo‘ladi, dinga oid masalalarda neytral pozitsiyani egallaydi.Yangi konstitutsiyaning 154- moddasi bilan, 1-moddadagi qoidalarni qayta ko‘rib chiqish mumkin emas, deb belgilandi. Xuddi shuningdek, 154-moddaning o‘zidagi aynan shu qoidadan iborat band ham qayta ko‘rib chiqilishi mumkin emas.Boshqacha aytganda, bu norma – O‘zbekiston hech qachon demokratiyadan voz kechmasligi, huquqiy davlatchilikka sodiqligi, monarxiyaga yoki islomiy respublikaga aylanmasligini nazarda tutadi.2. Konstitutsiya to‘g‘ridan to‘g‘ri amal qiladi.15-moddaga quyidagicha qo‘shimcha qo‘shildi:O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi mamlakatning butun hududida oliy yuridik kuchga ega, to‘g‘ridan to‘g‘ri amal qiladi va yagona huquqiy makonning asosini tashkil etadi.Konstitutsiyaning to‘g‘ridan to‘g‘ri amal qilishi fuqarolarga nafaqat qonunlar, balki bevosita konstitutsiyadagi normalarga ham asoslangan holda ish olib borishga, xususan sudga murojaat qilishga imkon beradi.Referendumda qabul qilingan qonunga binoan, Oliy sud 3 oy ichida tegishli Plenum qarorini qabul qilishi kerak. Bu qaror asosida sudlar tomonidan konstitutsiya normalarini to‘g‘ridan to‘g‘ri amal qiluvchi hujjat sifatida qo‘llash yuzasidan yagona sud amaliyoti joriy etiladi.3. Imtiyozlar qonunda yozib qo‘yilishi shart emasYangi konstitutsiyaning 19-moddasi (avvalgi 18-modda) – fuqarolarning 11 jinsi, millati, mavqeyi va hokazolardan qat’i nazar qonun oldida tengligi haqida. Bu moddaning 2-qismi quyidagicha o‘zgarmoqda:Eski: Imtiyozlar faqat qonun bilan belgilanib qo‘yiladi hamda ijtimoiy adolat prinsiplariga mos bo‘lishi shart.Yangi: Imtiyozlar faqat qonunga muvofiq belgilanadi va ijtimoiy adolat prinsiplariga mos bo‘lishi shart.Bu bilan konstitutsiyaning amalda ishlamay kelgan normalaridan biri real voqelikka moslashtirilmoqda. Amaliyot shundayki, turli jabhalardagi imtiyoz va preferensiyalar nafaqat qonunlar asosida, balki ko‘p holatlarda qonunosti hujjatlar – qaror va farmonlar asosida berib kelinyapti.4. Barcha noaniqliklar – inson foydasiga,Konstitutsiyaning yangi tahririga asosan:Inson bilan davlat organlarining o‘zaro munosabatlarida yuzaga keladigan qonunchilikdagi barcha ziddiyatlar va noaniqliklar inson foydasiga talqin etiladi.Ijtimoiy munosabatlar cheksiz shakllarga ega, ularni normativ-huquqiy hujjatlarda to‘liq kodifikatsiya qilib chiqish amalda imkonsiz.Endilikda, qonunchilikda aniq belgilab qo‘yilmagan masalalarda ziddiyat yuzaga kelsa, masala davlat emas, inson foydasiga hal etiladi.Bundan tashqari, turli hujjatlarni yuritishda davlat organlari tomonidan xato-kamchilik o‘tgan taqdirda, masalan pensiya tayinlashda tegishli hujjatlar bazadan topilmay, noaniqlik yuzaga kelganida ham vaziyat fuqaro foydasiga hal etilishi kerak.5. Inson huquqlari ijtimoiy axloq va jamoat tartibini saqlash maqsadida cheklanishi mumkinHuquq va erkinliklarning cheklanishi masalasi avvalgi konstitutsiyada quyidagi ikkita norma bilan tartibga solingan edi:Insonning konstitutsiya va qonunlarda mustahkamlab qo‘yilgan huquq va erkinliklari daxlsizdir hamda ulardan sud qarorisiz mahrum etishga yoki ularni cheklab qo‘yishga hech kim haqli emas. Fuqarolar o‘z huquq va erkinliklarini amalga oshirishda boshqa shaxslarning, davlat va jamiyatning qonuniy manfaatlari, huquqlari va erkinliklariga putur yetkazmasliklari shart.Konstitutsiyaning yangi tahririda yuqoridagi ikkita norma deyarli o‘zgarishsiz saqlab qolindi. Shu bilan birga, quyidagicha yangi norma qo‘shildi:Insonning huquq va erkinliklari faqat qonunga muvofiq va faqat konstitutsiyaviy tuzumni, aholining sog‘lig‘ini, ijtimoiy axloqni, boshqa shaxslarning huquq va erkinliklarini himoya qilish, jamoat xavfsizligini hamda 12 jamoat tartibini ta’minlash maqsadida zarur bo‘lgan doirada cheklanishi mumkin.Huquqlar cheklanishiga doir bu me’yorlar, yangi konstitutsiyaning boshqa bir moddasiga asosan, so‘z erkinligi huquqiga ham tegishli. Ya’ni axborot izlash, olish va tarqatish huquqi faqat konstitutsiyaviy tuzumni, aholi sog‘lig‘ini, ijtimoiy axloqni, boshqa shaxslarning huquqlari va erkinliklarini himoya qilish, jamoat xavfsizligi va tartibini ta’minlash, davlat sirlari yoki qonun bilan qo‘riqlanadigan boshqa sirning oshkor etilishiga yo‘l qo‘ymaslik maqsadida cheklanishi mumkin.Ta’kidlash lozim, “ijtimoiy axloq” tushunchasi O‘zbekiston qonunchiligiga hali kiritilmagan. Ushbu tushuncha hamda mazkur modda bo‘yicha inson huquqlari “jamoat tartibini ta’minlash maqsadida” cheklanishi bo‘yicha vakolatli organning huquqiy sharhiga zarurat bor. Huquqlar ta’minlanishi bilan ijtimoiy axloq va jamoat tartibini saqlash o‘rtasidagi oltin o‘rtalik aniq belgilab qo‘yilishi kerak. Shu bilan birga, yuqorida aytganimizdek, konstitutsiyaga binoan endilikda barcha noaniqliklar inson foydasiga hal etiladi.Shu o‘rinda, namoyishlarga oid moddani ham eslatib o‘tish o‘rinli. Bu modda avvalgi holida, o‘zgarishlarsiz saqlab qolindi:Fuqarolar o‘z ijtimoiy faolliklarini O‘zbekiston Respublikasi qonunlariga muvofiq mitinglar, yig‘ilishlar va namoyishlar shaklida amalga oshirish huquqiga ega. Hokimiyat organlari faqat xavfsizlik nuqtai nazaridangina bunday tadbirlar o‘tkazilishini to‘xtatish yoki taqiqlash huquqiga ega.6. O‘qituvchilar alohida e’tirofdaKonstitutsiyaga o‘qituvchilar haqida modda qo‘shildi. U ikki banddan iborat: O‘zbekiston Respublikasida o‘qituvchining mehnati jamiyat va davlatni rivojlantirish, sog‘lom, barkamol avlodni shakllantirish hamda tarbiyalash, xalqning ma’naviy va madaniy salohiyatini saqlash hamda boyitishning asosi sifatida e’tirof etiladi.Davlat 3 o‘qituvchilarning sha’ni va qadr-qimmatini himoya qilish, ularning ijtimoiy va moddiy farovonligi, kasbiy jihatdan o‘sishi to‘g‘risida g‘amxo‘rlik qiladi.Shu tariqa, ustozlar huquq sohasi vakili bo‘lmagan, lekin oliy qonunda alohida tilga olingan yagona kasb egalariga aylandi. Konstitutsiyada nomi keltirilgan o‘qituvchilardan boshqa kasb egalarining barchasi – huquq sohasi 3 O’zbekistonning yangi qonunlari 6-son. T. “Adolat” 1994 yil. 13 vakillari (sudyalar, prokurorlar va advokatlar). Boshqa holatlarda kasb egalari emas, sohalar haqida gap ketgan (masalan, ommaviy axborot vositalari, turli jamoat birlashmalari).7. Yer xususiy mulk bo‘lishi mumkinO‘zbekistonda 2022 yildan e’tiboran qishloq xo‘jaligiga mo‘ljallanmagan yer uchastkalarini xususiylashtirish boshlangan. Shu bilan deyarli bir vaqtda, o‘tgan yili e’lon qilingan yangi konstitutsiya loyihasining birlamchi versiyasida qishloq xo‘jaligiga mo‘ljallangan yerlarni xususiylashtirish mumkin emasligiga ishora qilingan edi. Yakuniy talqindan bunday cheklov olib tashlandi va yerni xususiylashtirishga