Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 1.2MB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Юриспруденция

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

O‘zbekiston Respublikasi soliq tizimining konstitutsiyaviy-huquqiy asoslari

Купить
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI __________________________________ UNIVERSITETI _____________________________FAKULTETI _____________________________YO‘NALISHI _____________________________ FANIDAN KURS ISHI MAVZU: O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI SOLIQ TIZIMINING KONSTITUTSIYAVIY HUQUQIY ASOSLARI BAJARDI: ________________________ QABUL QILDI: ________________________ Toshkent 202 5 MUNDARIJA Kirish …………………………………………………………………...3-5 I.BOB O’zbekiston Respulikasi Soliq tizimi. I.I. O’zbekiston Respublikasi soliq qonunlari to’g’risidagi qonunchilik bilan tartibga solinadigan munosabatlar…………………………………..…6-11 I.II. Soliq solish prinsiplar……………………………………….…...12-18 II.BOB O’zbekiston Respublikasi soliqlar yig’imlar tizimi ……...19-24 II.I. Soliq solishda davlat boshqaruv tizimi……………………….….25-40 II.II. Maxsus soliq rejimlari……………………………………….…..41-47 Xulosa . …………………………………………………………....….48-49 Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati ……………………………..50-54 KIRISH. Mavzuning dolzarbligi: O‘zbekiston Respublikasi soliq tizimining huquqiy asoslari O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 149-moddasiga muvofiq, O‘zbekiston Respublikasi hududida yagona soliq tizimi amal qilishi va soliqlar joriy qilishga faqat O‘zbekiston Respublikasining Oliy Majlisi haqligi belgilab qo‘yilgan. Soliqlar har qanday davlat shakllanishining asosiy manbasi hisoblanadi. Soliqlar, bu – davlat va soliq to‘lovchilar o‘rtasidagi moliyaviy munosabatlarni tartibga soluvchi muhim vositasi hisoblanadi. Soliq mexanizmi soliq huquqi va soliqqa tortishni boshqarish asoslariga tayangan holda soliq munosabatlarini tartibga soladi. O‘zbekiston Respublikasining amaldagi soliq tizimi davlatning samarali soliq siyosatini yuritilishida asosiy mezoni hisoblanadi.Soliq to‘g‘risidagi qonun hujjatlari soliq solishning majburiylik, aniqlik va soliq organlarining soliq to‘lovchilar bilan hamkorligi, adolatlilik, soliq tizimining yagonaligi, oshkoralik va soliq to‘lovchining haqligi prezumpsiyasi prinsiplariga asoslanadi. Soliq to‘g‘risidagi qonun hujjatlarining qoidalari Soliq kodeksida belgilangan prinsiplarga zid bo‘lishi mumkin emas. Soliq tizimi O‘zbekiston Respublikasining butun hududida barcha soliq to‘lovchilarga nisbatan yagona ekanligi belgilangan. Soliqlar deganda – Soliq kodeksida belgilangan, O‘zbekiston Respublikasining Davlat byudjetiga yoki davlat maqsadli jamg‘armasiga to‘lanadigan majburiy beg‘araz to‘lov tushuniladi.Soliqlar davlatning moliyaviy resurslari va yillik byudjetini shakllantirishning asosiy manbasi hisoblanadi. Davlatning asosiy funksiyalari (ta’lim, tibbiyot, mudofaa, jamoat tartibini ta’minlash, davlat apparatini ta’minlash va h.k.) yig‘ilgan soliqlar hisobiga bajariladi.Soliqlarni to‘lash majburiyligi O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 63-moddasida asoslangan. Har bir shaxs Soliq kodeksida belgilangan soliqlar va unda nazarda tutilgan yig‘imlarni to‘lashi shart. Hech kimga Soliq kodeksida nazarda tutilmagan yoxud uning normalari buzilgan holda belgilangan soliqlar va yig‘imlarni to‘lash majburiyati yuklatilishi majburiyatlarni joriy etishni, soliq to‘g‘risidagi qonun hujjatlarini buzganlik uchun javobgarlik choralarini kuchaytirishni yoki soliq munosabatlari sub’ektlarining holatini boshqacha tarzda og‘irlashtirishni nazarda tutuvchi mumkin emasligi belgilangan. Yangi soliqlar va yig‘imlar belgilanishini nazarda tutuvchi soliq to‘g‘risidagi qonun hujjatlari rasman e’lon qilingan kundan e’tiboran kamida uch oy o‘tgach amalga kiritiladi. Soliq imtiyozlarini bekor qilishni, yangi soliq to‘g‘risidagi qonun hujjatlari ham xuddi shunday tartibda amalga kiritiladi. Soliqlar va yig‘imlar stavkalarining o‘zgartirilishini nazarda tutuvchi soliq to‘g‘risidagi qonun hujjatlari, agar ularda kechroq muddat ko‘rsatilmagan bo‘lsa, ular rasman e’lon qilingan oydan keyingi oyning birinchi kunidan e’tiboran amalga kiritiladi. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 148-moddasiga muvofiq, davlat byudjeti respublika byudjeti, Qoraqapog‘iston Respublikasi byudjeti va mahalliy byudjetlarni o‘z ichiga oladi. Kurs ishining maqsadi: O`zbekiston Respublikasi soliq tizimining vakolatlari , shuningdek yangilangan Konstitutsiyada soliq tizimi va ushbu sohasida olib borilayotgan ishlar,ulardan ko’zlangan maqsadlarni tahlil qilish; Kurs ishining vazifasi: O`zbekiston Respublikasi soliq tizimi faoliyatini tashkil etish, takomillashtirish borasida amalga oshirilgan islohotlar to`g`risidagi konstitutsiyaviy huquqiy asoslarni o`rganish; Kurs ishining obyekti: O`zbekiston Respublikasi mahalliy soliq tizimi to`g`risidagi qonuniy manbaalar va adabiyotlar; Kurs ishining predmeti: Qonunchilik hujjatlari,soliq tizimi faoliyati to`g`risidagi qonunlar,konstitutsiya huquqiy asoslari; Kurs ishining tuzilishi: Kirish, 2 bob, 4 paragraf, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro yxatidan iborat.ʻ I.BOB. O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI SOLIQ TIZIMI Soliq siyosati tushunchasi va huquqiy nazariy asoslari . Jamiyat iqtisodiy taraqqiyoti bir tomondan uning ichki mexanizmiga bog’liq bo’lsa, ikkinchi tomondan boshqaruvning xarakteriga, ijtimoiy-siyosiy holatga, muvozanatga bog’liq bo’ladi. Oddiy qilib aytganda ustqurmaga ham bevosita bogliqdir. Mazkur jarayonda ijtimoiy siyosat alohida rol o’ynaydi. Ijtimoiy siyosat o’z navbatida ishki va tashqi madaniy-ma’rifiy, siyosiy, iqtisodiy siyosat kabilarga bo’linadi. Iqtisodiy siyosat ham o’z navbatida moliya, pul-kredit, byudjet, soliq siyosati kabi turlarda amal qilib, ularni yaxlitligi makroiqtisodiy darajada qonun shiqaruvshi, ijro etuvshi va sud hokimiyatlari faoliyatlarining asosiy ajralmas qismiga aylanadi. Shu o’rinda soliq siyosatining mazmuniga to’xtalib o’tadigan bo’lsak, yuqorida qayd etilganidek, soliq siyosati - bu iqtisodiy siyosatning ajralmas bir bo’lagi bo’lib, davlatning muayyan davrda aniq maqsadlarga qaratilgan soliq sohasidagi faoliyatidir. U tarkiban soliqlarni joriy etish, soliqqa oid huquqiy baza yaratish, joriy etilgan soliqlar va soliqsiz to’lovlarni amaliyot da ishlash mexanizmini shakllantirish va samaradorligini oshirishga qaratilgan davlatning tegishli vakolatli organlari tomonidan kompleks tarzda olib boriladigan shora-tadbirlar yigindisidir. Mamlakat soliq tizimi xususiyatlari, yo’nalishlari, qanday soliqlarning joriy etilishi, ular o’rtasidagi nisbatni ta’minlash kabi masalalarni soliq siyosati belgilab beradi. Soliq siyosatining huquqiy asoslari sifatida mustaqillikning dastlabki yillarida O’zbekiston Respublikasining 1991 yil 31 avgustdagi «O’zbekiston Respublikasining davlat mustaqilligi to’g’risida»gi Qonuni, O’zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi, O’zbekiston Respublikasining «Korxonalar, tashkilotlar, birlashmalardan olinadigan soliqlar to’g’risida»gi (1991 yil 15 fevral), «O’zbekiston Respublikasining fuqarolari, ajnabiy fuqarolar va fuqaroligi bo’lmaganlarning daromad solig’i to’g’risida»gi (1991 yil 15 fevral), «Mahalliy soliqlar va yigimlar to’g’risida» gi (1993 yil 7 may) Qonunlari, O’zbekiston Respublikasi Prezidentining Farmonlari, O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Kengashi va Vazirlar Mahkamasining Qarorlari kabi me’yoriy hujjatlardan iborat bo’lgan bo’lsa, 1997 yilda qabul qilingan O’zbekiston Respublikasining Soliq Kodeksi va O’zbekiston Respublikasining «Davlat soliq xizmati to’g’risida» gi 1 Qonuni yuqoridagi hujjatlarning ayrimlarini o’z kuchini yo’qotishiga olib kelgan bo’lsa, ayrimlarining huquqiy bazasini kengayishiga, kuchayishiga xizmat qilib kelmoqda. «O’zbekiston Respublikasining davlat mustaqilligi to’g’risida» gi Qonunga muvofiq, shu kundan e’tiboran O’zbekiston Respublikasi o’zining mustaqil soliq siyosatini olib boradi. O’zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasida fuqarolarning burchlariga soliqlarni to’lash majburiyati ham kiritilgan: «Fuqarolar qonun bilan belgilangan soliqlar va yig’imlarni to’lashga majburdirlar». Shuningdek respublikamiz hududida yagona soliq tizimi amal qilishi va uni belgilash vakolati haqidagi jumlalar keltirilgan: «O’zbekiston Respublikasi hududida yagona soliq tizimi amal qiladi. Soliqlarni joriy qilishga faqat Oliy Majlis haqlidir». Bugungi kunda respublikamiz soliq siyosatining huquqiy asoslari O’zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi, O’zbekiston Respublikasining Soliq Kodeksi, «Davlat soliq xizmati to’g’risida» gi Qonuni, hukumatning boshqa soliqqa oid qonun, qarorlari, Prezident Farmonlari va boshqa me’yoriy hujjatlar bilan izohlanadi. Hozirgi paytda respublikamiz soliq siyosatining asosi Prezidentimiz tomonidan ishlab chiqilgan va muvaffaqiyatli tarzda amaliyot da o’z aksini topayotgan iqtisodiy rivojlanishning besh tamoyilidir. Soliq siyosati ana shu tamoyillar asosida tashkil etilgan bo’lib, soliq sohasidagi samarali shora-tadbirlar amalga oshirilmoqda. Soliq konsepsiyasi - bu soliqlarni yo’nalishlarini aniq ilmiy asoslangan holda amalga oshirish goyalarining yaxlitligidir. Mamlakatimizda soliq konsepsiyasi Prezidentimiz I.A. Karimov tomonidan chuqur ilmiy asosda ishlab 1 «Davlat soliq xizmati to’g’risida» gi Qonuni chiqilgan bozor iqtisodiyotiga o’tish konsepsiyasiga asoslanadi. Agar soliq konsepsiyasi qanchalik chuqur ilmiy asosga ega bo’lsa, soliq siyosatining barqarorligi shunchalik mustahkam ta’minlanadi. O’z navbatida soliq konsepsiyasi esa soliqlar sohasidagi chuqur ilmiy tadqiqot ishlari hamda soliq amaliyot ida orttirilgan boy tajribalarni o’zaro uyg’unligiga asoslangan g’oyalarning samaradorligiga bog’liq bo’ladi. Shuningdek, soliq siyosati barqarorligini ta’minlashda uning strategiyasi va taktikasi ishlab shiqilishi lozim. Amalga oshirilishi lozim bo’lgan tadbirlar xususiyati va muddatini e’tiborga olib soliq siyosati: soliq siyosati strategiyasi va soliq siyosati taktikasiga bo’linadi. Soliq siyosati strategiyasida muayyan uzoqroq muddatga mo’ljallangan soliqqa oid iqtisodiy munosabatlarni asosiy yo’nalishlari va shora-tadbirlari ifodalanadi. Bu esa o’z navbatida ilmiy asoslangan soliq konsepsiyasi bilan bevosita bogliqdir. Masalan, respublikamizda jamiyat taraqqiyotining asosiy strategiyasi qilib erkin, ochiq bozor iqtisodiyotiga, erkin fuqaroliq jamiyatiga asoslangan huquqiy, demokratik jamiyat qurish belgilangan. Soliq borasidagi ustuvor strategik vazifa esa davlat byudjeti va xo’jalik yurituvchi sub’ektlarni soliqqa oid iqtisodiy munosabatlarida muayyan uygunlikni ta’minlovshi soliq tizimini shakllantirish va shunga mos ravishda takomillashtirib borishdan iboratdir. yoki boshqasha qilib aytganda, soliq siyosati strategiyasi - soliq siyosatining uzoq muddatli yo’nalishi bo’lib, ijtimoiy va iqtisodiy strategiya belgilab bergan ulkan masshtabli vazifalarni kelajakda bajarilishini ta’minlash ko’zda tutilgan moliyaviy tadbirlar yigindisidir. Soliq siyosati taktikasi esa belgilangan soliq siyosati strategiyasi ijrosini ta’minlovshi, tez-tez o’zgarib turuvchi sayi-harakatlarni bildiradi, ya’ni qisqa muddatli va kichik masshtabli moliyaviy shora-tadbirlarni hal qilishga qaratilgan yo’nalishlar majmuasi - soliq siyosati taktikasi sifatida qaraladi. Soliq siyosati konsepsiyasi soliq siyosati strategiyasiga nisbatan, soliq siyosati strategiyasi esa soliq siyosati taktikasiga nisbatan barqaror, ya’ni kam o’zgaruvchan bo’lib, ularning barchasi bir-biriga bo’liq holda, bir-birini to’ldirib turadi hamda yaxlit holda soliq siyosatinining mohiyatini tashkil qiladi. Soliq siyosati tarkibiy jihatdan quyidagi yo’nalishlarda amalga oshiriladi: - mamlakat miqyosida amal qiluvshi soliqlar va soliqsiz to’lovlarni qonuniy joriy etish; - amal qilayotgan soliqlarni samarali ishlashini ta’minlovshi mexanizm shakllantirish va takomillashtirish, soliqqa oid qonunlar va boshqa me’yoriy hujjatlarni takomillashtirib borish; - soliq siyosatini amalga oshiruvshi tegishli vakolatli organlarni tashkil etish va ularni ushbu sohadagi vazifalarini belgilash; - soliqqa