Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 1.2MB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Юриспруденция

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

O‘zbekiston Respublikasida sud hokimiyatining konstitutsiyaviy-huquqiy asoslari

Купить
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI __________________________________ UNIVERSITETI _____________________________FAKULTETI _____________________________YO‘NALISHI _____________________________ FANIDAN KURS ISHI MAVZU: O’ZBEKISTON RESPUBLIKASIDA SUD HOKIMIYATINING KONSTITUTSIYAVIY HUQUQIY ASOSLARI. BAJARDI: ________________________ QABUL QILDI: ________________________ 1 Toshkent 202 5 MUNDARIJA KIRISH …………………………………….………………………………………3 I.BOB. SUD HOKIMIYATINING KONSTITUSIYAVIY MUSTAQILLIGINING KAFOLATLARI 1.1.Sud hokimiyati mustaqilligining konstitutsiyaviy asoslari …….....................…5 1.2. Sud hokimiyatining mustaqilligi kafolatlari ……….…...………..……….....13 II.BOB.SUD-HUQUQ TIZIMIDA KONSTITUTSIYAVIY ISLOHOTLAR VA FUQAROLIK JAMIYATINING O`RNI. 2.1. Sud va fuqarolik jamiyati………………………. ………….......................…35 2.2. Konstitutsiyaviy islohot va sud tizimi………………… ……………….....…37 Xulosa… ………………………………………………………………………....41 Foydalanilgan adabiyotlar …………………………..…………..……………..43 2 KIRISH Mavzuning dolzarbligi. Bugungi kunda sud-huquq tizimini yanada takomillashtirish va amalda qo`llash bilan bog`liq jarayonlar,ushbu tizimda olib borilayotgan islohotlar sud-huquq tizimini rivojlantirishga qaratiladi.Ushbu ilmiy ishimda shu kabi yangi qonunlar sharxini berib o`taman.Chunki ushbu tizim bilan bog`liq bir qancha muammolar hozirgacha yuridik shaxslarni o`ylantirib kelmoqda.Ushbu mavzuning dolzarbligi mavzu bayonida yoritib o`tiladi. Mamlakatimizda istiqlolning dastlabki yillaridan boshlab huquqiy davlat va Fuqarolik jamiyati barpo etishning asosiy sharti sifatida xalqimizning huquqiybilimi va madaniyatini yuksaltirish, huquqshunos kadrlar tayyorlash tizimini tubdan yaxshilash, qabul qilingan qonun va qarorlarning mazmun- mohiyatini aholiga chuqur anglatishga katta e tibor qaratilib kelinmoqda.Bugungiʻ kunda fuqarolik jamiyatini shakllantirish jarayonida huquqiy madaniyatni yuksaltirishga erishish, tom ma’noda huquqiy ongni yuksaltirish davr talabiga aylandi. Fuqarolarda yuksak huquqiy tafakkur shakllanmas ekan, turli xil nomutanosibliklar kelib chiqaveradi. Huquqiy madaniyatni shakllantirish va shu orqali qonun ustuvorligiga erishish nafaqat jamiyatning, balki o sib kelayotgan ʻ yoshlar uchun ham qimmatlidir. Huquqiy davlat, fuqarolik jamiyati qurishning zarur sharti qonunlarga so zsiz itoat etishdir.Mamlakatimizda yosh avod tarbiyasi davlat siyosati ʻ darajasiga ko tarilgan.Shuningdek, ularni qonunlarga hurmat ruhida tarbiyalash ʻ ham muhim vazifalar sirasiga kiradi. Huquqiy demokratik davlat qurishda o sib ʻ kelayotgan yosh avlodning huquqiy bilimlarni mukammal egallaganligi ham muhim ahamiyat kasb etadi. Mukammal ta’lim-tarbiya olgan avlod hech qanday huquqbuzarlik yoki jinoyatlar ko chasiga kirmaydi. Shuningdek, turli yot g oyalar ʻ ʻ ta’siriga tushmaydi. Kurs ishining maqsadi. Sud-huquq tizimida amalga oshirilayotgan qonun va farmoishlar ijrosini ta`minlashga qanchalik e`tabor berilayotganini ko`rsatib o`tishdan iborat. 3 Kurs ishining vazifasi. Sud-huquq tizimidagi bir qator kamchilklarni bartaraf etishhamda qonunlarni o`rganib chiqqan holda ish ko`rish. Kurs ishining predmeti: Sud-huquq tizimidagi qonun va qonun osti hujjatlar tahlilini o`rganib chiqishga qaratilgan bir qator sharhlar. Kurs ishing obyekti : Qonunlar,ijrolar hamda sud-huquq tizimidagi o`zgarishlarni tahlil qilib tanqidiy yondashuv asosida o`rganib chiqish. Kurs ishining tuzilishi: Kirish, 2 bob, 4 paragraf, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro yxati, jami: 43 betdan iborat.ʻ 4 I BOB. SUD HOKIMIYATINING KONSTITUSIYAVIY MUSTAQILLIGINING KAFOLATLARI 1.1 Sud hokimiyati mustaqilligining konstitutsiyaviy asoslari. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining mamlakatimiz taraqqiyoti, jamiyatimizning rivoji hamda inson huquq va erkinliklarini ta’minlashdagi ahamiyati beqiyosdir. Konstitutsiyada mustahkamlab qo‘yilgan inson huquqlari va erkinliklarini ta’minlashda, jamiyatda qonuniylik va sud hokimiyatining chinakam mustaqilligini ta’minlashda alohida o‘rin tutadi. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 122-moddasida sudyalar mustaqil ekanligi, faqat qonunga bo‘ysunishlari, sudyalarning odil sudlovni amalga oshirish borasidagi faoliyatiga biron-bir tarzda aralashishga yo‘l qo‘yilmasligi va bunday aralashish qonunga muvofiq javobgarlikka sabab bo‘lishi kabi muhim normalar mustahkamlab qo‘yilgan. Ta’kidlash joizki, sudyalarning mustaqil va faqat qonunga bo‘ysungan holda ish yuritishlarining konstitutsiya darajasida kafolatlanishini asosiy sabablaridan biri - sud hokimiyatiga boshqa hech qaysi organ vakolatiga taalluqli bo‘lmagan huquq - odil sudlovni amalga oshirish huquqi berilganligi bilan izohlanadi. Zero, mamlakatimiz hayotida, fuqarolarimizning huquq va erkinliklarini to‘liq ta’minlanishiga erishishda odil sudlovning ahamiyati beqiyosdir. Odil sudlov jamiyat hayotida, jamiyat a’zolarini huquqiy madaniyati va huquqiy ongini yuksaltirishda, insonlarni qonunlarga hurmat ruhida tarbiyalashda muhim ahamiyat kasb etadi. Shu o‘rinda odil sudlov har qaysi davrlarda ham ulug‘langanligini, qadrlanganligini hamda insonlar unga intilib yashaganliklarini ta’kidlash o‘rinli bo‘ladi. Xususan, rim faylasuflari “Pereat mundus et fiat justicia”, ya’ni “mayli dunyo barbod bo‘lsin, lekin odil sudlov qaror topsin” deb ta’kidlaganliklari bejiz 5 emas . Rim faylasuf-larining mazkur mumtoz shiorlari bir qarashda mubolag‘adan iborat bo‘lsa-da, lekin ular odil sudlovga shu qadar yuqori baho beradilar. Istiqlolning dastlabki yillarida Konstitutsiyada nazarda tutilgan sudyalarning mustaqilligi va faqat qonunga bo‘ysunishi tamoyilini amalga oshirishga qaratilgan qator qonunlarimiz qabul qilindi. 