oid norma quyidagicha shaklga keltirildi:Yer qonunda nazarda tutilgan hamda undan oqilona foydalanishni va uni umummilliy boylik sifatida muhofaza qilishni ta’minlovchi shartlar asosida va tartibda xususiy mulk bo‘lishi mumkin.Bosh qomusning o‘tgan yili e’lon qilingan birinchi loyihasida unga quyidagicha jumlani kiritish taklif etilgan edi: “Iqtisodiy faoliyatda insofsiz raqobatga, monopollashtirishga yo‘l qo‘yilmaydi”. Yakunda bu boradagi normalar quyidagicha ko‘rinish oldi:Davlat bozor munosabatlarini rivojlantirish va halol raqobat uchun shart-sharoitlar yaratadi.Monopol faoliyat qonun bilan tartibga solinadi va cheklanadi.Hujjatning birlamchi loyihasida mavjud bo‘lgan: “Xususiylashtirish natijalari qayta ko‘rib chiqilmaydi hamda bekor qilinmaydi” degan normani konstitutsiyaga kiritmaslikka qaror qilindi. Eslatib o‘tamiz, amaldagi qonunchilikda ham bunaqa qoida yo‘q.8. OAV faoliyatiga to‘sqinlik qilish javobgarlikka sabab bo‘ladiAvvalgi konstitutsiyaning “Ommaviy axborot vositalari” nomli bobi bitta moddadan iborat edi. Unda shunday deyilgandi: “Ommaviy axborot vositalari erkindir va qonunga muvofiq ishlaydi. Ular axborotning to‘g‘riligi uchun belgilangan tartibda javobgardirlar. Tsenzuraga yo‘l qo‘yilmaydi”.Yangi konstitutsiyaga ko‘ra, bu bob ikkita moddadan iborat bo‘ldi:Ommaviy axborot vositalari erkindir va qonunga muvofiq ish olib boradilar. Davlat ommaviy axborot vositalari faoliyatining erkinligini, ularning axborotni izlash, olish, undan foydalanish va uni tarqatishga bo‘lgan huquqlari amalga oshirilishini kafolatlaydi. Ommaviy axborot vositalari o‘zi taqdim etadigan axborotning ishonchliligi uchun javobgardir.Tsenzuraga yo‘l 14 qo‘yilmaydi. Ommaviy axborot vositalarining faoliyatiga to‘sqinlik qilish yoki aralashish qonunga muvofiq javobgarlikka sabab bo‘ladi.Asosiy yangilik – OAV faoliyatiga to‘sqinlik uchun javobgarlik konstitutsiya darajasida belgilandi. MJtK va Jinoyat kodekslariga tegishli javobgarlik kiritilishi haqida 4-5 yildan beri gapirib kelinadi, lekin ularning barchasi og‘izda va qog‘ozda qolib ketmoqda.Endilikda, referendumda qabul qilingan qonunga ko‘ra, Vazirlar Mahkamasi qonunchilikni yangi konstitutsiyaga moslashtirish dasturini 2 oy muddat ichida ishlab chiqib, parlamentga kiritishi kerak.9. Davlat boshqaruvidagi o‘zgarishlar. Prezidentning vakolat muddati 7 yil bo‘ldiO‘zbekistonning yangi tahrirdagi konstitutsiyasiga binoan:Prezidentning vakolat muddati 5 yildan 7 yilga uzaytirildi. Prezidentning “davlat boshlig‘i” maqomi, ayni bir shaxs surunkasiga ikki muddatdan ortiq prezident bo‘lishi mumkin emasligi, prezidentning qasamyodi matni va prezidentga taalluqli boshqa aksariyat normalar o‘zgarishsiz qoldirildi. Ma’lumot uchun, prezidentning vakolat muddati 2003 yilda ham 5 yildan 7 yilga uzaytirilgan, 2011 yilda esa qaytib 7 yildan 5 yilga tushirilgan edi.Bosh vazir nomzodini endi prezident taqdim etadi. Prezident bosh vazir nomzodini taqdim etishdan oldin parlamentga kirgan barcha partiyalarning fraksiyalari bilan maslahatlashuvlar o‘tkazishi belgilandi. Qonunchilik palatasi prezident taqdim etgan nomzodni ko‘rib chiqadi, agar deputatlarning yarmidan ko‘pi ma’qullasa, bosh vazir lavozimga tasdiqlanadi. Agar deputatlar nomzodni uch marta rad etsa, prezident bosh vazirni tayinlab, Qonunchilik palatasini tarqatib yuborishga haqli. Avvalgi tartibga ko‘ra, bosh vazir nomzodini Qonunchilik palatasida eng ko‘p o‘rinni egallagan partiya taklif qilar, prezident ma’qullagach, nomzod ikki palata tomonidan tasdiqlanishi talab etilardi.Senatorlar soni 100 nafardan 65 nafarga tushiriladi. 14 ta hududdan 6 nafardan emas, 4 nafardan senator saylanadi, prezident tomonidan tayinlanadigan senatorlar soni 16 nafardan 9 nafarga qisqaradi. Bu o‘zgarish 2024 yilda bo‘ladigan parlament saylovi vaqtida kuchga kiradi. Qonunchilik palatasi deputatlari sonini (150 nafar) oshirmaslikka, o‘zgarishsiz qoldirishga qaror qilindi.Bosh vazirni tayinlash va unga ishonchsizlik votumi bildirishda Senatning ishtiroki bekor qilindi. Endilikda buning uchun 15 deputatlar umumiy sonining uchdan ikki qismi ovoz berishi yetarli (avval har ikki palata a’zolarining uchdan ikki qismi ovoz berishi zarur edi; eslatib o‘tamiz, ishonchsizlik votumi e’lon qilinsa, prezident bosh vazirni lavozimidan ozod etadi). Bosh vazir va hukumat a’zolarining hisobotlarini eshitish ham quyi palataning vakolatiga o‘tkazildi. Bundan tashqari, Qonunchilik palatasi hukumat a’zolarini iste’foga chiqarish to‘g‘risida prezidentga taklif kiritish vakolatiga ega bo‘ldi.Korrupsiyaga va monopoliyaga qarshi kurashish organlari rahbarlarini prezident taqdimiga binoan saylash Senatning vakolatiga kiritildi. Senat, shuningdek, eng yuqori rangdagi sud mansabdorlarini saylaydi, bosh prokuror va Hisob palatasi raisligiga nomzodlarni ko‘rib chiqib ma’qullaydi, DXX raisligiga nomzod bo‘yicha prezident bilan maslahatlashuv o‘tkazadi, Markaziy bank raisini tayinlaydi va lavozimidan ozod etadi, xorijdagi asosiy diplomatlarni tayinlaydi va lavozimidan ozod etadi (bularning barchasi prezident taqdimiga binoan amalga oshiriladi). Bundan tashqari, Senat mahalliy kengashlarning qonunga zid qarorlarini bekor qilish vakolatiga ega bo‘ldi.Qonunchilik palatasi qonunlar bo‘yicha qo‘shimcha vakolat oldi. Unga ko‘ra, endilikda Senat qonunni ma’qullash yoki rad etish to‘g‘risida 60 kun ichida qaror qabul qilmasa, Qonunchilik palatasi qonunni prezidentga yuboradi. Qonunlarning prezident tomonidan imzolanishi va e’lon qilinishi uchun belgilangan muddat 30 kundan 60 kunga uzaytirildi. Prezident tomonidan qaytarilgan qonun parlament palatalari tomonidan yana qabul qilingan taqdirda, prezidentning bu qonunni imzolash va e’lon qilish muddati o‘zgarishsiz (14 kun) qoldirildi.Prezident muddatidan ilgari prezident saylovini tayinlashga haqli ekani belgilandi. Bundan tashqari, Qonunchilik palatasi va Senatga o‘zini o‘zi tarqatib yuborish vakolati berildi (palata a’zolarining kamida uchdan ikki qismining ovozi talab etiladi). Shuningdek, jiddiy voqealar ro‘y berganida, ikki palata qo‘shma qaror qabul qilgan holda parlament tekshiruvi o‘tkazishi mumkinligi yozib qo‘yildi.Sudyalar muayyan ishlar bo‘yicha hisobdor bo‘lmaydi. Konstitutsiyaga qo‘shilgan bu norma bo‘yicha ham huquqiy sharhga zarurat bor. “Sudlar to‘g‘risida”gi qonunda “hisobdor” tushunchasi uchramaydi. Sudyalarning o‘zlari chiqargan qarorlari bo‘yicha hisobdor bo‘lmasligi odil 16 sudlovni ta’minlashga qanday ta’sir qilishi – izohtalab holat, bizningcha. Bu kabi mavxum qoidalar pirovardida yangi konstitutsiyani uning targ‘ibotida ko‘p marta aytilgan va hujjatning o‘zida ham belgilangan to‘g‘ridan