tortish tizimini shakllantirishga qaratilgan shuqur ilmiy tadqiqotni amalga oshirish va ularni joriy etishni tashkil etish. Yuqorida qayd qilinganidek, soliq siyosati davlat, ya’ni uning vakolatli organlari tomonidan olib boriladi. Agar ushbu vakolatli organlar hokimiyat turi nuqtai-nazaridan olib qaraladigan bo’lsa, qonun chiqaruvchi, ijro etuvchi va sud hokimiyatlariga bo’linadi. Ayrim hollarda davlatning soliq siyosati Davlat soliq qo’mitasi tomonidan olib boriladi, degan fikrlar ushraydi. Amalda esa soliq siyosati davlat hokimiyatining barsha bo’ginlari: Qonun chiqaruvchi, Ijro etuvshi va sud hokimiyatlari faoliyatlarining ajralmas qismi sifatida kompleks tarzda amalga oshiriladi. Bu hokimiyatlar tomonidan soliq siyosati quyidagi tartibda ishlab chiqiladi va uning ijrosi ta’minlanadi. Qonun chiqaruvchi hokimiyat hisoblangan Oliy Majlis tomonidan soliqqa oid va unga bevosita tegishli bo’lgan qonunlar qabul qilinadi, o’zgartirish va qo’shimshalar kiritiladi yoki ayrimlari bekor qilinadi. Demak, soliq siyosatining huquqiy negizlari mazkur hokimiyat faoliyati bilan bog’liqdir. Ijro hokimiyati bo’lgan Vazirlar Mahkamasi va uning bo’linmalari, Davlat Soliq Qo’mitasi, Moliya Vazirligi, Adliya Vazirligi, Iqtisodiyot Vazirligi, mahalliy hokimiyatlar va boshqa tegishli organlar tomonidan Oliy Majlis tomonidan qonun yo’li bilan joriy etilgan soliqlar va soliqlarga tenglashtirilgan majburiy to’lovlarning ishlash mexanizmini ta’minlashga xizmat qiluvchi huquqiy me’yoriy hujjatlar orqali ularning ijrosi ta’minlanadi. Bunda albatta ijro hokimiyatining bir bo’g’ini hisoblangan Davlat soliq qo’mitasining soliq siyosati ijrosini ta’minlashdagi alohida o’ringa ega ekanligini qayd etish lozim. Bundan tashqari, har yilning oxirida kelgusi yil uchun amal qiladigan soliqlar va soliqlarga tenglashtirilgan majburiy to’lovlar bo’yicha soliq stavkalarini tasdiqlash, o’zgartirishlar kiritish vakolati Vazirlar Mahkamasiga berilgan. Soliq siyosatini ishlab shiqish va amalga oshirishda qonun shiqaruvchi va ijro etuvshi hokimiyatlar bo’g’inlari bilan birga sud hokimiyatining bo’g’inlari ham alohida ahamiyatga ega. Sud hokimiyati tomonidan qonuniy amal qilayotgan soliqlar va soliqlarga tenglashtirilgan majburiy to’lovlarning o’z vaqtida byudjetga kelib tushishi ustidan nazorat o’rnatilib, soliq qonunchiligi buzilishlarini oldini olishga qaratilgan shora- tadbirlar qo’llanadi. Soliq siyosatini ishlab shiqishda nafaqat alohida olingan muassasalar bevosita qatnashadi, shuningdek, uni ishlab chiqishda soliq xizmati bilan shug’ullanmaydigan subyektlar, aniqrog’i soliq to’lovchilar qatnashishi mumkin, ya’ni bunda soliq to’lovchilarni o’zlarida soliqlarni takomillashtirishga qaratilgan takliflar, soliqlarni hisoblashni oson va samarali ishlash kabilar taklif sifatida berilishi mumkin. Soliq solish sohasidagi davlat boshqaruvining samaradorligi ko’p jihatdan davlat apparatining turli bo’g’inlari faoliyatidagi moslashuvchanlikka bog’liq. Vakolat har bir organning spetsifik rolini belgilaydi va bir vaqtning o’zida uning boshqa organlar faoliyati bilan moslashuvini ta’minlaydi. Davlatning asosiy vazifalaridan birini hal etilishi - byudjetni to’ldirish, soliq to’lovshilarning iqtisodiy va yuridik hatti-harakatlariga ta’sir etishning u yoki bu dastagiga ega bo’lgan barcha davlat hokimiyati organlar faoliyatining muvofiqlashtiruvisiz mumkin emas. Ko’pgina adabiyotlarda ta’kidlanganidek, konseptual soliq tamoyillaridan biri davlat organlarining soliq siyosatini ishlab shiqishda va amalga oshirishda birgalikdagi ishtiroki hisoblanadi. Soliq siyosatini ishlab chiqish va uni amalda qo’llash jarayonida bir qancha o’z vakolati doirasida faoliyat yuritadigan organlar birgalikda bahamjihat ishni tashkil etishlari shart. Bu organlar faoliyat turining turlichaligi, ularni tashkil etish asoslarining farqlanishi, maqsad va vazifalarining ayrichaligi soliq munosabatlarini tashkil etishda ayrim muammolarni keltirib chiqaradi. Bu jarayonda aktiv ishtirok etishni ta’minlash maqsadida ular faoliyatini muvofiqlashtirish va bir-biriga moslashuvchanligini ta’minlash kabi qator muammolarni hal etish zarur. Shuni alohida qayd etish lozimki, asosiy iqtisodiy huquqlar va soliq to’lovchilarning erkinligini ta’minlash qonun chiqaruvchi va ijro etuvchi hokimiyatning doimiy nazorati ostida turadi. Prezident tomonidan ularning faoliyatiga nisbatan bildiriladigan asosiy talablar bevosita soliq sohasidagi ishlarning umumiy ahvoli, uni boshqarish, xo’jalik yurituvchi sub’ektlarning tadbirkorlik faoliyatini rivojlantirish va boshqalar bilan belgilanadi. Davlat soliq qo’mitasi va boshqa soliqlar bo’yicha bevosita va bilvosita vakolatga ega bo’lgan organlar ishini muvofiqlashtirgan holda hokimiyatning ushbu sohalari soliq solish bilan bog’liq shaxs huquqlarini ta’minlash uchun yuqori darajali javobgarlikni o’z zimmasiga oladi hamda ularning manfaatlari yo’lida muammoli vaziyatlarni oldini olish maqsadida o’zaro hamkorlikning barcha jihatlarini mukammal tartibga soladi. 1.1. O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI SOLIQ QONUNLARI TO’G’RISIDAGI QONUNCHILIK BILAN TARTIBGA SOLINADIGAN MUNOSABATLAR. Qonun chiqaruvchi organ (Oliy Majlis) Konstitutsiyaning 93-moddasi «O’zbekiston Respublikasining Oliy Majlisi to’g’risida» gi qonunning 4- moddasiga muvofiq hukumatning taqdimiga muvofiq soliqlar va boshqa majburiy to’lovlarni belgilaydi. 2 Davlat soliq qo’mitasining vakolatiga kiruvchi masalalar bo’yicha qonunchilikni qo’llash amaliyot ini umumlashtirish asosida soliq qonunchiligini takomillashtirishga doir takliflarni ishlab chiqish va ularni hukumatga kiritish huquqi uning Oliy Majlis bilan o’zaro munosabatlari hukumatning ishtiroki bilan qurilishiga yaqqol misol bo’la oladi. Ma’lumki, Vazirlar Mahkamasi Davlat Soliq Qo’mitasiga nisbatan vakolatlari bo’yicha rahbar organ hisoblanadi. Soliq qonunchiligini qo’llash amaliyot ini doimiy ravishda umumlashtirish, davlat hokimiyati va boshqaruvining yuqori organlarini mazkur sohaning xususiyatli jarayonlari haqida muntazam xabardor qilib borishi lozim. Davlat Soliq Qo’mitasini boshqa hokimiyat organlari, tashkilotlar bilan turli yo’nalishlarda amalga oshiriladigan o’zaro hamkorligini tahlil qilish muhim ahamiyatga ega. Ushbu o’zaro hamkorlik o’zining yuridik tabiatiga ko’ra huquqiy bo’lgani holda, munosabatlar predmetining o’ziga xosligi bilan tavsiflanadi. Mahalliy hokimiyat organlari va davlat soliq organlarining o’zaro hamkorligini tartibga soluvshi me’yorlar turli yuridik kuchga ega bo’lgan qator me’yoriy hujjatlarga tayanadi. Umumiy xususiyatlarga ko’ra o’zaro hamkorlik Konstitutsiya me’yorlarida, boshqa qonunchilik hujjatlarida aks ettirilgan, o’zaro hamkorlikning 2 «O’zbekiston Respublikasining Oliy Majlisi to’g’risida» gi qonunning 4-moddasiga yanada aniq yuzaga kelishi ko’pincha soliq sohasidagi huquqiy munosabatlarni tartibga soluvchi boshqa me’yoriy hujjatlarda o’z aksini topgan. Mazkur davlat tuzilmalarining o’zaro munosabatlari xususiyatiga ta’sir etuvchi ob’ektiv omil mahalliy vakillik va ijro hokimiyati organlarining hududning iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy rivojlanishi, mahalliy byudjetlarni shakllantirish va ijro etish, mahalliy soliqlarni belgilash, byudjetdan tashqari fondlarni shakllantirish masalalarini hal etish uchun konstitutsiyaviy belgilanishi hisoblanadi. Bu bilan davlat hokimiyatini tashkil etishning tegishli darajalarida hal etiladigan boshqaruvning barcha masalalarida, shu jumladan, moliyaviy sohada ham yuridik vakolatlilik mustahkamlanadi. Soliq organlari va mahalliy hokimiyat organlari o’rtasida yuzaga keladigan munosabatlarga nisbatan o’zaro hamkorlik respublikada olib boriladigan yagona soliq siyosatini olib borishda, soliqlar va boshqa soliqlarga tenglashtirilgan majburiy to’lovlarning hudud byudjetiga kelib tushishini ta’minlash bo’yisha vazifalarning bajarilishi natijalarini tahlil qilishda ishtirok etish orqali namoyon bo’ladi. Shu o’rinda mahalliy hokimiyat organlarining soliqlar bo’yicha vakolatlariga qisqacha to’xtalib o’tadigan bo’lsak, mahalliy hokimiyat organlari mamlakatimiz soliq qonunchiligiga muvofiq bir qancha vakolatlarga ega bo’lib, ular o’zlarining hududida joylashgan soliq to’lovchilarga mahalliy soliqlar va yig’imlar bo’yicha qo’shimcha soliq imtiyozlarini belgilash, soliq stavkalarining miqdorini Vazirlar Mahkamasi tomonidan belgilab qo’yilgan eng yuqori stavkalar doirasida belgilash kabi vakolatlarini sanab o’tishimiz mumkin. Xulosa qilib aytishimiz mumkinki, respublikamizda soliq siyosati davlatning maxsus vakolatli organlari tomonidan ishlab chiqiladi va amalga oshiriladi. Soliqlar bo’yicha har bir hokimiyat organi maxsus vakolatlarga ega bo’lib, ularning har biri o’z faoliyatlarini samarali olib borishda ushbu vakolatlardan foydalanadi. Bunda vakolatli organlar sifatida barcha hokimiyat organlari, jumladan, qonun shiqaruvchi, ijro etuvchi va sud hokimiyatlari birgalikda faoliyat ko’rsatadi va unda Davlat soliq qo’mitasi soliq siyosatini amaliyot ga joriy etishda muhim ahamiyatga ega bo’lgan vazifalarni bajaradi. Soliq elementlari haqida tushuncha. Soliq elementlari haqida gap borganda ko’pincha adabiyotlarda soliqqa tortish tizimi haqida so’z yuritiladi. Shu o’rinda soliqqa tortish tizimi haqida to’xtalib o’tadigan bo’lsak, soliqqa tortish tizimi soliq tizimiga nisbatan tor tushuncha bo’lib, aslida soliq tizimiga kiradi. Soliq tizimi soliqqa oid barcha munosabatlarni qamrab olsa, soliqqa tortish tizimi esa ushbu munosabatlarni soliqlarni undirish bo’yicha iqtisodiy-huquqiy munosabatlarni o’z ishiga oladi. Shu jihatdan soliqqa tortish tizimi qonun chiqaruvchi hokimiyat tomonidan qonun yo’li bilan belgilangan hamda ijro hokimiyati tomonidan soliqlarni tashkil etish usullari, elementlari va tamoyillari majmuasidan iborat. Soliqqa tortish tizimining mohiyati garshan o’zgarmas bo’lib ko’rinsada, uning shakl-shamoyili va yo’nalishi davlatning ijtimoiy-iqtisodiy siyosatiga, qolaversa soliq siyosatining mazmuniga bog’liq bo’ladi. Shunki, soliqqa tortish tizimi o’z ishiga tarkiban soliq elementlari, soliqlarni tashkil etish tamoyillari va usullarini oladi, bu elementlarning qay darajada talqin etilishi esa bevosita davlat siyosatiga bog’liq bo’ladi. Masalan, soliq elementlariga kiruvchi soliq stavkasining qaysi turlarining ko’proq amal qilishi, soliq imtiyozlarining qay darajada belgilanishi, soliqlarni undirishni qaysi usullaridan ustuvorlik bilan foydalanish asosan ijro hokimiyati faoliyatining mazmuniga bog’liq. Binobarin, shu ma’noda xuddi soliqlarni vazifalari kabi soliqqa tortish tizimi ham har bir davlatda o’ziga xos tarzda amal qilishi va tashkil etilishi mumkin. Demak, yuqoridagilardan kelib chiqib aytishimiz mumkinki, davlat qonunchiligi bilan belgilangan va uning maxsus idoralari tomonidan undiriladigan soliqlarni tashkil etish usullari, elementlari va tamoyillari majmuiga soliqqa tortish tizimi deb ataladi. Soliqqa tortish tizimining asosiy bo’g’ini hisoblangan soliq elementlari esa soliqqa tortishda ifodalanadigan tushunchalar bo’lib, ular soliq to’lovchilar va soliqni undiruvchi o’rtasidagi iqtisodiy-huquqiy munosabatlarda namoyon bo’ladi. Soliq nazariyasida soliqqa oid munosabatlarni to’liq va teranroq anglash uchun iqtisodiy voqe’liklarni har bir kichik guruhlarini muayyan nomdagi iboralar bilan izohlanadi. Soliq elementlari ham xuddi shunday soliqqa oid iqtisodiy hodisalarni izohlashga xizmat qiluvchi yaxlit tushunchadir. Soliq elementlari tushunchasi soliqqa tortish tizimini muhim tarkibiy qismi bo’lib, uning o’zi ham kichik tizimni tashkil etadi, ya’ni xulosa qilib aytganda soliq elementlari ham bir nechta iqtisodiy kategoriyalarni yaxlit holdagi harakatini bildiradi. Soliq elementlarining tarkibi. Soliq elementlari bir nechta tushunshalardan iborat bo’lib, ularning aniq chegarasi belgilanmagan. Soliq elementlari: soliq sub’ekti, soliq ob’ekti, soliq predmeti, soliq manbai, soliqqa tortish birligi, soliq stavkasi, soliq imtiyozlari, soliq normasi, soliqni to’lash muddatlari, soliq yuki, soliq bazasini hisoblash usullari, soliqqa tortish usullari va shu kabi tushunshalarni qamrab oladi. Quyida soliq elementlarining har biriga qisqacha izoh beramiz. Soliq obyekti - soliq to’lovchining soliq