1994 yilda qabul qilingan Jinoyat kodeksi, Jinoyat protsessual kodeksi, Ma’muriy javob-garlik to‘g‘risidagi kodeks hamda 1997 yilda qabul qilingan Fuqarolik protsessual va Xo‘jalik protsessual kodekslarini, “Sudlar to‘g‘risida”gi qonun, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining qator farmon va qarorlari va Hukumat qarorlarini keltirish mumkin. Biroq mamlakatimiz bosib o‘tgan taraqqiyot yo‘lining chuqur tahlili, bugungi kunda jahon bozori kon’yunkturasi keskin o‘zgarib, globallashuv sharoitida raqobat tobora kuchayib borayotgani davlatimizni yanada barqaror va jadal sur’atlar bilan rivojlantirish uchun mutlaqo yangicha yondashuv hamda tamoyillarni ishlab chiqish va ro‘yobga chiqarishni taqozo etmoqda edi. Sud hokimiyatining chinakam mustaqilligini ta’minlash, aholining odil sudlovga bo‘lgan ishonchini oshirishga qaratilgan mutlaqo yangi bosqichni boshlanishini hayotiy zaruratga aylantirdi. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M.Mirziyoyev tomonidan 2016 yilning 21 oktyabrida e’lon qilingan PF-4850-sonli “Sud-huquq tizimini yanada isloh qilish, fuqarolarning huquq va erkinliklarini ishonchli himoya qilish kafolatlarini kuchaytirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi Farmoni sudyalarning mustaqilligi va faqat qonunga bo‘ysunishiga doir konstitutsiyaviy normani amalda to‘la-to‘kis ro‘yobga chiqishiga zamin yaratdi. Shuningdek, “O‘zbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish bo‘yicha harakatlar strategiyasi to‘g‘risida”gi Farmon hamda ushbu Farmon bilan tasdiqlangan “2017-2021 yillarda O‘zbekiston Respublikasini rivojlanti-rishning beshta ustuvor yo‘nalishi bo‘yicha Harakatlar strategiyasini “Xalq bilan muloqot va inson manfaatlari yili”da amalga oshirishga oid Davlat dasturi”da sudyalarning chinakam mustaqilligini ta’minlash, sudning 6 nufuzini oshirish, sud tizimini demokratlashtirish va takomillashtirishga oid qator chora-tadbirlar nazarda tutildi 1 . Xususan, sudya lavozimida bo‘lishning ilk marotaba besh yillik, keyin o‘n yillik muddatini va shundan so‘ng muddatsiz davrini belgilash, O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Sudyalarni tanlash va lavozimlarga tavsiya etish bo‘yicha oliy malaka komissiyasi negizida sud hokimiyati organi sifatida Sudyalar oliy kengashini tashkil qilish, sudyalarni intizomiy javobgarlikka tortish mexanizmini, shu jumladan, uning asoslarini aniqlashtirish orqali takomillashtirish va sud raislarining sudyalarga nisbatan intizomiy ish qo‘zg‘atishga oid vakolatini tugatish, O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudiga adliya organlarining umumiy yurisdiksiya sudlari faoliyatini moddiy-texnika jihatidan va moliyaviy ta’minlash sohasidagi vazifa va vakolatlarini o‘tkazish kabilar nazarda tutildi (2). Sudlar mustaqilligi va faqat qonunga bo‘ysunishini ta’minlashda Harakatlar strategiyasida belgilanganidek, sudya lavozimida bo‘lishning ilk marotaba besh yillik, keyin o‘n yillik muddatini va so‘ng muddatsiz davrining belgilanishi muhim ahamiyat kasb etadi. Chunki sudya lavozimida bo‘lishning ushbu tartibi sudyadan zimmasiga yuklatilgan vazifani namu-nali va vijdonan bajarishni talab etishi bilan bir qatorda lavozimiga keyingi muddatga qayta saylanishi yoki tayinlanishi, o‘z vazifalarini namunali ado etgach, keyinchalik o‘n yilga va hatto muddatsiz davrga saylanishi yoki tayinlanishi uchun rag‘batlantiruvchi qoida ham hisoblanadi. Sudya lavozimida bo‘lishning eng yuqori yoshini, ya’ni tuman va viloyat sudlari sudya lavozimlarini 65 yoshgacha, Konstitutsiyaviy va Oliy sud sudyalari lavozimlarini – 70 yoshgacha belgilash sudyalarning mustaqil-ligini kafolatlash bilan bir qatorda mamlakatimizda professional sudyalar korpusini shakllantirishga, sud tizimini yetuk, yuqori malakali, odil sudlov sohasida katta tajribaga ega bo‘lgan, mustaqil fikrlaydigan, halol va benuqson obro‘-e’tiborli sudyalar bilan to‘ldirishga, ularning boy tajribalaridan keng foydalanishga hamda barqaror 1 Konstitutsiyaviy huquq B.T. Musayev, K.R. Aliyeva, B.А.Narimanov 7 sudyalar maktabining yaratilishiga zamin yaratadi. Qolaversa, sud hokimiyatining boshqa hokimiyat organlari ta’siridan holi bo‘lishiga xizmat qiladi 2 . “Harakatlar strategiyasi”dagi sud hokimiyatining chinakam mustaqil-ligini ta’minlashga qaratilgan navbatdagi muhim tadbirlardan biri – sudyalar hamjamiyatining organi sifatida Sudyalar oliy kengashini tashkil qilish, kengash tarkibining kamida yarmini sudyalar hisobidan shakllantirish va unga sud hokimiyatinng mustaqilligini ta’minlashga doir bir qator vakolatlar berilishi nazarda tutilganidir. Joriy yilning 6 aprelida qabul qilingan “O‘zbekiston Respublikasi Sudyalar oliy kengashi to‘g‘risida”gi qonunda ushbu tuzilmaning faoliyatiga oid masalalar to‘liq o‘z ifodasini topdi. Mazkur Kengash konstitutsiyaviy maqomga ega bo‘ldi. Konstitutsiyaning 111-moddasiga ko‘ra, O‘zbekiston Respublikasi Sudyalar oliy kengashi sudyalar hamjamiyatining organi bo‘lib, u O‘zbekiston Respub-likasida sud hokimiyatining mustaqilligi konstitutsiyaviy prinsipiga rioya etilishini ta’minlashga ko‘maklashishi o‘z ifodasini topdi. O zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasida sud hokimiyatiga oidʻ normalar alohida bobda belgilangan bo lib, “sud”, “sudya” so zlari 60 dan ortiq ʻ ʻ marta qo llanilgan. Xususan, Konstitutsiyamizda sud hokimiyati – alohida davlat ʻ hokimiyati organi (11, 98, 130-140-moddalar), fuqarolarning konstitutsiyaviy huquq va erkinliklari daxlsizligini ta minlovchi kafolat (20-modda), jamiyatda ʼ adolatni qaror toptiruvchi, odil sudlovni amalga oshiruvchi maxsus organ (27-31- moddalar), inson huquqlari va erkinliklarining kafolati (55-modda) sifatida belgilangan. Misol uchun, Konstitutsiyamizning 131-moddasida favqulodda sudlar tuzilishiga yo l qo yilmasligi to g risidagi qoidaning belgilanganligi odil sudlov ʻ ʻ ʻ ʻ faqat Konstitutsiyada belgilangan vakolatli sudlar tomonidan amalga oshirilishi 2 Konstitusiyaviy huquq O.T.Husanov 2020 –yil. 8 kafolati hisoblanadi. Bu bilan sud hokimiyatining ham institutsional, ham funksional mustaqilligi kafolatlangan 3 . Sud hokimiyatining konstitutsiyaviy vazifalaridan kelib chiqib, uni ikkita asosiy xususiyatini ajratish mumkin. Birinchidan, konstitutsiyaviy boshqaruvning alohida predmeti bo lmish sudʻ hokimiyati davlat hokimiyatining tarkibiy qismi, uning alohida tarmog i ʻ hisoblanadi. Bu esa sud hokimiyati mustaqilligining asosiy huquqiy kafolatidir. Jumladan, sud hokimiyatining institutsional mustaqilligi asoslari Konstitutsiyaning 131-moddasida aks ettirilgan. Unda sud hokimiyati muayyan tizimga ega ekanligi, sudlarni tashkil etish hududiylik (respublika, viloyat, tuman, shahar) va sud ishlarining