to‘g‘ri ishlaydigan qonun bo‘lishini savol ostida qoldiradi.Konstitutsiyaviy sud sudyalari 10 yil muddatga saylanadi va qayta saylanishi mumkin bo‘lmaydi. Avvalgi tartibga ko‘ra, bu muddat birinchi marta saylanganida 5 yil, keyingisida 10 yil edi.Ayni bir shaxs surunkasiga ikki martadan ortiq bitta lavozimni egallashi mumkin emasligi haqidagi qoida, prezidentdan tashqari, Senat raisi, Qonunchilik palatasi spikeri, Oliy sud raisi va o‘rinbosari, Sudyalar oliy kengashining raisi va o‘rinbosari, Markaziy saylov komissiyasi raisi, bosh prokuror, hokimlar va kengashlar raislariga nisbatan ham tatbiq etiladigan bo‘ldi.Referendumda qabul qilingan qonunning 7-moddasi bilan, barcha darajadagi davlat mansabdorlarining ayni paytga qadar egallab kelgan muddatlari nollashtirildi. Ular lavozimlarini egallab kelayotganining surunkali muddatlari sonidan qat’i nazar, boshqa fuqarolar bilan teng ravishda xuddi shu lavozimlarga saylanish va tayinlanishga haqli, deb belgilandi.10. Mahalliy davlat hokimiyatidagi o‘zgarishlar. Hokimlar kengash raisligidan ketadiMahalliy davlat boshqaruvida vakillik va ijro etuvchi organlar bir-biridan ajratilmoqda. Bu boradagi hozirgi tartib hokimiyatning bo‘linish va hokimiyat bo‘g‘inlarining o‘zaro tiyib turish prinsipiga zid. Bosh qomusning yangi tahririga asosan, bunga barham berilib, mahalliy kengashlar saylanadigan vakillik organlari, hokimliklar esa ijro organlari deb belgilanmoqda.Shunga muvofiq, quyidagi sanalardan boshlab, hokimlarning kengashlarda raislik qilishiga barham beriladi:viloyatlarda va Toshkent shahrida 2024 yilgi deputatlik saylovlari yakunlari bo‘yicha;tuman va shaharlarda 2026 yil 1 yanvardan boshlab.Mahalliy kengashlar raislari kengash deputatlari orasidan 5 yil muddatga saylanadi. Hokimlar esa 5 yil muddatga tayinlanadi, tayinlangan hokimni kengashlar tasdiqlaydi. Shu tariqa, kengash raislari ham, hokimlar ham to‘g‘ridan 4 to‘g‘ri aholi tomonidan saylanmaydi.Kengashlarning vakolatlariga, jumladan, quyidagilar 4 Karimov I.A. Bizdan ozod va obod Vatan qolsin! — T., “O‘zbekiston”, 1993. 17 kiradi:mahalliy budjetni ko‘rib chiqish va qabul qilish, uning ijro etilishi ustidan nazoratni amalga oshirish;hududlarni ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirish va aholini ijtimoiy himoya qilish dasturlarini tasdiqlash;hokimni lavozimga tasdiqlash, uning faoliyati to‘g‘risidagi hisobotlarni eshitish.Hokimlarning vakolatlari esa, jumladan, quyidagilardan iborat bo‘ladi:konstitutsiya va qonunlarni, parlament palatalarining qarorlarini, prezidentning farmonlari, qarorlari va farmoyishlarini, Vazirlar Mahkamasining, yuqori turuvchi hokimlarning va tegishli xalq deputatlari kengashlarining qarorlarini bajarish;hududlarni iqtisodiy, ijtimoiy, madaniy va ekologik jihatdan rivojlantirishni ta’minlashga qaratilgan chora-tadbirlarni amalga oshirish;mahalliy budjetni shakllantirish va ijro etish.Hokimlar va mahalliy kengashlarning faoliyatini tashkil etish tartibi bo‘yicha alohida qonunlar qabul qilinadi. Mahalliy masalalar bo‘yicha ularning vakolatlari qanday taqsimlanishi ana shu qonunlarda aks etadi.Yuqoridagilardan tashqari, konstitutsiyaga boshqa ko‘plab normalar ham qo‘shilgan, jumladan:O‘zbekistonda o‘lim jazosi taqiqlanadi.Agar shaxsning o‘z aybini tan olganligi unga qarshi yagona dalil bo‘lsa, u aybdor deb topilishi yoki jazoga tortilishi mumkin emas.Qonunni buzgan holda olingan dalillardan odil sudlovni amalga oshirish chog‘ida foydalanishga yo‘l qo‘yilmaydi.Har kim o‘z shaxsiga doir noto‘g‘ri ma’lumotlarning tuzatilishini, o‘zi to‘g‘risida qonunga xilof yo‘l bilan to‘plangan yoki huquqiy asoslarga ega bo‘lmay qolgan ma’lumotlarning yo‘q qilinishini talab qilish huquqiga ega.Davlat internet jahon axborot tarmog‘idan foydalanishni ta’minlash uchun shart-sharoitlar yaratadi.Eslatib o‘tamiz, prezident Shavkat Mirziyoyev konstitutsiya islohoti haqida 2021 yil 6 noyabr kuni, ikkinchi prezidentlik muddatiga kirishishi yuzasidan inauguratsiya marosimidagi nutqida birinchi marta aytib o‘tgan edi. Davlat rahbari o‘sha yili dekabr oyida, konstitutsiya bayrami arafasida xalqqa yo‘llagan tabrigida: “konstitutsiyani yangilashdek g‘oyat muhim, strategik vazifani hal etishda yetti marta emas, yetmish marta o‘ylash” zarurligini ta’kidlagan edi. 2022 yil may oyida konstitutsiyaviy komissiya tuzilib, hujjatni yangilash jarayoni boshlandi. 8 dekabr – bayram sanasi o‘zgarmaydi. 18 1.2. O`zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi tuzilishi va sifatini belgilovchi mezonlar. O zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi, mamlakatning asosiy qonunidir vaʻ uni tuzilishi va sifatini belgilovchi bir nechta muhim mezonlarga ega. Bu mezonlar quyidagilarini o z ichiga oladi: ʻ Asosiy hukm: Konstitutsiya Oliy Majlis tomonidan qabul qilingan fuqarolarning asosiy hukmi hisoblanadi va mamlakatning barcha qonunlariga asos bo ladi. Ushbu qonun mamlakatning barcha sohalarida amal qiladi. ʻ Fuqarolarning huquq va erkinliklari: Konstitutsiya fuqarolarning huquq va erkinliklarini ta minlaydi, shuningdek, ifoda, maarif, din erkinligi, yig inlar ʼ ʻ o zgarmasi va boshqalar kabi muhim huquqlarni ta minlaydi. ʻ ʼ Davlat tuzilishi: Konstitutsiya davlatning tuzilishini aniqlaydi, unga doir bo lgan organlarni, ularning vazifalarini va huquqiy tartibni belgilaydi. Bu organlar ʻ odatda, davlat boshqaruvi, qonunchilik, adliya va boshqalar kabi organlar hisoblanadi. Davlat rahbarligi: Konstitutsiya o zining davlat rahbarini, uning vazifalarini ʻ va huquqiy tartibini belgilaydi. Bu jarayonda Prezident, Oliy Majlis, vaqif organlar kabi tashkil etiladi. Qonun tuzilish usullari: Konstitutsiya qonun tuzilishining usullarini belgilaydi, masalan, qonun hujjatlarining ijrosi, Oliy Majlis qarorlari, referendumlarni o tkazish, vaqif organlar buyrug i kabi. ʻ ʻ O zgarishlar va qo shimchalar uchun usullar: Konstitutsiya o zgarishlar va ʻ ʻ ʻ qo shimchalar kiritish uchun usullarni ham belgilaydi. Ushbu usullar referendum, ʻ Oliy Majlis qarori yoki Prezident buyrug i orqali amalga oshirilishi mumkin. ʻ 5 5 Inson huquqlari to‘g‘risidagi xalqaro bill(. — T., 1992. 