Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 145.0KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Юриспруденция

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Oʻzbekiston Respublikasida nogironligi bor bolalar va ularning oilalari uchun huquq va imtiyozlar

Купить
1 MUNDARIJA KIRISH .......................................................................................................................................................... 3 I. BOB. IMKONIYATI CHEKLANGAN SHAXSLARGA G‘AMXO‘RLIK JAMIYATIMIZGA XOS INSONPARVARLIK, BAG‘RIKENGLIK VA MEHRIBONLIK FAZILATLARI IFODASI ............................................................................ 5 I.1. Imkoniyati cheklangan shaxslar va ularning psixologiyasi .................................................................. 5 I.2. Imkoniyati cheklangan shaxslarga g‘amxo‘rlik ................................................................................... 7 II. BOB. OʻZBEKISTON RESPUBLIKASIDA NOGIRONLIGI BO’LGAN BOLALAR VA ULARNING OILALARI UCHUN HUQUQ VA IMTIYOZLAR ............................................................................................................... 14 II.1. O‘zbekistonda yashovchi barcha bolalar teng huquqqa ega ........................................................... 14 II.2. Nogironligi boʻlgan bolalarning oilaviy muhitga boʻlgan huquqlarini kafolatlash ........................... 22 II.3. Nogironligi bor bolalar va ularning ota-onalari huquqlarini ta’minlash: milliy va xalqaro yondashuvlardagi o‘zaro mushtaraklik .................................................................................................. 26 XULOSA ...................................................................................................................................................... 39 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YHATI ................................................................................................ 40 2 KIRISH Mavzuning dolzarbligi. «Nogironligi bo‘lgan shaxslarning huquqlari to‘g‘risida"gi qonunni haqli ravishda milliy qonunchilikning yutug‘i deb hisoblash mumkin, chunki ilk bor nogironlik ijtimoiy himoya yoki tibbiyot muammosi emas, balki birinchi navbatda inson huquqlari muammosi sifatida ta’rif ланди . Asosiy yangiliklardan biri, bu — ilgari O‘zbekiston qonunchiligida bo‘lmagan «nogironlik belgisiga ko‘ra kamsitish» tushunchasidir. Yangi qonun 28 ta nogironlik tashkilotlarini birlashtirgan O‘zbekiston nogironlar assotsiatsiyasi rahbarligida nogironlarning bevosita va faol ishtirokida ishlab chiqildi . Qonun asosi sifatida qonunning so‘nggi tahririga Assotsiatsiyaning loyihasi va nogironlarning 60 foizga yaqin takliflari kiritildi. Shunga qaramay, ilgari Assotsiatsiya tomonidan taklif qilingan ba’zi moddalar qonunga kiritilmadi. Qonunda nogironlarning huquqlari to‘g‘risida gapirilishiga qaramay, nogironlikning ta’rifi hali ham inson huquqlari himoyasi yondashuviga asoslanmagan. Qonunda nogironlik insonlarning barqaror jismoniy, aqliy, sensor (sezgi) yoki ruhiy nuqsonlariga tenglashtirilgan hamda ular jamiyat va davlatning siyosiy, iqtisodiy, ijtimoiy hayotida boshqalar bilan teng ravishda to‘liq va samarali ishtirok etishlari uchun shart-sharoitlar yaratilishi, «ijtimoiy yordam va himoyaga» muhtoj shaxslar sifatida ta’riflanadi. 1 Biroq BMTning nogironlar huquqlari to‘g‘risidagi konvensiyasida «nogironlik tadrijiy rivojlanib boruvchi tushuncha bo‘lib, tana funksiyalari buzilgan insonlarda munosabat va muhit bilan bog‘liq to‘siqlar orasidagi o‘zaro aloqa natijasida nogironlik holati yuzaga keladi. Bu to‘siqlar ushbu insonlarni jamiyat hayotida barcha bilan teng ravishda to‘laqonli va samarali ishtirok etishlariga yo‘l qo‘ymaydi» deb tan olingan. Nogironlikning sof tibbiy ta’rifi tibbiy va ijtimoiy ekspertizaning e’tiborini faqatgina «organizmining funksiyalari turg‘un buzilgani sababli hayot faoliyati cheklangani darajasini» aniqlashga qaratadi. 1 O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017-yil 1-dekabrdagi “Nogironligi bo‘lgan shaxslarni davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlash tizimini tubdan takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi PF-5270-son Farmoni 3 Nogironlikni tekshiruvdan o‘tkazishning bunday yondashuvi Ishlashning, nogironlikning va sog‘likni saqlashning xalqaro tasnifi (ICF) asosidagi biopsixosotsial (biopsixoijtimoiy) modeliga javob bermaydi. Boshqacha qilib aytganda, inson hayot faoliyatining cheklanganlik darajasi nafaqat sog‘liq holati, balki atrof-muhit omillari tufayli ham yuzaga keladi. Kurs ishining maqsadi. O zbekiston Respublikasida nogironligi bor bolalar ʻ va ularning oilalari uchun huquq va imtiyozlarni o’rganish. Kurs ishining vazifalari . 1. Imkoniyati cheklangan insonlarga g’amxo’rlik qilish masalalarini o’rganish va amalda tatbiq qilish. 2. Nogironligi bor bolalarning oilaviy muhitgabo’lgan muhitlarini kafolatlash 3. Nogironligi bor bolalar va ularning ota-onalari huquq va imkoniyatlarini ta’minlash masalalarini o’rganish Kurs ishi obyekti. O zbekiston Respublikasida nogironligi bor bolalar va ʻ ularning oilalari uchun huquq va imtiyozlar. Kurs ishining predmeti. O zbekiston Respublikasida nogironligi bor bolalar ʻ va ularning oilalari uchun huquq va imtiyozlarni o’rganish vositalari. Kurs ishining tarkibiy tuzilishi. Kurs ishi kirish, asosiy qism, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro’yxatidan tashkil topgan 4 I. BOB. IMKONIYATI CHEKLANGAN SHAXSLARGA G‘AMXO‘RLIK JAMIYATIMIZGA XOS INSONPARVARLIK, BAG‘RIKENGLIK VA MEHRIBONLIK FAZILATLARI IFODASI I.1. Imkoniyati cheklangan shaxslar va ularning psixologiyasi BMT ma’lumotlariga ko‘ra taxminan 450 mln. insonda psixik va jismoniy rivojlanishda buzilishlar mavjudligi aniqlangan. Bu yer yuzidagi aholining 1/10 qismini tashkil qiladi. Bundaylar qatoriga: eshitish sezgisida buzilishlari mavjud insonlar (kar, zaif eshituvchi, orttirilgan kar insonlar); nutqida og‘ir buzilishlar mavjud insonlar (logopatlar); intellektual rivojlanishida og‘ir buzilishlar mavjud insonlar (aqli zaif insonlar); psixik rivojlanishida kompleksli buzilishlar kuzatiluvchilar (ko‘r hamda kar-soqov insonlar, ko‘r hamda aqli zaif insonlar va boshqalar); tayanch apparat tizimida kasalliklari mavjud; psixopat xulqli insonlar kiradi. Bundan tashqari shunday qatlami borki, ular o’rta ta’lim, maktabgacha ta’lim muassasalariga boradilar. Salbiy ijtimoiy omillar va ayniqsa shaxslararo munosabatlar ta’sirida diskomfort holatini boshdan kechiradilar, ushbu holat ularning ulg‘ayishi bilan oshib boradi. Keyinchalik psixojarohatlovchi ta’sirga ega bo‘ladi. Shunga muvofiq, bunday insonlarga jamiyatda moslashishi uchun alohida yordam kerak bo‘ladi. Xalqaro ijtimoiy zaiflik va cheklangan hayot faoliyati hamda buzilishlar nomenkulaturasiga muvofiq “hayot faoliyatining cheklanganligi tushunchasi ostida berilgan yosh davri uchun normal hisoblangan faoliyatni bajarish, yoki uni bajarish usullarini amalga oshirishdagi har qanday cheklanganlik tushuniladi”. Hayot faoliyatining cheklanganlik darajasi aynan shu tashkilot tomonidan ishlab chiqilgan “og‘irlik shkalasi” orqali miqdoriy ko‘rsatkichlarda aniqlanadi. Turg‘un funksional buzilishlarga ega bolalarning aksariyati bu nogiron insonlardir. Imkoniyati cheklangan ( nogiron) - bu shaxsiy ehtiyojlarini va ijtimoiy hayot yetishmovchiliklarini qisman yoki to‘liq o‘zi mustaqil ta’minlay olmaydigan 5 istalgan shaxs. Nogironlik qabul qilingan tasnifnomaga ko‘ra organizmdagi domiy buzilishlarga olib keluvchi, hayot faoliyatining cheklanishiga sabab bo‘luvchi, alohida ijtimoiy qo‘llab-quvvatlashga ehtiyoj tug‘diruvchi ijtimoiy zaiflik sifatida talqin etiladi. Bunday ijtimoiy yordam yo‘nalishlaridan biri zamonaviy jamiyatda tobora katta ahamiyat kasb etuvchi ijtimoiy reabilitasiya hisoblanadi. Imkoniyati cheklanganlarni ijtimoiy reabilitasiyalash ijtimoiy yordamning murakkab zamonaviy va muhim tizimlaridan biridir. Unining asosiy vazifasi - maxsus tashkil etilgan suhbat vositasida shaxsning ijtimoiy statusini tiklash, uning ijtimoiy munosabatlarda ishtirokini ta’minlashdir. Imkoniyati cheklangan insonlarning asosiy muammosi quyidagilarda: Olam bilan aloqaning buzilganligi; Kattalar va tengdoshlari bilan aloqaning qashshoqligi; Tabiat bilan muloqotning cheklanganligi; Bir qator madaniy qadriyatlaming yetishib bo‘lmasligi muammosi; Elementar ta’limni ololmaslik. Bu muammo faqatgina sub’yektiv bo‘lmay, balki ijtimoiy-siyosiy hamdir; Qobilyat va iste’dodni namoyon qilishni chegaralanganligi. Nogiron bola tengdoshi kabi qobiliyatli iste’dodli bo‘lishi mumkin, biroq o‘z qobiliyatlarini rivojlantirish, aniqlash va ular orqali jamiyatga foyda keltirishi uchun unga imkoniyatlarning teng emasligi to‘sqinlik qiladi. Tadqiqotlar natijalariga ko‘ra, imkoniyati cheklangan insonlarning psixologik holatida quyidagi emotsional hodisalar kuzatiladi: 1. Tengdoshlari va yaqinlari bilan muloqotning o‘tkir yetishmasligi hissi; 2. Kasallikning rivojlanishi natijasida, yoki tanani mayib qiluvchi davolash usuli ta’sirida o‘zining “Jismoniy meni”ni qabul qilishdagi qiyinchilikni (bola davolash ta’sirida semiradi, sochi to‘kilib ketadi, tez o‘sadi, buning ta’sirida bola dorilarni iste’mol qilishdan bosh tortishi mumkin) paydo bo‘lishi; 3. Ijtimoiy qarovsizlik, zaiflik, jamiyat tomonidan voz kechish hissining paydo bo‘lishi; 6 4. Qo‘rquvlar (ko‘pincha, parodaksal xarakterga ega bo‘ladi: ular bolaning hozirgi paytdagi aktual holati bilan bog‘liq va qisman kelajakda namoyon bo‘lishi mumkin bo‘lgan holatlar bilan bog‘liq bo‘ladi); 5. Oldinda kutayotgan operatsiya bilan bog‘liq qo‘rquv; 6. Kasallikning residivi oldida qo‘rquv; 7. Yolg‘izlik hissi, ammo ayni paytda bola u uchun ahamiyatli bo‘lgan insonlar bilan uchrashishdan ham qo‘rqishi mumkin; 8. 