hisoblanadigan va soliqqa tortish uchun asos bo’lib xizmat qiladigan daromadi, oboroti va mol-mulki tushuniladi. Soliq ob’ekti sifatida foyda yoki daromad, muayyan tovarlarni qiymati, yer maydoni, jismoniy va yuridik shaxslarning mulklari, tabiiy resurslardan foydalanish miqdori va boshqalar kiradi. Soliq ob’ekti aslida jamiyatdagi mavjud moddiy va ma’naviy boyliklarning ayrimlariga qonun yo’li bilan ulardan foydalanuvshi, egalik qiluvchi va tasarruf qiluvchi soliq sub’ektlarining huquqlarini soliqqa tortishni xarakterlaydi. Binobarin, moddiy yoki ma’naviy boyliklar soliq ob’ekti qilib albatta unga mulkiy huquqga ega bo’lgandagina yuzaga chiqadi. Masalan, egasiz imoratga soliq solinmaydi, chunki egasiz imoratga nisbatan soliq sub’ekti to’liq emas, vaholanki, bo’lgan taqdirda ham soliq ob’ekti sifatida imorat emas, balki ushbu imoratga bo’lgan mulkiy huquqga soliq solinadi. Shu jihatdan aytish mumkinki, soliq ob’ekti aslida yuridik va jismoniy shaxslarning mulkiy huquqi va daromadiga qaratiladi. Soliqqa tortish predmeti - soliq solinadigan daromad, oborot, mol-mulk va boshqalarga bo’lgan huquq emas balki ularning o’zidir, ya’ni soliq solish ob’ekti bo’lib biror-bir soliq predmetiga bo’lgan huquq tushunilsa, predmet bo’lib ana shu egalik qilinadigan daromad, yer ushastkasi, imorat va boshqalarning o’zi tushuniladi. Soliq obyekti yoki soliqqa tortish predmeti, unga kim egalik qilish huquqiga ega bo’lsa, unda soliqni to’lash majburiyati, ya’ni soliq sub’ektini namoyon qiladi. Demak, aytishimiz mumkinki, soliqqa tortish predmetiga egalik qilish huquqi soliq obyektini vujudga keltirsa, o’z navbatida ushbu predmetga kimning egalik qilishi soliq sub’ektini yoki soliq to’lovchisini namoyon etadi. Soliq manbai - bu soliq to’lovchining to’laydigan soliqlari manbai, ya’ni daromadi. Soliq obyekti va soliq manbaini bir-biridan farqlash lozim. Ayrim soliq turlari bo’yicha, masalan, daromad (foyda)ga, yalpi daromadga, jismoniy shaxslarning daromadiga soliqlar bo’yicha soliq ob’ekti ham soliq manbai ham bir xil bo’ladi, ya’ni nima ob’ekt bo’lsa, uning o’zi manba hisoblanadi. Shu o’rinda soliqqa tortish predmeti, soliq ob’ekti va soliq manbaini farqlash va ularning mohiyatini ochib berish uchun aniq soliq turi bo’yicha ko’rib chiqishga harakat qilamiz. yer solig’i bo’yicha ko’radigan bo’lsak, uning soliqqa tortish predmeti bo’lib yer uchastkasi maydoni, unga kimning egalik qilish huquqi mavjud bo’lsa soliq ob’ekti paydo bo’ladi va ushbu yer solig’i qaysi manba hisobidan davlat byudjetiga to’lansa, masalan, yerdan turli xil ko’rinishda foydalanish natijasida olinadigan daromad uning manbai hisoblanadi. Demak, ushbu fikrlardan kelib chiqib aytishimiz mumkinki, soliqqa tortish predmeti o’z- o’zidan kimdadir soliq to’lash majburiyatini vujudga keltirmaydi. Misolimizga qaytadigan bo’lsak, yerga bo’lgan huquqni joylardagi mahalliy hokimiyat organlari beradi va shu bilan birgalikda yerdan foydalanuvchida soliq to’lash majburiyati vujudga keladi, chunki unda ushbu yer uchastkasidan foydalanish huquqi mavjud. Demak, soliq predmetiga kimning egalik qilish huquqi mavjud bo’ladigan bo’lsa, u soliq munosabatlarida soliq sub’ekti sifatida ishtirok etadi. Soliq bazasi - soliq ob’ektining soliq stavkasi qo’llaniladigan miqdori. Hisoblanadigan soliq miqdori nafaqat soliq stavkalarining miqdoriga, shu bilan birgalikda soliq stavkasi qo’llaniladigan ob’ektning miqdoriga ham bog’liq bo’ladi. Soliq bazasining miqdori qonunchilikda soliqqa tortilishi lozim bo’lgan soliq ob’ektidan ruxsat etiladigan chegirmalarga bog’liq ravishda o’zgarib turishi mumkin. Soliq bazasini soliq to’lovchilarning mazkur toifasiga taqdim etiladigan soliq imtiyozlariga muvofiq ravishda kamaytirishga ruxsat etiladi. Shu o’rinda ta’kidlash joizki, soliq bazasi soliq ob’ektidan katta yoki kichik bo’lishi mumkin. Masalan, yuqorida qayd etganimizdek, soliq to’lovchiga soliqdan imtiyozlar ko’zda tutilgan bo’lsa, bunday sharoitda soliq bazasi soliq ob’ektidan kichik, soliq ob’ekti qonunchilik bilan kengaytiriladigan bo’lsa undan katta bo’lishi mumkin. 3 Soliqqa tortish birligi - bu ob’ektning o’lchov birligi. Masalan, daromad yoki mol-mulk solig’ida ob’ektning o’lchov birligi bo’lib uning so’mdagi bahosi ifodalansa, yer solig’ida o’lchov birligi bo’lib kv.m. yoki gektar hisoblanadi. Soliq stavkasi - ob’ektning har bir birligi ushun davlat tomonidan belgilab qo’yilgan me’yordir. Soliq stavkasi soliq elementlari ichida eng ko’p amaliy ahamiyatga ega bo’lgan unsurdir. chunki, soliq stavkalarini o’zgartirish orqali davlat xo’jalik yurituvchi sub’ektlar faoliyatiga sezilarli ta’sir etadi, ayrim faoliyat, sohaga ustuvorlik berilishi, kapital zarur sohalarga yo’naltirilishi, rag’batlantirilishi mumkin. Soliq stavkalari ikki xil ko’rinishda: qat’iy stavkalarda va nisbiy (foiz) stavkalarda ifodalanadi. Soliq stavkasi qat’iy stavkada belgilangan holda soliq ob’ektga nisbatan qat’iy so’mda belgilanadi. Masalan, yer solig’ining har bir gektari uchun qat’iy so’mda soliq miqdori o’rnatilgan. Yuridik va jismoniy shaxslarning daromadlariga, mol-mulklariga esa nisbiy stavkada yoki foizda soliq miqdori belgilangan. Soliq stavkasi bilan soliqqa tortish ob’ekti o’rtasidagi bog’liqlik darajasiga qarab soliq stavkalarini proporsional, progressiv va regressiv turlarga ajratish mumkin. Proporsional soliq stavkasining mohiyati shundan iboratki, bunda soliqqa tortish ob’ekti qanday bo’lishidan qat’iy nazar soliq stavkasi o’zgarmaydi. Masalan, respublikamiz soliq tizimida amal qiluvshi yuridik va jismoniy shaxslarning mol-mulkiga soliq uning ob’ekti 1000 so’m bo’lganida ham 100 000 so’m bo’lganida ham soliq stavkasi o’zgarmay qolaveradi, ya’ni soliq ob’ektining o’zgarishi soliq stavkasining o’zgarishiga ta’sir qilmaydi. 3 N. ISMATOVA, O. KARIMOVA.Davlat va huquq asoslari. Т oshkent «Yangiyul Poligraph Service» 2018 Progressiv soliq stavkasida soliq ob’ektining o’zgarishi o’z navbatida soliq stavkasining o’zgarishiga, ya’ni oshib borishiga olib keladi. Masalan, jismoniy shaxslarning daromadiga soliq stavkalari progressiv tarzda belgilangan bo’lib, jismoniy shaxslarning daromadlari oshib borgan sari soliq stavkalari ham oshib boradi. O’zbekiston Respublikasining soliq qonunchiligiga muvofiq 2005 yil uchun jismoniy shaxslarning daromadiga soliq stavkalari: eng kam ish haqining 5 baravari miqdoriga 13 % da, 5 baravaridan 10 baravarigasha miqdoriga 21 % da, 10 baravaridan ortgan qismiga esa 30 % da belgilangan. Soliq stavkasining ikki turi mavjud: oddiy progressiya va murakkab progressiya. Oddiy progressiyada soliqning orttirilgan stavkasi soliqqa tortiladigan barcha ob’ektga nisbatan qo’llaniladi, murakkab progressiyada esa soliqqa tortish ob’ekti qismlarga bo’linadi, ularning har biri o’z stavkasi bo’yicha soliqqa tortiladi, ya’ni orttirilgan stavkalar butun ob’ektga nisbatan emas, balki bundan oldingi bosqichdan ortgan qismiga nisbatan qo’llaniladi. Yuqorida keltirgan misolimiz, jismoniy shaxslarning daromadiga soliq stavkalari murakkab progressiyadir. Regressiv soliq stavkasida soliq ob’ektining oshib borishi bilan soliq stavkasi kamayib borib, daromad yoki mahsulot ko’plab ishlab chiqarishni talab qiladi. Respublikamiz soliq qonunchiliga muvofiq chetga eksport tovarlar ishlab chiqarib, erkin almashtiriladigan valyutalarda tushumga erishganlar iqtisodiy qiziqtiriladi, ya’ni daromad (foyda) solig’i kamaytirilgan stavkada to’lanadi. 2002 yildan boshlab kiritilgan bu siyosatni kengaytirish iqtisodiy rivojlanishga katta naf keltiradi. 4 Soliq imtiyozlari - soliq to’lovchilarga soliqlar bo’yicha turli xil yengilliklar bo’lib, ular vaqtinchalik va doimiy, to’liq yoki qisman va boshqa ko’rinishlarda berilishi mumkin. Soliq stavkalarining mohiyati, ularning turlari, 4 Odilqoriyev X.T. Davlat va huquq nazariyasi. -T.: Adolat, 2018, - В. 257. amal qilish mexanizmlari, belgilash mezonlarini keyingi savollarimizda yoritamiz. Soliq bazasini hisoblash usullari. Soliq bazasini hisoblashning ikki xil usuli mavjud bo’lib, ular kassa usuli va hisobga olish usullaridir. Kassa usulida soliq to’lovchida soliqlarni to’lash majburiyatlari daromad olganidan keyin vujudga kelsa, hisobga olish usulida esa daromad olingan yoki sotishdan tushum qashon kelib tushushidan qat’iy nazar tovarlarni jo’natilishi o’z navbatida soliqlarni to’lash majburiyatlarini vujudga keltiradi. I.II. SOLIQ SOLISH PRINSIPLARI. Soliqqa tortish usullari uch xil ko’rinishda amalga oshirilib. Ular quyidagilarga: soliqqa tortishning kadastrli, deklaratsiya va manba oldidan soliqqa tortish usullariga ajratiladi. Ularning keng bag’ni keyingi savollarda oshib beriladi. Soliqlarni to’lash muddatlari va tartiblari. Soliq qonunchiligida har bir soliq turining byudjetga to’lash muddatlari belgilangan. Soliqni to’lash muddatlari deganda soliq to’lovchilarning davlat byudjeti oldida soliq majburiyatlarining bajarish muddati ifodalanadi. Soliqni to’lash muddatlari o’z mohiyatiga ko’ra ikki xil ko’rinishga ega: avans (bo’nak) to’lovlari va haqiqiy daromad olinganidan keyingi to’lovlar. Soliqni to’lash tartibida esa: soliqni yo’naltirilganligi (byudjetga yoki byudjetdan tashqari fondlarga), soliqni to’lash vositasi (milliy valyuta, so’mda yoki boshqa mamlakatlar milliy valyutasida. O’zbekiston Respublikasi soliq qonunshiligiga muvofiq soliqlar faqat milliy valyuta, so’mda to’lanishi mumkin) hamda soliqni to’lash shakllari (naqd pul yoki naqd pulsiz) ifodalanadi. Soliq yoki - soliq to’lovchining muayyan vaqt oraligida to’lagan soliqlari yigindisini ifodalaydi. Bunda soliq to’lovchilarning to’laydigan barcha soliqlar va soliqsiz majburiy to’lovlarining yig’indisini ifodalanadi. Soliq yukining aniq soliq to’lovchilar zimmasiga qancha to’g’ri kelganligini aniqlash ansha murakkab jarayon hisoblanadi. Biroq to’g’ri soliqlarda soliq ogirligi aynan soliqni byudjetga hisoblab o’tkazuvchi soliq to’lovchilar zimmasiga tushsa, egri soliqlarda esa soliq yoki soliqni to’lovchilar emas, balki tovar (ish, xizmat) larni iste’mol qiluvchilar zimmasiga tushadi. Muayyan turdagi yuridik va jismoniy shaxslar bo’yicha soliq yukining bir yilda byudjetga to’langan barcha majburiy to’lovlar yigindisi bilan aniqlash mumkin. Soliq yukining darajasi o’z navbatida mamlakatning iqtisodiy qudratiga, inflyatsiya darajasiga, davlatning vakolatli funksiyalarni qo’llashiga, qolaversa bozor munosabatlarining rivojlanishini va ijtimoiy harakat doirasiga bevosita bog’liq bo’ladi. Soliqlarni yuridik va jismoniy shaxslar undirish jarayonida beriladigan imtiyozlar natijasida soliq yukini soliq to’lovchilarning biridan ikkinchisiga yuklash jarayoni kuzatiladi. Shu o’rinda soliq bo’yicha soliq to’lovchilarga soliq yukini tartiblash yoki mantiqan aytganda me’yorlashtirish muammosi yuzaga keladi. Soliq yukini ifodalashning bir qancha ko’rinishlari mavjud: makrodarajadagi soliq yuki, mezodarajadagi soliq yuki va mikrodarajadagi soliq yuki. Soliq yuki makrodarajada ifodalanganda butun mamlakat miqyosida ifodalanib, asosiy ko’rsatkish sifatida muayyan vaqt oraligida davlat byudjetiga kelib tushgan soliqlar yig’indisini ana shu vaqt oraligida yaratilgan YAIM yoki MD ga nisbati olinadi. Mezodarajada ifodalanganda alohida olingan soha, tarmoq yoki sektorga to’g’ri keladigan soliq yuki ifodalansa. Mikrodarajada esa aniq bir olingan sub’ektga to’g’ri keladigan soliq yuki ifodalanadi. Soliq subyekti - soliq to’lash majburiyati yuklangan yuridik va jismoniy shaxslar yoki boshqacha qilib aytganda soliq sub’ekti - bu soliqqa oid munosabatlarning tashkil etuvchi tomonlarning o’zaro majmuasi bo’lib, unda bir tomondan soliq to’lovchilar (yuridik va jismoniy shaxslar) boshqa tomondan soliqni undirish vakolati yuklangan soliq xizmati organlari - Davlat soliq qo’mitasi, soliq boshqarmalari, tuman va shahar davlat soliq inspeksiyalari qatnashadi. O’z faoliyatida barcha yuridik va jismoniy shaxslar soliq sub’ekti sifatida namoyon bo’lmaydi. Chunki, bu yerda soliqlardan batamom ozod etiluvchi yuridik va jismoniy shaxslar mavjudki, ular soliq sub’ekti sifatida soliq munosabatlarida ishtirok eta olmaydi. Ammo, barcha soliq xizmati organlari soliq sub’ekti sifatida maydonga chiqadi. Soliq agenti - yuridik va jismoniy shaxslardan soliqni ishlab qolish va davlat byudjetiga o’tkazib beruvchi yuridik