toifasiga (konstitutsiyaviy, fuqarolik, jinoiy, ma muriy, iqtisodiy, ʼ harbiy) qarab amalga oshirilishi nazarda tutilgan 4 . Konstitutsiyada O zbekiston Respublikasi Konstitutsiyaviy sudi va Oliy ʻ sudining huquqiy maqomi, uni tashkil etish tartibi va vakolatlari alohida belgilangan. Xususan, O zbekiston Respublikasi Konstitutsiyaviy sudi qonun ʻ chiqaruvchi va ijro etuvchi hokimiyat hujjatlarining Konstitutsiyaga muvofiqligi to g risidagi ishlarni ko rishi (133-modda), O zbekiston Respublikasi Oliy sudi esa ʻ ʻ ʻ ʻ fuqarolik, jinoiy, iqtisodiy va ma muriy sud ishlarini yuritish sohasida sud ʼ hokimiyatining oliy organi hisoblanishi qayd etilgan (134-modda). Ta kidlash lozimki, Konstitutsiyaning 132-moddasida O zbekiston ʼ ʻ Respublikasi Konstitutsiyaviy sudi O zbekiston Respublikasi Prezidentining ʻ taqdimiga binoan O zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Senati tomonidan ʻ O zbekiston Respublikasi Sudyalar oliy kengashi tavsiya etgan siyosat va huquq ʻ sohasidagi mutaxassislar orasidan, Qoraqalpog iston Respublikasining vakilini ʻ 3 Konstitutsiyaviy huquq B.T. Musayev, K.R. Aliyeva, B.А.Narimanov 4 Konstitusiyaviy huquq O.T.Husanov 2020 –yil. 9 qo shgan holda saylanishi qayd etilgan bo lsa, sudlarni tashkil etish va ularningʻ ʻ faoliyat ko rsatish tartibi qonunda belgilanishi (131-modda) qayd etilgan. ʻ Bundan tashqari, Konstitutsiyada sud hokimiyatining asosiy funksiyasi va mutlaq vakolati sifatida unga odil sudlovni amalga oshirish orqali fuqarolarning konstitutsiyaviy huquq va erkinliklarini himoya qilish vazifasining yuklatilganligi uning funksional mustaqilligini belgilab beradi.Bu borada sudyalarning mustaqilligi va faqat qonunga bo ysunishlari to g risidagi konstitutsiyaviy prinsip ʻ ʻ ʻ muhim ahamiyatga ega, chunki adolatli sud qarori faqat har tomonlama mustaqilligi ta minlangan sudya tomonidan qabul qilinishi mumkin. Shuning ʼ uchun O zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 136-moddasida sudyalar ʻ mustaqil ekanligi, faqat qonunga bo ysunishlari, sudyalarning odil sudlovni amalga ʻ oshirish borasidagi faoliyatiga biron-bir tarzda aralashishga yo l qo yilmasligi va ʻ ʻ bunday aralashish qonunga muvofiq javobgarlikka sabab bo lishi kabi muhim ʻ normalar mustahkamlab qo yilgan. ʻ Sud hokimiyatining mustaqilligi uning tomonidan qabul qilingan qarorlarning boshqa organlar tomonidan qayta ko rib chiqilmasligi hamda ʻ majburiy ijro etilishi bilan ham kafolatlanadi. Xususan, Konstitutsiyaning 134- moddasi ikkinchi qismida O zbekiston Respublikasi Oliy sudi tomonidan qabul ʻ qilingan hujjatlar qat iy va O zbekiston Respublikasining barcha hududida ʼ ʻ bajarilishi majburiyligi, 138-moddasida esa sud hokimiyatining hujjatlari barcha davlat organlari va boshqa tashkilotlar, mansabdor shaxslar hamda fuqarolar uchun majburiyligi belgilab qo yilgan. ʻ Sudlar faoliyatining sudyalar hamjamiyati tomonidan tashkil etilishi, boshqarilishi va nazorat qilinishi sud hokimiyati mustaqilligini amalda ta minlashning asosiy kafolatlaridan hisoblanadi. Cudyalar manfaatlarini ʼ ifodalovchi sudyalar hamjamiyati organlari sudyalar mustaqilligini ta minlovchi ʼ muhim institut hisoblanadi, zero, sudyalar hamjamiyati o zining organlari orqali ʻ sudlarni tashkil etish va faoliyat yuritishiga faol ta sir ko rsatadi. Yevropa Ittifoqi ʼ ʻ Vazirlar Qo mitasining SM Rec(2010)12-sonli tavsiyalari hamda Yevropa ʻ 10 sudyalari Maslahat Kengashining 10-sonli xulosasida ham sudyalar hamjamiyati organlarini tuzishdan asosiy maqsad sudlar va alohida sudyalar mustaqilligini ta minlash va bu orqali sud tizimining samarali faoliyat ko rsatishiniʼ ʻ rag batlantirish ekanligi ta kidlangan ʻ ʼ 5 . O zbekiston Respublikasida sudyalar hamjamiyati organi sifatida ʻ O zbekiston Respublikasi Sudyalar oliy kengashi e tirof etilib, unga sud ʻ ʼ hokimiyatining mustaqilligi konstitutsiyaviy prinsipiga rioya etilishini ta minlashga ko maklashuvchi konstitutsiyaviy organ maqomi berilgan. Sudyalar ʼ ʻ oliy kengashining sud hokimiyati mustaqilligini ta minlashdagi roli uning ʼ faoliyatini mustaqil tarzda olib borishni kafolatlaydigan demokratik prinsiplar asosida tashkil etilganiga bevosita bog liq. Bunda Sudyalar oliy kengashi ʻ faoliyatini xolis amalga oshirish, uning a zolari mustaqilligini ta minlash bo yicha ʼ ʼ ʻ zarur huquqiy kafolatlar qonunda belgilanishi muhim hisoblanadi. Shu nuqtayi nazardan, O zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 135-moddasida ʻ O zbekiston Respublikasi Sudyalar oliy kengashi sudyalar hamjamiyatining ʻ mustaqil organi bo lib, u sudyalar korpusining shakllantirilishini, sud hokimiyati ʻ mustaqilligining konstitutsiyaviy prinsipiga rioya etilishini ta minlashi belgilandi. ʼ Bundan tashqari, O zbekiston Respublikasining 2021-yil 20-sentyabrdagi ʻ O RQ-717-son Qonuni bilan “O zbekiston Respublikasi Sudyalar oliy kengashi ʻ ʻ to g risida”gi Qonunga qo shimchalar kiritilib, uning mustaqilligini yanada ʻ ʻ ʻ mustahkamlashga hamda faoliyatini takomillashtirishga qaratilgan muhim normalar belgilandi. Jumladan, Qonunda Kengash tarkibiga huquqni muhofaza qiluvchi organlar vakillarining tasdiqlanishi mumkinligi haqidagi norma bekor qilindi, Kengash tuzilmasida Sudyalar daxlsizligini ta minlash va korrupsiyaning ʼ oldini olish bo yicha sud inspeksiyasi tuzildi. Kengash zimmasiga Kengash hamda ʻ sud tizimining faoliyatida ochiqlik va shaffoflikni ta minlash bo yicha chora- ʼ ʻ tadbirlarni ko rish, rahbar sudyalik lavozimlariga ko rsatish uchun munosib sudya ʻ ʻ kadrlarni tanlab olish, ularni rag batlantirish va mukofotlash masalasi yuzasidan ʻ 5 Konstitutsiyaviy huquq B.T. Musayev, K.R. Aliyeva, B.