4-5 yoshdan boshlab his etiladigan o‘limdan qo‘rqish hissi (yetti yoshli bola: atrofimda bolalar o‘lmoqda, men ham tez orada o‘lishim mumkin, buni bilaman, men o‘limdan qo‘rqaman); Imkoniyati cheklangan ayollar bilan ijtimoiy reabilitasion ishlarni olib borishda mana shu xususiyatlami inobatga olgan holda faoliyat ko‘rsatish kerak… 2 I.2. Imkoniyati cheklangan shaxslarga g‘amxo‘rlik Bugungi kunda mamlakatimizda «Inson qadri uchun» g‘oyasi va joriy islohotlarning bosh tamoyili bo‘lgan «Inson – jamiyat – davlat» degan yondashuv barcha sohalardagi yangilanishlarning mazmun-mohiyatiga chuqur singib bormoqda. Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev tasdiqlagan Yangi O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasida belgilangan keng qamrovli islohotlar mantiqiy ketma- ketlikda va samaradorlik bilan amalga oshirilmoqda. Bularning barchasi, o‘z navbatida, yurtimizda inson qadrini ulug‘lashga, inson manfaatlariga, shu jumladan, aholining ijtimoiy himoyaga muhtoj qatlamini qo‘llab-quvvatlashga xizmat qilmoqda. Ayniqsa, kam ta’minlanganlar, nogironligi bo‘lgan shaxslar, yoshlar, xotin- qizlar va keksalarni ijtimoiy himoya qilish inson huquqlari va erkinliklari sohasidagi davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishi sifatida belgilangani katta ahamiyat kasb etadi. O‘zbekistonda 2021 yil 7 iyunda ratifikatsiya qilingan 2 O‘zbekiston Respublikasining 2020-yil 15-oktabrdagi “Nogironligi bo‘lgan shaxslarning huquqlari to‘g‘risida”gi O‘RQ–641-son Qonuni 7 BMTning Nogironlar huquqlari to‘g‘risidagi konvensiyasi qoidalari izchil amalga oshirilmoqda. Konvensiya talabiga ko‘ra, ishtirokchi davlatlar nogironligi bo‘lgan shaxslar imkoniyatini oshirish bo‘yicha zarur choralarni ko‘rishi va bu haqda dastavval 2 yil, so‘ngra 4 yilda kamida 1 marta BMTning Konvensiya bo‘yicha qo‘mitasiga keng qamrovli ma’ruza taqdim etishi lozim. Mamlakatimizning Nogironlar huquqlari to‘g‘risidagi konvensiya bajarilishiga oid dastlabki ma’ruzasi 2023 yil 28 iyulga qadar BMTning tegishli Qo‘mitasiga taqdim etilishi ko‘zda tutilgan. O‘zbekistonda nogironligi bo‘lgan shaxslarga jamiyat va davlat tomonidan ko‘mak va yordam berish, ularni ijtimoiy-siyosiy hayotga faol jalb etishga qaratilgan keng ko‘lamli chora-tadbirlar amalga oshirilmoqda. Hozirgi vaqtda ushbu toifaga mansub fuqarolarni qo‘llab-quvvatlashga ixtisoslashgan bir qator tuzilmalar, xususan, O‘zbekiston nogironlar jamiyati, Nogironlar assotsiatsiyasi, Ko‘zi ojizlar jamiyati, Karlar jamiyati samarali faoliyat ko‘rsatmoqda. Nogironligi bor fuqarolarning huquq va manfaatlarini ta’minlash, mehnat va turmush sharoitlarini yaxshilash maqsadida keyingi yillarda mamlakatimizda bir qator qonunlar hamda 25 dan ortiq boshqa me’yoriy-huquqiy hujjatlar qabul qilinib, mustahkam qonuniy baza yaratildi. Yangi O‘zbekiston taraqqiyot strategiyasining 66-maqsadi: “Nogironligi bo‘lgan shaxslarni qo‘llab-quvvatlashning samarali tizimini shakllantirish, ularning hayot sifati va darajasini oshirish” deb nomlanadi. Ayni vaqtda ushbu dasturilamal hujjatda belgilab berilgan ustuvor vazifalar hayotimizga chuqur tatbiq etilmoqda. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2023 yil 28 fevraldagi Farmoni bilan tasdiqlangan 2022–2026 yillarga mo‘ljallangan Yangi O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasini “Insonga e’tibor va sifatli ta’lim yili”da amalga oshirishga oid davlat dasturida ham nogironligi bo‘lgan shaxslar uchun bir qator qo‘shimcha kafolatlar belgilandi. Jumladan, bundan buyon nogironlik idoralararo elektron ma’lumotlar almashinuvi asosida, fuqarolarning ishtirokisiz belgilanadi. Jahon standartlari asosida nogironlikni belgilash hamda ular uchun 8 qulay formatlardagi axborot texnologiyalaridan, imo-ishora tilidan hamda muloqotning boshqa muqobil shakllaridan foydalanish imkoniyatlari yaratiladi. Shu ma’noda, BMT Barqaror rivojlanish maqsadlarining “Hech kimni ortda qoldirmang” tamoyiliga hamohang kechayotgan ayni jarayonlar kuni kecha yangi, yanada yuksak bosqichga ko‘tarildi. Nogironlar huquqlari to‘g‘risidagi konvensiya ijrosi bilan o‘zaro uyg‘un holda, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2023 yil 27 fevralda matbuotda e’lon qilingan “Nogironligi bo‘lgan shaxslarni qo‘llab-quvvatlash tizimini takomillashtirishga doir qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida”gi qarori bu borada ulkan ahamiyat kasb etganini e’tirof etish o‘rinlidir. Qarordan ko‘zlangan maqsad: birinchidan, inson huquqlari, jumladan, nogironligi bo‘lgan shaxslar huquqlarining kafolatlarini mustahkamlash; ikkinchidan, inklyuziv rivojlanish, aholining barcha qatlamlari teng huquq va imkoniyatlarga ega bo‘lishlarini ta’minlashning samarali mexanizmlarini joriy etish; uchinchidan, nogironligi bo‘lgan shaxslarning jamiyat hayotining barcha sohalarida ishtirok etishlari uchun zarur shart-sharoitlar yaratishdan iboratdir. Bugungi kunda mamlakatimiz aholisining 2,4 foizi, ya’ni 782 ming nafari nogironligi bo‘lgan shaxslardir. Ulardan 123 ming nafari 18 yoshgacha bo‘lgan, 461 ming nafari mehnat yoshidagi va 198 ming nafari pensiya yoshidagi insonlar hisoblanadi. Davlatimiz rahbarining yangi qarori nogironligi bo‘lgan ana shu shaxslarning ijtimoiy himoyasini oshirishga qaratilgan. Qarorda, avvalo, nogironligi bo‘lgan muhtoj shaxslarni zamonaviy protez- ortopediya moslamalari bilan ta’minlash va nogironligi bo‘lgan shaxslarni reabilitatsiya qilish muassasalari uskunalarini modernizatsiya qilish masalasiga ustuvor darajada e’tibor berilgani juda muhim. Binobarin, Taraqqiyot strategiyasida aholining muhtoj qismini zamonaviy protez-ortopediya buyumlari va reabilitatsiya moslamalari bilan ta’minlash darajasini 60 foizga yetkazish belgilangan. 9 O‘tgan yili nogironligi bo‘lgan shaxslardan 94 foizining protez-ortopediya vositalariga bo‘lgan ehtiyoji qanoatlantirilgani holda, ulardan atigi 119 nafari zamonaviy protez-ortopediya buyumlari bilan ta’minlangan. Shu raqamning o‘zi ham Prezident qarori naqadar muhim va dolzarb ekanini yaqqol ko‘rsatib turibdi, deb o‘ylaymiz. Qarorga asosan, 2023 yilda 400 nafar nogironligi bo‘lgan muhtoj shaxsni xorijiy texnologiyalar asosida tayyorlangan sifatli va zamonaviy oyoq protez- ortopediya buyumlari bilan ta’minlash ko‘zda tutilgan. Bu o‘rinda, jumladan, “Ijtimoiy himoya yagona reestri”ga kiritilgan nogironligi bo‘lgan shaxslarni va birinchi guruh nogironligi bo‘lgan shaxslarni son protezi, boldir protezi va oyoq kamari ortoped apparatlari bilan bepul ta’minlash haqida so‘z bormoqda. Prezidentimiz qarorida nogironligi bo‘lgan shaxslar o‘z huquqlaridan foydalanishlari asnosida duch keladigan byurokratiya va ortiqcha qog‘ozbozlik holatlariga barham berish borasida ham ta’sirchan choralar belgilangan. Bunda, avvalambor, birinchi va ikkinchi guruh nogironligi bo‘lgan shaxslar, nogironligi bo‘lgan bolalar hamda ularga g‘amxo‘rlik qiluvchi fuqarolarga davlat idoralari va tashkilotlari tomonidan ko‘rsatiladigan davlat xizmatlaridan navbatsiz foydalanish hamda davlat idoralari rahbarlari va mansabdor shaxslari qabuliga navbatsiz kirish bo‘yicha imtiyozlar berish nazardan tutilganini qayd etish darkor. Shuningdek, 2023 yil 1 sentyabrdan boshlab protez-ortopediya moslamalari va reabilitatsiya qilishning texnik vositalari bilan ta’minlashda nogironligi bo‘lgan shaxslardan tibbiy xulosa talab qilish bekor qilinmoqda. Sodda qilib aytganda, bunday tibbiy xulosaning mavjudligi mas’ul idoralar tomonidan elektron ma’lumot almashinuvi orqali aniqlanadi. 3 Bundan tashqari, pediatriya tibbiy-ijtimoiy ekspert komissiyalari tomonidan bolalarning nogironligi bo‘lgan shaxs deb topilishi asosli ekanligini aniqlash maqsadida ularni Iqtisodiyot va moliya vazirligi huzuridagi byudjetdan tashqari 3 O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2015-yilning 10-avgustdagi “Keksalar va nogironligi bo‘lgan shaxslarni manzilli ijtimoiy himoya qilish va qo‘llab-quvvatlashni yanada kuchaytirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi 237-son qarori 10 Pensiya jamg‘armasi tuman yo shahar bo‘limlarining yo‘llanmasiga asosan qaytadan tibbiy-ijtimoiy ekspertizaga yuborish tartibi bekor qilinmoqda . Qarorning yana bir muhim jihati: 2023 yil 1 iyulga qadar nogironligi bo‘lgan muhtoj shaxslar ta’minlanadigan protez-ortopediya moslamalari va reabilitatsiya qilishning texnik vositalari ro‘yxati kengaytirilmoqda. Binobarin, hozirga qadar nogironligi bo‘lgan muhtoj shaxslar doimiy ravishda 8 turdagi protez-ortopediya va 10 turdagi reabilitatsiya vositalari bilan ta’minlab kelinayotgani hisobga olinsa, Hukumatning tegishli qarori asosida ushbu raqamlar miqyosi yanada ortadi. Davlat rahbari tomonidan nogironligi bo‘lgan bolalarning huquq va manfaatlarini ta’minlashga jiddiy e’tibor qaratilgani alohida diqqatga sazovor. Qaror talabiga ko‘ra, 2023 yil 1 maydan boshlab tibbiyot muassasalarida davolanayotgan nogironligi bo‘lgan bolaga g‘amxo‘rlik qilish uchun shu muassasada uning otasi yoki onasiga yo ularning o‘rnini bosuvchi shaxsga yoxud oilaning bolani bevosita parvarishlayotgan boshqa a’zosiga nogironligi bo‘lgan bolaning yonida birga bo‘lish uchun sharoit yaratiladi. Bunda, jumladan:  statsionar tibbiyot muassasalarida nogironligi bo‘lgan bolani parvarishlayotgan shaxsga mazkur davr uchun mehnatga layoqatsizlik varaqasi beriladi;  bolalikdan nogironligi bo‘lgan shaxslarga g‘amxo‘rlik qiluvchi shaxslar uchun davolash davrida davlat statsionar tibbiyot muassasalarida bepul ovqatlanish yo‘lga qo‘yiladi;  bolalar serebral falaji, umurtqa pog‘onasining