19 Konstitutsiya o zining tuzilishi va sifatini belgilovchi mezonlar bilan,ʻ mamlakat tizimida huquqiy tartib va huquqiy davlatligi ta minlashda katta ʼ ahamiyatga ega. O zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi, mamlakatning asosiy qonunidir va ʻ u davlat tizimining tushunchalarini, huquqiy tartibni, va fuqarolarning huquqlarini belgilaydi. Konstitutsiyada quyidagi mezonlar tuzilishi va sifatini belgilaydi: Preambula: Konstitutsiyaning boshida, “Preambula” deb ataluvchi qism mavjud. Bu qism mamlakatning mustaqilijigina, milliy-ijodiy, demokratik, birlashgan, erkinqadrligiga, insaniyat huquqlarini asoslash, ijtimoiy adolat va ijtimoiy fayda prinsiplariga asoslanganligini ko rsatadi. ʻ Bolimlar: Konstitutsiya bir nechta bo limlarga ajratilgan. Ular mamlakatning ʻ umumiy tuzilishini, davlat rahbariyatini, boshqaruv shakllarini, fuqarolarning huquqlarini, davlat organlarini, qonun tizimini va boshqalarini qamrab oladi. Fuqarolarning huquqlari: Konstitutsiya fuqarolarning asosiy huquqlarini aniqlaydi. Bu huquqlar o zgarmas va himoya qilinishi talab etiladi. Masalan, ifoda, ʻ din erkinligi, siyosiy va ijtimoiy faoliyat erkinligi kabi huquqlar katta e'tiborga sazovor. Davlat organlarining tuzilishi va vazifalari: Konstitutsiya, davlat organlarining tuzilishini, ularga topshirilgan vazifalarni va faoliyatlarini aniqlaydi. Bu organlar Oliy Majlis, Prezident, Mahkamalar, va boshqalar bo lishi mumkin. ʻ Qonun tizimi: Konstitutsiya qonun tizimini belgilaydi va qonunlarni qanday amalga oshirilishi kerakligini aniqlaydi. O zgarishlar va qo shimchalar: Konstitutsiya o zgarishlar va qo shimchalar ʻ ʻ ʻ ʻ kiritish usullarini ham belgilaydi. Bu usullar odatda, referendum, Oliy Majlis qarori yoki Prezident buyrug i orqali amalga oshiriladi. ʻ 20 Ushbu mezonlar o zbek Konstitutsiyasining tuzilishi va sifatini belgilovchiʻ eng muhim qismlardan ba'zilaridir. Konstitutsiya mamlakatning huquqiy tartibini ta'minlash va mustaqil davlatligini kafolatlaydi. O`zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi tuzilishi va sifatini belgilovchi mezonlar. Davlat suvereniteti-xalqning suveren irodasini ifoda etuvchi davlat hokimiyatining ichki ishlarda va xalqaro munosabatlarda butunlay mustaqil ekanligini bildiradi. Ya'ni, mamlakat hududida davlat hokimiyati ustun va boshqa davlatlar bilan qanday munosabatda bo`lishini o`zi belgilaydi, uning ishlariga boshqa davlatlar aralashish huquqiga ega emas, deganidir. Davlat suvereniteti uakidagi g`oyani XVI asrda fransiyalik mutafakkir Jon Boden ilgari surgan edi.4 Uning fikricha suverenitet davlatning muuim belgisi bo`lib, suveren bulmagan davlat, davlat emas. J.Boden davlat suvereniteti deganda, mutloq, bulinmas oliy uokimiyatni tasavvur qiladi. Davlat suvereniteti g`oyasi uam bir qator davlatlar Konstitutsiyalari mazmunida, xalqaro huquq hujjatlarida asosiy urinni egallaydi. Jahondagi davlatlarni biri-biridan farqlovchi o`z nomlari bo`ladi. Bizning davlatimiz Konstitutsiyasining 1-moddasiga binoan -suveren demokratik respublika bo`lib, «O`zbekiston» yoki «O`zbekiston Respublikasi» degan nomlar bilan ataladi, mazkur atamalar bir ma'noni bildiradi. O`zbekiston davlatining nomi va uning ramzlari xalqaro shartnomalarda, davlat idoralarining muhrlarida, xizmat hujjatlari va guvohnomalarida ifodalanadi. O`zbekiston Respublikasi davlat suverenitetining ajralmas sifatlari quyidagilardan iborat:O`zbekiston Respublikasi suvereniteti uning butun hududida amalda bo`lishi, o`z ichki va tashqi siyosatini mustaqil belgilashi, butun hududda ustunlikka ega konstitutsiya va qonunlarni qabul qilishi, o`z hududining yaxlitligi va daxlsizligini ta'minlash huquqini bildiradi. Davlat mustakilligining shartli ravishda belgilovchi tashqi belgi, nishon yoki timsollar davlat ramzlari deb ataladi. Har bir O`zbekistonlik uchun muqaddas bo`lgan davlat ramzlari Konstitutsiyaning 5-moddasida mustahkamlab qo`yilgan. Bular –davlat bayrog`i, davlat gerbi va davlat madhiyasi. Davlat ramzlari o`zbek 21 xalqining tuyg`ularini, uning erk va ozodlikka, baxt saodatga intilishini tarannum etadi. Shuning uchun ham siz yoshlar har kuni o`qishni davlat madhiyasini ijro etish bilan boshlaysizlar. Bu odat o`tmishga hurmat va kelajakka bo`lgan ishonch tuyg`ularimizni mustahkamlaydi. Respublikamizda davlat ramzlari qonun bilan muuofaza kilinadi. 1994 yilning 22 sentyabrida tasdiqlangan va 1995 yil 1 aprelidan kuchga kiritilgan Jinoyat Kodeksining 215-moddasiga kura davlat ramzlariga uurmatsizlik qilish boshqaruv tartibiga qarshi jinoyat deb ta'riflanib, unga jazo belgilangan. Jahondagi demokratik davlatlarning konstitutsiyalari «butun hokimiyat xalqqa tegishli» yoki «butun hokimiyat xalq tomonidan amalga oshiriladi» degan formulani o`zida mujassamlashtirgan. Mustaqillik Konstitutsiyasida ham xalq hokimiyatchiligi asosiy prinsiplardan biri hisoblanadi. Xalq, xalq hokimiyati g`oyasi butun Konstitutsiyaga singib, uning mohiyatini tashkil etadi. Konstitutsiyaning 2-bobida «xalq hokimiyatchiligi» atamasi «hokimiyat manbai» degan atama bilan uzviy bog`langan. Asosiy Qonunimizning 7-moddasida xalq hokimiyatchiligi prinsipini ifoda etuvchi qoida mustahkamlangan. Ya'ni, bu qoidaga ko`ra, O`zbekistonda davlat hokimiyatining birdan-bir manbai xalq bo`lib, davlat xalq irodasini ifodalaydi, uning manfaatlariga xizmat qiladi. Xalq hokimiyatchiligi prinsipi demokratik jamiyat bunyod etishning huquqiy asosini tashkil etadi. Shu bois demokratiya bugun yer yuzida inson hayotining uzviy shartiga aylandi. Demokratiyaning asl mohiyati xalqning o`z- o`zini boshqarishi, o`z hayotini o`z hohishidan kelib chiqib qurishi va buning oqibati uchun mas'uliyatni ham o`ziga olishdir. Konstitutsiyaning 3 - bobida huquqiy davlatning muhim belgisi bo`lgan Konstitutsiya va qonunning ustuvorligini ta'minlash prinsipi mustahkamlangan. Bu birinchidan, barcha joriy qonunlar va huquqiy hujjatlar Konstitutsiya asosida va unga muvofiq bo`lishini, ikkinchidan, qonun oldida hammaning barobarligini, uchinchidan, hayotning barcha sohalarida qonunning hukmronligini anglatadi. Biror bir fuqaro, davlat idorasi, jamoat tashkiloti, mansabdor shaxsning qonunga bo`ysunish majburiyatidan holi bo`lishi mumkin emas. Jamiyatdagi barcha munosabatlar qonun bilan tartibga solinadi. Shu munosabatlarni belgilovchi normalarni 22 buzganlar hech bir istisnosiz javobgar bo`ladi. Jamiyat hayotida qonun ustuvorligini ta'minlash huquqiy davlat bunyod etishning zarur shartidir. Buning ma'nosi shuki, Konstitutsiya va qonunlar hamma narsadan ustun turmog`i va hamma uchun majburiy bo`lmog`idir. Demak, huquqiy davlat barcha fuqarolarning qonunga bo`ysinib va qat'iy amal qilib yashashini talab etadi. Faqat qonun ustuvor bo`lgan jamiyatdagina rivojanish va taraqqiyot hukm suradi. Shuni aytish kerakki, Konstitutsiya va qonunlarga so`zsiz rioya qilib yashashni turmushimizning ajralmas qismiga aylantirish uchun har birimiz qonun harfi va ruhiga, ulardagi insonparvar qoidalarga o`zimizda hurmat bilan qarash tuyg`umizni tarbiyalab borishimiz kerak. Chunki unda Sizning va hammamizning ezgu-intilishlarimiz jo bo`lgan. Konstitutsiyaning asosiy prinsiplari sirasiga tashqi siyosat masalasi