А.Narimanov 11 tashabbus ko rsatish, sudya lavozimida bo lishning eng yuqori yoshini uzaytirishʻ ʻ masalasini hal etish, sudyalarga nisbatan xizmat tekshiruvini o tkazish tartibini ʻ belgilash, Sudyalar oliy malaka hay ati qarorlari ustidan berilgan shikoyatlarni ʼ ko rib chiqish, sudyalar faoliyatini ochiq va shaffof elektron reyting dasturi asosida ʻ baholash mezonlarini tasdiqlash kabi vazifalar ham yuklatildi. Sud organlarining institutsional mustaqilligi ta minlanganidan qat i nazar, ʼ ʼ har bir alohida holatda ishning sudda adolatli va qonuniy ko rib chiqilishini ʻ ta minlash uchun yetarli asos bo la olmaydi. Sudyalar ish yurituvidagi ishlar ʼ ʻ bo yicha tegishli qarorlar chiqarishda shaxsiy mustaqillikka ega bo lmasa, ularning ʻ ʻ odil sudlovni amalga oshirish huquqi buziladi. Shuning uchun sud hokimiyati institutsional mustaqillikka ega bo lishi, sudyalar esa ichki va tashqi jihatdan ʻ shaxsiy mustaqillik kafolatlariga ega bo lishi muhim shart hisoblanib, ularning ʻ majmui qonuniy va xolis odil sudlovni ta minlashga asos bo ladi ʼ ʻ 6 . Sudyalar mustaqilligini ta minlash, avvalambor, fuqarolarning huquq va ʼ erkinliklarini odil sudlovni amalga oshirish orqali himoya qilishni kafolatlash, ularni adolatsiz va o zboshimcha sudlovdan muhofaza qilish hamda odil sudlov ʻ faoliyatining qonuniyligini ta minlash maqsadini ko zlaydi. Demak, sudyalarning ʼ ʻ mustaqilligi ijtimoiy zarurat bo lib, davlat va jamiyat manfaatlariga xizmat qiladi. ʻ Shunga ko ra sudyalarni tashqi va ichki ta sirlardan himoyasini ta minlovchi zarur ʻ ʼ ʼ huquqiy kafolatlarni belgilash, sudlar faoliyatini qo llab-quvvatlash, barcha ʻ organlar va fuqarolar tomonidan hurmat qilinishini ta minlash davlat zimmasidagi ʼ muhim vazifa hisoblanadi. Bunday kafolatlar sudyalarni lavozimga tayinlash, boshqa sudga o tkazish, sudyalik lavozimida bo lish, daxlsizlik, javobgarlikka ʻ ʻ tortish, lavozimidan ozod etish, rag batlantirish bo yicha maxsus tartiblarning amal ʻ ʻ qilishini nazarda tutadi. Xususan, O zbekiston Konstitutsiyasining 136-moddasida sudyalar ʻ mustaqilligining asosiy kafolatlari belgilangan bo lib, unga ko ra sudyalar faqat ʻ ʻ 6 Konstitusiyaviy huquq O.T.Husanov 2020 –yil. 12 Konstitutsiya va qonunga bo ysunishlari, ularning odil sudlovni amalga oshirishgaʻ doir faoliyatiga har qanday tarzda aralashishga yo l qo yilmasligi va bunday ʻ ʻ aralashish qonunga muvofiq javobgarlikka sabab bo lishi, sudyalar muayyan ishlar ʻ bo yicha hisobdor bo lmasigi, sudyalar daxlsiz ekanligi, davlat sudyaning va uning ʻ ʻ oila a zolarining xavfsizligini ta minlashi, sudyani muayyan ishning ʼ ʼ muhokamasidan chetlashtirishga, uning vakolatlarini bekor qilishga yoki to xtatib ʻ turishga, boshqa lavozimga o tkazishga faqat qonunda belgilangan tartibda va ʻ asoslarga ko ra yo l qo yilishi, sudning qayta tashkil etilishi yoki tugatilishi ʻ ʻ ʻ sudyani lavozimidan ozod etish uchun asos bo lib xizmat qilishi mumkin emasligi ʻ qayd etilgan. Bundan tashqari, “Sudlar to g risida”gi O zbekiston Qonuniga ko ra ʻ ʻ ʻ ʻ sudyalar mustaqilligi lavozimga saylash (tayinlash) va undan ozod qilish, daxlsizlik, odil sudlovni amalga oshirishdagi qat iy taomil, sudyalar maslahatining ʼ sir tutilishi va uni oshkor qilishni talab etishning taqiqlanishi, sudga hurmatsizlik yoki sud ishlariga aralashganlik, sudyalar daxlsizligini buzganlik uchun javobgarlik, sudyaga davlat hisobidan munosib moddiy va ijtimoiy ta minot berish ʼ orqali ta minlanadi. ʼ Sud hokimiyati mustaqilligini ta minlovchi omillardan yana biri – bu ʼ moliyaviy mustaqillik bo lib, moddiy-texnik jihatdan ta minlanganlik sudlar ʻ ʼ faoliyatiga tashqi ta sirni kamaytirish, odil sudlovni xolis amalga oshirish, sud ʼ tizimida korrupsiyaning oldini olish, malakali va bilimli sudyalar korpusini shakllantirish, sud hokimiyati nufuzini oshirish, aholining sudlarga bo lgan ʻ ishonchini mustahkamlashda muhim o rin egallaydi. Shu nuqtayi nazardan sud ʻ hokimiyatining moliyaviy mustaqilligi o z ehtiyojlari uchun yetarli pul ʻ mablag lariga ega bo lish, ulardan mustaqil foydalanish, sudyalar maqomiga ʻ ʻ munosib bo lgan moddiy-texnik va ijtimoiy ta minlashni, shuningdek ushbu ʻ ʼ kafolatlarni qonunda belgilashni nazarda tutadi. Sud organlari mustaqilligining asosiy prinsiplarini samarali amalga oshirish Tartibida ham davlatlarga sud tizimining samarali ishlashi uchun tegishli resurslarni ajratish, zarur texnik 13 xodimlar va jihozlar bilan ta minlash, sudyalarni tegishli shaxsiy xavfsizlik, ishʼ haqi, to lovlar bilan ta minlash majburiyati yuklangan. ʻ ʼ Shu bois, O zbekiston Konstitutsiyasida sud hokimiyati moliyaviy ʻ mustaqilligining zarur huquqiy asoslarining belgilangani ushbu sohada sudlar mustaqilligini huquqiy jihatdan kafolatlanishiga zamin yaratadi. Xususan, O zbekiston Konstitutsiyasining 140-moddasiga muvofiq sudlarning faoliyatini ʻ moliyalashtirish faqat O zbekiston Respublikasining Davlat byudjetidan amalga ʻ oshiriladi hamda u odil sudlovni to liq va mustaqil amalga oshirish imkoniyatini ʻ ta minlashi kerak ʼ 7 . 1.2 Sud hokimiyatining mustaqilligi kafolatlari. Sud hokimiyati - hokimiyatlar bo linishi qoidasiga ko ra, davlat ʻ ʻ hokimiyatining alohida va mustaqil (qonun chiqaruvchi va ijro etuvchi hokimiyatlar bilan bir qatordagi) tarmog i. U o zida: a) odil sudlovni amalga ʻ ʻ oshirish vakolatlari, ya ni jinoiy, fuqarolik, xo jalik, ma muriy va konstitutsiyaviy ʼ ʻ ʼ ish (nizo)larni protsessual, qonun bilan belgilangan tartibda ko rib chiqish ʻ vakolatlari yig indisini, ba zi mamlakatlarda, shuningdek, huquq normalarini ʻ ʼ izohlash vakolatlari ni, qonun ijodkorligi vakolatlari va boshqa ikki darajali vakolatlarni; b) yuqorida qayd etilgan vakolatlarni amalga oshiruvchi davlat organlari tizimini mujassamlashtiradi . Uning vakolatlari asosiy — odil sudlovni amalga oshirish vakolatlari va yordamchi vakolatlarga bo linadi. Hozirgi zamon ʻ demokratik davlatlarida Sud hokimiyatining asosiy vakolatlari turli toifadagi sudlar zimmasiga yuklanadi 8 . O zbekiston Respublikasida Sud hokimiyati ijtimoiy adolat, fuqarolar ʻ tinchligi va totuvligi, qonun ustuvorligini ta minlashga, inson huquklari va ʼ erkinliklarini, korxonalar, muassasalar va tashkilotlarning huquqlari hamda qonuniy manfaatlarini muhofaza etishga karatilgan. Mamlakatimizda Sud 7 Konstitusiyaviy huquq O.T.Husanov 2020 –yil. 8 Konstitutsiyaviy huquq B.T. Musayev, K.R. Aliyeva, B.