patologik sinishi bilan kasallangan bolalar va kattalarda mustaqil yurish funksiyalarini qayta tiklash uchun Nogironligi bo‘lgan shaxslarni reabilitatsiya qilish va protezlash milliy markazi va uning hududiy markazlari 2023 yilda robotlashtirilgan lokomat to‘plami va boshqa zamonaviy reabilitatsiya uskunalari bilan ta’minlanadi. Qarorga muvofiq, nogironligi bo‘lgan shaxslarning huquqiy kafolatlarini mustahkamlash va ularga yuridik yordam ko‘rsatish tizimi takomillashtiriladi. Bu haqda so‘z borganda, albatta, fuqarolarga yuridik yordam ko‘rsatish 11 jarayonlarini raqamlashtirish, advokatura sohasini sudlar va huquqni muhofaza qiluvchi organlar hamda boshqa davlat organlari faoliyati bilan integratsiya qilishni nazarda tutuvchi “Yuridik yordam” axborot tizimi ishga tushirilganligini ta’kidlash maqsadga muvofiqdir. Ayni chog‘da, qarorda nogironligi bo‘lgan shaxslarning ixtiyoriy bepul yordam olishlariga (pro bono) ko‘maklashish uchun “Yuridik yordam” axborot tizimida advokatlik tuzilmalari va advokatlar foydalanishi uchun ochiq bo‘lgan nogironligi bo‘lgan shaxslarning murojaatlari bo‘limi yaratilishi ko‘zda tutilgan. Buning natijasida, jumladan, nogironligi bo‘lgan shaxslarning huquqlari himoyasini oshirish maqsadida ular uchun advokatlar tomonidan professional bepul ixtiyoriy yuridik yordam ko‘rsatilishini tashkil etish yo‘lga qo‘yiladi. Shuni ham ta’kidlash joizki, Nogironlar huquqlari to‘g‘risidagi konvensiyaning qator moddalari, jumladan, 5–7, 12–13-moddalarida nogironligi bo‘lgan shaxslarning huquqlarini ta’minlash bo‘yicha choralar ko‘rilishi zarurligi qayd etilgan. Prezident qarorida tegishli vazirlik va tashkilotlarga nogironligi bo‘lgan shaxslar uchun mavjud imtiyozlarning yagona ro‘yxatini shakllantirish va doimiy yangilab borishga doir vazifa ham yuklangan. Bunda imtiyozlarning yagona ro‘yxatini Adliya vazirligining “Advice.uz” huquqiy axborot portalida e’lon qilib, Internet tarmog‘i orqali doimiy yoritib borish ko‘zda tutilmoqda. Tabiiyki, nogironligi bo‘lgan shaxslar bilan ishlovchi pedagoglar soni va salohiyatini oshirish ham dolzarb va mas’uliyatli masalalar sirasiga kiradi. Shu maqsadda 2023/2024 o‘quv yilidan boshlab “Maxsus pedagogika, defektologiya” magistratura mutaxassisligi bo‘yicha oliy o‘quv yurtlariga qabul davlat granti asosida amalga oshiriladi. Ma’lumot uchun: 2022/2023 o‘quv yilida mazkur mutaxassislik bo‘yicha 82 nafar talaba o‘qishga qabul qilingan. Oliygohlarda nogironligi bo‘lgan shaxslarga o‘quv materialini maxsus formatga o‘tkazish, tiflo tarjima va shu kabi boshqa yumushlarda ko‘maklashuvchi maxsus pedagoglar normativlari ishlab chiqiladi. Shu bilan birga, abiturientlar uchun qabul tartibi, test to‘g‘risida ma’lumot va materiallar 12 qulay formatda bo‘lishi, ya’ni videoroliklar, surdotarjima yoki subtitrlar bilan namoyish etilishi ta’minlanadi. Qaror bilan “Nogironligi bo‘lgan shaxslarni qo‘llab-quvvatlash tizimini takomillashtirish bo‘yicha qo‘shimcha chora-tadbirlar rejasi” tasdiqlandi. Reja 14 ta tashkiliy-huquqiy chora-tadbirdan iborat bo‘lib, ijro muddatlari va mas’ul ijrochilar aniq ko‘rsatilgan. Xulosa qilib aytganda, Prezident qarorini bajarishga mas’ul tegishli vazirliklar va manfaatdor tashkilotlar, shu jumladan, ushbu huquqiy hujjatning ishlab chiqilishi tashabbuskorlaridan hisoblanuvchi Inson huquqlari bo‘yicha O‘zbekiston Respublikasi Milliy markazi oldida ko‘plab xayrli va mas’uliyatli ishlar turibdi. Chunki davlatimiz rahbari ta’kidlaganlaridek, “Har qanday jamiyatning madaniyat darajasi, bag‘rikenglik va mehribonlik xususiyatlari imkoniyati cheklangan, nogironligi bo‘lgan, boquvchisini yo‘qotgan shaxslar va keksa avlod vakillariga munosabati bilan belgilanadi”. 13 II. BOB. O ZBEKISTON RESPUBLIKASIDA NOGIRONLIGIʻ BO’LGAN BOLALAR VA ULARNING OILALARI UCHUN HUQUQ VA IMTIYOZLAR II.1. O‘zbekistonda yashovchi barcha bolalar teng huquqqa ega Nogironligi bo’lgan bolalar xalqaro hujjatlarda va O‘zbekiston qonunlarida belgilangan huquqlarga ega. O‘zbekistonda nogiron bolalar huquqlarini himoya qiluvchi qonunning nomi “Nogironligi bo‘lgan shaxslarning huquqlari to‘g‘risida” gi Qonun hisoblanadi. Nogironligi bo’lgan bolalar haqidagi asosiy xalqaro hujjatlarga Birlashgan Millatlar Tashkilotining (BMT) “Bola huquqlari to’g’risidagi konvensiyasi” va BMTning “Nogironlar huquqlari to‘g‘risidagi” Konvensiyasi kiradi. Nogironligi bo‘lgan bolalar (bola) deganda turli to‘siqlar bilan o‘zaro munosabatda ularning boshqalar bilan teng holda jamiyat hayotida to‘la va samarali ishtirok etishiga xalaqit beradigan barqaror jismoniy, psixik, intellektual yoki sensor buzilishlari bo‘lgan bolalar hisoblandi. 4 Nogiron bolalarning jamiyatda to’liq ishtirok etishi va o’z huquqlari hamda erkinliklaridan foydalanishda ayrim to’siqlarga, qiyinchiliklarga uchrashi mumkin. Masalan binolarda yuqoriga ko‘tarilishi yoki pastga tushishida, transportlarga chiqish va tushishida va bunga o’xshagan ko’plab misollarni keltirsak bo’ladi. Nogiron bolalar to’qnash kelayotgan bunga o’xshagan to’siqlarni bartaraf etish hamda teng imkoniyatlar va shart-sharoitlar yaratish talab etiladi. Nogiron bolalar to’qnash kelayotgan bunga o’xshagan to’siqlarni bartaraf etish hamda teng imkoniyatlar va shart-sharoitlar yaratish talab etiladi. Nogironligi bo’lgan bolalar yashayotgan jamiyatimizning teng huquqli fuqarolari hisoblanadi. Albatta, nogironligi bo’lgan bolalarning huquqlari davlat tomonidan kafolatlanadi. Kimdir cheklashga yo’l qo’yilmaydi. 4 “O‘zbekiston Respublikasi konstitutsiyaviy huquqi”. Mualliflar jamoasi. Toshkent, “Moliya”, 2002. 14 Bundan tashqari, har qanday kamsitish taqiqlanadi, ya’ni nogironligi bo‘lgan bolalarga nisbatan ajratib qo‘yish, istisno etish, chetlatish, cheklash (nogironligi bo’lgan bolalar bilan o’ynamaslik, ular bilan bir partada o’tirmaslik kabilar), shuningdek nogironligi bo‘lgan shaxslarning obyektlar (masalan, nogiron bolalar va kattalar uchun qulay transportning yo’qligi, jamoat binolarida panduslar, maxsus liftlarning o’rnatilmaganligi, ko’rish qobiliyati zaif odamlar uchun taktil qarama-qarshi belgilari va boshqalar) va xizmatlardan (masalan, nogironligi sababli tibbiy yordam ko’rsatishdan bosh tortish, nogiron bolani maktabga qabul qilmaslik) foydalanishi uchun shart-sharoitlar yaratishni rad etish taqiqlanadi. Hukumatning Nogironligi bo‘lgan kishilar huquqlari to‘g‘risidagi konvensiyani ratifikatsiya qilish jarayonini boshlashi bilan bog‘liq ijobiy harakatlariga qaramasdan, O‘zbekistonda nogironligi bo‘lgan kishilarning yarmidan ko‘pi nogiron bo‘lmagan kishilar bilan bir qatorda o‘z huquqlaridan foydalanishi haqida aytgan. Hozirgi vaqtda huquqiy choralar nogironlarni kamsitilishdan himoyalashga imkon bermaydi, aksincha ular nogiron kishilarni chetga chiqarib qo‘yadi. Aqliy va intellektual nogironlik odatda huquqiy salohiyatni yo‘qotish uchun sabab sifatida keltiriladi. Nogironligi bo‘lgan kishilarga nisbatan amaldagi qonunchilikning erkin talqin qilinishi nogironlar haqidagi qarorlarni boshqalar qabul qilishiga imkon yaratadi. Imo-ishora tili O‘zbekistonda rasmiy til sifatida tan olinmagan va karlarning madaniy aniqlanishi qo‘llab-quvvatlanmaydi. Nogiron kishilarning faqatgina kichik bir qismigina nogironlik to‘g‘risidagi qonun hujjatlaridan xabardor. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining yaqinda qabul qilingan farmoni1 qator muhim jarayonlarni, shu jumladan, nogironligi bo‘lgan kishilar huquqlari bo‘yicha keng qamrovli qonun loyihasini va davlat dasturini2 ishlab chiqishni iltimos qildi. Eng muhimi, Prezident farmoni O‘zbekiston Respublikasi tomonidan Nogironlar huquqlari to‘g‘risidagi konvensiyani ratifikatsiya qilish bo‘yicha uzoq davom etadigan jarayonni boshlab berdi. Biroq, amaldagi milliy qonunchilik nogironligi bo‘lgan odamlarni ochiqchasiga himoya qilmaydi va ba’zan istisno etishni keltirib chiqaradi. 15 Nogironlik kamsitishlarga yo‘l qo‘ymaslik uchun qonuniy ravishda himoyalanganlar orasida bevosita ishtirok etmaydi. Nogironlik belgisi bo‘yicha kamsitishlardan himoya qilish bo‘yicha huquqiy choralar kiritilganda, «kamsitish» yetarli darajada aniqlanmagan. So‘rov natijalari shuni ko‘rsatadiki, bugungi kunda nogironlarning 43 foizi O‘zbekiston Konstitutsiyasi va qonunlarida belgilangan huquqlardan to‘liq foydalanish huquqiga ega ekanliklarini his qiladi; bu nogiron bo‘lmagan kishilarning 74 foizidan farq qiladi (11-diagramma). Huquqiy salohiyatni tan olmaslik, «aqliy va intellektual nogironlik sababli» vasiyning tayinlanishi va qaror qabul qilish jarayoni standart jarayonlar bo‘lib, fuqarolarni qonuniy nochor qilish uchun ishlatilishi mumkin. Fuqarolar sud majlisiga faqat «iloji bo‘lsa, uning sog‘lig‘ini hisobga olgan holda» sharti taklif qilinar ekan, bu holat nogironligi bo‘lgan kishilarning huquqiy imkoniyatlarini yo‘qotish xavfini yaratadi. Xuddi shu tarzda, Dori vositalari va farmatsevtika faoliyati to‘g‘risidagi qonun qonuniy salohiyatga ega bo‘lmagan shaxslarni ota-onalari yoki qonuniy vasiylarining yozma roziligi asosida farmatsevtik yoki tibbiy mahsulotlarning klinik tadqiqotlarida ishtirok etishiga ruhsat beradi, ulardan esa faqat imkoni boricha rozilik hujjatining shakliga imzo chekib, sanani belgilash talab qilinadi. Bu holat Nogironligi bo‘lgan kishilar huquqlari to‘g‘risidagi konvensiyaning 15(1)- moddasiga tamomila ziddir. Imo-ishora tili rasmiy til sifatida tan olinmagan, karlarning til va madaniyatiga oid aniqlash choralari ham mavjud emas. Milliy qonunchilikda amal qiladigan nogironlikning tibbiy modeli nogironlarni e’tibordan chetda qolishiga olib kelmoqda; ta’lim bilan bog‘liq huquqiy til nogironlarning maxsus ehtiyojlari» haqida gapiradi va «kasallik» va «buzilish»ga urg‘u beradi. Nogiron bolalar odatda bemor deb ta’riflanadi. Qonunchilik «maxsus» va «ajratilgan» ta’limning turli shakllariga qaratilgan va nogiron bolalarning boshqa bolalar kabi bir xil sifatli ta’limdan foydalanish huquqiga ega bo‘lishiga, ishtirok etishiga yoki ta’minlanishiga hech qanday asos ta’minlanmagan. 