ham kiritilgan. O`zbekiston tashqi siyosatining asosiy qoidalari Konstitutsiyaning 17 - moddasida bayon etilgan. Asosiy qoidalar: davlatlarning suveren tengligi, kuch ishlatmaslik yoki kuch bilan tahdid qilmaslik, chegaralarning daxlsizligi, nizolarni tinch yo`l bilan hal etish, boshqa davlatlar ichki ishlariga aralashmaslik. Bu qoidalar xalqaro huquqning tan olingan qoidalari talablari zaminiga qurilgan. Tashqi siyosatning asosiy prinsilarlari mohiyati: mafkuraviy qarashlardan qat'iy nazar tashqi munosabatda oshkoralik, teng huquqli va o`zaro manfaatli hamkorlik, o`zaro manfaatli aloqalarda to`la ishonch, ikki tomonlama va ko`p tomonlama tashqi aloqalar o`rnatish va rivojlantirishga asoslanadi. Bu prinsiplar tinchliksevar davlatlar bilan do`stona munosabatlarni mustahkamlash imkonini berdi va keng tashqi aloqalar yo`lga qo`yildi. Konstitutsiya va xalqaro huquq.Konstitutsiyadagi qoidalar xalqaro huquq qoidalari va talablariga to`la monanand keladi. Ya'ni, O`zbekiston xalqaro huquqning umume'tirof etilgan normalariga sodiqligini Konstitutsiyada to`la ifoda etdi. Bu esa o`z navbatida davlatimizning xalqaro tashkilotlarga to`la huququli a'zo bo`lishiga va xalqaro aloqalarning faol ishtirokchilaridan biriga aylanishiga zamin yaratib berdi. Konstitutsiyada xalqaro huquqning quyidagi ustuvor prinsiplari va me'yorlari mujassam bo`lgan, ya'ni yashash, erkinlik va shaxsiy daxlsizlik, inson huquqlariga sodiqlik, demokratik g`oyalarga sadoqat, fuqarolar tinchligi, milliy va millatlararo totuvlik, barcha 23 davlatlarning suverenitetini tan olish, ularning chegaralari buzilmasligini so`zsiz e'tirof etish, kuch ishlatmaslik va ichki ishlarga aralashmaslik va boshqalar. Yuqoridagi fikrlarga asoslanib aytadigan bo`lsak, Konstitutsiya eng ilg`or g`oyalarni jamuljam etgan hamda demokratik an'analar va umuminsoniy huquqiy qadriyatlar asosida yaratilgan hujjatdir. U siyosiy, huquqiy va xalqaro ahamyatga molik hujjat sifatida iqtisodiyotda, ijtimoiy-siyosiy munosabatlar va ma'naviy hayotda chuqur islohotlarni o`tkazish uchun huquqiy poydevor bo`lib qoladi. Konstitutsiya haqida xorijliklar ham o`z baholarini berganlar. Fransuz professori O. Shmidt O`zbekiston va Fransiya Respublikalari Konstitutsiyalarini qiyosiy tahlil qilib, shunday degan edi:- «O`zbekiston Konstitutsiyasi mutlaqo mustaqil va aynan xalqingiz va jamiyatingiz talablariga hamda an'analariga javob beradi ... Konstitutsiyangiz davlat hamda fuqaro jamiyati Konstitutsiyasi hisoblanadi, chunki ana shu ikki muhim huquqiy sohani tartibga soladi». Konstitutsiya va qonunlarga amal qilgan holda Vatan manfaati bilan yashash va uning ravnaqi uchun mehnat qilish, Vatan oldidagi uz majburiyatlarimizni vijdonan bajarishimiz zarur. Vatan manfaati yo`lida birdamlik va hamjihatlik bo`lishini Konstitutsiya o`z mazmunida mujassam etadi.5 Konstitutsiya xalqimiz ongida O`zbekiston yagona Vatan degan tuyg`uni shakllantiradi va uning istiqboli bilan uamnafas yashashga har birimizni undaydi. Taklif: Shu kunlarda chinakamiga tarixiy bir davrda yashayapmiz. Men bu o‘rinda, albatta, Vatanimiz, xalqimiz va biz, yoshlarning taqdiriga daxldor muhim siyosiy-huquqiy voqea – tengqurlarim bilan guvohi hamda bevosita ishtirokchilari bo‘lib turganimiz konstitutsiyaviy islohot jarayonlarini nazarda tutmoqdaman.Hozir amalda bo‘lgan 1992 yilgi O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi loyihasi ishlab chiqilgan, muhokama etilgan va qabul qilingan vaqtlarda men hali tug‘ilmagandim. Konstitutsiya ijodkorligi bobida na tajribam, na uquvim bor.Shu bois bo‘lsa kerak, Konstitutsiyaga o‘zgartirishlar kiritish bilan bog‘liq jarayon boshlangan dastlabki kezlarda taklif berishga biroz cho‘chidim. Ya’ni, “Mamlakatning Asosiy qonuniga muhrlab qo‘yiladigan darajadagi aniq huquqiy qoida taklif etish, biron-bir salmoqli fikr bildirishga qurbim yetarmikan?” deb ancha paytgacha o‘ylanib yurdim.Bir tomondan, shunday ulkan tarixiy 24 jarayonda ishtirok etib, Konstitutsiyamizning yangilanishiga o‘z hissamni qo‘shishni istardim. Boshqa tomondan esa, bu boradagi tajribasizligim, tortinchoqligim, boringki, jur’atsizligim bunga xalal berardi. Shundan so‘ng...Baribir, o‘z niyatimiga erishishga jazm etdim. Konstitutsiyaviy komissiyaga ikkita taklif yubordim.Birinchi taklifim: “Jamiyat davlat organlarining xohlagan mansabdor shaxsidan hisobot talab qilish huquqiga egaligi Konstitutsiyada alohida norma bilan mustahkamlab qo‘yilishi kerak”, degan mazmunda.Hozir umumxalq muhokamasi davom etayotgan “O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasiga o‘zgartish va qo‘shimchalar kiritish to‘g‘risida”gi Konstitutsiyaviy qonun loyihasida ushbu taklifim mazmunan inobatga olinadi. 25 II.BOB. O'ZBEKISTON RESPUBLIKASI KONSTITUTSIYASINI O'ZGARTIRISH VA QO'SHIMCHALARNI KIRITISH BO'YICHA TURLI MAQBUL BO'LGAN CHORA-TADBIRLARNI AMALGA OSHIRISH 2.1. O`zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining asosiy prinsiplari. O'zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasini o'zgartirish va qo'shimchalar kiritish bo'yicha turli maqbul bo'lgan chora-tadbirlarni amalga oshirish uchun kelgusi jarayonlardan bir yoki bir necha tashqi voqealarni o'z ichiga olgan holda kelib chiqqan bo'lishi mumkin: Referendum tashkil etish: Konstitutsiyada o'zgartirish kiritish uchun o'zgarishlarni fuqarolar tomonidan ma'qullab olish uchun referendum tashkil etish mumkin. Referendum o'zgartirishni qo'llab-quvvatlash yoki rad etish imkoniyatini beradi. Oliy Majlisning qaror qabul qilishi: O'zgartirishlar va qo'shimchalar kiritish uchun Oliy Majlisda maxsus tartibda o'tkaziladigan majlis yoki musavvaralarni o'tkazish mumkin. Prezident buyrug'ini qabul qilish: O'zbekiston Respublikasi Prezidenti, Konstitutsiyada o'zgartirish kiritish bo'yicha buyruq chiqarishi mumkin. O'zbekiston Respublikasi Prezidenti yoki Oliy Majlis tomonidan muvofiqlash: O'zgarishlarni qo'llab-quvvatlash yoki rad etish uchun Prezident yoki Oliy Majlisning ushbu o'zgarishlarga muvofiqlash majlisi o'tkazish mumkin. Konstitutsiyani o'zgartirishga oid maxsus qonunlarni qabul qilish: O'zgarishlarni amalga oshirish uchun o'zgarishlar kiritish bo'yicha maxsus qonunlarni Oliy Majlisning qabul qilishi mumkin. Shaxsiylik hujjatlari tomonidan bo'lgan talabnoma: Fuqarolar o'zgarishlar haqida Prezidentga, Oliy Majlisga yoki boshqa ilgari ma'lum qilingan davlat organlarga talabnoma yuborishlari mumkin. 