shaxslar. Bunda yuridik shaxslar, ular o’z faoliyatida bevosita yoki bilvosita ishga g’llaganligi natijasida to’lanadigan ish haqidan, dividendlardan, doimiy muassasa orqali faoliyat ko’rsatmaydigan norezident yuridik va jismoniy shaxslardan ushlanishi lozim bo’lgan soliq summalarini ushlab qoladi va byudjetga o’tkazib beradi, ushlab qolinmagan, kam ushlab qolingan va o’z vaqtida o’tkazib berilmagan soliq summasi uchun javobgar bo’lib qolaveradi, ya’ni ushbu keltirilgan dalillardan aytishimiz mumkinki, har bir yuridik shaxs soliq munosabatlarida soliq sub’ekti bo’lishi bilan birgalikda soliq agenti sifatida ham ishtirok etadi. Soliq agenti adabiyotlarda asosan fiskal agent sifatida e’tirof etiladi. II.BOB. O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI SOLIQLAR YIG’IMLAR TIZIMI. O‘zbekiston Respublikasi hududida quyidagi soliqlar belgilanadi: 1) qo‘shilgan qiymat solig‘i; 2) aksiz solig‘i; 3) foyda solig‘i; 4) jismoniy shaxslardan olinadigan daromad solig‘i; 5) yer qa’ridan foydalanganlik uchun soliq; 6) suv resurslaridan foydalanganlik uchun soliq; 7) mol-mulk solig‘i; 8) yer solig‘i; 9) ijtimoiy soliq O‘zbekiston Respublikasi hududida yig‘imlar belgilanishi mumkin. Yig‘imlarni joriy etish, hisoblab chiqarish va to‘lash tartibi Soliq Kodeksida hamda boshqa qonun hujjatlarida belgilanadi. Avtotransport yig‘imini hisoblab chiqarish va to‘lash tartibi Soliq Kodeksi bilan tartibga solinadi. Davlat bojini hisoblab chiqarish va undirish tartibi davlat boji to‘g‘risidagi qonun hujjatlarida belgilanadi. (Soliq kodeksi 17-modda) 5 Soliq to‘lovchilarning ayrim toifalari uchun O‘zbekiston Respublikasi hududida quyidagi maxsus soliq rejimlari belgilanadi: 1) Aylanmadan olinadigan soliq; 2) Mahsulot taqsimotiga oid bitimlar ishtirokchilariga soliq solishning alohida tartibi; 3) Maxsus iqtisodiy zonalar ishtirokchilariga va ayrim toifadagi soliq to‘lovchilarga soliq solishning alohida tartibi. Maxsus iqtisodiy zonalar ishtirokchilariga va ayrim toifadagi soliq to‘lovchilarga soliq solishning alohida tartibi qonun hujjatlarida yoki investitsiya bitimlarida nazarda tutilgan investitsiyalarni amalga oshirish hamda boshqa shartlarni bajarish bilan bog‘liq holda muayyan muddat uchun belgilanadi. Maxsus soliq rejimlari ayrim soliqlarni to‘lashdan ozod etishni, pasaytirilgan soliq stavkalarini va boshqa soliq imtiyozlarini qo‘llashni nazarda tutishi mumkin Agar tashkilot soliq solish ob'ektini o'zgartirishga qaror qilsa, qonunchilikka kiritilgan o'zgartirishlarga ko'ra, bu 31 dekabrdan kechiktirmay amalga oshirilishi mumkin. Ya'ni, agar siz daromadlarni soliqqa tortishning soddalashtirilgan tizimini qo'llasangiz va daromad-xarajat solig'i tizimi sizga ko'proq mos keladi deb qaror qilsangiz, ob'ektni o'zgartirish to'g'risida 2013 yil 31 dekabrgacha IFTSni xabardor qilishingiz kerak. Tanlangan ob'ektni ushbu maxsus soliq rejimiga o'tish to'g'risidagi bildirishnoma taqdim etilgandan keyin o'zgartirish mumkin bo'lmaydi, lekin siz ushbu maxsus rejim qo'llaniladigan yil boshidan oldin. Misol uchun, tashkilot 2013 yildan daromad-xarajat soddalashtirilgan soliq tizimiga o'tish to'g'risida xabarnoma topshirdi. Agar keyinchalik ular o'z fikrlarini o'zgartirsalar va 2013 yilda USNni boshqa ob'ekt bilan qo'llashga qaror qilsalar, 5 Soliq kodeksi 17-modda hech narsa qilish mumkin emas - va butun 2013 yil davomida soddalashtirilgan daromad-xarajat tizimida ishlash kerak bo'ladi. Soliq solish ob'ektini faqat 2014 yildan boshlab o'zgartirish mumkin bo'ladi Endi shunday tashkilotlarushbu maxsus soliq rejimini qo'llash, valyuta qiymatlari va majburiyatlarini qayta baholash natijasida yuzaga keladigan kurs farqlarini hisobga olish zaruratidan ozod qilinadi. Umuman olganda, bu yangilik ular uchun hech narsani o'zgartirmaydi: ular qo'llayotgan naqd pul usuli bunday daromad va xarajatlarning ko'rinishini printsipial jihatdan istisno qiladi, garchi Moliya vazirligi soliqqa tortish maqsadlarida ijobiy farqlarni hisobga olishni talab qiladi va salbiy farqlar Soliq kodeksidagi xarajatlar ro‘yxatiga kiritilgan. 2013 yilgacha majburiy sug'urta bo'yicha to'langan badallar o'sha davr uchun hisoblangan summalar doirasidagi davr uchun soliq yoki avans to'lovini kamaytiradigan qoida mavjud edi. Moliya vazirligi va Federal soliq xizmati bu normani boshqacha tushundi. Moliya vazirligi nuqtai nazaridan, soddalashtirilgan soliq, ular qachon hisoblanganidan qat'i nazar, xuddi shu davrda to'langan badallar miqdorini kamaytiradi. Federal Soliq xizmati soliq faqat shu chorak uchun hisoblangan va soddalashtirilgan soliq deklaratsiyasini topshirish kunida to'langan badallar miqdoriga kamaytiriladi, deb hisoblaydi. Joriy yildan boshlab Soliq kodeksida kichik biznes soliqlari hisoblangan summalar doirasida ma’lum bir davrda to‘langan badallar miqdoriga kamaytirilishi haqida aniq belgi bor. Ya'ni, Moliya vazirligining nuqtai nazari Rossiya Federatsiyasining Soliq kodeksida mustahkamlangan. Shuningdek, ushbu moddada soddalashtirilgan soliq tizimi bo'yicha soliq faqat ish beruvchining hisobidan kasallik ta'tilining dastlabki 3 kuni uchun to'langan kasallik nafaqalari miqdoriga kamaytirilishi mumkinligi aniq ko'rsatilgan. Ilgari Soliq kodeksida bunday belgi yo'q edi va shuning uchun ko'plab "foydali" sodda odamlarda tabiiy savol bor edi: bu mumkinmi?Ijtimoiy sug'urta jamg'armasi mablag'lari hisobidan to'lanadigan nafaqalar bo'yicha soliqni kamaytirish uchun? Bunga Moliya vazirligi har doim javob berdi: "Yo'q, qila olmaysiz." Endilikda qonun chiqaruvchi mansabdor shaxslarning pozitsiyasini to'g'ridan-to'g'ri kodeksda mustahkamladi. Bundan tashqari, agar maxsus soliq rejimi qo'llaniladigan tashkilot xodimlari uchun shaxsiy sug'urta shartnomalari tuzilgan bo'lsa, kasallik nafaqalari, nogironlik nafaqalari miqdori moliyalashtiriladigan to'lovlar faqat ushbu to'lovlar bilan qoplanmagan miqdorda hisobga olinadi. Shartnomalar o z navbatida, 2013-ʻ yildan boshlab ushbu shartnomalar bo yicha to lovlar “foydali” soddalashtirilgan ʻ ʻ soliq tizimi bilan soliq miqdorini ham kamaytiradi. To'g'ri, faqat ular bo'yicha sug'urta to'lovlari davlat nafaqasi miqdoridan oshmasa. Shu bilan birga, avvalgidek, soddalashtirilgan soliq tizimi bo'yicha soliqni barcha bu to'lovlar bo'yicha 50% dan ortiq kamaytirish mumkin emas. Maxsus soliq rejimi. 2013-yilda daromad miqdori 60 million rubldan oshmasa, ushbu maxsus soliq rejimi hali ham qo'llanilishi mumkin. Bundan tashqari, agar 2013 yildan boshlab "soddalashtirilgan" tizim patent tizimi bilan birlashtirilgan bo'lsa, u holda limitni belgilashda ikkala soliq solish rejimida olingan daromadlarni hisobga olish kerak. 2014 yildan boshlab soddalashtirilgan soliq tizimini qo'llash uchun daromad chegarasi deflyator koeffitsienti bilan indekslanishi kerak. Koeffitsiyentning qiymati va indeksatsiya tartibi soddalashtirilgan soliq tizimiga o'tishning qirq besh millioninchi chegarasi bilan bir xil. 6 6 . Jamiyatda huquqiy madaniyatni yuksaltirish milliy dasturi, «O'zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi axborotnomasi, 1997y. II.I. SOLIQ SOLISHDA DAVLAT BOSHQARUV TIZIMI. Soliqlar bo’yicha izlanishlar olib borgan ayrim mualliflarning soliq tizimiga yondashuvi boshqacha. Soliq tizimiga xususan soliqlar yoki ularga tenglashtirilgan to’lovlar tizimi (majmui) sifatida qarash mumkin emas. Soliq solishning muhim shart-sharoitlariga quyidagilar kiradi: soliqlarni belgilash va amalga kiritish tartibi, soliqlarning turlari, ularni byudjet darajalari o’rtasida taqsimlash tartibi, soliq nazoratini amalga oshirish shakllari va uslublari, soliq to’lovchilarning huquqlari, majburiyatlari, ular manfaatlarini himoya qilish usullari, soliq munosabatlari ishtirokchilarining javobgarligi va shu birga ushbu elementlar soliq tizimining tarkibiy unsurlari ekanligini ta’kidlaydi va soliq tizimi deganda ana shu elementlarning majmuasidan iborat bo’lgan va ular o’rtasidagi munosabatlar majmuasidan kelib shiqib ifodalash mumkin. Umuman olganda soliq tizimini tarkiban soliqqa tortish tamoyillari, soliq siyosati, soliqqa tortish tizimi, soliq mexanizmi kabilarga ajratish mumkin. Ushbu elementlar bevosita mamlakatda amal qilayotgan soliqlarning tarkibini belgilab beradi. Soliq tizimini guruhlashning o’ziga xos jihatlari. Soliq tizimining asosi bo’lgan soliqlar o’ziga xos xususiyatlariga, bir qator belgilariga ko’ra guruhlanadi. Soliqlarning guruhlanishi ularning ob’ektiga, xo’jalik yurituvchi sub’ektlar moliyaviy faoliyatiga ta’sir etishiga, undirilish usullari, paydo bo’lishiga (sub’ektiga), byudjetga yo’naltirilishiga va boshqa belgilariga ko’ra ularning tasniflanishidir. Soliqlarni bunday tartibda guruhlarga ajratishdan maqsad ularni taqsimlash tamoyillarini belgilashda, ularning soliq funksiya va vazifalarini qay darajada bajarayotganligini baholashda, umuman olganda davlat byudjetini doimiy ravishda va muntazam daromadlar bilan ta’minlashda, shuningdek xo’jalik yurituvshi sub’ektlarning tadbirkorlik faoliyatini sheklab qo’ymasdan faoliyat ko’rsatishi uchun soliqlarning har tomonlama ilmiy-nazariy jihatdan o’rganish, tahlil qilishdan iborat. Tarixan soliqlar ijtimoiy-iqtisodiy tuzilishiga qarab yoki boshqacha qilib aytganda undirib olish manbasiga qarab ikki guruhga to’g’ri va egri soliqlar guruhlariga bo’linadi. Soliqlarni belgilaydigan va ulardan tushgan mablagni tasarruf etishiga, ya’ni byudjetga o’tkazish nuqtai-nazaridan soliqlar umumdavlat va mahalliy soliqlarga bo’linadi. Shuningdek soliqlar paydo bo’lish manbaiga ko’ra yuridik va jismoniy shaxslardan olinadigan soliqlarga bo’linadi. Soliqlarning qayd etilgan guruhlarga ajartib o’rganishni alohida savol sifatida kengroq yoritishga harakat qilamiz. Shu o’rinda soliqlarni guruhlashning ayrim turlarini ko’rib chiqamiz. Soliqlarni ob’ekti va iqtisodiy mohiyati bo’yicha guruhlash iqtisodiyotga ijobiy va salbiy ta’sir ko’rsatishni o’rganishning ilmiy va amaliy uslubidir. Soliqlar soliqqa tortish ob’ektiga qarab uch guruhga bo’linadi: 1. Ayirboshlashdan olinadigan soliqlar. Bunda soliqlar xo’jalik yurituvchi sub’ektlarning bevosita oborotidan undiriladi, ularga qo’shilgan qiymat solig’i, aksiz solig’i, jismoniy shaxslardan transport vositalariga benzin, dizel yoqilg’isi va suyultirilgan gaz ishlatganlik uchun olinadigan soliq, bojxona bojlari, yig’imlari va boshqalar kiradi. 2. Mol-mulk qiymatlaridan olinadigan soliqlar. Bunday soliqlar soliq to’lovchi sub’ektlar tasarrufida mavjud bo’lgan mol-mulkdan, yerdan va boshqalarga nisbatan belgilanadigan soliqlardan iborat. 3. Daromaddan olinadigan soliqlar. Bunga yuridik shaxslardan olinadigan daromad (foyda) solig’i, infratuzilmani rivojlantirish solig’i, jismoniy shaxslarning daromad solig’i va boshqalar kiradi. Mamlakatimizda amal qilayotgan soliqlarning ayrimlari koxonalar xo’jalik faoliyatining oxirgi moliyaviy natijasidan byudjetga to’lanadigan aksariyat soliqlar va majburiy to’lovlar kelgusi davr xarajatlari orqali ishlab chiqarilgan mahsulot tannarxiga qo’shiladi (er solig’i, mol-mulk solig’i, ekologiya solig’i va boshqalar). Shu o’rinda soliqlarni guruhlashning asosi hisoblangan, ularni xo’jalik yurituvshi sub’ektlar moliyaviy faoliyatiga ta’sir etishiga qarab quyidagilarga ajratishimiz mukin: 1. Tovar (ish, xizmat) lar oborotidan to’lanadigan soliqlar. Bunday soliqlarga asosan egri soliqlar kiradi, ya’ni qo’shilgan qiymat solig’i, aksiz solig’i, jismoniy shaxslardan transport vositalariga benzin, dizel yoqilgisi va suyultirilgan gaz ishlatganlik ushun olinadigan soliq, bojxona bojlari. 2. Ishlab shiqarish tannarxiga kiritiladigan soliqlar: pensiya fondiga ajratmalar, kasaba uyushmalari federatsiyasiga ajratmalar, bandlik fondiga ajratmalar va boshqalar. 3. Davr xarajatlariga kiritiladigan soliqlar: mol-mulk solig’i, yer solig’i, ekologiya solig’i, suv resurslaridan foydalanganlik ushun soliq, yer osti boyliklaridan foydalanganlik ushun soliq va boshqalar. 4. Korxonalar foydasidan to’lanadigan soliqlar: daromad (foyda) solig’i, infratuzilmani rivojlantirish ushun soliq va boshqalar. Soliqlarning iqtisodiy mohiyatiga ko’ra bo’linishi. Soliqlar iqtisodiy mohiyatiga, to’lovshi bilan davlatning o’zaro munosabatlariga bevosita yoki bilvosita bogliqligiga ko’ra to’g’ri va egri soliqlarga bo’linadi. To’g’ri soliqlar to’g’ridan-to’g’ri daromadga va mol-mulkka qaratiladi (soliqqa tortishning bevosita shakli). Tovarning bahosida to’lanadigan yoki tarifga kiritiladigan tovarlar va xizmatlardan olinadigan soliqlar egri soliqlarga kiradi. Tovar va xizmatlarning egasi ularni sotishda soliq summalarini olib, ularni davlatga o’tkazadi. 