5 Ko‘pgina hollarda umumiy maktablarda ta’lim olish imkoniyatidan foydalanich uchun nogironligi mavjud bo‘lgan bolalar va yoshlar uchun maxsus 5 Boboyev X.B. va Odilqoriyev X. T. Umumiy tahriri ostida. “Davlat va huquq nazariyasi”. “Iqtisodiyot va huquq dunyosi”, 2000 16 komissiya tavsiyasi talab etiladi. Tadqiqot shuni ko‘rsatdiki, nogironlarning faqat 3-7 foizigina o‘z huquqlari to‘g‘risidagi asosiy qonunlardan xabardor bo‘lgan. Nogironlik bilan bog‘liq huquqlar to‘g‘risidagi bilimlarning tarqalishi. Nogironlik bilan bog‘liq qonun hujjatlari bilan tanish bo‘lgan nogironlarning (nogiron bolalarni parvarish qiluvchilar) foizlari Mavjud bo‘lgan uy-joy, transport, aloqa va hokazolarni tartibga solishga oid qonun hujjatlari mavjud. Biroq, foydalanish talablariga rioya qilmaslik uchun jarimalar samarasiz va barqaror emas. Shu sababli, yaxshilanishlarga qaramay, ko‘pchilik foydalanuvchilar ish joylariga, xizmatlarga va uylarga kirishda qiyinchiliklarga duch kelmoqda va ko‘pchilik harakatlanish uchun xususiy transport vositalaridan foydalanishga majbur bo‘lmoqdalarMilliy qonun hujjatlarida transportdan foydalanish, aloqa ob’yektlari va vositalarining mavjudligi masalalari tartibga solingan va uy-joy va ijtimoiy infratuzilmalardan foydalanish, loyihalashtirish, qurish va infratuzilmani modernizatsiya qilish bo‘yicha qoidalar mavjud. Biroq, bu boradagi rivojlanishga qaramay, nogironlarning huquqlari, majburiyatlari, xizmatlari yoki manfaatlarini hisobga olgan holda, keng tarqalgan ma’lumotlarning yetishmasligi (har qanday shaklda) mavjud. 17 So‘rov natijalariga ko‘ra, nogiron kishilar (53.9 foiz) uchun zarur axborot, nogironligi bo‘lmagan kishilarga (70,4%) zarur ma’lumot nisbatan kamroq mavjud. Bundan tashqari, rasmiy imo – ishora va muqobil va kengaytirilgan aloqa vositalari mavjud emas, muloqot qilishda qiyinchiliklar mavjud. Milliy qonunchilik hujjatlarida transport va boshqa ijtimoiy infratuzilmaga kirish talablariga rioya qilmaslik uchun jarima belgilanadi. Biroq, bular asosan samarasiz va barqaror emas. Nogironligi bo‘lgan foydalanuvchilar maktablar, shifoxonalar, ish joylari, xizmatlar (pochta aloqasi, kino va savdo ob’ektlari) va uy-joylar kabi muhim ijtimoiy ahamiyatga ega bo‘lgan joylarga yetarlicha kirish imkoni yo‘qligini bildiradi. Respondentlarning 60 foizdan kamrog‘i ushbu joylarga kirish ular uchun oson yoki nisbatan oson deb javob berganlar. Yengil avtomobillar va marshrutkalardan tashqari, ko‘pincha xususiy avtomobillarga va taksi xizmatlariga qaram bo‘lgan nogironlarga transportdan foydalanish imkoniyati cheklangan Mustaqil yashashga oid ko‘plab Nogironligi bo‘lgan kishilar huquqlari to‘g‘risidagi konvensiya shartlari O‘zbekiston qonunchiligiga kiritilishi lozim. O‘zbekiston qonunchiligi hozirda nogironlarning jamiyatga qo‘shilishi yoki ularning ishtirokini osonlashtirish borasidagi huquqlarini tan olmayapti. Mustaqil yashashni qo‘llab-quvvatlashning o‘rniga, ixtisoslashtirilgan muassasalarga mablag‘ ajratiladi. Uyda yashashni tanlaganlar orasida deyarli hech kim davlatdan yordam olmaydi. Nogironlarning juda kamchiligi uyda parvarish qilinadi va ularning aksariyat ko‘pchiligi ko‘rsatilgan xizmatlar uchun o‘z yonidan to‘laydi. Uyda asoslangan qo‘llab-quvvatlash faqat mehnatga layoqatli qarovchiga ega bo‘lmagan nogironligi bo‘lmagan kishilarga beriladi. Bu holat esa, ushbu qarovchilar boshqa ish izlashiga to‘sqinlik qiladi. Ruhiy va yuqumli kasalliklarga chalingan odamlar uy sharoitida parvarish qilinish huquqiga ega emaslar. 18 Nogiron kishilarning to‘rtdan bir qismiidan kamrog‘i dam olish tadbirlarida ishtirok etadi va ular (va ularning ota-onalari /qarovchilari) umumiy ijtimoiy tadbirlarda cheklangan tarzda qatnashadi. 6 «Mustaqil hayot», «jalb qilinish va ishtirok etish», «shaxsiy yordam» kabi Nogironligi bo‘lgan kishilar huquqlari to‘g‘risidagi konvensiyada ko‘zda tutilgan asosiy tushunchalar va konsepsiyalar, O‘zbekiston qonunchiligida to‘liq aks ettirilishi kerak. Bundan tashqari, nogiron kishilarning mahalliy hamjamiyatda to‘liq qatnashish huquqi amalga oshirilmagan. Mavjud bo‘lgan talablarga muvofiq nogironlarning mustaqil hayot kechirishiga imkon bermaydigan to‘siqlarni bartaraf etish bo‘yicha amaliy yechimlarni aniqlash uchun yetarli darajada malakali mutaxassislarni taqdim etish bo‘yicha davlat majburiyatlarini o‘z ichiga olmaydi. Shuningdek odamlar uchun murakkab aloqa ehtiyojlarini ta’minlash maqsadida tegishli yordam berish, ular o‘zlarining tanlovlari, qarorlar va imtiyozlarni ishlab chiqish va hisobot berishlari uchun sharoit yaratish lozim. Mustaqil yashash tushunchasi qonunchilikdan chetda qolgan. Kattalarni ham, bolalarni ham muassasalarga joylashtirish, nogironlarga, qo‘llabquvvatlashga muhtoj odamlar uchun standart muolajadir va uyga xizmat ko‘rsatish nogiron kishilarning hozirgi hayotida mavjud emas. So‘rov ishtirokchilarining 48,2 foizi o‘zlarining shaxsiy yordamga muhtojligini ko‘rsatib, haftasiga o‘rtacha 86 soat shaxsiy yordamni talab qildilar. Ulardan faqat nogironligi bo‘lgan respondentlarning atigi 1,2 foizigina davlatdan uyda shaxsiy yordam olishga muvaffaq bo‘lishgan. Nogironligi bo‘lgan kishilar orasida sport va jismoniy mashqlar qiladigan, teatrlarga, kino va muzeylarga tashrif buyuradigan, sevimli mashg‘ulotlariga qatnaydigan insonlar soni nogiron bo‘lmagan va yuqoridagilar bilan shug‘ullanadigan kishilarga nisbatan ikki baravar kamroq. O‘zbekiston madaniyatida asosiy ijtimoiy ko‘ngilochar joylar sanalmish kafe va boshqa ovqatlanish joylarida nogironligi bo‘lgan kishilar uch marotaba kam ovqatlanishadi 6 Boboyev X.B. va Odilqoriyev X. T. Umumiy tahriri ostida. “Davlat va huquq nazariyasi”. “Iqtisodiyot va huquq dunyosi”, 2000 19 Umuman olganda, nogiron kishilar va nogiron bolalari bor bo‘lgan kattalar boshqa odamlar bilan muloqot qilish maqsadida o‘z uylarini kamdan-kam holatlarda tark etadilar. Bu o‘zbek madaniyatida asosiy ko‘ngilochar sifatida keng ko‘lamda kafe va restoranlarda ijtimoiy tadbirlarda qatnashishni ham o‘z ichiga oladi. Nogiron kishilar tibbiy tekshiruvlardan o‘tishi holatlari kamroq uchraydi va nogironligi bo‘lgan kishilarning chorak qismi zarur tibbiy xizmatdan bahramand bo‘lish imkoniyatiga ega emas, hamda belgilangan doridarmonlardan foydalanish imkoniyati yo‘qligi haqida xabar beradi. Buning sababi, tegishli tibbiy xizmatlar, dori-darmonlar va transport vositalari uchun to‘lash imkoniyati yo‘qligi va ushbu xizmatlardan foydalanishga imkon beradigan ma’lumotlarning yetishmasligi. Tibbiy model tibbiy xizmatdan foydalanish imkoniyati va sifatini ta’minlashni talab qiladi. Shu bilan birga, tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, nogiron kishilarga qaraganda turli tibbiy tekshiruvlarning tarqalishi nogiron bo‘lmagan kishilarning qariyb 8 foizini tashkil etadi va nogironlarning to‘rt nafaridan biri tibbiy yordam olishni talab qilmaydi, nogiron bo‘lmagan kishilar orasida esa bu ko‘rsatqich o‘ndan bir kishidan iborat. Nogironligi bo‘lgan kishilar yozilgan dori-darmonlar bilan ta’minlanish ehtimoli uch barobar kam (19-diagramma). Garchi imtiyozlar va imkoniyatlar to‘g‘risidagi qonunchilik nogiron kishilarga barcha darajalarda bepul sog‘liqni saqlash xizmatlarini taqdim etsa-da, sog‘liqni saqlash sohasidagi to‘sqinliklar tekshiruv/diagnostika; shifokor xizmatlari; dorilar; va transport xizmati uchun to‘lashga pullari yo‘qligidadir. Nogironligi bo‘lgan kishilar, nogironligi bo‘lmagan kishilarga nisbatan ikki barobar ko‘p (5 foiz) insonlar tibbiy xizmatni olish uchun qaerga borish kerakligini bilmaganligini xabar qildilar. Bir qator reabilitatsiya xizmatlari taqdim etilishiga qaramay, individual reabilitatsiya rejalari muntazam ravishda o‘tkazilmaydi va tegishli xodimlar ularni yozish uchun yetarlicha tayyorlanmagan. Tibbiy bo‘lmagan moslashuv xizmatlarning mavjudligi juda kam. 20 O‘zbekistonda erta aralashuv xizmatlari hozircha yaxshi rivojlanmagan va oilalarga oid ma’lumotlar juda cheklangan. Bu nogiron bolalarning uzoq muddatli rivojlanishiga zarar yetkazadi. Hukumat nogironlarga texnik va yordamchi reabilitatsiya vositalarini taqdim etmoqda, biroq ularga muhtoj nogiron odamlarning barchasi ham bunday vositalardan bahramand bo‘la olmayaptilar. Reabilitatsiya jarayoni Shaxsiy Reabilitatsiya Rejasi (ShRR) asosida amalga oshiriladi. Ko‘p tomonlama yondashuv bo‘lmasa, ShRR ularni yozish uchun maxsus tayyorlanmagan shifokorlar tomonidan tayyorlanadi. So‘ralganlarning atigi 37,3 foizi ShRR olganini ma’lum qilganlar; 50 foizi ShRR borligi haqida xabardor emas, 17,9 foizi esa, ularning birortasini ham olgani yo‘q. Nogiron bolalar va so‘ralgan oilalar reabilitatsiya dasturlarining aralashmasi haqida xabar qildilar, ammo ulardan hech kim ShRR haqida xabar bermadilar. Ijtimoiy reabilitatsiya bir qator psixologik, ta’lim va madaniy-huquqiy yordamni taqdim etishga mo‘ljallangan. Biroq, bu haqda suhbatlar davomida habar qilinmadi, bu esa o‘z navbatida past xabardorlik va tibbiy bo‘lmagan reabilitatsiya xizmatlarining qamrovi past darajada ekanligining ko‘rsatkichidir. Nogironlikka samarali javob berish erta aralashuv xizmatlari, baholash va dalillarga asoslangan ta’lim va ijtimoiy tashabbuslar uchun ko‘ptomonlama va yaxlit yondashuvlarni talab qiladi. O‘zbekistonda buni yengish uchun qonunchilik va konseptual tizimlar hali mavjud emas. Aloqa va axborot mavjud bo‘lmaganda, oilalar