26 Bu tadbirlar Konstitutsiyada o'zgartirish va qo'shimchalar kiritish bo'yicha turli maqbul bo'lgan chora-tadbirlarni amalga oshirish uchun odatda qo'llaniladi. Har bir jarayon o'zining shartlari va qoidalari bilan cheklanadi va shaffoflik, demokratiya va huquqiy tartibga rioya qilish asosida amalga oshiriladi. Respublikasi Konstitutsiyasining maqsadi, prinsiplari, asosiy qoidalari mazmun va mohiyati negizini belgilovchi ulug`vor g`oyalar, uning Muqaddimasida to`la bayon etilgan. Konsitutsiya muqaddimasi juda ixcham va yuksak saviyali. Muqaddimada O`zbekistonning rivojlanish, yangilanish va taraqqiyot yo`li hamda yangi jamiyat va davlat qurilishining yo`nalishlari belgilab beriladi. Ushbu istiqboldagi maqsdlar sari rivojlanishning o`z istiqlol va taraqqiyot yo`li quyidagi ilg`or huquqiy g`oyalarga tayanadi. Bular: inson huquqlari va davlat suverenetetiga sodiqlik, hozirgi va kelajak avlodlar oldidagi mas'uliyatni anglash, o`zbek davlatchiligining boy tarixiy tajribasiga tayanish, demokratiya va ijtimoiy adolatga sadoqat, xalqaro huquqning qoida va talablarini tan olish, fuqarolarning farovon hayot tarzini yaratish, insonpavar demokratik huquqiy davlatni bunyod etish, fuqarolar tinchligi, milliy va millatlararo totuvlikni ta'minlashdan iborat. Bu g`oyalar xalqimizni yagona maqsad yo`lida birlashtiradi va jipslashtiradi. Konstitutsiya g`oyalari o`z-o`zidan amalda oshmaydi Ularni hayotga tabdiq qilishda qodir bo`lgan kuch ham kerak. Bunday jamiyat, davlat va insonning o`zidir. Asosiy qonundagi insoniy, ma`naviy ahamiyatga ega bo`lgan siyosiy – huquqiy g`oyalarni ro`yobga chiqarishda har bir inson va fuqaroning faol ishtirok etishi muhimdir. Shu bilan birga jamiyat a`zolarining huquqiy madaniyat darajasi yuqori bo`lishi ham zaruriy shartlardan biridir. Shuning uchun har birimiz aql – zakovatimizni va bilim salohiyatimizni Konstitutsiyada mustahkamlangan yuksak 6 g`oyalarni hayotda ro’yobga chiqarishga safarbar etishimiz lozim bo`ladi. 6 Mirziyoyev Sh.M. Matbuot va ommaviy axborot vositalari xodimlariga.www.uza.uz 2017 yil 27-iyun . 27 Konstitutsiyaning eng muhim funksiyalaridan biri davlatchilik rivojlanishidagi vorislikni ta min etishdir.ʼ Siyosiy funksiyasi. Konstitutsiya jamiyat siyosiy tizimining huquqiy asoslarini mustahkamlaydi; siyosiy partiyalar, jamoat birlashmalarining davlat hokimiyati bilan munosabatlarini muvofiqlashtiradi; saylovlar va referendum kabi bevosita demokratiya institutlarini mustahkamlash orqali jamiyatda siyosiy barqarorlikni, fuqarolararo totuvlik, hamjihatlik va tinchlikni ta minlaydi; davlat ʼ yuritadigan ichki va tashqi siyosatning asoslari va barcha muhim yo nalishlarini ʻ aks ettiradi. Yuridik funksiyasi. Konstitutsiya yuridik mazmun va mohiyatga ega bo lgan ʻ huquqiy hujjat bo lib, davlatning Asosiy qonuni sifatida butun huquqiy va ʻ qonunchilik tizimlarining o zagini tashkil etadi, jamiyat va davlat hayotining, ʻ davlat organlari tashkil etilishi va faoliyatining asosiy prinsiplarini mustahkamlaydi. Shu sababli jamiyatdagi barcha huquqiy hayot va yuridik amaliyot, shu jumladan odil sudlov amaliyoti konstitutsiyaviy qoidalar asosida shakllanadi. Tarbiyaviy-mafkuraviy funksiyasi. Konstitutsiya xalqning irodasini, ruhiyatini, ijtimoiy ongi va madaniyatini aks ettiradi. Unda jamiyat taraqqiyotiga turtki beruvchi, muhim ma naviy omil bo lib xizmat qiluvchi g oyalar o z ifodasini ʼ ʻ ʻ ʻ topadi. Konstitutsiyada mujassamlashgan mafkura jamiyatni, xalqni muayyan maqsadlar sari yetaklaydi, ularni uddalash uchun safarbar qiladi. Xususan, O zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi milliy istiqlol g oyasi va mustaqillik ʻ ʻ mafkurasining huquqiy asosini tashkil etib, xalqimizning istiqlolga, erkinlikka bo lgan intilishini, milliy axloqiy-ma naviy qadriyatlarini aks ettirgan hamda ularni ʻ ʼ jamiyat ongiga, ayniqsa, yosh avlod ongiga singdirishga xizmat qiladi. Konstitutsiyaning asosiy prinsiplari Davlat suvereniteti. “Suverenitet” atamasi ilk bor Fransiyada (XVI asr) vujudga kelgan. Bu atama lotincha superareitas (cupra, superios) so zidan kelib ʻ 28 chiqqan bo lib, aslida “eng oliy”, “oliy hokimiyat” degan ma noni anglatadi.ʻ ʼ Suverenitet mustaqil davlatning umumiy va ajralmas belgisi bo lib, uning to la ʻ ʻ huquqliligini hamda ichki va tashqi siyosatini amalga oshirishda boshqa davlatga qaram emasligini anglatadi. O zbekiston – suveren demokratik respublika. O zbekiston Respublikasi ʻ ʻ o zining milliy-davlat va ma muriy-hududiy tuzilishini, davlat hokimiyati va ʻ ʼ boshqaruv organlarining tizimini belgilaydi, ichki va tashqi siyosatini amalga oshiradi. O zbekistonning davlat chegarasi va hududi daxlsiz va bo linmasdir. ʻ ʻ O zbekiston Respublikasining davlat tili o zbek tilidir. ʻ ʻ Konstitutsiyaning 5-moddasida "O zbekiston Respublikasi qonun bilan ʻ tasdiqlanadigan o z davlat ramzlari – bayrog i, gerbi va madhiyasiga ega» deb ʻ ʻ ko rsatilgan. ʻ 2.2.Konstitutsiyaning qabul qilinishi va unda aks etgan xususiyatlar. O`zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi tuzilishi va sifatini belgilovchi mezonlarO`zbekiston Konstitutsiyasi 128 moddadan iborat bo`lib, 26 bobni birlashtiruvchi 6 bo`limni o`z ichiga oladi. O`zbekiston Konstitutsiyasi tuzilishi mazmuni- fuqarolar o`rtasida totuvlik, milliy va ijtimoiy hamjihatlik, shaxs erkinligi va saylov erkinligi, siyosiy barqarorlik, farovonlik va iqtisodiy o`sishni ta'minlash, davlatning inson va fuqarolar oldidagi o`z burchini bajarishga erishishga yo`naltirilgan. Shu bilan bir qatorda, Asosiy Qonunimiz mazmunida tenglik, erkinlik, biradorlik, xalqlar va millatlararo do`stlik, mamlakat va dunyo barqarorligi kabi umuminsoniy g`oyalar ham mujassamdir. Konstitutsiyaga ega bo`lish, unga tayanish, itoat qilish, u bo`yicha yashash, undan himoya topish hamda uni himoya qilish lozim va shartdir. Konstitutsiya biz uchun shunday aziz narsadirki, uni or-nomusni asraganday asramoq 7 lozim. Chunki aynan Konstitutsiyada O`zbekistonning davlat severeniteti(I-bob), xalq hokimiyatchiligi(II-bob), qonun ustuvorligi(III-bob) aks etadi. Aynan u o`zbek 7 . O’zbekistonning yangi qonunlari 6-son. T. “Adolat” 1994 yil. 29 millatining tiliga davlat maqomini beradi(4-modda). Xalqni hokimiyat manbai sifatida e'tirof etadi. Ijtimoiy hayotda siyosiy institutlar, mafkuralar va fikrlar xilma-xilligini kafolatlaydi. Inson huquqlari 8 va erkinligi oliy qadriyat hisoblanadi. Shu bilan Konstitutsiyada inson eng mo`tabar mavqega ko`tariladi. Agarda Konstitutsiyaga e'tibor bilan qarasangiz birinchi bo`limdan so`ng inson huquqlari va erkinliklari boshlanadi. Konstitutsiyaning 2-bo`limi inson huquqlarining to`liq va ixcham tizimidir. Undan keyingi 3-bo`lim jahondagi birorta konstitutsiyada yo`q. Mazkur bo`limning asosiy maqsadi: fuqarolik jamiyati an'analarini shakllantirish, jamoat birlashmalari va ijtimoiy munosabatlarning sog`lom ravnaqini ta'minlashdir. Bundan