7 Daromadlar oladigan (mol-mulkka va shu kabilarga egalik qiladigan) xo’jalik yurituvshi sub’ektlar to’g’ri soliqlarning pirovard to’lovchisi hisoblanadi, narxlarga ustamalar orqali soliq yuki yuklab qo’yiladigan tovarning iste’molshisi esa egri soliqlarning pirovard to’lovchisi hisoblanadi. Amaliyot da nafaqat egri soliqlar, shu bilan birga to’g’ri soliqlarni ham iste’molshilar zimmasiga o’tkazish imkoniyati mavjuddir. Masalan, korxonalar to’laydigan soliqlar yuki inflyatsiya davrida ko’pincha narx-navoni oshirib yuborish orqali iste’molshilar zimmasiga yuklab boriladi. To’g’ri soliqlarga tortishda mablaglarning safarbar qilinishi yangi qiymatni taqsimlash paytida boshlanadi. Davlat daromad olingan paytdayoq uning bir qismiga o’z huquqlarini da’vo qiladi. Soliq to’lovchining daromadi (ish haqi, foyda, foizlar va hokazo) va uning mol-mulkining (er, uylar, qimmatli qogozlar va hokazo) qiymati to’g’ri soliqlar ob’ekti bo’ladi. Soliqqa tortishning bu shakli egri soliqlarga nisbatan birmuncha progressivdir, chunki u soliq to’lovchining daromadliligini, oilaviy ahvolini hisobga oladi, soliq daromadni olish bosqichida undiriladi. Bundan tashqari, to’g’ri soliqlarga tortishda soliq to’lovchi o’z solig’ining summasini aniq biladi. Tarixiy jihatdan olganda to’g’ri soliqlar XVIII asrda va XIX asrning birinshi yarmida shakllandi, ular faqat XX asrda keng ommalashdi. To’g’ri soliqlar real va shaxsiy soliqlarga bo’linadi. Real soliqlar soliq to’lovchi mol-mulkining ayrim turlaridan (er, uylardan) kadastr asosida undiriladi, to’lovchining haqiqiy daromadliligini emas, balki o’rtasha daromadliligini hisobga oladi. Soliqqa tortish ob’ektiga qarab quyidagilar real soliqlarga kiradi: yerga oid, uy-joylarga doir, kasb-hunarga tegishli, qimmatli qogozlardan olinadigan soliqlar. Real soliqlar tashqi belgilarga asoslanadi, soliqqa tortish mol-mulkning kadastr bo’yicha aniqlanadigan o’rtasha daromadliligi bo’yicha amalga oshiriladi. O’z mohiyatiga ko’ra bunday soliqlar regressiv tusga 7 O'zbekiston Konstitutsiyasi dunyo jamoatchiligi nigohida. Toshkent ,,Adolat’’ 2017. egadir. Ishlab chiqaruvchi kuchlarning rivojlanishi, davlat faoliyatining kengayishi shaxsiy soliqlarga o’tilishini taqozo etdi, shunki real soliqlar fiskal jihatdan ham, ijtimoiy-iqtisodiy jihatdan ham foydali bo’lmay qoldi. Real soliqqa tortishning ayrim unsurlari, odatda, mahalliy soliqlar tizimida asosan sanoat jihatdan taraqqiyot etgan mamlakatlarda saqlanib qolgan. Shaxsiy soliqlar ravnaq topmoqda, bular daromadlar manbaida yoki deklaratsiya bo’yicha undiriladigan jismoniy va yuridik shaxslarning daromadlari va mol-mulkidan olinadigan soliqlardir. Real soliqdan farqli ravishda shaxsiy soliqqa tortishda ob’ekt (daromad, mol-mulk) har bir to’lovshi ushun yakka tartibda hisoblab shiqiladi, uning moliyaviy ahvoli (oila soni, qarzdorlik va hokazo) e’tiborga olinadi. Rivojlangan mamlakatlarda soliqqa tortish ob’ektiga qarab shaxsiy soliqlarning quyidagi turlari farqlanadi: daromad solig’i, pullik sarmoyalardan tushadigan daromadlardan olinadigan soliq, sarmoyaning o’sishidan olinadigan soliq, korporatsiyaning foydasidan olinadigan soliq, merosdan va sovg’a qilishdan olinadigan soliq, mol- mulkdan olinadigan soliq, jon boshiga olinadigan soliq va hokazo. Egri soliqlar bahoga yoki tarifga ustama sifatida belgilanadigan tovarlar va xizmatlardan olinadigan soliqlardir. Egri soliqlarga tortishda davlat tovar yoki xizmatlarning sotilishi paytida ushbu qiymatning bir qismiga o’z huquqlarini da’vo qilish bilan aslida yangi qiymatning taqsimlanishining ishtirokshisi bo’lib qoladi. Egri soliqlar to’g’ri soliqlardan farqli ravishda to’lovshining daromadi yoki mol- mulki bilan bevosita bogliq bo’lmaydi. Tovarlar, odatda, shaxsiy iste’mol tovarlari, shuningdek xizmat ko’rsatish sohasining (sartaroshxonalar, hammomlar, kimyoviy tozalash xizmatlari) pullik aylanmasi, tomosha ko’rsatadigan va transport korxonalarining pattalari va shu kabilar soliqqa tortish ob’ekti bo’ladi. Egri soliqlarga tortiladigan tovarlar va xizmatlar soni muntazam kengayib bormoqda. Xaridor-iste’molshi egri soliqlarning to’lovchisi bo’ladi. Tovarning sohibi yoki xizmatlar ko’rsatadigan shaxs aslida soliqni yiguvchi hisoblanadi. Egri soliqlarning anchagina qismi mulkdor tomonidan tovarning yoki xizmatlarning narxiga qo’shiladi. Davlat korxonalari va monopoliyalar soliqning butun summasiga narxlarni oshirish bo’yicha juda katta imkoniyatlarga egadir. Tarmoq ichidagi raqobat yuksak bo’lganida va talab barqaror bo’lmagan holda soliqning muayyan hissasi tovarning ishlab chiqaruvchisi va sotuvshi tomonidan to’lanadi. Egri soliqlarning asosiy to’lovshisi pirovard oqibatda iste’molshilar bo’ladilar. Egri soliqlar daromadlilikni, oilaviy ahvolni hisobga olmaydi. Hamma fuqarolar o’z daromadlarining miqdoridan qat’iy nazar, bunday soliqlarni to’laydilar, shunki egri soliqlarga tortiladigan turmush uchun zarur bo’lgan tovarlarni iste’mol qilishadi va xizmatlardan foydalanishadi. Egri soliqlarning stavkalari qat’iy (tovar o’lchamining birligiga) va foizli (tovarning narxiga muayyan hissada) bo’ladi. Foizli stavkalar davlat ushun ko’proq foydalidir, shunki narxlar oshganida soliq tushumlari ham ko’payadi. Soliq stavkalarining oshirilishi ularning tovarlarning narxidagi hissasining ortishiga olib keladi. Egri soliqlar aksizlarni, davlatning fiskal monopoliyalarini va bojxona bojlarini o’z ishiga oladi. Aksizlar undirilish usuliga qarab yakka tartibdagi (pivoga, shakarga, benzinga va hokazo) va universal (qo’shilgan qiymat solig’i va boshqalar) turlarga bo’linadi. Ular asosan xo’jalik aktlaridan va aylanmalardan, moliyaviy operatsiyalardan kelib chiqadi. Respublikamiz davlat byudjeti daromadlarini shakllantirishda to’g’ri va egri soliqlar o’rtasidagi maqbul nisbatni ta’minlashni belgilovshi me’yorlarni aniqlash muammosi asosiy muammolardan biri bo’lib qolmoqda. Soliqlarning ayrim turlarining nisbati jamiyatning rivojlanishiga qarab o’zgardi. XIX asrda va XX asr boshida undirilishining soddaligi bilan ajralib turadigan egri soliqlar asosiy ahamiyat kasb etgan edi. 20-yillardan boshlab ko’pgina mamlakatlarda to’g’ri soliqlar ko’proq ahamiyat kasb eta boshladi. Ikkinshi jahon urushidan so’ng rivojlangan mamlakatlarning soliq tizimida to’g’ri soliqlar alohida ahamiyatga ega bo’lib qoldi, daromad solig’i va korporatsiyalarning foydasidan olinadigan soliq ular ishida asosiy o’rin tutardi. Yuqoridagilardan kelib chikib, xulosa kilganimizda, to’g’ri soliqlarni to’g’ridan to’g’ri soliq to’lovchilarning o’zi to’laydi, ya’ni soliqning huquqiy va haqiqiy to’lovchisi xam bitta shaxs hisoblanadi. Egri soliqlarning huquqiy to’lovshisi mahsulotni ortuvshilar, ish, xizmatni bajaruvshilar hamda xizmat ko’rsatuvshilar, haqiqiy to’lovshisi esa iste’molshilar hisoblanadi. 8 Respublikamizda amal kilag’tgan soliqlar hozirgi kunda yalpi ichki maxsulotning qariyb uchdan bir qismini taqsimlab, byudjetga jalb etadi va u orqali davlatning ijtimoiy zaruriy xarajatlari moliyalashtirishga yunaltiriladi. So’ngi yillarda to’g’ri soliqlarning salmog’i yalpi ishki mahsulot qiymatida bir oz kamayib, egri soliqlar salmog’i oshgan. Bu yerda hozirgi sharoitda to’g’ri tendendiya mavjuddir, shunki egri soliqlar to’g’ridan- to’g’ri korxonaning investitsion faoliyatining susayishiga olib kelmaydi. To’g’ri soliqlar salmog’i YAIM qiymatida pasayishi korxonalarning moddiy-texnikaviy bazasini kengayishiga, qo’shimsha mahsulot ishlab shiqarishiga imkon yaratadi. Hozirgi kunda mamlakatimizda amal qilayotgan to’g’ri va egri soliqlar tarkibiga quyidagi soliqlar kiradi: To’g’ri soliqlar Egri soliqlar 1. Yuridik shaxslar foydasidan (daromadidan) olinadigan soliq 2. Jismoniy shaxslar daromadidan olinadigan soliq 3. yer solig’i 4. Mol-mulk solig’i 5. yer osti boyliklaridan foyda-langanlik ushun soliq 1. Qo’shilgan qiymat solig’i 2. Aksiz solig’i 3. Jismoniy shaxslardan transport vositalariga benzin, dizel yoqilgisi va suyultirilgan gaz ishlatgan-lik ushun olinadigan soliq 4. Bojxona to’lovlari va boshq. 8 Gadoyev E., Kuziyeva N.Jismoniy shaxslarni soliqqa tortish. Darslik T.: “O`zbekiston” , 2012.-336 b. 6. Suv resurslaridan foydala-nganlik ushun soliq. 7. Infratuzilmani rivojlantirish solig’i va boshq. Lekin ayrim soliqlar va to’lovlar ham mavjudki, ular maqsadli xarakterga egadir. Shu nuqtai nazardan olib qaralganda soliqlar, ulardan foydalanish xususiyatiga ko’ra ham ikki guruhga bo’linadi: 1. Umumiy soliqlar-respublika hamda mahalliy byudjetlarga tushadi va qayta taqsimlanadi; 2. Maqsadli soliqlar-bevosita biror bir soha, tarmoq yoki ob’ektni rivojlantirish ushun sarflanadi va taqsimlanadi. Soliqlarning byudjetga tushishiga ko’ra bo’linishi. Respublikamizda asosan soliqlar byudjet tizimi daromadlarini shakllantiradi. Davlat byudjeti tizimi mamlakatning ijtimoiy, iqtisodiy, siyosiy va ma’naviy hayotini moliyaviy mablag bilan ta’minlaydi va bu O’zbekiston Respublikasining byudjet tizimida umumrespublika byudjeti yetakshi bo’gindir. U umumdavlat resurslarining bir qismi bevosita davlat hokimiyatining ijro etuvshi va farmoyish beruvshi oliy organi - O’zbekiston Respublikasi hukumatida markazlashuvini ta’minlaydi. Markazlashgan resurslar umumdavlat ahamiyatiga moliq bo’lgan, umuman olganda jamiyat manfaatlarini ifodalaydigan tadbirlarni (xalq xo’jaligi ahamiyatidagi qurilishlarni, eng muhim ijtimoiy tadbirlarni, mudofaa, boshqaruv, davlatning tashqi iqtisodiy aloqalari, davlatning moddiy va moliyaviy zaxiralarini) mablag bilan ta’minlashga ishlatiladi. Umumrespublika byudjeti orqali milliy daromadni Qoraqalpogiston Respublikasi, viloyatlar, Toshkent shahriga taqsimlash va qayta taqsimlash jarayoni izga solib turiladi. Davlat umumrespublika byudjetidan davlat byudjetining bu bo’gini ijrosi yuzasidan respublikadagi hamma ishlarni muvofiqlashtirish ushun foydalanadi. Qoraqalpog’iston Respublikasining byudjeti pul mablaglarini respublikaning tegishli davlat hokimiyati va boshqaruv organlari amalga oshiradigan ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish tadbirlarini moliyalashtirish ushun markazlashtiradi. Mahalliy byudjetlar O’zbekiston Respublikasi byudjet tizimining muhim tarkibiy qismini tashkil etadi. Ular davlat hokimiyatining har bir mahalliy organi o’z faoliyatini amalga oshirishi uchun uning ixtiyorida aniq moliyaviy baza yaratadi. Mahalliy byudjetlar tizimi mahalliy talab-ehtiyojlarni to’laroq hisobga olish hamda davlat tomonidan markazlashgan tartibda amalga oshiriladigan tadbirlar bilan to’g’ri olib borish imkonini beradi, mahalliy hokimiyat organlari mahalliy byudjet daromadlarining ko’payishi va resurslarning tejamkorlik bilan sarflanishi to’g’risida tinmay gamxo’rlik qiladi, chunki joylarda iqtisodiyot va madaniyatning yuksalish sur’atlari to’g’ridan-to’g’ri mahalliy xo’jalik zahiralarini safarbar qilish, mablaglarni tejab ishlatish borasidagi ishlarni tashkil etish bilan bog’liq bo’ladi, bu esa o’z navbatida umuman O’zbekiston Respublikasi davlat byudjetining muvaffaqiyatli bajarilishiga yordam beradi. Mahalliy byudjetlardan uy-joy-kommunal xo’jaligi va obodonlashtirish, maorif va sog’liqni saqlash muassasalari (maktablar, kasalxonalar, maktabgasha tarbiya muassasalari va boshqalar), ijtimoiy ta’minot sohasidagi tadbirlar mablag bilan ta’minlanadi. Respublikamizda soliqlar byudjet tizimi daromadlarini shakllantirishiga qarab asosan ikki guruhga bo’linadi: O’zbekiston Respublikasi Soliq Kodeksining 6 moddasiga muvofiq umumdavlat soliqlariga quyidagilar kiradi: 1) yuridik shaxslardan olinadigan daromad (foyda) solig’i 2) jismoniy shaxslardan olinadigan daromad solig’i; 3) qo’shilgan qiymat solig’i; 4) aksiz solig’i; 5) yer osti boyliklaridan foydalanganlik ushun soliq; 6) ekologiya solig’i; 7) suv resurslaridan foydalanganlik ushun soliq. Umumdavlat soliqlari har yili qonuniy tartibda belgilanadigan normativlar bo’yisha tegishli byudjetlar o’rtasida taqsimlanadi. O’zbekiston Respublikasi Soliq Kodeksining 7 moddasiga muvofiq mahalliy soliqlar va yigimlarga quyidagilar kiradi: 1) mol-mulk solig’i; 2) yer solig’i; 3) infratuzilmani rivojlantirish solig’i; 4) jismoniy shaxslardan transport vositalariga benzin, dizel yoqilgisi va gaz ishlatganlik ushun olinadigan soliq; 5) savdo-sotiq qilish huquqi ushun yigim, shu jumladan ayrim turlardagi tovarlarni sotish huquqini beruvshi litsenziya yigimlari; 6) yuridik shaxslarni, shuningdek tadbirkorlik faoliyati bilan shugullanuvshi jismoniy shaxslarni ro’yxatga olganlik ushun yigim. Umumdavlat soliqlari asosan respublika byudjeti daromadlarini shakllantirishga qaratilgan bo’lsa, mahalliy soliqlar va yigimlar mahalliy byudjetlar daromadlarini shakllantiradi. Soliqlarning respublika va mahalliy byudjetlar o’rtasida taqsimlanishi ular daromad manbaini shakllantirishdagi bir qator muammolarni vujudga keltiradi. Bulardan asosiylaridan biri byudjetlarni moliyalashtirish yuzasidan soliqlarning byudjetlararo taqsimlanish tartibi mezonlarini belgilash muammosidir. Qoraqalpogiston Respublikasida mahalliy soliqlar va yigimlar soliq Kodeksi, O’zbekiston Respublikasining boshqa qonun hujjatlari, shuningdek Qoraqalpogiston Respublikasining qonun hujjatlari bilan ham tartibga solinadi. 