А.Narimanov 14 hokimiyatining konstitutsiyaviyhuquqiy maqomi, tuzilishi va faoliyat yuritishining qonuniy asosi O zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi va O zbekistonʻ ʻ Respublikasining "Sudlar to g risida"gi qonuni va boshqa qonun hujjatlari bilan ʻ ʻ belgilanadi. Konstitutsiyada mustahkamlanishicha, "O zbekiston Respublikasida ʻ sud hokimiyati qonun chiqaruvchi va ijro etuvchi hokimiyatlardan, siyosiy partiyalardan, boshqa jamoat birlashmalaridan mustaqil holda ish yuritadi" (106modda). O‘zbekiston Respublikasida sud hokimiyati qonun chiqaruvchi va ijro etuvchi hokimiyatlardan, siyosiy partiyalardan, boshqa jamoat birlashmalaridan mustaqil holda ish yuritadi. Sudyalar mustaqildirlar, faqat qonunga bo‘ysunadilar. Sudyalarning odil sudlovni amalga oshirish borasidagi faoliyatiga biron-bir tarzda aralashishga yo‘l qo‘yilmaydi va bunday aralashish qonunga muvofiq javobgarlikka sabab bo‘ladi. Sudyalarning daxlsizligi qonun bilan kafolatlanadi. Sudyalar senator, davlat hokimiyati vakillik organlarining deputati bo‘lishi mumkin emas. Sudyalar siyosiy partiyalarning a’zosi bo‘lishi, siyosiy harakatlarda ishtirok etishi, shuningdek ilmiy va pedagogik faoliyatdan tashqari haq to‘lanadigan boshqa biron-bir faoliyat turlari bilan shug‘ullanishi mumkin emas.Sudya vakolat muddati tugagunga qadar sud ь yalik vazifasidan qonunda ko‘rsatilgan asoslar bo‘lgandagina ozod etilishi mumkin. – Sud-huquq tizimidagi islohotlarning samaradorligini ta’minlashda Prezidentimiz tomonidan Konstitutsiyamiz normalari asosida ishlab chiqilgan va 2017 yil 7 fevralda tasdiqlangan 2017-2021 yillarda O‘zbekiston Respublikasini rivojlantirishning beshta ustuvor yo‘nalishi bo‘yicha Harakatlar strategiyasi nihoyatda muhim ahamiyat kasb etdi. Ushbu milliy taraqqiyot strategiyasining “Qonun ustuvorligini ta’minlash va sud-huquq tizimini yanada isloh qilishning ustuvor yo‘nalishlari” deb nomlangan ikkinchi ustuvor yo‘nalishi doirasida sohada ulkan islohotlar amalga oshirildi. 15 Harakatlar strategiyasi o‘tgan besh yillik davrda davlat va jamiyatni rivojlantirishning mutlaqo yangi bosqichiga asos soldi. Bu muhim hujjat, tom ma’noda yangi O‘zbekistonni bunyod etishning mustahkam huquqiy poydevori ekanini amalda namoyon etdi. Harakatlar strategiyasi O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasini takomillashtirish uchun asos bo‘ldi. Bunda Konstitutsiyamiz Harakatlar strategiyasida belgilab berilgan demokratik islohotlarni amalga oshirishning konstitutsiyaviy asosi sifatida xizmat qilishiga alohida e’tibor qaratildi. Harakatlar strategiyasi doirasida O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasiga muhim o‘zgartirishlar kiritilgan bo‘lib, sud hokimiyatining konstitutsiyaviy asoslarini takomillashtirishga qaratilgan o‘zgartirishlar bu borada alohida o‘rin tutadi. – Sud hokimiyatining konstitutsiyaviy asoslarini takomillashtirishda aynan qanday ustuvor vazifalardan kelib chiqildi. – Xususan, 2017 yil 6 aprelda Konstitutsiyaning 7 ta moddasiga kiritilgan tuzatishlarda quyidagi 3 ta ustuvor vazifa: birinchidan, fuqarolarning huquq va erkinliklarini ishonchli himoya qilish kafolatlarini kengaytirish; ikkinchidan, odil sudlovga erishish darajasini, sud ish yurituvining samaradorligi va sifatini oshirish; uchinchidan, nomzodlarni tanlash va sudyalar lavozimlariga tayinlash tizimini yanada takomillashtirish – sud-huquq sohasida amalga oshirilayotgan islohotlarning muhim yo‘nalishlari sifatida mustahkamlab qo‘yildi. Mazkur konstitutsiyaviy o‘zgartirishlar sud tizimini boshqarishdagi bir- birini takrorlovchi funksiyalarni bartaraf etishga hamda yagona sud amaliyotini shakllantirishga xizmat qilishi bilan katta ahamiyatga ega bo‘ldi. 16 Shu bilan birga, O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 111- moddasiga 2017 yil 6 aprelda tegishli o‘zgartish kiritilib, Sudyalar oliy kengashiga konstitutsiyaviy maqom berildi. Asosiy Qonun normasiga ko‘ra, endilikda “O‘zbekiston Respublikasi Sudyalar oliy kengashi sudyalar hamjamiyatining organi bo‘lib, u O‘zbekiston Respublikasida sud hokimiyatining mustaqilligi konstitutsiyaviy prinsipiga rioya etilishini ta’minlashga ko‘maklashadi. O‘zbekiston Respublikasi Sudyalar oliy kengashini tashkil etish va uning faoliyati tartibi qonun bilan belgilanadi”. – So‘nggi yillardagi konstitutsiyaviy islohot tufayli Yangi O‘zbekistonning Konstitutsiyaviy sudi qaror topdi, desak, to‘g‘ri bo‘ladimi? – Albatta. Avvalo, Konstitutsiyaga sud hokimiyatining faoliyatini tubdan yaxshilashga, nufuzini oshirishga, sudlar tuzilishini takomillashtirishga hamda sudyalarni tanlash va lavozimlarga tayinlash tizimini demokratlashtirishga qaratilgan o‘zgartish hamda qo‘shimchalarning kiritilishi fuqarolar va tadbirkorlik sub’ektlari huquqlari, erkinliklari, qonuniy manfaatlari sudda ishonchli himoya qilinishini ta’minlash, mamlakatda qonun ustuvorligini, qonuniylikni mustahkamlashning muhim omiliga aylandi 9 . Konstitutsiyaning 108-moddasiga kiritilgan tuzatishlarga muvofiq, Konstitutsiyaviy sud O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining taqdimiga binoan Oliy Majlis Senati tomonidan Sudyalar oliy kengashi tavsiya etgan shaxslar orasidan, Qoraqalpog‘iston Respublikasining vakilini qo‘shgan holda saylanadigan bo‘ldi. Konstitutsiyaning 108 va 109-moddalariga kiritilgan tuzatishlarda Konstitutsiyaviy qonunlarning, xalqaro shartnomalarni ratifikatsiya qilish to‘g‘risidagi qonunlarning imzolanguniga qadar Konstitutsiyaga muvofiqligini tekshirish, Oliy sudning muayyan ishda qo‘llanilishi lozim bo‘lgan normativ- huquqiy hujjatlarning Konstitutsiyaga muvofiqligi to‘g‘risida sudlar tashabbusi 9 Konstitusiyaviy huquq O.T.Husanov 2020 –yil. 17 bilan kiritilgan murojaatlarini ko‘rib chiqish, shuningdek har yili Oliy Majlis palatalariga va O‘zbekiston Respublikasi Prezidentiga mamlakatdagi konstitutsiyaviy qonuniylikning holati to‘g‘risida axborot taqdim etish borasidagi Konstitutsiyaviy sudning vakolatlarini kengaytirish nazarda tutildi. Ushbu konstitutsiyaviy yangiliklarning hayotga tatbiq etilishi davlatimizda sudlov tizimini yanada takomillashtirish, Konstitutsiyaviy sud faoliyatining samaradorligini oshirish, fuqarolarning huquq hamda erkinliklari ishonchli himoyasini ta’minlashga xizmat qilmoqda. Shu bilan birga, bu konstitutsiyaviy yangilanishlar sudyalar va sud tizimi xodimlarini ijtimoiy rag‘batlantirishni yuqori darajaga ko‘tardi. – Ma’lumki, O‘zbekiston Prezidenti tomonidan 2021 yil 27 aprelda «Konstitutsiyaviy sud to‘g‘risida»gi Konstitutsiyaviy qonun imzolangan. Shu haqda ham muxtasar to‘xtalsangiz. – Ushbu Konstitutsiyaviy qonunga ko‘ra, Konstitutsiyaviy sud o‘zi kiritgan qonun loyihasini Qonunchilik palatasida ko‘rib chiqish chog‘ida ishtirok etish uchun o‘z vakilini tayinlaydi. Sud tarkibiga kiritilgan sudyalar soni, rais va uning o‘rinbosarini qo‘shgan holda, 7 nafardan 9 nafargacha oshirildi. Yangi Qonun talabiga binoan, quyidagilar ham Konstitutsiyaviy sudga murojaat qilish huquqiga ega:  hisob palatasi a’zolari (ilgari – hisob palatasi raisi);  Inson huquqlari bo‘yicha milliy markaz;  O‘zbekiston Prezidenti huzuridagi Tadbirkorlik sub’ektlarining huquqlari va qonuniy manfaatlarini himoya qilish bo‘yicha vakil. Qonun fuqarolar va yuridik shaxslarning fikricha, ularning konstitutsiyaviy huquqlari va erkinliklarini buzayotgan bo‘lsa, O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasiga muvofiq kelmasa hamda sudda ko‘rilishi tugallangan muayyan ishda qo‘llanilgan bo‘lsa va sudda himoya qilishning barcha boshqa vositalaridan foydalanib bo‘lingan bo‘lsa, ular qonunning Konstitutsiyaga muvofiqligini 18 tekshirish to‘g‘risidagi shikoyat bilan Konstitutsiyaviy sudga murojaat etishga haqlidir. – Mamlakatimizda sud hokimiyatining konstitutsiyaviy asoslarini rivojlantirish borasidagi islohot talablari bilan xalqaro huquq mezonlari o‘rtasida qanchalik mushtaraklik mavjud? – O‘zbekistonda amalga oshirilayotgan sud-huquq islohotlarining asosiy maqsadi mustaqil, kuchli sud hokimiyatini vujudga keltirishdan iborat. Zero, sud hokimiyati nafaqat uch hokimiyatning biri, balki uning yuksak nufuzli huquqiy holati, jamiyat va davlat hayotida inson huquqlari, demokratiya va qonuniylik barqaror bo‘lishining asosiy shartidir. Sud hokimiyatining vazifasi – fuqarolarning huquqlari, erkinliklari va qonuniy manfaatlarini hamda mamlakat konstitutsiyaviy tuzumini himoya qilish, qonun chiqaruvchi va ijroiya hokimiyati hujjatlarining Konstitutsiyaga muvofiqligini ta’minlash, qonunlarni va boshqa normativ hujjatlarni ijro qilish va qo‘llashda qonuniylik hamda adolatni ta’minlashdan iborat bo‘lishi lozim. Mamlakatimizda fuqarolarning huquq va erkinliklarini, eng avvalo, jinoiy tajovuzlardan himoya qilishning ishonchli kafolatlarini ta’minlashga, shuningdek, inson sha’ni va qadr-qimmati kamsitilishiga, qonuniy manfaatlari cheklanishiga yo‘l qo‘ymaslikka qaratilgan keng ko‘lamli ishlar amalga oshirilmoqda. Bu sohadagi islohotlarining mazmun-mohiyati fuqarolarning huquq- erkinliklari va qonun bilan qo‘riqlanadagan manfaatlarini sud yo‘li bilan himoya qilishi kafolatlarini yanada kuchaytirish, buning uchun esa sudning haqiqiy mustaqilligini va faoliyatining samaradorligini ta’minlashdir 10 . Prezidentimiz Shavkat Mirziyoev yuritayotgan siyosat markazida ham, avvalo, inson manfaati, uning huquq va erkinliklarini ta’minlash maqsadi mujassam. Davlatimiz rahbari sudlarimiz tomonidan ishlarni ko‘rishda 10 Konstitusiyaviy huquq O.T.Husanov 2020 –yil. 19 jamoatchilikning ishtiroki yuqori ekanligi masalasini alohida qayd etgani bejiz emas. Bugungi kunda bilib-bilmasdan jinoyat yo‘liga kirib qolgan yigit-qizlarimiz yoki bo‘lmasa ayollarimiz ishlarini ko‘rishda Yoshlar ittifoqi, mahalla va oilani qo‘llab-quvvatlash tashkilotlari kafilligi asosida ko‘rib chiqilishi ijobiy natijalarni bermoqda. Bu O‘zbekiston taraqqiyotining navbatdagi bosqichida insonparvarlik siyosati yuritilayotganining hayotdagi amaliy ifodasi ekanligini ta’kidlash zarur. Yana bir ahamiyatli jihat: jinoyat ishini qo‘shimcha tergov yuritish uchun qaytarish instituti bekor qilindi va dalillarga baho berish instituti takomillashtirildi. Bu, o‘z navbatida, ish bo‘yicha barcha holatlar sud tomonidan har tomonlama tekshirilib, dalillarga xolisona baho berilgan holda oqlov hukmlari ko‘payishiga asos yaratdi. Buni Birlashgan Millatlar Tashkiloti Inson huquqlari kengashining Sudyalar va advokatlar mustaqilligi masalalari bo‘yicha maxsus ma’ruzachisi Diego Garsiya- Sayan ham alohida e’tirof etdi. – O‘zbekistonda ayni sohada xalqaro huquq normalarini bajarish bo‘yicha erishilgan natijalarga aniq misollar keltirsangiz? Odil sudlovni amalga oshirishga qaratilgan xalqaro huquq normalarini bajarish borasida: birinchidan, yurtimizda Biznes-Ombudsman va Bolalar Ombudsmani tashkil etildi; ikkinchidan, sud hokimiyatini demokratlashtirish, barcha fuqarolarning qonun oldida tengligi, insonparvarlik, adolat tamoyillarini hayotga tatbiq etish, sud hokimiyatining mustaqilligini, aholining odil sudlovga bo‘lgan ishonchini oshirish, “Xabeas korpus” institutini kengaytirish, sud tizimini mustahkamlash, shuningdek, tergov jarayonida sud nazoratini kuchaytirish bo‘yicha kompleks chora-tadbirlar ko‘rildi; uchinchidan, fuqarolarning huquq va erkinliklarini ta’minlash, nizolarni sudgacha hal etish, taraflarni yarashtirishda advokatlarning vakolatlari sezilarli darajada kengaydi. Sud ishlarining adolatliligi, ochiqligi va oshkoraligini ta’minlash uchun “elektron adolat” tizimi joriy etildi; 20 to‘rtinchidan , jabrlanuvchilar, guvohlar va jinoyat protsessining boshqa ishtirokchilarini himoya qilish tizimi yaratildi. Nodavlat sud-ekspertiza tashkilotlarini tuzishga yo‘l ochildi, sohani rivojlantirishning ustuvor yo‘nalishlari va chora-tadbirlari belgilandi. Bugungi kunda tintuv, voqea joyida olingan ko‘rsatmalarni tekshirish, tergov eksperimenti kabi protsessual harakatlarni videotasvirga olish orqali majburiy qayd etish talablari qonun bilan mustahkamlangan; beshinchidan, ma’muriy, jinoiy, jinoiy-protsessual, jinoiy-ijroiya, fuqarolik va iqtisodiy qonunchilik takomillashtirilmoqda. Jamoat birlashmalari kafolati ostida shaxslarni afv etish va jazodan ozod qilishning mutlaqo yangi tizimi joriy etildi. “Jasliq” ixtisoslashtirilgan koloniyasining yopilishi muhim voqea bo‘ldi; oltinchidan, fuqarolarimiz huquqlari va manfaatlarini, qaerda bo‘lishlaridan qat’i nazar, himoya qilish va ularning O‘zbekistonga qaytishlari uchun barcha zarur sharoitlar yaratilgan. Misol sifatida Yaqin Sharq va Afg‘onistondagi qurolli mojarolar hududlaridan 541 nafar fuqaro, asosan, ayollar va bolalarning Vatanimizga qaytarib keltirilganini aytish mumkin. – Yaqinda matbuotda e’lon qilingan ayni mavzudagi maqolangizda mamlakatimizda amalga oshirilayotgan sud-huquq islohotlarini yangicha sud tizimini yaratishga qaratilgan shiddatli o‘zgarishlar sifatida baholadingiz. Bu fikringizni qanday dalillar bilan asoslaysiz? – Buning uchun O‘zbekiston sud tizimidagi shiddatli o‘zgarishlarni uchta mezon – tizimdagi avvalgi holat, hozirgi holat va erishilgan natija haqidagi ma’lumotlar negizida tahlil etish maqsadga muvofiq, deb hisoblayman 11 . Birinchi muhim o‘zgarish: tub islohotlar boshlanishiga qadar mamlakatimizda bir-biridan mustaqil bo‘lgan – Oliy sud va Oliy xo‘jalik sudi faoliyat yuritib kelgan. 