keyingi bo`limlarda davlat tuzilishi va davlat organlariga oid qoidalar bayon etiladi. Demak, Konstitutsiya «Inson-jamiyat-davlat» yo`nalishida tuzilgan bo`lib, unda inson manfaati birinchi o`ringa qo`yilgan. Asosiy Qonunda Birlashgan Millatlar Tashkilotining ustuvor yo`nalishdagi hujjatlari, Inson huquqlari umumjahon Deklaratsiyasi, xalqaro huquqning me'yor va tamoyillari hisobga olingan. Shu bilan birga AQSh, GFR, Fransiya, Shvetsiya, Ispaniya, Portugaliya, Italiya, Bolgariya, Vengriya, Turkiya, Eron, Yaponiya, Misr, Hindiston va boshqa davlatlarning xalqaro huquq talablarini aks ettiruvchi konstitutsiyaviy tajribalarini o`zida jamlagan. O`zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining bosh va ustuvor tamoyillari: barcha fuqarolarning teng huquqliligi; biron bir millatga daxldorligi, diniy e'tiqodi va mazhabidan qat'iy nazar, jamiyatda shaxs ustunligi va ijtimoiy adolat barqarorligini ta'minlash; milliy ozchilikni tashkil etuvchi aholi qatlamlariga e'tibor bilan qarash, ularning tili xalq an'analari va urf-odatlarini hurmat qilish; ularning o`ziga xosligi va taraqqiyotini saqlashga zaruriy shart-sharoitlar yaratish kabi yo`nalishlarni o`z ichiga oladi. O`zbekiston Konstitutsiyaning sifatini belgilovchi mezonlar ham mavjud bo`lib, ular sirasiga quyidagilarni kiritish mumkin. Jumladan: konstitutsiyaning huquqiy davlatni barpo etish ehtiyoji va 8 O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi. — T., “Adolat”, 1998. 30 istiqbollariga muvofiqligi, xalqaro konstitutsiyaviy tajribalarning konstitutsiyani yaratishda ijodiy foydalanilganligi, konstitutsiyaning bevosita harakatdagi huquq ekanligi, konstitutsiyaning huquq manbai sifatida yetakchilik roli hamda davlat va jamiyatda barqarorlikka erishishdagi ahamiyati va shu kabi mezonlardir. O`zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi normalari Konstitutsiya jamiyatda amalda bo’lgan barcha qonunlarni bir maqsad, bir g`oya, bir tartibga buysindiradigan yagona umumdavlat miqyosidagi asosiy qonundir. Konstitutsiya qonunlarning huquqiy bazasi hisoblanadi. Konstitutsiyada mustahkamlangan normalar O`zbekiston davlati konstitutsiyaviy tuzumining asoslarini, inson va fuqarolarning asosiy huquqlari, erkinliklari va burchlarini, fuqarolik jamiyatining tarkibiy qismlarini, O`zbekiston Respublikasi davlat tuzilishini, davlat hokimiyati va mahalliy o`zini o`zi boshqarish tizimini belgilab beradi. Konstitutsiya normalari hamisha ustuvorlik va ta'sis kuchiga egadir. Konstitutsiya normalari mazmuni talablariga mos va to`la muvofiq asosda qonunlar ishlab chiqilib, amalga kiritiladi. Konstitutsiyaviy normalarga bevosita amal qilib turgan huquq deb qaralishi mumkin. Konstitutsiya (III-bobi)da konstitutsiyaviy normalarning to`g`ridanto`g`ri amal qilishiga oid qoida mustahkamlab qo`yilgan. Konstitutsiyaviy normalarning to`g`ridan-to`g`ri amal qilishi tushunchasi qonun yaratish, ijro etish va huquqni qo`llash jihatlarini qamrab oladi. Hamda Konstitutsiya normalarini ijro etish uchun normativ hujjatlar chiqarilishini anglatadi. Normativ hujjatlarni shajara deb tasavvur etsak, shu shajara tepasida Konstitutsiya turadi. Konstitutsiyaviy normalar an'anaviy huquq mezonlariga nisbatan eng asosiy norma, qonunni sharhlash va qo`llash vositasi hisoblanadi. Ijtimoiy turmush barcha sohalarining tartibga solib turilishida va hayotda qonun ustuvorligi qaror topishida qabul qilingan qonunlar yoki boshqa normativ - huquqiy hujjatlarning Konstitutsiya normalariga o`zaro muvofiqligi muhim ahamiyatga ega. 3Bu tamoyil qabul qilinadigan qonun hujjatlari Konstitutsiya normalariga to`la va aniq mos kelishi zarurligini bildiradi. Shu bilan birga Konstitutsiyada mustahkamlangan normalar inson, jamiyat va davlat 31 manfaatlariga ziyon keltiradigan tarzda talqin qilinmasligi lozim. Shu bois Konstitutsiyaning 16-moddasida bu ikkala muhim masala mustahkamlab qo`yilgan. Bu moddaga ko`ra, «Mazkur Konstitutsiyaning birorta qoidasi O`zbekiston Respublikasi huquq va manfaatlariga zarar yetkazadigan tarzda talqin etilishi mumkin emas. Birorta ham qonun yoki boshqa normativ-huquqiy hujjat Konstitutsiya normalari va qoidalariga zid kelishi mumkin emas» Konstitutsiya asosida qabul qilingan qonunchilik hujjatlarini yo`nalishiga qarab 4 ta turkumga ajratish mumkin. Birinchisi-davlatchiligimizni mustahkamlashga va davlat tuzilmalarini takomillashtirishga qaratilgan hujjatlar, ikkinchisi-iqtisodiy islohotlarni amalga oshirishning huquqiy negizini tashkil etadigan qonunlar, uchinchisi-jamiyat siyosiy tizimini erkinlashtirish va demokratlashtirish, inson huquq va erkinliklarini himoya qilish huquqiy asoslarini belgilovchi qonunlar, to`rtinchisi-xalqaro huquq sub'ekti sifatida O`zbekistonning tashqi siyosiy va tashqi iqtisodiy aloqalarini tartibga soladigan qonunlardir. Konstitutsiya O`zbekistonning erkin taraqqiyotini huquqiy jihatdan to`la ta'minlaydi. Shu bilan birga butun qonunchilik va qonunni ijod qilish jarayonining, demokratiya va ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishning huquqiy manbai bo`lib xizmat qiladi. Mustaqil O`zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasida mustahkamlangan norma va tamoyillar demokratiya va huquqshunoslikning eng zamonaviy talablariga javob beradi. Bu esa jamiyatimizning hayotiy amaliyoti bilan tasdiqlanmoqda. Ayni vaqtda, O`zbekistonning Asosiy qonuni teran tarixiy ildizlarga, milliy an'analar va o`zbek xalqining siyosiy-huquqiy madaniyatiga tayanadi. O`zbekiston Respublikasi Prezidenti Konstitutsiya haqida. O`zbekiston Respublikasi Prezidenti Islom Karimov uz asarlarida Konstitutsiyaning mazmun va mohiyatiga, uning davlat mustaqilligini va inson huquqlarini mustahkamlashdagi ahamiyatiga alouida tuxtalib, unga sermazmun va ifodali tarzda baho bergan. Yurtboshimizning «Konstitutsiya bizga inson huquqlari, ozodlik, barqarorlik va taraqqiyot majmuini ifodalaydigan demokratik, huquqiy va adolatli davlatni qanday qilib qurish yo`llarini ochib beradi» degan so`zlari hayotda o`z ifodasini 32 topmoqda. Konstitutsiyaga berilgan bu purma'no baho Mustaqillik Qomusi kelajagi buyuk O`zbekiston davlatini bunyod etishning huquqiy kafolati bo`lishligidan dalolat beradi. Prezidentimiz Konstitutsiya haqida to`xtalar ekan, shunday deydi:-«Har qanday davlatning yuzi, obro`-e'tibori uning Konstitutsiyasi hisoblanadi. Zotan, Konstitutsiya davlatni davlat, millatni millat sifatida dunyoga tanitadigan Qomusnomadir». Konstitutsiyasi inson manfaatlarini himoya qiluvchi yuksak tayanchdir. Bosh Qomus fuqarolarimizning uaq-huquqlarini himoya etishda asosiy mezondir. Ya'ni Konstitutsiya odamlarning Bosh himoyachisidir. Unda inson