9 9 Gadoyev E., Kuziyeva N.Jismoniy shaxslarni soliqqa tortish. Darslik T.: “O`zbekiston” , 2012.-336 b . Ta’kidlab o’tish lozimki, umumdavlat soliq tushumlari har yili qonuniy tartibda belgilanadigan normativlar bo’yisha tegishli byudjetlar o’rtasida taqsimlanadi. Ushbu mexanizmni quyidagi jadval orqali ifodalash mumkin. Jadval ma’lumotlaridan ko’rinib turibdiki, mahalliy soliqlardan keladigan tushumlarni mahalliy byudjetlar ixtiyorida to’liq qoldirilishi bilan birgalikda 2002 va 2003 yillarda umumdavlat soliqlaridan keladigan tushumlarning asosiy qismlari ham belgilangan normativlar asosida qoldirilgan va 2004 yilda ham ushbu holat kuzatildi. Soliq munosabatlari mavjud bo’lishining asosiy shartlaridan biri - bu davlatning mavjudligi bo’lsa, ikkinshi sharti bo’lib soliqlarni to’lashga qobil bo’lgan soliq to’lovshilarning mavjudligidir. O’zbekiston soliqlar tizimi manbaiga qarab soliqlar yuridik va jismoniy shaxslardan olinadigan soliqlarga ajratiladi. Soliq solish maqsadida yuridik shaxslar deganda mulkida, xo’jalik yuritishi yoki tezkor boshqaruvida mol-mulki bo’lgan va o’z majburiyatlari bo’yisha ushbu mol-mulk bilan javob beradigan, shuningdek mustaqil balansga va hisob-kitob varagiga ega bo’lgan alohida bo’linmalar ham tushuniladi. Yuridik shaxslardan olinadigan soliqlarga hamma egri soliqlar, korxona daromadiga soliq, yer osti boyliklaridan foydalanganlik ushun, suv resurslaridan foydalanganlik ushun, ekologiya, savdo tashkilotlarini yalpi daromad solig’i, yer solig’i, mol-mulk solig’i, kichik biznes ushun yagona soliq va boshqalar kiradi. Ba’zi soliqlarni (QQS, aksiz) yuridik shaxslar ham jismoniy shaxslar ham to’laydilar. Jismoniy shaxslar to’laydigan soliqlarga daromadga soliq, yer, mol- mulk soliqlari kiradi. Huquqiy shaxslardan olinadigan soliqlar davlat byudjeti daromadlarining hal qiluvshi qismini tashkil etadi. Bu soliqlarning muhim xususiyati naqd pulsiz shaklda korxonalar hisob (joriy) sshyotlaridan byudjet sshyotlariga ko’chirib qo’yiladi. Uni undirish oson va arzonga tushadi. Jismoniy shaxslardan olinadigan ba’zi soliqlar naqd pulga undirilganligi ushun uni to’lash qiyin keshadi. Bunday soliqlarga yer, mol-mulk soliqlari, va qator yigimlar kiradi. Soliq yigish xarajati ko’payib ketadi. Chunki bu ish bilan maxsus tajribaga ega bo’lgan inspektorlar shugullanadi, hujjatlar (deklaratsiya, xabarnomalar, shaqiriqlar va boshqalar) ko’p g’ziladi. Jismoniy shaxslar soliqlari ishida eng yirigi fuqarolar jami daromadiga soliqdir. Bu soliq orqali fuqarolarning guruhlari daromadlarini boshqarib borish imkoniyati yaratiladi. Ilgari aytganimizdek yuridik shaxslarning byudjetlarga to’laydigan soliqlari to’g’ri va egri soliqlarga bo’linadi. To’g’ri soliqlar daromad (foyda) soliqlari va resurslar soliqlaridan tashkil topadi. Egri soliqlar esa qo’shilgan qiymat solig’i, aksiz solig’i, bojxona bojidan iboratdir. Yuridik shaxslarning bu soliqlari byudjet daromadlarini asosiy qismini tashkil etishi quyidagi jadval ma’lumotlarida ko’rinadi. Yuridik shaxslar soliqlari pul muomalasini mustahkamlashda ham katta ahamiyatga ega. To’g’ri soliqlar yuridik shaxslarning xarajatlarga mo’ljallangan mablaglarini qisqartirib muomalaga oz pullarni shiqarishga olib keladi. Egri soliqlar esa tovarlar (ishlar, xizmatlar) tarkibida bo’lib, baho hisobiga muomaladagi ortiqsha pullarni muomaladan oladi. Shunday qilib soliqlar pul muomalasini mustahkamlashda katta ahamiyatga ega bo’ladi. Soliqlarning oshishi tovar (xizmat, ish) taklifini oshiradi, talabni kamaytiradi. Bu esa pul emissiyasini kamaytiradi. Ammo taklifda real qiymati past bo’lganligidan inflyatsiyani paydo qilishi mumkin. Yuridik shaxslar o’zlariga yuklatilgan soliqlarni hisoblash va byudjetga o’z vaqtida, to’liq to’lash javobgarligini olganlar. Ularning to’laydigan soliqlari asosan naqd pulsiz, ya’ni korxona, tashkilot, birlashmaning bankdagi hisob sshyotlaridan mablagni ko’shirib, respublika yoki mahalliy byudjet sohyotlariga o’tkazish yo’li bilan amalga oshiradi. Qoida bo’yisha har qanday yuridik shaxs o’z soliq va boshqa majburiy to’lovlarni belgilangan vaqtda byudjetga to’liq o’tkazishga majburdirlar. Buning ushun ular soliq va boshqa to’lovlarning muddati kelgan kungasha pullarni o’tkazish hujjatlari bo’lmish to’lov topshirigi, sheklarni yozib banklarga topshirgan bo’lishlari kerak. Agar to’lov topshiriqlari o’z muddatida yozilib banklarga topshirilmagan bo’lsa soliq idoralari o’zlarining inkasso-to’lov talabnomalari orqali undirib oladilar. Har bir o’z vaqtida byudjetga o’tkazilmagan kun ushun o’tkazilishi kerak bo’lgan soliq summasi hisobidan 0,07 foiz penya hisoblanib soliqqa qo’shimcha ravishda byudjetga majburiy undiriladi. Albatta penya summasining ko’payishi korxonananing moliyaviy holatiga salbiy ta’sir ko’rsatadi. 10 Shuning uchun har qanday xo’jalik sub’ektlari hisobchilari soliqlar va boshqa majburiy to’lovlarni ularda belgilangan to’lov muddatigasha o’z vaqtida to’lab borishlari shart. Bunda ayniqsa bo’nak (avans) to’lovlarga ko’proq e’tibor qaratilishi lozim, shunki QQS, daromadga (foydaga) soliq va boshqalarda bo’nak to’lovlar soni ko’p bo’lganligidan boqimandaning ko’payishiga olib keladi. hozirgi kunda bu boqimanda bilan kurash iqtisodiyotni barqarorlashtirishda muhim davlat tadbirlariga aylanmoqda. Yuridik shaxslarning hamma soliqlari naqd pulsiz to’lanadi. Biroq, ayrim yig’imlar (davlat va bojxona bojlari) naqd pulli bo’lishi mumkin. Yuridik shaxslar soliqlarini naqd pulsiz to’lanishi juda katta iqtisodiy ahamiyatga ega. Pul o’tkazishlar tezlashadi, ijtimoiy xarajatlar tejaladi. Jismoniy shaxslar deganda O’zbekiston Respublikasining fuqarolari, shet el fuqarolari va fuqaroligi bo’lmagan shaxslar tushuniladi. Moliya yilida soliq solinadigan daromad, mol-mulk, yer, maydoni, transport vositalari va shu kabi boshqa predmetlarga ega bo’lgan jismoniy shaxslar ularga belgilangan soliqlarni to’laydilar. O’zbekiston Respublikasida doimiy yashab turgan yoki moliya yilida boshlanadigan yoxud tugaydigan o’n ikki oygasha bo’lgan istalgan davr mobaynida 183 kun yoki undan ko’proq muddatda O’zbekistonda turgan jismoniy shaxs O’zbekiston Respublikasining rezidenti deb qaraladi. O’zbekiston Respublikasining rezidenti bo’lgan jismoniy shaxslarga ularning O’zbekiston 10 www.lex.uz – O’zbekiston Respublikasi Qonun hujjatlari ma lumotlari milliy bazasi. ‟ Respublikasidagi, shuningdek undan tashqaridagi faoliyati manbalaridan olingan daromadlari bo’yicha soliq solinsa, O’zbekiston Respublikasining rezidenti bo’lmagan jismoniy shaxslarga O’zbekiston Respublikasi hududidagi faoliyatdan olingan daromadlar bo’yicha soliq solinadi. Umuman olganda mamlakatimiz soliq qonunchiligidan kelib chiqib soliqqa tortish nuqtai-nazaridan yuridik shaxslarni shartli ravishda quyidagicha guruhlashimiz mumkin: - Umumiy tartibda soliq to’lovshi yuridik shaxslar; - Mikrofirmalar va kichik korxonalar; - Qishloq xo’jaligi tovar ishlab shiqaruvchilari; - Savdo va umumiy ovqatlanish korxonalari - Lotoreyalar, totalizatorlar va tavakkalchilikka asoslangan boshqa o’yinlar o’tkazishga ixtisoslashgan yuridik shaxslar; - Tadbirkorlik faoliyatining ayrim turlari bilan shug’ullanuvchi yuridik shaxslar. Umumiy tartibda soliq to’lovchi yuridik shaxslar quyidagi soliqlarni to’laydi : - Daromad (foyda) solig’I; - Qo’shilgan qiymat solig’i; - Aksiz solig’i; - Mol-mulk solig’i; - Er solig’i; - Er osti boyliklaridan foydalanganlik ushun soliq; - Suv resurslaridan foydalanganlik ushun soliq; - Ekologiya solig’i; Yagona soliq tizimiga o’tgan kichik korxonalar va mikrofirmalar quyidagi soliqlarni to’laydi: - Yagona soliq; - Aksiz osti tovarlarini ishlab shiqargan holda aksiz solig’i. - qishloq xo’jaligi tovar ishlab shiqaruvshilari quyidagi soliqni to’laydi: - Yagona yer solig’i. - Savdo va umumiy ovqatlanish korxonalari quyidagi soliqlarni to’laydi: - Yalpi daromad solig’i; - Mol-mulk solig’i. Tadbirkorlik faoliyatining ayrim turlari (sartaroshxona, billiardlar, o’yin avtomatlari) bilan shug’ullanuvchi yuridik shaxslar quyidagi soliqni to’laydi: qat’iy soliq. Shuningdek yuqoridagi barcha yuridik shaxslar quyidagi yig’mlar, bojlar va boshqa majburiy to’lovlarni ham to’laydilar: - Bojxona to’lovlari (bojxona bojlari va yig’imlari, aksiz solig’i va tovarlarni import qilishda qo’shilgan qiymat solig’i); - Davlat bojlari; - Savdo huquqini beruvchi yig’imlar, shu jumladan tovarlarning ayrim turlari bilan savdo qilish huquqi ushun yig’imlar; - Davlat maqsadli fondlariga ajratmalar (byudjetdan tashqari pensiya fondi, respublika yo’l fondi, bandlik fondi); - Ro’yxatga olganlik ushun yigim. 11 Yuqorida qayd etilganlardan xulosa qilib aytishimiz mumkinki, mamlakatimiz soliq qonunshiligiga muvofiq soliq to’lovchilar ikki katta guruhga, ya’ni yuridik va jismoniy shaxslar guruhiga bo’linadi va ularning faoliyat ko’rsatish xususiyatidan kelib shiqib yana tarkibiy qismlarga ajratish mumkin. Respublikamiz davlat byudjeti daromadlarini shakllantirishda yuridik shaxslar to’laydigan soliqlar katta ahamiyatga egaligini yuqoridagi ma’lumotlardan bevosita ko’rishimiz mumkin. II.II. MAXSUS SOLIQ REJIMLARI. 11 ww.tshue.uz – Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti sayti. O’zbekiston Respublikasi soliq tizimining shakllanish va rivojlanish bosqishlari. Mustaqillik yillarida soliq tizimi islohoti rivojlanishini yaqqol ko’rsatish ushun shu davrni uch bosqishga bo’lib ko’rsatish mumkin. Birinshi bosqich 1991-1994 yillar - O’zbekistonning o’z soliq tizimini tashkil etish va soliqlarning xazinaviy ahamiyatini oshirish bosqichidir. Respublikamizning o’z soliq tizimini yaratishda 1991 yil 15-fevralda qabul qilingan “Korxonalar, tashkilotlar va birlashmalardan olinadigan soliqlar to’g’risida”gi qonun birinshi qonun bo’ldi. U o’zida birinchi marta soliq tizimining tuzilishi va ishlashining umumiy asoslarini aniqlab berdi, soliqlarni hisoblash va undirish tartibini o’rnatdi. 1992 yil 9 dekabrda qabul qilingan “O’zbekiston Respublikasi fuqorolari, shet el fuqorolari va fuqoroligi bulmaganlardan olinadigan daromad solig’i to’g’risida”gi qonunga bir qancha o’zgarishlar bilan qabul qilindi. Bu qonunga binoan soliq ob’ekti kengaytirildi, ya’ni ilgari daromad solig’ini jamoa xo’jaligi orqali to’lab yurgan jamoa a’zolari to’g’ridan to’g’ri o’zlari to’laydigan bo’ldilar. 1993 yil 7 mayda O’zbekiston Respublikasining “Maxalliy soliqlar va yigimlar to’g’risida”gi qonuni qabul qilindi. Bunday soliqlarga jismoniy shaxslarning mulk solig’i, yer solig’i, kurort zonalarida ishlab chiqarish ob’ektlari qurilish solig’i, reklama solig’i, avtomobil vositalarini qayta sotish solig’i, transport vositalarini egalaridan soliqlar va 13-ta har xil yigimlar kiritildi. Korxonalar soliqlari to’g’risidagi qonunga 1993 yil 7 mayda o’zgarishlar kiritilib shet el valyutasida olinadigan tushumdan soliq joriy etildi. Bu soliqdan Respublika valyuta fondiga ajratma avval 25%, keyinshalik 10% qilib belgilandi. Demak, soliq islohotining birinshi bosqichida soliqlarning xazinaviy samaradorligiga erishish shora tadbirlari keng amalga oshirildi, O’zbekistonning o’z soliq tizimi joriy etildi. Korxonalardan undiriladigan o’rmondan olinadigan daromad solig’i va bir qator boshqa soliqlar bekor qilindi. Daromad (foyda) solig’i; qo’shilgan qiymat solig’i; aksiz solig’i; mol-mulk solig’i; respublikadan tashqariga olib chiqiladigan mahsulotlar va xom ashyo resurslariga soliq joriy etildi. 