sog‘liqni saqlash va reabilitatsiya xizmatlarini qidirishlari kerak. Rivojlanishida muammolarga duch kelgan nogiron bolalarga g‘amxo‘rlik qilish uchun maslahat xizmatlari mavjud emas. Tegishli protokol va standartlar ham mavjud emas, va sog‘liqni saqlash tizimining inson resurslari erta rivojlanish skrining usullari bo‘yicha yetarli imkoniyatlarga ega emas. Bundan tashqari, so‘rovnoma shuni ko‘rsatadiki, nogironlar tomonidan zarur bo‘lgan ko‘plab qurilmalar hozircha ularga mos kelmaydi. Hukumat tomonidan moliyalashtirilgan yordamchi vositalar (masalan, yordamchi it) ro‘yxatining bir 21 qismi hisoblanmaydigan ko‘plab yordamchi vositalar mavjud va ular shahsiy mablag‘ bilan ta’minlanishi kerak. II.2. Nogironligi bo lgan bolalarning oilaviy muhitga bo lganʻ ʻ huquqlarini kafolatlash Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev 2021-yil 22-fevral kuni BMT Inson huquqlari bo yicha kengashining 46-sessiyasidagi nutqida imkoniyati cheklangan ʻ shaxslarning o z qobiliyatini to la ro yobga chiqarish masalalari bo yicha ʻ ʻ ʻ ʻ Mintaqaviy kengash tuzish taklifini xalqaro hamjamiyat e tiboriga havola etar ʼ ekan, O zbekistonda alohida ehtiyojga ega bo lgan shaxslarning huquqlarini ʻ ʻ ta minlashga jiddiy e tibor qaratilayotganini ta kidlagani bejiz emas. ʼ ʼ ʼ Mamlakatimizning nogironligi bo lgan shaxslar huquqlarini himoya qilish ʻ sohasidagi davlat siyosatining ustuvor yo nalishlaridan biri – nogironligi bo lgan ʻ ʻ shaxslarga Konstitutsiyamizda nazarda tutilgan fuqarolik, iqtisodiy, siyosiy va boshqa huquq va erkinliklarni amalga oshirishda xalqaro huquqning umume tirof ʼ etilgan normalari hamda prinsiplari, shuningdek O zbekiston Respublikasining ʻ xalqaro shartnomalariga muvofiq boshqa fuqarolar bilan teng imkoniyatlarni ta minlash hisoblanadi. ʼ Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev 2021-yil 22-fevral kuni BMT Inson huquqlari bo yicha kengashining 46-sessiyasidagi nutqida imkoniyati cheklangan ʻ shaxslarning o z qobiliyatini to la ro yobga chiqarish masalalari bo yicha ʻ ʻ ʻ ʻ Mintaqaviy kengash tuzish taklifini xalqaro hamjamiyat e tiboriga havola etar ʼ ekan, O zbekistonda alohida ehtiyojga ega bo lgan shaxslarning huquqlarini ʻ ʻ ta minlashga jiddiy e tibor qaratilayotganini ta kidlagani bejiz emas. ʼ ʼ ʼ Tahlillar shuni ko rsatmoqdaki, nogironligi bo lgan shaxslar huquqlarini ʻ ʻ ta minlash hamda himoya qilish masalalari bugungi kunda O zbekiston ʼ ʻ Respublikasining 200 dan ortiq normativ-huquqiy hujjatlari bilan tartibga solinmoqda. Bu o rinda Konstitutsiya, 40 dan ortiq qonun va 160 dan ortiq ʻ qonunosti hujjati ko zda tutilgan. ʻ 22 2020-yil 15-oktyabrda “Nogironligi bo lgan shaxslarning huquqlariʻ to g risida”gi qonun qabul qilindi. Joriy yilda Nogironlar huquqlari to g risidagi ʻ ʻ ʻ ʻ Konvensiya (Nyu-York, 2006-yil 13-dekabr) ratifikatsiya qilindi. O zbekistonda 760 ming nafardan ziyod nogironligi bo lgan shaxs, shu ʻ ʻ jumladan, 100 mingdan ortiq 16 yoshgacha nogironligi bo lgan bolalar istiqomat ʻ qiladi. Ular ijtimoiy himoya va qo llab-quvvatlash, tibbiy-ijtimoiy reabilitatsiya ʻ choralari bilan qamrab olingan. 7 Davlat nogironligi bo lgan bolalarni parvarishlayotgan oilalarga moddiy, ʻ maslahatga oid va boshqacha tarzda yordam beradi, sodda qilib aytganda, alohida ehtiyojga ega bo lgan shaxslarni har tomonlama qo llab-quvvatlaydi. O zbekiston ʻ ʻ ʻ Respublikasi “Bola huquqlarining kafolatlari to g risida”gi qonunining 3-bobidagi ʻ ʻ moddalarda ijtimoiy himoyaga muhtoj bolalar huquqlarining qo shimcha ʻ kafolatlari belgilangan. Nogironligi bo lgan shaxslar huquqlarini jamiyat hayotining siyosiy, ijtimoiy- ʻ iqtisodiy va madaniy sohalarida himoya qilish asosida qanday vaziyat bo lishidan ʻ qat iy nazar insonni, shu jumladan nogironligi borligi tufayli kamsitmaslik prinsipi ʼ yotadi. Bu borada nafaqat davlat tuzilmalari, balki fuqarolik jamiyati institutlari ham faollik ko rsatayotgani juda muhim. ʻ Shu bilan birgalikda, nogironligi bo lgan bolalarning oilaviy muhitga bo lgan ʻ ʻ huquqlarini kafolatlashimiz zaruriyati mavjud. BMTning Bola huquqlari bo yicha qo mitasi o zining qirq uchinchi ʻ ʻ ʻ sessiyasida (Jeneva, 2006-yil 11-29-sentyabr) “Nogiron bolalarning huquqlari” to g risidagi 9-sonli umumiy tavsiyalarini qabul qildi. (CRC/C/GC/9, 2007-yil 27- ʻ ʻ fevral) Umumiy tavsiyaning 6-bandida Konvensiyaning barcha qoidalarini inobatga olgan holda, ishtirokchi-davlatlar nogiron bolalar huquqlarini to liq ro yobga ʻ ʻ chiqarishga qaratilgan sa y-harakatlarni amalga oshirishi va ularga ko maklashishi ʼ ʻ ko rsatilgan. ʻ E tiboringizni umumiy tavsiyalarning 41-bandiga qaratsam, unda: ʼ 7 O‘zbekiston Respublikasining 2020-yil 15-oktabrdagi “Nogironligi bo‘lgan shaxslarning huquqlari to‘g‘risida”gi O‘RQ–641-son Qonuni 23 agar oila zarur bo lgan barcha narsalar bilan yetarli darajada ta minlanganʻ ʼ bo lsa, imkoniyati cheklangan bolalar o z oila muhitida eng yaxshi g amxo rlik va ʻ ʻ ʻ ʻ tarbiya olishi; oilalarni qo llab-quvvatlash ota-onalar, aka-ukalarni nafaqat nogironlikning ʻ o zi va uning sabablari, balki har bir bolaning alohida jismoniy hamda ruhiy ʻ ehtiyojlari haqida o qitishni o z ichiga olishi; ʻ ʻ nogiron bolalarning oilalari duch keladigan stress va muammolarga javoban psixologik-ijtimoiy yordam ko rsatish; ʻ ota-onalar, aka-uka va opa-singillarni nogiron qarindoshlari bilan muloqot qilish imkoniyatini yaratish uchun oila a zolariga umumiy tilni, masalan, imo- ʼ ishora tilini o rgatish; ʻ nogiron bolaga munosib hayot kechirishi, mustaqil va to liq g amxo rlik ʻ ʻ ʻ qilishi uchun zarur bo lgan maxsus nafaqalar, iste mol tovarlari va zarur jihozlar ʻ ʼ masalan, maxsus mebel va transport vositalari ko rinishida moddiy yordam ʻ ko rsatish; ʻ oila va jamiyat hayotida ishtirok etishni ta minlash tavsiyalari ishtirokchi ʼ davlatlarga berilgan. Shu munosabat bilan, nogironlar qaramog idagi bolalarga ham yordam ʻ ko rsatilishi kerak. Masalan, nogiron ota-onasi yoki boshqa tarbiyachi bilan birga ʻ yashaydigan bola, uning huquqlarini to liq himoya qiladigan va agar bu eng yaxshi ʻ manfaatlarga mos keladigan bo lsa, ota-onasi bilan yashashni davom ettirishga ʻ imkon beradigan yordam olishi kerak. Yordamchi xizmatlar, shuningdek, kasallarga vaqtinchalik yordam ko rsatishning turli shakllarini, masalan, uyda ʻ yordam yoki jamoat darajasida kunduzgi parvarishlashni o z ichiga olishi kerak. ʻ Ushbu xizmatlar ota-onalarga ishlash, shuningdek, ish yukini kamaytirish va sog lom oila muhitini saqlashga yordam beradi. Ko pgina jamoalarda bolalarga ʻ ʻ g amxo rlik qilishning asosi bo lib qolayotgan va bola parvarishining eng yaxshi ʻ ʻ ʻ alternativlaridan biri hisoblangan oilaning roli kuchaytirilishi va bolani, uning ota- onasini yoki boshqa g amxo rlik qiluvchilarni qo llab-quvvatlashi kerak. ʻ ʻ ʻ 24 Ko pgina davlatlarda homiylik tarbiyasi muqobil parvarishning qabul qilinganʻ va keng tarqalgan shaklidir, ko plab homiylik ostidagi oilalar nogiron bolaga ʻ g amxo rlik qilishda ikkilanishadi, chunki nogiron bolalar ko pincha muammolarni ʻ ʻ ʻ keltirib chiqarishi yoki qo shimcha g amxo rlik, jismoniy, psixologik, aqliy ʻ ʻ ʻ rivojlanish uchun alohida ehtiyojlari bo lishi mumkin deb uylashadi. Shu sababli, ʻ bolalarni homiylik ostidagi oilalarga joylashtirishga mas ul bo lgan tashkilotlar ʼ ʻ tegishli oilalarni zarur ta lim va rag batlantirishni ta minlashi va homiylik ostidagi ʼ ʻ ʼ oilaning nogiron bolaga tegishli g amxo rlik ko rsatishi uchun ularni qo llab- ʻ ʻ ʻ ʻ quvvatlashi kerak. BMTning Bola huquqlari Qo mitasi ko plab mamlakatlarda ixtisoslashtirilgan ʻ ʻ bolalar muassasalariga joylashtirilgan nogiron bolalar sonining ko pligidan o z ʻ ʻ xavotirini bildirgan. Ularda ko rsatilayotgan xizmatlar sifati, xoh u ta lim, xoh ʻ ʼ tibbiy yoki reabilitatsiya bo lsin, ko pincha nogiron bolalarga g amxo rlik qilish ʻ ʻ ʻ ʻ talablariga javob bermaydi. Belgilangan standartlarning yo qligi, standartlarga mos ʻ kelmasligi, ularga rioya etilmasligi yoki yetarli nazorat qilinmasligi bunga sabab bo ladi. Bunday muassasalar nogiron bolalar psixologik, jismoniy, jinsiy va boshqa ʻ zo ravonlik shakllariga, shuningdek, e tiborsizlikka ko proq uchrashi mumkin ʻ ʼ ʻ bo lgan zaif maxsus muhitdir. ʻ 8 Shu munosabat bilan, Qo mita ishtirokchi-davlatlarni institutlashtirishdan ʻ faqat oxirgi chora sifatida, o ta zarur hollarda va bolaning manfaatlarini ko zlab ʻ ʻ foydalanishga chaqiradi. U ishtirokchi-davlatlarga faqat bolaning erkinligini yoki erkin harakatlanish huquqini cheklash maqsadida bolalarni muassasalarga joylashtirish amaliyotiga chek qo yishni tavsiya qiladi. Bundan tashqari, mavjud ʻ bolalar muassasalarini qayta tashkil etish, bolaning huquqlari va ehtiyojlarini to liq ʻ hurmat qiladigan kichik turar-joy binolariga ustuvor ahamiyat berish, muassasalarda bolalarni parvarishlash darajasining milliy standartlarini ishlab chiqishga e tibor qaratish lozim. Tartib-qoidalarga rioya qilish va standartlarning ʼ samarali bajarilishini ta minlash uchun nazorat olib borishlari zarur. ʼ 8 O‘zbekiston Respublikasining 2020-yil 15-oktabrdagi “Nogironligi bo‘lgan shaxslarning huquqlari to‘g‘risida”gi O‘RQ–641-son Qonuni 25 Umumiy tavsiyalarning 48-bandiga e tibor qaratsak, Qo mita nogironʼ ʻ bolalarni ota-onalaridan ajratish va muassasalarga joylashtirishda ularning fikri kamdan-kam inobatga olinayotganidan xavotirda. Umuman olganda, bu qarorlar bolalar hayoti va kelajagi uchun uzoq muddatli ta sir ko rsatishiga qaramasdan, ʼ ʻ qaror qabul qilish jarayonlari bolalarni to liq sheriklar sifatida etarli darajada ʻ ko rib chiqmaydi. Shu munosabat bilan Qo mita ishtirokchi-davlatlarga nogironligi ʻ ʻ bo lgan bolalarning fikrlarini birlashtirish