ulug` maqomga ega. Shu bois Prezidentimiz «Inson suzi Ona, Vatan degan kalomlar kabi muqaddasdir. Bu muqaddaslikni, inson erkining daxlsizligini mustaukam qonunlarimiz himoya qilishi kerak» degan edi. 33 XULOSA Bugun respublikamiz hududida 130 dan ortiq millat va elat vakillari istiqomat qiladi. O'zbekiston Konstitutsiyasi mamlakatimizdagi millatlararo totuvlikni mustahkamlash, barqarorlik va taraqqiyotni ta'minlashning kafolati bo'lib xizmat qilmoqda. Unda mamlakatimizning barcha fuqarolari, o'z millatidan qat'i nazar, O'zbekiston Respublikasi xalqini tashkil etishi qayd etilgan. Konstitutsiya mamlakat hududida istiqomat qiluvchi barcha millat va elatlarning tillari, urf- odatlari va an'analari hurmat qilinishini, ularning ravnaqi uchun sharoit yaratilishini, fuqarolarning jinsi, irqi, millati, tili, dini, ijtimoiy kelib chiqishi va e'tiqodidan qat'i nazar, tengligi ta'minlanishini kafolatlaydi. Konstitutsiyaning 34- moddasida qayd etilganidek, O'zbekiston Respublikasi fuqarolari kasaba uyushmalariga, siyosiy partiyalarga va boshqa jamoat birlashmalariga uyushish, ommaviy harakatlarda ishtirok etish huquqiga egadirlar. 58-moddada ko'rsatilishicha, davlat jamoat birlashmalarining huquqlari va qonuniy manfaatlariga rioya etilishini ta'minlaydi, ularga ijtimoiy hayotda ishtirok etish uchun teng imkoniyatlar yaratib beradi. Ushbu qoidalar milliy madaniy markazlar (MMM) tashkil topishining, faoliyati va rivojlanishining huquqiy asosidir. MMMlar etnomadaniy ehtiyojlarni qondirishga, milliy qadriyatlarni saqlash va rivojlantirishga hamda mamlakatda millatlararo totuvlikni mustahkamlashga xizmat qilmoqda. Ular o'z milliy madaniyatlarini rivojlantirish bilan birga bir- birlari bilan yaqin hamkorlik qilib, O'zbekistonda yashayotgan turli millat vakillari orasidagi o'zaro hurmat va ishonchni mustahkamlashga o'zlarining munosib hissalarini qo'shmoqdalar. MMMlar va ular ishini muvofiqlashtiruvchi Respublika baynalmilal madaniyat markazi (RBMM) faoliyatining muhim yo'nalishlaridan biri – yoshlar haqida g'amxo'rlik, mamlakatimiz kelajagi bo'lgan barkamol avlodni shakllantirishga hissa qo'shishdan 9 iborat. RBMM tomonidan O'zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Din ishlari bo'yicha qo'mita, Fuqarolik jamiyatini o'rganish instituti, Inson huquqlari bo'yicha milliy markaz, 9 O’zbekiston yangi Qonunlari 7-soni T. “Adolat” 1993 yil. 34 Oliy va o'rta maxsus ta'lim vazirligi, Respublika “Tasviriy oyina” ijodiy uyushmasi bilan hamkorlikda o'tkazilgan anjuman ishida MMM lar faoliyatini muvofiqlashtiruvchi Kengash raislari – Qoraqalpog'iston Respublikasi Vazirlar Kengashi raisi o'rinbosari, viloyatlar va Toshkent shahar hokimlari o'rinbosarlari, MMM lar rahbarlari va faollari, ilmiy jamoatchilik vakillari va talaba yoshlar ishtirok etdilar. Anjuman qatnashchilari Konstitutsiya millatlararo munosabatlarning xuquqiy asosi sifatida muhim ahamiyat kasb etishini qayd etdilar, o'sib kelayotgan yosh avlodni tarbiyalash borasida MMMlar va boshqa jamoat tashkilotlari oldida turgan vazifalarni muhokama qildilar. Yoshlarni millatlararo totuvlik va diniy bag'rikenglik, insonparvarlik ruhida tarbiyalash - demokratik huquqiy davlatni rivojlantirish va fuqarolik jamiyatini shakllantirishga xizmat qilishi ta'kidlandi. Anjumanda “Barkamol avlod” yili davlat dasturi doirasidagi tadbirlar, shuningdek, «Biz bir zamin va bir zamon farzandlarimiz” respublika ilmiy-amaliy anjumanlari yakunlari ko'rib chiqildi. Respublikamizning barcha viloyatlarida o'tkazilgan ushbu anjumanlarda yoshlar muammolari, o'sib kelayotgan yosh avlodning jamiyat hayotidagi o'rni masalalari muhokama qilindi, jahon xalqlari madaniyatini targ'ib etuvchi ko'rgazma va kontsert dasturlari namoyish etildi. Ushbu tadbirlar millatlararo totuvlikni mustahkamlash, yoshlar ongida milliy va umuminsoniy ma'naviy qadriyatlarga muhabbat uyg'otishga, yagona Vatan - O'zbekistonga nisbatan vatanparvarlik hissini yanada yuksaltirishga yordam berdi. Bunga qadar 1992 yildan buyon konstititutsiyaga jami 15 marta o‘zgartish kiritilgan edi. Bu safar esa o‘zgarishlar ko‘lami kattaligi sabab hujjatning yangi tahriri qabul qilindi. Yangilanish natijasida, bosh qomusdagi moddalar soni 128 tadan 155 taga, undagi normalar esa 275 tadan 434 taga oshdi. Umuman, rasmiylarga ko‘ra, konstitutsiya 65 foizga yangilangan. 35 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR: RAHBARIY ADABIYOTLAR. 1. O'zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019 yil 22 apreldagi “Bola huquqlari kafolatlarini yanada kuchaytirishga oid qo'shimcha chora-tadbirlar to'g'risida”gi qarori.01.05.2023 O’RQ-837-son. 2. «O‘zbekiston Respublikasining Konstitusiyasi to‘g‘risida»gi O‘zbekiston Respublikasi Konstitusiyaviy qonuni. 3. “Xalqaro shartnomalari to'g'risida”gi qonun 13.12.2018 Yil. FUNDAMENTAL ADABIYOTLAR . 1. O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi ( 2023-yil 30-aprelda yangi tahrirda qabul qilingan) 2. Husanov O.T. Konstitutsiyaviy huquq. Darslik. - Toshkent: Adolat. 2013. 3. O‘zbekiston davlati va huquqi asoslari: Darslik. Mualliflar guruhi; Huquq va jamiyat nashriyoti; Toshkent: 2019 4. B.T.Musayev, K.R.Aliyeva, B.Narimonov. O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyaviy huquqi. Darslik. - Toshkent: TDYU, 2019 ILMIY ADABIYOTLAR. 1. O‘zbekiston Respublikasining 2001-yil 30-avgustda qabul qilingan ‘‘Madaniy meros obyektlarini muhofaza qilish va ulardan foydalanish to‘g‘risida’’ gi O'RQ-269-II-son Qonuni. 2. Davlat va huquq asoslari: O‘rta ta’lim muassasalarining 11-sinfi va o‘rta maxsus, kasb-hunar muassasalari uchun darslik . N.Ismatova, O.Karimova. - Birinchi nashr. -Toshkent. Yangiyul Poligraph Service, 2018. 3. O‘zbekiston Respublikasi ma’muriy javobgarlik to‘g‘risidagi kodeksi. 1995- yil 1-aprel. 36 Elektron ta’lim resurslari. 1. https://lex.uz/docs/-81253 2. https://ru.wikipedia.org/ 3. https://lex.uz/acts/-41098 4. https://www.gazeta.uz/oz/2022/05/26/constitution/ 37

MUNDARIJA

KIRISH

I.BOB. KONSTITUTSIYANING QABUL QILINISHI VA UNDA AKS ETGAN XUSUSIYATLAR

1.1. O'zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasini tasdiqlash bo'yicha yangi tartibni kiritish

1.2. O`zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi tuzilishi va sifatini belgilovchi mezonlar

II.BOB. O'ZBEKISTON RESPUBLIKASI KONSTITUTSIYASINI O'ZGARTIRISH VA QO'SHIMCHALARNI KIRITISH BO'YICHA TURLI MAQBUL BO'LGAN CHORA-TADBIRLARNI AMALGA OSHIRISH

2.1. O`zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining asosiy prinsiplari

2.2. Konstitutsiyaning qabul qilinishi va unda aks etgan xususiyatlar

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Купить