1993 yilda ishlab chiqilgan tartibga ko’ra asosiy vositalar hisoblangan amortizatsiyaning 30 foizi byudjetga o’tkazildi. Xazinani to’ldirish, shuningdek resurslardan oqilona foydalanishini ta’minlash maqsadida 6 foizli resurslar solig’i joriy etildi. Shuningddek, 1991 yil 15 fevraldagi «O’zbekiston Respublikasi fuqarolari, xorijiy fuqarolar va fuqaroligi bo’lmagan shaxslardan olinadigan daromad solig’i to’g’risida»gi 12 qonunga bir qator o’zgartishlar kiritildi. 1993 yil 7 may kuni «Mahalliy soliqlar va yig’imlar to’g’risida»gi qonun qabul qilindi va ushbu qonunda ularga ta’rif berildi. Jismoniy shaxslar mol-mulkiga solinadigan soliq, yer solig’i, kurort zonalaridagi ishlab shiqarish maqsadlaridagi ob’ektlar qurilishiga solinadigan soliq, reklama solig’i, avtotransport vositalarni olib sotganlik ushun soliq, ularning egalariga solinadigan soliq-jami 19 turdagi har xil soliqlar va yig’imlar mahalliy soliqlar guruhiga kiritildi. 1993 yilning 7 mayida «Korxonalar, birlashmalar va takshkilotlardan olinadigan soliqlar to’g’risida»gi qonunga qo’shimshalar kiritildi. Soliq islohotlarining ikkinshi bosqishi soliqlarni bozor iqtisodi talablariga moslashtirish va korxonalarning ishlab shiqarishni rag’batlantirishga qaratish davridir. Bu davrga 1995 —1997 yillar to’g’ri keladi. Bu davrda soliqlar ishlab- chiqarish samarodorligini oshirishga ta’sirini kuchaytirishga bag’ishlandi. Ularga soliqlardan xilma-xil imtiyozlar berildi. Ayniqsa yuridik shaxslarning foydaga (daromad) solig’idan imtiyozlar ko’p edi, 1995 yildan boshlab korxonalar har bir foiz maxsulot ishlab shiqarish hajmini ko’paytirgani ushun 0,3 %dan foydaga soliq stavkasi kamaytirildi. Xalq xo’jaligini iqtisodiy jihatdan barqarorlashtirish va tuzilmaviy jihatdan qayta qurish soliq tizimini isloh qilishni talab etdi va ko’plab korxonalar va tashkilotlarning foyda solig’ini daromad solig’i to’lashga o’tishi amalga oshirildi. Uning o’rtasha stavkasi 37 foiz etib belgilandi. Soliq to’lovshilar ushun imtiyozlar ko’zda tutildi. 1995 yildan boshlab soliq tizimini birxillashtirish boshlandi. Bir qator kam samarali soliqlar: respublika tashqarisiga olib shiqiladigan xom ashyo 12 «O’zbekiston Respublikasi fuqarolari, xorijiy fuqarolar va fuqaroligi bo’lmagan shaxslardan olinadigan daromad solig’i to’g’risida»gi resurslari ushun soliq, hisoblab g’zilgan amortizatsiyadan byudjetga 30 foiz unidirish va boshqalar bekor qilindi. Jamoa xo’jaligi a’zolari va xalq xo’jaligining boshqa sohalarida ishlayotganlar ushun soliqqa tortishning yagona tartibi o’rnatildi. Ya’ni, jamoa xo’jaligi a’zolari mehnatiga haq to’lash jamgarmasini soliqqa tortish bekor qilindi va ularga nisbatan fuqarolar daromad solig’i to’g’risidagi qonunchilik tatbiq etildi. Fuqarolar daromadiga solinadigan soliq saqalasi o’zgartirildi. Sarmoyadorlar uchun ragbatlantirishlar soliq tizimining barqarorlashuviga ko’mak beradi. 1996 yilning 1 yanvarigasha ro’yxatdan o’tkazilgan xorijiy sarmoya ishtirokidagi korxonalarga soliqqa tortish tizimida daromad yoki foydani soliqqa tortishni tanlash huquqi taqdim etildi, boshqa barcha xo’jalik yurituvchi sub’ektlar esa daromad solig’iga o’tkazilgan. Soliqlarni bozor munosabatlarida qatnashishini kushaytirish uchun ularning hammasi ushun yagona huquqiy asos O’zbekiston Respublikasining Soliq kodeksi 1997 yil 24 aprelda qabul qilindi. Soliq kodeksini qabul qilinishi soliq qonunchiligini mustahkamlabgina kolmay, soliqlarni mahsulotlarni eksportini, import tovarlar o’rniga mahsulotlar ishlab chiqarishni, nogironlarni ishlab chiqarishga qatnashishini, mehr-muruvvat ishlarni ragbatlantirish vazifasini kushaytirdi. Soliq islohotining uchinchi bosqichi 1998 yildan hozirgi vaqtgasha davom etmoqda. Bu bosqishni soliq tizimida soliqlarni ixchamlashtirish konsepsiyasining boshlanish davri deb atash mumkin. Bu bosqichda soliq to’lovchi yuridik shaxslarga imkoni boricha soddalashgan, ixchamlashgan soliq tizimi joriy etilib, ularning soliq hisoblari, hisobotlarini, soliq tulash muddatlarini ixchamlashtirildi. Ixchamlashtirilgan soliq to’lashga o’tishning huquqiy asoslari qishloq xo’jalik tovar ishlab shiqaruvchilar uchun yagona yer solig’i O’zbekiston Respublikasi Prezidentining “qishloq xo’jaligi tovar ishlab shiqaruvchilar uchun yagona yer solig’ini joriy etish to’g’risida”gi 1998 yil 10 oktyabrdagi PF-2086-son Farmoni bilan 1999 yildan boshlab, kichik korxonalar uchun yagona soliq to’lash O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Maxkamasining “Kichik korxonalar uchun ixchamlashtirilgan soliqqa tortish tizimiga o’tishni qo’llash to’g’risida”gi qarorga asosan (1998 yil 15 aprel 159—son) 1998 yildan boshlab va O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Maxkamasining “Savdo va ijtimoiy ovqatlanish korxonalarini soliqqa tortish tizimini takomillashtirish to’g’risida”gi Farmoni (1153 — son 10 aprel 1998 yil) bilan savdo va umumiy ovqatlanish korxonalari 1998 yildan boshlab yalpi daromaddan soliq va mulk solig’ini to’laydigan bo’ldi. Soliq tizimini ixchamlashtirish soliq hisoblovchi xodimlar, davlat soliq idoralari va bank xodimlarining ko’p minglab soat vaqtlarini iqtisod qilishga, ularni korxonalar foaliyati tahliliga bagishlashga imkoniyat yaratmoqda. Mustaqillik yillarida soliq tizimini rivojlantirish o’zining natijasini asta-sekin berib bormoqda. Kichik korxonalarning mamlakat ishki mahsuloti ishlab shiqarishdagi salmog’i ortib bormoqda. Mustaqillik yillarida O’zbekiston o’zining mustaqil soliq tizimiga ega bo’ldi va uni takomillashtirish borasida yangi izlanishlar davom etmoqda. Shuni ta’kidlab o’tish joizki, Respublika iqtisodiyotida soliqlarning tutgan muhim o’rni borligini nazarga olgan xolda Respublikada olib borilayotgan soliq islohotlariga katta e’tibor berish lozim. Toki bu islohotlar Respublikamiz iqtisodiyotini ravnaq topishiga, aholi turmush darajasini ko’tarishga doimo xizmat qilsin. O’zbekiston Respublikasi soliq tizimi mustaqillik qo’lga kiritilgandan boshlab takomillashtirilib borilmoqda. Soliq islohotlarini olib borish jarayonida uning shakllanishini davrlar bo’yisha rivojlanishini bozor iqtisodiyoti sharoitidan kelib shiqqan holda davrlarni hisobga olish barobarida shakllantirish muammosi mavjud. Ushbu jarayon esa soliq tizimining shakllanishini va rivojlanishini davrlarga bo’lishning o’ziga xos xususiyatlarini aniqlash va belgilash muammosi bilan bogliqdir. 1997 yil 24 aprelida o’zbekiston Respublikasi Soliq Kodeksining tasdiqlanishi soliq tizimini isloh qilishning hozirga qadar amalga oshirilayotgan ushinshi bosqishining boshlanishi ifodasi ekanligi tamoman qonuniy holdir. Soliq kodeksi amalga kiritilishi bilan soliqqa tortishning barsha asos bo’luvshi me’yorlarini yagona hujjatga jamlash; soliq imtiyozlarini tizimlashtirish; foyda, mol-mulk, qo’shilgan qiymatni hisobga olish va soliqqa tortishning xalqaro tizimini joriy etishga imkon yaratildi. Uchinchi bosqichda yuridik shaxslarga, birinshi navbatda kichik va o’rta korxonalar ushun soliqqa tortish, hisobga olish va hisobotning soddalashtirilgan tizimi barpo etildi. Kichik tadbirkorlik sub’ektlari ixtiyoriy asosda umumdavlat va mahalliy soliqlar hamda yigimlar jamlanmasi o’rniga yagona soliq to’lay boshladilar. Vazirlar Mahkamasining 1998 yil 15 apreldagi 159-son qarori bilan Kichik korxonalar ushun soliqqa tortishning soddalashtirilgan tizimini qo’llash tartibi tasdiqlandi. 2002 yildan boshlab davlat soliq siyosatida mahsulot ishlab shiqaruvchi korxonalardan soliq ogirligini yanada kamaytira borish, shetga qat’iy almashtiriladigan valyutada mahsulotlarni eksport qilganlarga ham daromadga (foydaga) soliqdan, ham mol-mulk solig’idan pasaytirilgan regressiv soliq stavkasi qo’llash siyosatini yurgizish joriy etila boshlandi. Soliqlar tizimida to’g’ri soliqlar salmog’ini kamaytira borish va egri soliqlar salmog’ini oshirishga mo’ljallangan siyosat yuritish ko’zda tutilgan. Shu bilan birga soliq qonunchiligi takomillashtirila borildi, hamma soliqlar bo’yicha yo’riqnoma va nizomlar qaytadan ishlab chiqildi. 2003 yildan boshlab samarasiz, byudjetga tushushini qiyinlashtiradigan quyidagi soliqlar va to’lovlar bekor qilindi. Bular: reklama solig’i, avtotransport vositalarini olib sotish solig’i, me’yoridan ortiq sotilmagan tayyor maxsulot qoldigi ushun 2 foizli haq hamda tabiatni ifloslantiruvshi shiqindilarni joylashtirish ushun haqlardir. 2003 yildan boshlab 2002 yilda joriy etilgan shakana savdo sohasida faoliyat ko’rsatuvshi mikrofirmalar va kichik korxonalar ushun belgilangan daromaddan yagona soliq, savdo va umumiy ovqatlanish korxonalari ushun yalpi tushumdan yagona soliq solish davom ettirildi. Soliq bazalari va stavkalariga ham o’zgartishlar kiritilgan. 13 Soliqlarning iqtisodiy mohiyati davlat bilan huquqiy va jismoniy shaxslar o‘rtasida vujudga keluvchi obyektiv majburiy to‘lovlarga asoslangan moliyaviy 13 Vaxobov A., Jo`rayev A., Soliqlar va soliqqa tortish.Darslik —T.: Sharq,2009.-448 b . munosabatlar orqali xarakterlanadi. Bu moliyaviy munosabatlar maxsus ijtimoiy xarakterga ega bo‘lib, milliy daromadning bir qismi bo‘lgan pul mablag‘larini davlat ixtiyoriga safarbar qilishga xizmat qiladi. Soliqlarning mohiyati ularning bajaradigan funksiyalaridan kelib chiqadi. Har bir iqtisodiy kategoriyaning o‘z funksiyasi mavjud. Soliq mustaqil kategoriya sifatida o‘zi bajaradigan funksiyalarga ega bo‘lib, bu funksiyalar soliq kategoriyasining amaldagi harakatini ifodalaydi. Funksiya deganda, odatda, kategoriyaning ko‘p qaytariladigan, takrorlanadigan doimiy harakatlarini tushunish lozim. Soliqlarning funksiyalari to‘g‘risida fanda turli xil qarashlar mavjud. Sobiq Ittifoq davrida soliqlar ikki xil funksiyani bajaradi, degan qarash keng tarqalgan edi. Bu ikki funksiya sifatida fiskal va nazorat funksiyalari tan olinardi. Eng asosiy funksiya bu soliqlarning fiskal funksiyasidir, chunki bu funksiyasiz nazorat funksiyasining mavjud bo‘lishi mumkin emas, deb qaralardi. G‘arb iqtisodchilari ko‘pchiligining nazariyalari angliyalik iqtisodchi J. M. Keynsning konsepsiyasiga asoslanadi. By konsepsiyaga ko‘ra soliqlar fiskal funksiyasidan tashqari iqtisodiyotni tartibga solish, rag‘batlantirish va daromadlarni boshqarish vositasi funksiyalariga ega, soliqning bu funksiyalari uni iqtisodiyotni tartibga solish va iqtisodiy barqaror o‘sishni ta’minlash vositasi sifatida foydalanish zarurligidan kelib chiqadi. Neokeynschilik yo‘nalishi vakillari bo‘lgan L. Xarrot, N. Kaldor, A. Xansen va P. Samuelsonlarning fikriga ko‘ra soliqlar iqtisodiyotni tartibga solish funksiyasiga ega. Ular soliq stavkalarini o‘zgartirish va turli xil imtiyozlar berish yo‘li bilan bu funksiyani bajarish mumkin, deb hisoblaydilar. Soliqlarning daromadlarni boshqarish funksiyasini yuzaga kelishiga fransuz iqtisodchisi E. De. Jirardenning nazariyasi asos bo‘lgan. Bu nazariyaga ko‘ra soliqlar yordamida soliqqa tortishning progressiv shkalasini qo‘llash yo‘li bilan jamiyat a’zolari o‘rtasidagi mulkiy tengsizlikka barham berish mumkin. Hozirgi kunda bu nazariyaning davomchilari bo‘lib amerikalik iqtisodchilar A. Ilersik, G. Koul, fransuz iqtisodchilari M. Klyudo, J. Furastye hisoblanishadi. Ularning fikriga ko‘ra davlat soliqlardan va transfer to‘lovlaridan foydalanish yo‘li bilan jamiyat milliy daromadini kambag‘allar foydasiga qayta taqsimlaydi. Bu nazariyalar soliqlarning daromadlarni tartibga solish funksiyasi mavjud, degan xulosa kelib chiqishiga sabab bo‘ldi. I. Malmiginning fikriga ko‘ra soliqlar uch funksiyani bajaradi, ya’ni fiskal, taqsimlash va rag‘batlantirish funksiyalaridir. Uning fikriga ko‘ra birinchi funksiya davlat daromadlari manbalarining tashkil topishi bilan bog‘liq, ikkinchisi huquqiy va jismoniy shaxslarning daromadlarini taqsimlashni nazarda tutadi. Rag‘batlantirish funksiyasi turli imtiyozlar va yengilliklar berish yo‘li bilan amalga oshiriladi. O‘z-o‘zidan ko‘rinib turibdiki, G‘arb iqtisodiy adabiyotlaridagi daromadlarni boshqarish