va baholash jarayoni, ota-onalardan ʻ ajralish va muassasaga joylashtirish orqali hamda o tish davrida ularning barcha ʻ masalalarda ishtirok etishiga ko maklashish bo yicha sa y-harakatlarini davom ʻ ʻ ʼ ettirishni va kuchaytirishni tavsiya qiladi. Qo mita, shuningdek, himoya choralarini ʻ amalga oshirishning barcha bosqichlarida, qaror qabul qilishdan oldin, uni amalga oshirish jarayonida va undan keyin bolalarning fikrini eshitish kerakligini ta kidlaydi. Shu munosabat bilan Qo mita ishtirokchi-davlatlarning e tiborini ʼ ʻ ʼ 2005-yil 16-sentyabrda ota-ona qaramog isiz qolgan bolalar bo yicha umumiy ʻ ʻ muhokama kunida qabul qilingan Qo mita tavsiyalariga qaratadi (CRC/C/153, ʻ 636-689-bandlar). Shu sababli, bolalarni institutlashtirish masalalarini ko rib chiqishda ʻ ishtirokchi-davlatlarga bolalarni institutlashtirishdan chiqarish va ularni oilalariga qaytarish, homiylik yoki homiylik ostidagi tarbiya dasturlarini ishlab chiqish taklif etiladi. Ota-onalar va oilaning boshqa a zolariga bolaning uy sharoitiga ʼ integratsiyalashuvini osonlashtirish uchun zarur va tizimli yordam ko rsatilishi ʻ kerak. Ushbu umumiy tavsiyalar mamlakatimizda amalga oshirilayotgan deinstitutsionalizatsiya jarayonida muhim ahamiyat tutishini yoddan chiqarmasligimiz zarur. II.3. Nogironligi bor bolalar va ularning ota-onalari huquqlarini ta’minlash: milliy va xalqaro yondashuvlardagi o‘zaro mushtaraklik 26 Joriy yil 17 fevralda O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoevning “Nogironligi bo‘lgan shaxslarni hamda aholining ijtimoiy himoyaga muhtoj qatlamlarini qo‘llab-quvvatlashning qo‘shimcha chora- tadbirlari to‘g‘risida”gi farmoni matbuotda e’lon qilindi. Ushbu hujjat 2022 yil 28 yanvarda tasdiqlangan “2022-2026 yillarga mo‘ljallangan Yangi O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasi” ijrosi doirasida ishlab chiqilgan. Bunga qadar, Harakatlar strategiyasi doirasida, jumladan, Prezidentimiz tomonidan 2021 yil 25 martdagi “Keksalar va nogironligi bo‘lgan shaxslarni ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash, “Saxovat” va “Muruvvat” internat uylari tizimini yanada rivojlantirish to‘g‘risida”gi farmon, 2021 yil 27 noyabrda “Tibbiy- ijtimoiy ekspertiza xizmati faoliyati hamda bolalarga nogironlikni belgilash tizimini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi qaror qabul qilingan va ijroga yo‘naltirilgan. Nogironlik muammolari bo‘yicha Global sammit 2022 yil 16-17 fevral kunlari Nogironlik muammolari bo‘yicha Global sammit bo‘lib o‘tdi. Ushbu xalqaro anjuman Norvegiya va Gana hukumatlari hamda Nogironlik muammolari bo‘yicha xalqaro alyans tomonidan onlayn shaklda tashkil etildi. Nogironlik muammolari bo‘yicha Global sammitda imkoniyati cheklangan insonlar hayotida aniq va amaliy o‘zgarishlar yuz berishiga xizmat qiladigan inklyuziv taraqqiyot talablarini tatbiq etish istiqbollari muhokama qilindi. Bunda BMTning Barqaror rivojlanish maqsadlaridan kelib chiqildi. Barqaror rivojlanishning 17-maqsadiga erishish uchun sakkiz yildan ozroq vaqt qolmoqda. Shuning uchun, bu borada qo‘lga kiritilgan natijalarga tayangan holda, ushbu maqsad doirasida belgilangan inklyuziv taraqqiyotni kengaytirish bo‘yicha majburiyatlarni bajarish lozim. BMT Bosh kotibi Antoniu Guterrish nogironligi bo‘lgan shaxslarni himoya qilishning bir qator ustuvor yo‘nalishlarini ilgari surdi. Xususan, Bosh kotibning fikricha, nogironligi bo‘lgan shaxslar hamma joyda har qanday imkoniyatlardan 27 teng foydalana olishiga sharoit yaratish uchun investitsiyalar zarur. Bu esa katta miqdordagi moliyalashtirishni taqozo etadi. Sammitni Norvegiya Bosh vaziri Yonas Gar Styore ochar ekan, mazkur xalqaro anjuman butun dunyodagi imkoniyati cheklangan insonlar hayotini yaxshilash bo‘yicha sa’y-harakatlarimizni faollashtirishga yo‘l ochishini ta’kidladi. Zero, bugungi kunda dunyo aholisining qariyb 15 foizini nogironligi bo‘lgan shaxslar tashkil etmoqda. Koronavirus pandemiyasi ana shu insonlar huquqlarini ta’minlash borasidagi notenglikni kuchaytirmoqda. Gana Respublikasi Prezidenti Nana Akufo-Addo bunday notenglik pandemiya tufayli mamlakatlar ichkarisida ayniqsa kuchayganiga e’tiborni qaratdi. Bu vaziyat, xususan, nogironligi bo‘lgan shaxslarga koronavirus bilan bog‘liq holatlarda tibbiy, ijtimoiy va moliyaviy xizmatlar yetarlicha ko‘rsatilmayotgani misolida ko‘zga tashlanmoqda. Global sammitda 20 nafar oliy darajadagi spiker – Prezidentlar, Bosh vazirlar, xalqaro tashkilotlar rahbarlari ishtirok etdi va so‘zga chiqdi. Xalqaro anjumanda ta’kidlanganidek, BMT Nogironlar huquqlari to‘g‘risidagi konvensiyasi ijrosini ta’minlash va uning bajarilishini muntazam monitoring qilib borish juda muhim. Shundagina imkoniyati cheklangan insonlarning huquqlarini to‘liq ta’minlash masalasi insoniyatning barqaror va farovon jamiyat barpo etish borasidagi global faoliyatining diqqat markazida turishiga erishamiz. Global sammitda BMT va uning mintaqalardagi muassasalari, nufuzli xalqaro tashkilotlar rahbarlari, davlat boshliqlari va hukumat rahbarlari, aloqador vazirlik va tashkilotlar mutasaddilari, xususiy sektor vakillari va fuqarolik jamiyati faollari – jami 7 mingdan ziyod vakil ishtirok etdi. Xalqaro anjumanga O‘zbekiston ham taklif etildi. Muhimi, mamlakatimiz vakiliga O‘zbekistonda nogironligi bo‘lgan shaxslarning huquqlari va manfaatlarini ta’minlash borasida amalga oshirilayotgan islohotlar natijalari haqida axborot taqdim etish imkoniyati yaratildi. 9 9 O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2015-yilning 10-avgustdagi “Keksalar va nogironligi bo‘lgan shaxslarni manzilli ijtimoiy himoya qilish va qo‘llab-quvvatlashni yanada kuchaytirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi 237-son qarori 28 Shu ma’noda, birinchidan, xalqaro hamjamiyatning bunday ijobiy munosabati, bir tomondan, O‘zbekiston milliy taraqqiyot yo‘lidan og‘ishmay, dadil odimlayotganini tasdiqlaydi. Ikkinchidan, bu jahoniy e’tibor mamlakatimizning xalqaro maydonda o‘rni va nufuzi tobora mustahkamlanib borayotganiga yana bir yorqin dalil hisoblanadi. Uchinchidan, bularning barchasi – nogironligi bo‘lgan shaxslarning huquqlari va manfaatlarini ta’minlash borasida O‘zbekiston Prezidenti olib borayotgan siyosat bilan xalqaro hamjamiyatning global sa’y-harakatlari o‘zaro uyg‘un hamda mushtarak ekanini amalda namoyon etmoqda. O‘zbekiston va Nogironlar huquqlari to‘g‘risidagi konvensiya: tashabbus va natijadorlik Nogironligi bo‘lgan shaxslarni himoya qilish sohasidagi O‘zbekiston Respublikasi davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biri – nogironligi bo‘lgan shaxslarning Konstitutsiyamizda ko‘zda tutilgan shaxsiy, siyosiy, iqtisodiy, ijtimoiy, madaniy huquq va erkinliklarini xalqaro huquqning umume’tirof etilgan prinsiplari va normalari hamda O‘zbekiston qo‘shilgan xalqaro shartnomalarga muvofiq holda, boshqa fuqarolar bilan teng ravishda ta’minlash hisoblanadi. BMT Nogironlar huquqlari to‘g‘risidagi konvensiyasining 2021 yil 7 iyunda O‘zbekiston Respublikasi tomonidan ratifikatsiya qilingani ushbu sohada samarali islohotlarni davom ettirishning yorqin namunasi bo‘ldi. Bu haqda fikr yuritganda, albatta, keyingi yillarda ayni sohada shiddatli tus olgan amaliy ishlar diqqatga loyiq samaralar berganini qayd etish lozim. Xususan, O‘zbekiston Respublikasining Nogironlar huquqlari to‘g‘risidagi konvensiyaga qo‘shilishiga oid masala davlat boshlig‘ining quyidagi dasturiy hujjatlarida: 1. “Nogironligi bo‘lgan shaxslarni davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlash tizimini tubdan takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi farmonida (2017 yil 1 dekabrda qabul qilingan); 2. Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasi qabul qilinganining 70 yilligiga bag‘ishlangan Tadbirlar dasturida (2018 yil 5 maydagi Farmon bilan tasdiqlangan); 29 3. Inson huquqlari bo‘yicha O‘zbekiston Respublikasining Milliy strategiyasida (2020 yil 22 iyundagi Farmon bilan tasdiqlangan); 4. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining Birlashgan Millatlar Tashkiloti Inson huquqlari bo‘yicha kengashining 2021 yil 22 fevralda bo‘lib o‘tgan 46-sessiyasidagi nutqida nazarda tutilgan. Prezident Shavkat Mirziyoev BMT Inson huquqlari bo‘yicha kengashining 46-sessiyasi minbardan turib, imkoniyati cheklangan shaxslarning o‘z qobiliyatini to‘la ro‘yobga chiqarish masalalari bo‘yicha Mintaqaviy kengash tuzish taklifini xalqaro hamjamiyat e’tiboriga havola etar ekan, O‘zbekistonda alohida ehtiyojga ega bo‘lgan shaxslarning huquqlarini ta’minlashga jiddiy e’tibor qaratilayotganini ta’kidlagani bejiz emas. 2020 yilda “Nogironligi bo‘lgan shaxslarning huquqlari to‘g‘risida”gi qonun qabul qilindi. Mazkur Qonun nogironligi bo‘lgan shaxslarning barcha ijtimoiy-iqtisodiy huquqlarini tartibga solishi bilan juda ahamiyatlidir. Qonun, shuningdek, nogironligi bo‘lgan shaxslarning huquqlarini himoya qilish modeli va sohaga doir boshqa normativ-huquqiy hujjatlarni amalga oshirishga qaratilgandir. Shunday qilib, O‘zbekistonda ijtimoiy adolat prinsipiga amal qilish, yordam va qo‘llab-quvvatlashga muhtoj, birinchi navbatda, jismoniy imkoniyati cheklangan odamlarga to‘laqonli hayot kechirish uchun sharoit yaratish masalasi davlat rahbarining doimiy diqqat markazida turibdi. BMTning Nogironlar huquqlari to‘g‘risidagi konvensiyasi – dunyodagi nogironligi bo‘lgan shaxslar Konstitutsiyasi Ushbu Konvensiya XXI asrda qabul qilingan inson huquqlari to‘g‘risidagi birinchi shartnoma bo‘lib, u BMT Bosh Assambleyasi tomonidan 2006 yil 13 dekabrda qabul qilingan va 2008 yil 3 mayda kuchga kirgan. BMTning 192 a’zo- davlatidan, 2021 yil may holatiga ko‘ra, 183 tasi ushbu Konvensiyani ratifikatsiya qilgan. Konvensiyada nogironlarning huquqlari va asosiy erkinliklari, xususan, ularning yashash, fuqarolik, huquqiy himoyalanish, ta’lim olish, salomatliklarini saqlash, boshqalar bilan teng ravishda mehnat qilish, siyosiy, ijtimoiy, madaniy 30 hayotda, bo‘sh vaqtni o‘tkazish, dam olish va sport bilan shug‘ullanishda ishtirok etish, o‘zlari va oilasi uchun yetarlicha turmush sharoitiga ega bo‘lish va ijtimoiy yordam huquqlari e’tirof etilgan. Ushbu huquqlarni amalga oshirishning kafolatlari belgilangan. Nogironlar huquqlari to‘g‘risidagi konvensiya 50 ta moddadan iborat bo‘lib, dunyodagi nogironligi bo‘lgan shaxslar holatini tahlil qilish asosida qabul qilingan. Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti hisob-kitoblariga ko‘ra, dunyo aholisining 15 foizini nogironligi bo‘lgan shaxslar tashkil qiladi, bugungi kunda ularning soni 1 milliardga yetgan. Konvensiyaning asosiy g‘oyasi shundan iboratki, nogironligi bo‘lgan shaxslar barcha inson huquqlari va erkinliklaridan kamsitishlarsiz foydalanish imkoniyatiga ega bo‘lishi kerak. Konvensiyaning maqsadi 1-moddada bayon etilgan hamda nogironligi bo‘lgan shaxslarning tenglik asosida barcha inson huquqlarini to‘liq amalga oshirishlarini rag‘batlantirish, himoya qilish va ta’minlashdan iboratdir. U foydalanish imkoniyati, shaxsiy harakatlanish, sog‘liqni saqlash, ta’lim, bandlik, abilitatsiya va reabilitatsiya, siyosiy hayotda ishtirok etish, shuningdek tenglik va kamsitmaslik kabi bir qator muhim masalalarni qamrab oladi. Nogironlar huquqlari to‘g‘risidagi konvensiyaning 4-moddasida nogironligi bo‘lgan shaxslar huquqlarini ta’minlash, rag‘batlantirish va himoya qilish bo‘yicha umumiy majburiyatlar belgilangan. Xususan, Konvensiyada ishtirok etuvchi davlatlar quyidagi majburiyatlarni oladi:  nogironligi bo‘lgan shaxslar huquqlarini amalga oshirish uchun barcha zarur qonuniy, ma’muriy-tashkiliy va boshqa choralarni ko‘rish;  nogironlarga nisbatan kamsitish xususiyatiga ega mavjud qonunlar, qarorlar, urf-odatlarni o‘zgartirish yoki bekor qilish;  barcha strategiyalar va dasturlarda nogironligi bo‘lgan shaxslar huquqlarini himoya qilish va rag‘batlantirishni hisobga olish, Konvensiyaga to‘g‘ri kelmaydigan har qanday harakatlar yoki usullardan tiyilish; 31  har qanday shaxs, tashkilot yoki xususiy korxona tomonidan nogironlik belgisi bo‘yicha kamsitishni bartaraf etish uchun zarur choralarni ko‘rish;  nogironligi bo‘lgan shasxlarning aniq ehtiyojlari uchun moslashtirish, tovarlar, xizmatlar, jihozlar va universal dizayn ob’ektlarining ilmiy-tadqiqot va konstruktorlik ishlanmalarini olib borish yoki rag‘batlantirish;  Konvensiyada kafolatlangan yordam va xizmatlarni taqdim etishni takomillashtirish uchun mutaxassislar va nogironligi bo‘lgan shaxslar bilan ish olib boradigan personalni ushbu e’tirof etilgan huquqlarga o‘qitishni rag‘batlantirish. Nogironligi bo‘lgan shaxslar huquqlarini himoya qilishda ustuvor sub’ektlar sifatida nogironligi bo‘lgan ayollar (6-modda) va nogironligi bo‘lgan bolalar (7-modda) ajratib ko‘rsatilgan. 10 Konvensiya qoidalari bajarilishini monitoring qiluvchi, ishtirok etuvchi davlatlarning ma’ruzalarini ko‘rib chiqishga vakolatli hamda ushbu ma’ruzalar bo‘yicha takliflar va umumiy tavsiyalar beruvchi organ – BMTning Nogironlar huquqlari bo‘yicha qo‘mitasi (18 kishidan iborat) tashkil etilgan. A’zo davlatlar dastlabki milliy ma’ruzani Konvensiya ratifikatsiya qilinganidan so‘ng 2 yil ichida, keyinchalik har 4 yilda bir marta taqdim etishlari belgilangan. O‘zbekiston ratifikatsiya qilgan BMTning Nogironlar huquqlari to‘g‘risidagi konvensiyasi nogironligi bo‘lgan shaxslarning tengligi, huquqlari, ayniqsa, ayollar va bolalarning ta’lim olishi, salomatligini saqlashi, mehnat qilishi, o‘zi va oilasi uchun yetarlicha turmush sharoitiga ega bo‘lishining huquqiy kafolatlarini belgilovchi xalqaro-huquqiy hujjatdir. Konvensiyani ratifikatsiya qilishda 3 ta manba: milliy qonunchilik, xorijiy yuridik amaliyot va ushbu Konvensiyaning o‘ziga tayanildi. AQSh, Buyuk Britaniya, Germaniya, Shveysariya, Rossiya, Belarus, Ukraina, Ozarbayjon kabi davlatlar tajribasi chuqur o‘rganildi. Xususan, AQSh, Buyuk, Britaniya, Germaniya, Shveysariya kabi yetakchi xorijiy davlatlar Nogironlar huquqlari to‘g‘risidagi konvensiyani ratifikatsiya 10 O’zb е kiston R е spublikasining Konstitutsiyasi T.O’zb е kiston . 2020 yil 32 qilgan holda, tegishli milliy qonunlarini ham qabul qilgan. Bu qonunlarning barchasi mazmunan o‘xshash bo‘lib, Konvensiya talablari negizida ishlab chiqilgan. E’tiborli tomoni shundaki, GFRda nogironligi bo‘lgan shaxslarni ijtimoiy himoya qilishga qaratilgan bir qancha qonunlar mavjud. Jumladan, “Jamiyatda, ishda va kasbiy sohada nogironlarning huquqlarini ta’minlash to‘g‘risida”gi qonun shular sirasiga kiradi. O‘zbekistonning bu boradagi huquqiy amaliyotiga kelsak, qonun ijodkorligida ilk bor noyob tajriba qo‘llanildi. Ya’ni, xalqaro-huquqiy hujjat dastlab milliy qonunchilikka implementatsiya qilinib, shundan keyin ratifikatsiya qilindi. E ng asosiysi, Konvensiyaning ratifikatsiya qilinishi natijasida: birinchidan, nogironligi bo‘lgan shaxslarni ijtimoiy himoya qilish tizimi xalqaro norma va standartlarga muvofiqlashdi; ikkinchidan, nogironligi bo‘lgan shaxslarni ijtimoiy himoya qilishni kuchaytirish bo‘yicha xalqaro tashkilotlarning maqsadli resurslarini jalb qilish imkoni kengaydi; uchinchidan, aholini ijtimoiy himoya qilishdagi mamlakatimizning ijobiy xalqaro imiji yanada yaxshilanmoqda. Nogironligi bo‘lgan shaxslar huquqlarini himoya qilish: O‘zbekiston tajribasi Nogironligi bo‘lgan shaxslar huquqlarini ta’minlash hamda himoya qilish masalalari bugungi kunda O‘zbekiston Respublikasining 200 dan ortiq normativ- huquqiy hujjati bilan tartibga solinmoqda. Bu o‘rinda Konstitutsiya, 40 dan ziyod qonun va 160 dan ortiq qonunosti hujjati ko‘zda tutilgan. Jumladan, O‘zbekistonda nogironligi bo‘lgan shaxslarning huquqlari O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi, “Nogironligi bo‘lgan shaxslarning huquqlari to‘g‘risida”, “Ta’lim to‘g‘risida”, “Fuqarolar sog‘lig‘ini saqlash to‘g‘risida”, “Aholi bandligi to‘g‘risida”, “Bola huquqlarining kafolatlari to‘g‘risida”, “Fuqarolarning davlat pensiya ta’minoti to‘g‘risida”, “Mehnatni 33 muhofaza qilish to‘g‘risida”, “Jismoniy tarbiya va sport to‘g‘risida”gi qonunlar va O‘zbekiston Respublikasi Mehnat kodeksi bilan tartibga solinadi. Nogironligi bo‘lgan shaxslar huquqlariga oid milliy qonunchilik: nogironligi bo‘lgan shaxslarning ijtimoiy-iqtisodiy sohadagi barcha huquqlarini tartibga soluvchi “Nogironligi bo‘lgan shaxslarning huquqlari to‘g‘risida”gi konun, shuningdek nogironligi bo‘lgan shaxslarning ta’lim olishga bo‘lgan huquqlarini amalga oshirishga qaratilgan qonunlar va boshqa normativ-huquqiy hujjatlar; sog‘liqni saqlash va tibbiy xizmat ko‘rsatish; bandlik masalalari; jismoniy tarbiya, sport va dam olish; ijtimoiy ob’ektlar va xizmatlar, transport, aloqa va axborot vositalaridan foydalanish; odil sudlov; davlat va jamoat ishlarida ishtirok etish; nogironligi bo‘lgan shaxslar huquqlarini buzganlik uchun javobgarlik kabi normalardan tashkil topgan. Nogironligi bo‘lgan shaxslar huquqlarini jamiyat hayotining siyosiy, ijtimoiy- iqtisodiy va madaniy sohalarida himoya qilish asosida qanday vaziyat bo‘lishidan qat’i nazar insonni, shu jumladan nogironligi borligi tufayli kamsitmaslik prinsipi yotadi. Bu borada nafaqat davlat tuzilmalari, balki fuqarolik jamiyati institutlari ham faollik ko‘rsatayotgani juda muhim. Nogironlik muammolari bo‘yicha Global sammitda alohida ta’kidlanganidek, koronavirus pandemiyasidan keyingi davrda nogironlik muammolarini hal etishda oldingi maqbul natijalarni tiklash va yanada ko‘proq samaralarni qo‘lga kiritish zarur. Bunda davlatlar, xalqaro va mintaqaviy tashkilotlar, fuqarolik jamiyati institutlari, turli doiralardagi sheriklar bilan yaqin hamkorlikni kuchaytirish katta ahamiyat kasb etadi. Bugungi kunda mamlakatimizda nogironlik sohasida 600 ga yaqin nodavlat notijorat tashkiloti faoliyat yuritmoqda. Ular orasida: O‘zbekiston nogironlar jamiyati; O‘zbekiston nogironlar jamoat fondi; O‘zbekiston Nogiron ishbilarmon ayollar milliy assotsiatsiyasi; Imkoniyati cheklangan yoshlar va bolalar markazi; O‘zbekistondagi falaj nogiron bolalar va o‘smirlarga yordam berish “Umr” jamoatchilik markazi; “Inklyuziv hayot” nogironlar jamoat birlashmasi; O‘zbekiston Ko‘zi ojizlar jamiyati; O‘zbekiston karlar jamiyati kabi NNTlar bor. 34 Ushbu nodavlat notijorat tashkilotlarining vakillari Konvensiyani ratifikatsiya qilishda faol ishtirok etdi. Taraqqiyot strategiyasi va nogironligi bo‘lgan shaxslar huquqlari O‘zbekistonda 760 ming 727 nafar nogironligi bo‘lgan shaxs istiqomat qiladi. Shularning 100 mingdan ortig‘i 16 yoshgacha bo‘lgan nogiron bolalardir. Ular ijtimoiy himoya va qo‘llab-quvvatlash, tibbiy-ijtimoiy reabilitatsiya choralari bilan qamrab olingan. “2022-2026 yillarga mo‘ljallangan Yangi O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasi”da bu borada muhim maqsad-vazifalar belgilangan. Bu o‘rinda, birinchi navbatda, O‘zbekiston Prezidentining mazkur Taraqqiyot strategiyasini imzolashga oid Farmonida ko‘zda tutilgan ustuvor masalalarga to‘xtalish maqsadga muvofiqdir. Farmonga ko‘ra, Aholini ijtimoiy himoya qilish milliy strategiyasi ishlab chiqilmoqda. Loyihada, jumladan, “Ijtimoiy himoya yagona reestri” axborot tizimida yordamga muhtoj ayollar, yoshlar va nogironligi bo‘lgan shaxslar bo‘yicha alohida ma’lumotlar bazasini yaratish ko‘zda tutilmoqda. Kelgusida ushbu ma’lumotlar bazasini o‘zida jamlagan “Ijtimoiy himoya yagona reestri” hozir amalda bo‘lgan “Temir daftar”, “Yoshlar daftari” va “Ayollar daftari” bilan integratsiya qilinadi. Prezident Farmonida bu borada belgilangan yana bir muhim vazifa – “Fuqarolarning davlat pensiya ta’minoti to‘g‘risida”gi qonuniga o‘zgartirishlar kiritish bilan bevosita bog‘liq. Chunki bunda davlatimiz rahbarining bolalikdan nogironligi bo‘lgan bolalarga 18 yoshgacha qaralgan davrni pensiya tayinlashda ish stajiga qo‘shib hisoblash zarurligi haqidagi topshirig‘i o‘z ijobatini topadi. Shu yildan e’tiboran, Farmonning 14-bandiga binoan, keksa va nogironligi bo‘lgan shaxslarga davlat xizmatlarini ko‘rsatish tizimi soddalashtiriladi hamda ularga zamonaviy texnologiyalarni joriy etish orqali qo‘shimcha qulayliklar yaratiladi. Shuningdek, mazkur hujjatning 15-bandiga ko‘ra, ijtimoiy himoyaga muhtoj fuqarolarga jinoyat ishlari bilan bir qatorda fuqarolik va ma’muriy ishlar bo‘yicha ham davlat hisobidan bepul yuridik yordam ko‘rsatish tartibi joriy etiladi. 