2017 yil 1 iyunda Oliy sud va Oliy xo‘jalik sudi yagona sud hokimiyati – O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudiga birlashtirildi. Natijada, avvalo, 11 Konstitusiyaviy huquq O.T.Husanov 2020 –yil. 21 yagona sud amaliyoti ta’minlandi, qolaversa, bir-birini takrorlovchi funksiyalar muvofiqlashtirildi. Ikkinchi muhim o‘zgarish: ilgari ommaviy huquqiy munosabatlardan kelib chiqadigan nizolar fuqarolik va iqtisodiy sudlar tomonidan hal qilingan. Endilikda davlat organlari va mansabdor shaxslarning qarorlari ustidan keltirilgan shikoyatlarni ko‘radigan maxsus – ma’muriy sudlar tashkil etildi. Buning natijasida, birinchidan, jismoniy va yuridik shaxslar huquqlarining sud orqali himoya qilinishi yanada kengaytirildi. Ikkinchidan, yagona ma’muriy sud amaliyoti shakllantirildi. Uchinchidan, Oliy sud Plenumi qarorlari to‘liq xatlovdan o‘tkazilib, muvofiqlashtirildi. Uchinchi muhim o‘zgarish: yaqin vaqtlargacha investitsiyaviy nizolar fuqarolik va iqtisodiy sudlar tomonidan barcha sud bosqichlarida hal qilingan. 2021 yil 1 yanvarda Oliy sudda investitsiyaviy nizolar va raqobatga oid maxsus sudlov tarkibi tashkil etildi. Ushbu sudlov tarkibi investorlar huquqlarini himoya qilish bilan bevosita shug‘ullanmoqda. Sanab o‘tilgan islohotlar tufayli quyidagi uchta muhim natijaga erishildi: investorlar yillab sarson bo‘lishining oldi olindi;  nizolar bita sudda hal qilinishi ta’minlandi;  mamlakatimizning investitsiyaviy jozibadorligi ortdi. Bundan tashqari, sud-huquq sohasidagi islohotlarni chuqurlashtirishga ustuvor e’tibor qaratilishi natijasida sudlar mustaqilligi va odil sudlovga bo‘lgan huquqni himoya qilish sohasida xalqaro standartlarni implementatsiya qilish bo‘yicha aniq chora-tadbirlar qabul qilindi. Xususan, ayblov dalili sifatida noqonuniy usullar bilan olingan ma’lumotlardan foydalanish uchun qat’iy javobgarlik belgilandi. Jinoyat kodeksining qiynoqlarga doir 235-moddasi BMT Qiynoqlarga qarshi konvensiyasining 1-moddasiga moslashtirildi. – O‘zbekiston Prezidenti tashabbusi bilan tatbiq etilgan “Bir sud – bir instansiya” tamoyili haqida ham tushuncha bersangiz. 22 – Bu o‘rinda, birinchi navbatda, inson huquqlarining ishonchli himoyasini ta’minlash maqsadida sud qarorlarini qayta ko‘rish instituti takomillashtirilganini ta’kidlash lozim. Xususan, 2017 yilga qadar 7 sud instansiyasida sud qarorlari qayta ko‘rib chiqilgan bo‘lsa, keyingi uch yilda bu instansiyalar soni 3 taga qisqartirildi. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020 yil 24 iyulda qabul qilingan “Sudlar faoliyatini yanada takomillashtirish va odil sudlov samaradorligini oshirishga doir qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida”gi farmoni sud instansiyalarining kamayishi va nazoratning to‘liq bekor qilinishida hal qiluvchi ahamiyat kasb etdi. Farmon ijrosi doirasida bir qator muhim natijalarga erishildi. Birinchi natija: sud himoyasini ta’minlashdagi ortiqcha byurokratik to‘siqlar olib tashlanib, sud qarorlarini qayta ko‘rishning bir-birini takrorlovchi bosqichlari 3 tagacha kamaytirildi. Ikkinchi natija: sud ishlarini nazorat tartibida ko‘rish instituti to‘liq tugatildi. Uchinchi natija: O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi raisi, Bosh prokurori va ular o‘rinbosarlarining sudning hal qiluv qarorlari, hukmlari, ajrimlari hamda qarorlari ustidan nazorat tartibida protest kiritish huquqi bekor qilindi. “Bir sud – bir instansiya” tamoyilining joriy etilishi natijasida fuqarolarning odil sudlovga erishish darajasi oshmoqda 12 . Ilgari sudlarda quyidagi 7 ta bosqichda: Birinchi instansiya (tuman, shahar);  Apellyatsiya yoki kassatsiya instansiyasi (viloyat);  Viloyat sudi Rayosati;  Oliy sud sudlov hay’ati;  Oliy sud nazorat instansiyasi;  Oliy sud Rayosati;  Oliy sud Plenumi bosqichlarida ishlar ko‘rilgan . 12 Konstitusiyaviy huquq O.T.Husanov 2020 –yil. 23 Shu negizda odil sudlovga oid xalqaro standartlarga mos ravishda uch bosqichli sud tizimi yaratildi. Ya’ni, birinchi instansiya, apellyatsiya instansiyasi – viloyat darajasidagi sudlar va kassatsiya instansiyasi – Oliy suddan iborat bo‘lgan “Bir sud – bir instansiya” tamoyili joriy qilindi. Bu boradagi islohot tufayli quyidagi amaliy natijalar qo‘lga kiritildi: birinchidan, fuqarolar ovoragarchiligining oldi olindi; ikkinchidan, odil sudlovni amalga oshirish samaradorligi ortdi; uchinchidan, bir-birini takrorlorvchi instansiyalar qisqartirildi; to‘rtinchidan , Oliy sudda 84,8 foiz yakuniy qarorlar qabul qilinishiga erishildi; beshinchidan, xalqaro ekspertlar e’tiroziga sabab bo‘layotgan nazorat instansiyasi to‘liq bekor qilindi. – Sud jarayonida taraflar tengligini ta’minlash bo‘yicha qanday yangilanishlar amalga oshirildi? – Sud qarorlarini qayta ko‘rish institutini yanada takomillashtirish, taraflarning tortishuvi va teng huquqliligi prinsipiga rioya etilishini ta’minlash maqsadida Jinoyat-protsessual kodeksga, Ma’muriy javobgarlik to‘g‘risidagi kodeksga, Iqtisodiy va Fuqarolik protsessual kodekslari hamda Ma’muriy sud ishlarini yuritish to‘g‘risidagi kodeksga o‘zgartirish va qo‘shimchalar kiritildi. Ularda sud qarorlari qonuniyligi, asosliligi va adolatligini qayta ko‘rib chiqishga oid bir xil protsessual tartiblar belgilandi. Qonunlarga asosan fuqarolar uchun odil sudlovga erishish imkoniyatlarini kengaytirish maqsadida apellyatsiya va kassatsiya instansiyalari isloh qilindi. Sud protsessida tortishuvlik prinsipini hamda taraflarning tengligini ta’minlash maqsadida sudlanuvchi, jabrlanuvchi va ularning vakillari tomonidan kassatsiya tartibida berilgan shikoyatning maqomi prokurorning protesti bilan tenglashtirildi. Jinoyat protsessida avval yangi ochilgan holatlar tufayli ish yuritishni qaytadan boshlash faqat prokurorning tashabbusiga ko‘ra amalga oshirilgan. Endi esa bunday huquq jinoyat protsessining boshqa ishtirokchilari, ya’ni mahkum, oqlangan shaxs, ularning himoyachilari va qonuniy vakillari, 24 jabrlanuvchi va uning vakiliga ham berildi. Ular sudga yangi ochilgan holatlar tufayli ish yuritishni qo‘zg‘atish to‘g‘risida iltimosnoma berish huquqiga ega bo‘ldi 13 . Fuqarolik va iqtisodiy ishlarni ko‘rishda prokuror ishtiroki bilan bog‘liq normalar xalqaro standartlarga muvofiqlashtirildi. Prokuror qonunda nazarda tutilgan yoki o‘zining da’vo arizasi asosida qo‘zg‘atilgan ishlardagina ishtirok etishi, ish bo‘yicha taraflarning murojaatlari mavjud bo‘lgan taqdirda