funksiyasi I. Malmiginda taqsimlash funksiyasi sifatida namoyon bo‘lmoqda. Soliqlarning funksiyalari ularning mohiyatini amaliyotda harakat qilayotganligini ko‘rsatadi. Shunday ekan, funksiya doimo yashab, soliq mohiyatini ko‘rsatib turishi zarur. Demak, funksiya kategoriyasi doimiy, qat’i takrorlanib turadigan voqelikni ifodalaydi. Shunday uslubiy yondashishdan kelib chiqib soliqlar funksiyasini aniqlash kerak. Soliqlarning funksiyalari masalasida hozirga qadar olimlar o‘rtasida katta bahslashuvlar mavjud, lekin yagona bir fikrga kelingan emas. Ko‘pchilik iqtisodchilar soliqlarga fiskal, boshqaruvchi, rag‘batlantiruvchi, nazorat funksiyalari xos deb ta’rif berishadi. XULOSA. Soliqning kelib chiqishi davlatning paydo bo lishi bilan chambarchasʻ bog liq bo lib, juda qadimiy tarixga ega. Tarixiy manbalarda bundan 3760-yil ʻ ʻ muqaddam Bobil davlatida Hammurapi qonunlari bilan soliqning joriy etilgani to g risida ma lumotlar uchraydi. Hozirgi davrda ham davlat bajaradigan ʻ ʻ ʼ vazifalarni mablag bilan ta minlash muammosi soliqning obyektiv zarurligini ʻ ʼ keltirib chiqaradi. Undirish usuliga ko ra, to g ri va egri Soliqga bo linadi. To g ri ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ Soliq mol-mulk va daromadga bevosita joriy qilinadi va soliq to lovchi tomonidan ʻ oraliq vositachilarsiz to lanadi. Keng tarqalgan turlari: qo shilgan qiymat solig i, ʻ ʻ ʻ daromad solig i, meros hamda hadya solig i, tovar aylanmasi solig i, savdo solig i, ʻ ʻ ʻ ʻ eksportimport solig i va boshqa Egri soliq ( ʻ aksizlar ) tovar (xizmat)lar narxlariga yoki tariflarga kiritish mo ljallangan va keyinchalik tovarlar iste molchilariga ʻ ʼ yuklanadigan Soliq Davlat tuzumi xususiyatlariga ko ra, Soliq tizimi umumdavlat ʻ (markaziy) va mahalliy (ma muriy-hududiy birliklar) Soliq va yig imlardan tashkil ʼ ʻ topadi O zbekiston Respublikasida Soliq tizimining huquqiy asoslari, uni to lovchilarningʻ ʻ huquqlari hamda majburiyatlari, soliq ishlarini yuritish tartiboti 1997-yil 24 aprelda qabul qilingan va 1998-yil 1 yanvardan amalga kiritilgan O zbekiston ʻ Respublikasining Soliq kodeksi bilan belgilanadi. O zbekiston Respublikasida ʻ joriy etilgan umumdavlat Soliqi: yuridik shaxslardan olinadigan daromad (foyda) soligi; jismoniy shaxslardan olinadigan daromad soligi; qo shilgan qiymat solig i; ʻ ʻ aksiz solig i; yer osti boyliklaridan foydalanganlik uchun soliq; ekologiya solig i; ʻ ʻ suv resurslaridan foydalanganlik uchun soliq. Umumdavlat Solig i har yili qonuniy ʻ tartibda belgilanadigan normativlar bo yicha tegishli byudjetlar o rtasida ʻ ʻ taqsimlanadi. Mahalliy Soliq va yig iml a r ʻ — molmulk soliq; yer solig i; reklama ʻ solig i, avtotransport vositalarini sotganlik uchun soliq, ijtimoiy infratuzilmani ʻ rivojlantirish soligi, savdosotiq huquqi uchun yig im; obodonchilik ishlari uchun ʻ yig im va boshqa Mahalliy soliq va yig imlar mahalliy byudjetga o tkaziladi. ʻ ʻ ʻ Davlat tomonidan undirilgan Soliq byudjet vositasida qayta taqsimlanib, soliq to lovchilarga sog liqni saqlash, maorif, ilm-fanni rivojlantirish, mudofaa, ʻ ʻ xuquqni muhofaza qilish kabi ijtimoiy zarur davlat xizmatlari orkli bilvosita yo llar ʻ bilan qaytadi O zbekistonda soliq nazariyasi va amaliyotiga oid materiallar, shu sohaga ʻ doir boshqa masalalar „Soliq to lovchining jurnali“da (1995-yildan o zbek va rus ʻ ʻ tillarida chiqadi) yoritiladi. Soliq yordamida milliy daromadning tegishli qismi taqsimlanadi va qayta taqsimlanadi. Davlat tomonidan olinadigan soliqlar hamda ularning tashkil qilinish shakl va usullari birgalikda soliq tizimini tashkil qiladi. Milliy iqtisodiyotda soliqlar quyidagi uchta muhim vazifani bajaradi: 1. davlat xarajatlarini moliyalashtirish ( fiskal vazifasi ); 2. ijtimoiy tanglikni yumshatish ( ijtimoiy vazifasi ); 3. iqtisodiyotni tartibga solish ( tartibga solish vazifasi ). Davlat sarflari soliq tushumlari hisobiga amalga oshsada, davlat sarflari miqyosining o sishi o z navbatida soliqlarning o sishini taqozo qiladi va uning ʻ ʻ ʻ darajasini belgilab beradi. Hozirgi davrda umumiy tendensiya bo lgan davlatʻ sarflarining va shunga mos ravishda soliq hajmining o sib borishini quyidagi ʻ omillar taqozo qiladi. Iqtisodiyotga soliq imtiyozlari qanday ta'sir qiladigan soliqning turiga bog'liq. Soliq imtiyozlari iqtisodiyotni kengaytirib, ko'proq pul aylantiriladi. Bundan tashqari , agar mablag'larni qisqartirish bilan bog'liq bo'lmasa,ular defitsitni oshiradilar. Natijada, soliq imtiyozlari qisqa muddatda iqtisodiyotni yaxshilaydi, lekin agar ular federal qarzdorlikning ortishiga olib keladigan bo'lsa, uzoq muddatli iqtisodni susaytiradi. Soliq imtiyozlari qo'yilgach, ularni bekor qilish qiyin. Nima uchun? Soliqni qisman yo'qotish, soliqni oshirish kabi, xuddi shunday ta'sirga ega. Agar Kongress a'zolari soliqlarni oshirishni qo'llab-quvvatlasa, ularning qayta saylanishiga xavf tug'diradi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR. Rahbariy adabiyotlar: 1. Karimov. I.A. Jamiyatimizni erkinlashtirish, islohotlarni chuqurlashtirish, ma’naviyatimizni yuksaltirish va halqimizning hayot darajasini oshirish – barcha ishlarimizning mezoni va maqsadidir. T.15. –Toshkent.: “O’zbekiston”, 2007. - 318 b. 2. N. ISMATOVA, O. KARIMOVA.Davlat va huquq asoslari.Тoshkent «Yangiyul Poligraph Service» 2018; 3. Karimov I.A. Yuksak ma'naviyat - yengilmas kuch. -T.: “Ma'naviyat”, 2008 Mirziyoyev Sh.M. Tanqidiy tahlil, qat 'iy tartib-intizom va shaxsiy javobgarlik - har bir rahbar faoliyatining kundalik qoidasi bo’lishi kerak. -T.:Uzbekiston, 2017. -1040 4. Mirziyoyev Sh.M. Tanqidiy tahlil, qat 'iy tartib-intizom va shaxsiy javobgarlik - har bir rahbar faoliyatining kundalik qoidasi bo’lishi kerak. -T.:Uzbekiston, 2017. -1040 5. Mirziyoyev Sh.M. Buyuk kelajagimizni mard va oliyjanob xalqimiz bilan birga quramiz. -T.: Uzbekiston, 2017.-488 b. 6. Mirziyoyev Sh.M. Konstitutsiya- Erkin va farovon hayotimiz, mamlakatimizni yanada taraqqiy ettirishning mustahkam poydevoridir.// Xalq so'zi 2017 yil 8 dekabr 7. Davlat tilida ish yuritish. M. Aminov, A. Madvaliyev, N. Mahkamov, N. Mahmudov, T. Odilov. ,,O’zbekiston nashriyoti’’. Toshkent 2020, 21-23-betlar 8. O'zbekiston Konstitutsiyasi dunyo jamoatchiligi nigohida. Toshkent ,,Adolat’’ 2017. So‘z boshi va muharrir, Yuridik fanlar doktori, professor Akmal Saidov. 30-33-betlar O'zbekiston Konstitutsiyasi dunyo jamoatchiligi nigohida. Toshkent ,,Adolat’’ 2017. So‘z boshi va muharrir, Yuridik fanlar doktori, professor Akmal Saidov. 30-33-betlar 9. Gadoyev E., Kuziyeva N.Jismoniy shaxslarni soliqqa tortish. Darslik T.: “O`zbekiston” , 2012.-336 b. 10. Vaxobov A., Jo`rayev A., Soliqlar va soliqqa tortish.Darslik —T.: Sharq,2009.- 448 b. 11. Jo`rayev A., Toshmatov SH., Abduraxmonov O. Soliqlar va soliqqa tortish. O`quv qo`llanma . T.: “Norma”, 184 b.2015. Normativ hujjatlar 1. O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. Toshkent; O’zbekiston, 2023-18 b 2. O’zbekiston Respulikasi Oliy Majlisi Senati tog’risidagi O’zbekiston Respublikasi Qonuni\\ O’zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Axboratnoma 2002 yil 213 –moddasi 3. Jamiyat huquqiy madaniyati yuksaltirish milliy dasturi O’zbekiston Rerspulikasi Oliy Majlisi axboratnomasi 1997 yil Asosiy adabiyotlar: 1. Odilqoriyev X.T. Davlat va huquq nazariyasi. -T.: Adolat, 2018, - В. 257. 2. O'zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi , T, O'zbekiston, 2018 ; 3. Islomov Z.M. Davlat va huquq nazariyasi / masul muxarrirlar: X. Rahmonqulov, akademik, JF.D, prof, X. Boboev, J.F.D., prof. -T.: Adolat, 2007. B. 672. 4. Davlat va huquq nazariyasi. Darslik/prof. X.T. Odilqoriyev tahriri ostida. - Т.: Shang, 2009. B. 277. 1. 5. O'zbekiston huquq ensiklopediyasi/Nashr uchun masul R.A. Muxiddinov va boshliq, masul muxarrir N. Toychiev. -T.: Adolat, 2010, B. 140 6. Karimov, K. (2020). Turkistonda tarixan shakllangan qozilik mahkamalari faoliyatiga kiritilgan o'zgarishlar. Qo'qon DPI. Ilmiy xabarlar 7. Ахмеднаева М. davlat mexanizmi va hokimiyatlar bo’linishi. O'quv qo'llanma - T: TDYU, 2005.-66 b. . Inson huquqlari madaniyatini shakllantirish-mamlakatda inson huquqlari va erkinliklarining himoya qilinishini ta’minlash, fuqarolik jamiyatini yanada rivojlantirish sohasidagi eng muhim vazifa. Xalqaro suhbat materiallari. 2011-yil 30-uyun. Toshkent shahar. Toshkent 2012, 161-162-betlar 8. Azmeshaeva M., Nazhimov M. Huquq nima? - T.: TDYUI, 2003. - 35 b. 9. Jamiyatda huquqiy madaniyatni yuksaltirish milliy dasturi, «O'zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi axborotnomasi, 1997y. 10. Inson huquqlari madaniyatini shakllantirish-mamlakatda inson huquqlari va erkinliklarining himoya qilinishini ta’minlash, fuqarolik jamiyatini yanada rivojlantirish sohasidagi eng muhim vazifa. Xalqaro suhbat materiallari. 2011-yil 30-uyun. Toshkent shahar. Toshkent 2012, 161-162-betlar Xorijiy adabiyotlar: 1. Xufbauer, Gari. Iqtisodiy sanksiyalar qayta ko'rib chiqildi. Vashington, DC: Peterson xalqaro iqtisodiyot instituti, 2007-5 bet. ISBN 978-088132-407-3 2. Kortrayt, Devid. 1990-yillarda BMT strategiyalarini baholovchi sanksiyalar o nʻ yilligi, Lopez, Jorj A., Boulder, Kolo.: Lynne Rienner Publishers, 2000-1 het. ISBN 1555878911. OCLC 43115210. 3. Afrika Ittifoqi Assambleyasining o'n to'rtinchi navbatdagi sessiyasi. Afrika Ittifoqi. 4. Enriko, Karish. BMT sanktsiyalarining urush qurolidan tinchlik, xavfsizlik va inson huquqlari quroliga aylanishi, Rickard-Martin, Loraine, Meister, Shawna R., Cham, Shveytsariya: Springer, 2017-454 ff bet. ISBN 9783319600048. OCLC 1008962905. 5. Haydar, J. 1, 2015. “Sanksiyalar va eksportning buzilishi: Erondan olingan dalillar, Parij Iqtisodiyot maktabi, Parij I Panteon Sorbonna universiteti, Mimeo (Wayback Machine saytida 2015 yil 29 iyun sanasida arxivlangan) 2. 6. Chesterman, Saymon; Pouligny, Beatrice (2003). "Sanksiyalar ishlash uchun mo'ljallanganmi? Birlashgan Millatlar Tashkiloti orqali sanktsiyalarni yaratish va amalga oshirish siyosati", Global boshqaruv 9 (4): 503-518. doi: 10.1163/19426720-00904008. 7. "Birlashgan Millatlar Tashkiloti Xavfsizlik Kengashi Eronning yadroviy dasturi tufayli unga qarshi qo'shimcha sanksiyalar kiritishi kerakmi?" MUHIMLAR. (2010). Xalqaro bahslar, 8(9), 8. Haydar, J. 1., 2015. “Sanksiyalar va eksportning buzilishi: Erondan olingan dalillar,” Parij Iqtisodiyot maktabi, Parij universiteti 1 Pantheon Sorbonne, Mimeo (Wayback Machine saytida 2015 yil 29 iyun sanasida arxivlangan) 9. Sanctions/Embargoes" (2011-yil 7-avgust), 2011-yil 7-avgustda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2022-yil 29-avgust. 10. Xufbauer, Gari Klayd, Shott, Jeffri J.; Elliott, Kimberli. Iqtisodiy sanktsiyalar qayta ko'rib chiqildi (uz). Vashington: Peterson xalqaro iqtisodiyot instituti, 2007-1 bet. 11. Lopez, Jorj A.; Kortrayt, Devid (2004). "Iroqni o'z ichiga olgan: sanktsiyalar ishladi". Tashqi ishlar 83 (4): 90-103. 12. Xans Kelzen. Huquq va davlatning umumiy nazariyasi. - Kembrij: Garvard universiteti Matbuot, 2009.-517 r. 13. Xart H.L.A. Huquq tushunchasi. 3-nashr. - Oksford: Oksford universiteti matbuoti, 2012.-333 b INTERNET MANBALARI: 1. www.gov.uz – O’zbekiston Respublikasi hukumat portali. 2. www.lex.uz – O’zbekiston Respublikasi Qonun hujjatlari ma lumotlari milliy‟ bazasi. 3. www.stat.uz – O’zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo„mitasi. 4. www.uza.uz – O’zbekiston Milliy Axborot agentligi. 5. www.worldbank.org – Jahon banki rasmiy sayti. 6. www.imf.org – Xalqaro valyuta fondi rasmiy sayti. 7. www.wto. Org – Butunjahon savdo tashkiloti rasmiy sayti. 8. www.ifmr.uz – Prognozlashtirish va makroiqtisodiy tadqiqotlar instituti. 9. www.ziyonet.uz – Ziyonet ta lim portali. ‟ 10. www.economics.ru – “Ekonomicheskaya gazeta” gazetasining rasmiy sayti. 11. www.tshue.uz – Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti sayti.

MUNDARIJA

Kirish

I.BOB O’zbekiston Respulikasi Soliq tizimi

I.I. O’zbekiston Respublikasi soliq qonunlari to’g’risidagi qonunchilik bilan tartibga solinadigan munosabatlar

I.II. Soliq solish prinsiplar

II.BOB O’zbekiston Respublikasi soliqlar yig’imlar tizimi

II.I. Soliq solishda davlat boshqaruv tizimi

II.II. Maxsus soliq rejimlari

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati

Купить