35 Yangi O‘zbekistoning taraqqiyot strategiyasi inson qadrini ta’minlashga qaratilgan 100 ta maqsadni qamragan. Shu maqsadlarning aksariyatida nogironligi bo‘lgan shaxslar huquqlari va manfaatlariga daxldor ko‘plab vazifalar belgilangan. Xususan, Taraqqiyot strategiyasining 9-maqsad ida keksa va nogironligi bo‘lgan shaxslarga davlat xizmatlari ko‘rsatishni soddalashtirish, ularga qulayliklar yaratish haqida so‘z boradi. Dasturilamal hujjatning 53-maqsad ida aholining muhtoj qismini zamonaviy protez-ortopediya buyumlari va reabilitatsiya vositalari bilan ta’minlash darajasini 60 foizga yetkazish ko‘zda tutilmoqda. Nogironligi bo‘lgan shaxslarni ijtimoiy himoya qilish istiqbollari Taraqqiyot strategiyasining 66-maqsadi: “Nogironligi bo‘lgan shaxslarni qo‘llab-quvvatlashning samarali tizimini shakllantirish, ularning hayot sifati va darajasini oshirish” deb nomlangan. Ushbu maqsad doirasida: birinchidan, nogironlik belgisi bo‘yicha kamsitishga yo‘l qo‘ymaslik, nogironligi bo‘lgan shaxslarning huquqlari, erkinliklari va qonuniy manfaatlarini ro‘yobga chiqarishda teng sharoitlarni va ularni buzganlik uchun javobgarlikning muqarrarligini ta’minlash; ikkinchidan, nogironligi bo‘lgan shaxslar huquqlarini ta’minlash sohasidagi umume’tirof etilgan xalqaro norma va standartlarni milliy qonunchilikka implementatsiya qilish; uchinchidan, tibbiy-mehnat ekspertizasi va nogironlikni belgilashning shaffof, zamonaviy uslub va mezonlarini joriy etish, nogironligi bo‘lgan shaxslarga tibbiy-ijtimoiy yordam ko‘rsatish darajasi va sifatini oshirish; to‘rtinchidan, nogironligi bo‘lgan shaxslarning oilasi, jamiyat va davlat bilan o‘zaro aloqasini kuchaytirish, ularning qulay muhitda bo‘lishi, shahar yo‘lovchi transporti, ijtimoiy va boshqa infratuzilma ob’ektlaridan erkin foydalanishi uchun zarur sharoitlar yaratish; 36 beshinchidan, nogironligi bo‘lgan shaxslarning jamiyat ijtimoiy-iqtisodiy hayotiga jalb qilinishi va faol ishtirokini ta’minlovchi inklyuziv ta’lim va ishga joylashtirish tizimini takomillashtirish; oltinchidan, nogironlikni belgilashning ijtimoiy modeliga bosqichma- bosqich o‘tish kabi g‘oyat muhim vazifalar kun tartibiga qo‘yilgan. Ayni vaqtda ushbu chora-tadbirlar izchil amalga oshirilmoqda. Bu haqda so‘z borganda, jumladan, O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti yaqinda “Nogironligi bo‘lgan shaxslarni hamda aholining ijtimoiy himoyaga muhtoj qatlamlarini qo‘llab-quvvatlashning qo‘shimcha chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi farmonini imzolaganini yana bir bor ta’kidlash lozim. Ushbu Farmon nogironligi bo‘lgan shaxslar, ayniqsa, doimiy parvarishga muhtoj bo‘lgan bolalarni parvarishlayotgan oilalarni davlat tomonidan ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash tizimini yanada takomillashtirish, ijtimoiy yordamning zamonaviy mexanizmlarini amalga oshirishda yangi yondashuvlarni joriy etishga qaratilgani bilan nihoyatda muhimdir. Bundan tashqari, Taraqqiyot strategiyasi doirasida Vazirlar Mahkamasi 2022 yil 8 fevralda “Tibbiy-ijtimoiy ekspertiza xizmati tashkiliy tuzilmasini va faoliyatini tashkil etishga oid normativ-huquqiy hujjatlarni tasdiqlash to‘g‘risida”gi qarorni qabul qildi. Hukumat qaroriga asosan nogironlikni olish tartibi o‘zgartirildi. Ya’ni, endilikda fuqarolarni ko‘rikdan o‘tkazish ularni tibbiy-ijtimoiy ekspert komissiyalarga ko‘rikka yuborish orqali amalga oshiriladi. Ko‘rikka, shuningdek, statsionardan berilgan kasallik tarixini, ambulator kartadan ko‘chirmalarni va bemorni ko‘rikka yuborish uchun asos bo‘lgan boshqa hujjatlarni o‘rganish ham kiradi. Tibbiy-ijtimoiy ekspert komissiyalari majlisida ko‘rik to‘liq tarkibda va hujjatlar qabul qilib olingan kundan boshlab 10 kun ichida o‘tkaziladi. Nogironlik belgilangan taqdirda, hujjatlar TIEK tomonidan qabul qilib olingan sana nogironlikning boshlanishi hisoblanadi. O‘zbekiston Respublikasi BMT Inson huquqlari bo‘yicha kengashining a’zosi hisoblanadi. Shu ma’noda, mamlakatimiz Konvensiyani milliy qonunchilikka implementatsiya qilish va huquqni qo‘llash amaliyotiga tatbiq etish bo‘yicha 37 Milliy harakatlar rejasini tasdiqlashni zimmasiga oladi. Keyingi, ya’ni 2023 yilda O‘zbekiston BMT Nogironlar huquqlari to‘g‘risidagi konvensiyasining bajarilishi bo‘yicha dastlabki hisobotini tegishli tartibda taqdim etadi. 38 XULOSA «Nogironligi bo‘lgan shaxslarning huquqlari to‘g‘risida"gi yangi qonunning tahlili qonun BMTning nogironlar huquqlari to‘g‘risidagi konvensiyasi qoidalariga to‘liq mos kelmasligini ko‘rsatdi. Nogironlik ta’rifi hanuzgacha tibbiy xarakterga ega, bu nogironlikka ta’rif berishning inson huquqlari himoyasi yondashuviga asoslangan xalqaro standartlarga ziddir. Yangi qonunda «universal dizayn», nogironlik bo‘yicha ma’lumotlar yig‘ish va nogironlik statistikasini yuritish kabi muhim tushunchalar chiqarib tashlangan, imo-ishora tili maqomi bo‘yicha davlat tili bilan to‘laqonli tilga tenglashtirilmagan. Shubhasiz, konvensiya ratifikatsiya qilingandan so‘ng, mazkur qonunni konvensiya qoidalariga muvofiqlashtirish muammosi tug‘iladi. Qonunning ishlashi uchun nogironlarning o‘zlari va ularning vasiylarining huquqiy savodxonligi va ongini oshirish juda zarur. Bunga Adliya vazirligi tomonidan tashkil etilgan «Madad» nodavlat notijorat tashkilotining maslahat byurolari tarmog‘i orqali yuridik xizmatlar va amaliy huquqiy yordamlardan foydalangan holda erishish mumkin. Shuningdek, nogironlarning, ayniqsa, chekka hududlarda nogironlarning huquqiy ongini oshirishga qaratilgan loyihalarni amalga oshirish uchun nogironlar NTTlarining tashkiliy salohiyatini kuchaytirish va moliyalashtirishni ta’minlash zarur. Eng muhimi, biz nogironlarning kamsitilishlardan himoya qilish huquqlarini amalga oshirishning aniq mexanizmlarini ishlab chiqishimiz kerak; nogironlarning nodavlat notijorat tashkilotlari bilan qurilish loyihalarini atrof-muhitga qulaylik va universal dizayn tamoyillariga javob berishini muvofiqlashtirish; sifatli ta’lim va munosib ish o‘rinlari, shuningdek, munosib turmush darajasini bilan ta’minlashimiz zarur. 39 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YHATI 1. O’zb е kiston R е spublikasining Konstitutsiyasi T.O’zb е kiston . 2020 yil. 2. O’zb е kiston R е spublikasining «Qonunchilik palatasi to’g’risida »gi Qonuni Xalq so’zi 2002 yil 28 d е kabr 3. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017-yil 1-dekabrdagi “Nogironligi bo‘lgan shaxslarni davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlash tizimini tubdan takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi PF-5270-son Farmoni 4. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017-yil 1-dekabrdagi “Nogironligi bo‘lgan shaxslarni davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlash tizimini tubdan takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi PF-5270-son Farmoni 5. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020- yil 13-oktabrdagi “Alohida ta’lim ehtiyojlari bo‘lgan bolalarga ta’lim-tarbiya berish tizimini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi PQ-4860-son qarori 6. O‘zbekiston Respublikasining 2020-yil 15-oktabrdagi “Nogironligi bo‘lgan shaxslarning huquqlari to‘g‘risida”gi O‘RQ–641-son Qonuni 7. O‘zbekiston Respublikasi Mehnat kodeksi 8. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2021-yilning 1- iyuldagi “Muhtoj shaxslarni protez-ortopediya moslamalari va reabilitatsiya qilishning texnik vositalari bilan ta’minlash tartibi to‘g‘risidagi nizomni tasdiqlash haqida”gi 411- son qarori 9. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2015-yilning 10- avgustdagi “Keksalar va nogironligi bo‘lgan shaxslarni manzilli ijtimoiy himoya qilish va qo‘llab-quvvatlashni yanada kuchaytirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi 237-son qarori 10. “O‘zbekiston Respublikasi konstitutsiyaviy huquqi”. Mualliflar jamoasi. Toshkent, “Moliya”, 2002. 11. Boboyev X.B. va Odilqoriyev X. T. Umumiy tahriri ostida. “Davlat va huquq nazariyasi”. “Iqtisodiyot va huquq dunyosi”, 2000. 40

MUNDARIJA

KIRISH

I. BOB. IMKONIYATI CHEKLANGAN SHAXSLARGA G‘AMXO‘RLIK JAMIYATIMIZGA XOS INSONPARVARLIK, BAG‘RIKENGLIK VA MEHRIBONLIK FAZILATLARI IFODASI

1.1. Imkoniyati cheklangan shaxslar va ularning psixologiyasi

1.2. Imkoniyati cheklangan shaxslarga g‘amxo‘rlik

II. BOB. OʻZBEKISTON RESPUBLIKASIDA NOGIRONLIGI BO’LGAN BOLALAR VA ULARNING OILALARI UCHUN HUQUQ VA IMTIYOZLAR

2.1. O‘zbekistonda yashovchi barcha bolalar teng huquqqa ega

2.2. Nogironligi boʻlgan bolalarning oilaviy muhitga boʻlgan huquqlarini kafolatlash

2.3. Nogironligi bor bolalar va ularning ota-onalari huquqlarini ta’minlash: milliy va xalqaro yondashuvlardagi o‘zaro mushtaraklik

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YHATI

Купить