kassatsiya protestini kiritish masalasini hal qilish uchun suddan ishni talab qilib olishga haqli ekanligi belgilandi. Biznes-ombudsmanga iqtisodiy ishlar bo‘yicha shuningdek, ma’muriy ishlar bo‘yicha birinchi instansiya sudining tadbirkorlar faoliyati bilan bog‘liq qonuniy kuchga kirmagan hal qiluv qarori ustidan apellyatsiya shikoyati taqdim qilish huquqi berildi. Endilikda kassatsiya shikoyati apellyatsiya instansiyasi sudining qarori qabul qilinganidan keyin 1 yil ichida berilishi mumkin 14 . Mustaqillik yillarida yurtimizda sud tizimini liberallashtirish va insonparvarlashtirishga qaratilgan tub islohotlar, o‘lim jazosini bekor qilish, sud hokimiyatining mustaqilligini ta’minlash, “xabeas korpus” institutini joriy qilish, advokatura rolini oshirish sohalarida muhim qadamlar qo‘yildi. Ayniqsa, Prezident Sh.Mirziyoev tashabbusi bilan ishlab chiqilgan Harakatlar strategiyasi va Taraqqiyot strategiyasi doirasida ayni yo‘nalishda ulkan tarixiy natijalarga erishildi. Bu haqda so‘z borganda, davlat rahbarining 2017 yil 13 iyunda mamlakatimiz sudyalari bilan bo‘lib o‘tgan uchrashuvi – tarixda ilk bor O‘zbekiston Prezidentmning mamlakat sudyalari bilan bo‘lib o‘tgan uchrashuvini alohida ta’kidlash lozim. Zero, aynan ushbu uchrashuvda yurtimizning 1 ming 300 13 Konstitutsiyaviy huquq B.T. Musayev, K.R. Aliyeva, B.А.Narimanov 14 Mamuriy huquq B.Musayev, D.Artikov, B.Qosimov 2020-yil 25 nafar sudyasi oldiga «Sudlarni adolat qo‘rg‘oniga aylantiraylik», degan talab qo‘yildi. Prezidentimiz «Sudyaning ongida – adolat, tilida – haqiqat, dilida – poklik bo‘lishi kerak!», degan g‘oyani ham xuddi shu muloqot asnosida ilgari surdi. Binobarin, ushbu chorlov ulug‘ ajdodimiz Amir Temur tomonidan Oqsaroyida muhrlangan “Adolat – davlatning asosi va hukmdorlar shiori!”, degan shiorning nafaqat hamohang, ayni chog‘da, yanada chuqur mazmundagi ifodasidir. Davlatimiz rahbari tomonidan sud idorasiga ishi tushgan har bir shaxs ushbu dargohda qonun va adolat ustuvor ekaniga ishonch hosil qilishi lozim, degan haqli talab kun tartibiga qo‘yildi. Buning uchun har qanday bahsli masalaga adolatli yechim faqat odil sud tomonidan topilishi kerak. Sudyalar ishiga har qanday aralashuv keskin jazolanishi, ularning xavotirsiz ishlashlari uchun barcha zarur sharoit yaratilishi darkor. Sud tizimidagi islohotlar davom ettirilishi borasida belgilab berilgan ustuvor vazifalar sudyalar hamjamiyati uchun dasturilamal bo‘lishi shart. Shu negizda O‘zbekiston sud tizimida shiddatli o‘zgarishlar boshlanib ketdi. Avvalambor, so‘nggi yillarda sudlarning shaffofligi va ochiqligini ta’minlash yo‘lida muhim qadamlar qo‘yildi. Sud va sudyalar faoliyatining turli sohalarida yechimini kutayotgan bir qator muammolar bor. Bu muammolar soha ekspertlari tomonidan o‘rganildi va ularni hal etish bo‘yicha muayyan amaliy takliflar ishlab chiqildi. Davlatimiz rahbari ta’kidlaganidek, “adolat va qonun ustuvorligi – xalqchil davlat qurish, inson qadr-qimmatini ta’minlashning eng asosiy va zarur shartidir. O‘tgan davrda O‘zbekistonda bu borada katta ishlar amalga oshirildi. Ayni vaqtda odil sudlov tizimining chinakam mustaqilligi va ochiqligini ta’minlash, huquq- tartibot organlari faoliyatini takomillashtirish, advokatura institutini kuchaytirish, ushbu sohalar faoliyatini raqamlashtirish bo‘yicha oldimizda ko‘pgina vazifalar turibdi”. 26 Yangi O‘zbekiston taraqqiyot strategiyasi va odil sudlovga erishish istiqbollari Shuni alohida ta’kidlash kerakki, 2022-2026 yillarga mo‘ljallangan Yangi O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasi Harakatlar strategiyasining uzviy davomidir. Unda bugungi global o‘zgarishlar, aholi turmush tarzi, hayot talabi va qadriyatlarimizdan kelib chiqqan holda yettita ustuvor yo‘nalishdagi maqsad va vazifalar belgilangan. Taraqqiyot strategiyasidagi har bir vazifa va maqsad 2021 yilda bo‘lib o‘tgan Prezident saylovi jarayonlarida bevosita fuqarolarimiz ishtirokida muhokamadan o‘tkazilib, hayotiy taklif va tashabbuslar bilan to‘ldirilgan, boshqacha aytganda, xalqimiz bilan bamaslahat ishlab chiqilgan. Shu ma’noda, islohotlarni yangi bosqichda davom ettirish, avvalo, xalqimizning xohish- irodasidir. Taraqqiyot strategiyasi 100 ta ustuvor maqsadni o‘zida mujassam etgan bo‘lsa, shundan sud islohotlari bilan bog‘liq bandlar bevosita ikkinchi yo‘nalish doirasida belgilangan. Bu ustuvor yo‘nalish “Mamlakatimizda adolat va qonun ustuvorligi tamoyillarini taraqqiyotning eng asosiy va zarur shartiga aylantirish” deb nomlangan 15 . Xususan, “Davlat organlari va mansabdor shaxslarning faoliyati ustidan samarali sud nazoratini o‘rnatish hamda fuqaro va tadbirkorlik sub’ektlarining odil sudlovga erishish darajasini oshirish” nomli 15-maqsad ga erishish uchun: ma’muriy sudlarda mansabdor shaxslarning qarorlari ustidan berilgan shikoyatlarni ko‘rib chiqish tizimini takomillashtirish orqali sud nazoratini qo‘llash sohasini kengaytirish; “Xabeas korpus” institutini yanada rivojlantirish orqali tergov ustidan sud nazoratini kuchaytirish;  sud protsessida tomonlarning haqiqiy tenglik va tortishuv tamoyillarini ro‘yobga chiqarish; 15 Konstitusiyaviy huquq O.T.Husanov 2020 –yil. 27  sudlar tizimida “yagona darcha” tamoyilini keng joriy etish maqsadida arizalarni sudga taalluqliligidan qat’iy nazar qabul qilish va vakolatli sudga yuborish hamda muayyan ish doirasida barcha huquqiy oqibatlarni hal qilishni ta’minlash tizimini joriy etish;  sud tizimini bosqichma-bosqich raqamlashtirish, byurokratik g‘ov va to‘siqlarni bartaraf etish orqali fuqarolar va tadbirkorlik sub’ektlarining odil sudlovga erishish darajasini tubdan oshirish;  nizolarni hal etishning muqobil usullaridan keng foydalanish uchun zarur tashkiliy-huquqiy shart-sharoitlarni yaratish, yarashuv institutini qo‘llash doirasini yanada kengaytirish;  sud hokimiyatining chinakam mustaqilligini ta’minlashda sudyalar hamjamiyati organlarining rolini yanada oshirish, sudyalarning o‘zini o‘zi boshqarish tamoyilini keng joriy etish hamda sudyalarga g‘ayriqonuniy tarzda ta’sir o‘tkazishning oldini olish bo‘yicha ta’sirchan mexanizmlarni yaratish;  sudyalar korpusini shakllantirishda ochiqlik va shaffoflikni ta’minlash, sud tizimidagi rahbarlik lavozimlariga tayinlashda saylanish va hisobdorlik kabi demokratik tamoyillarni joriy etish; Sud tizimini tartibga soluvchi normativ-huquqiy hujjatlarni tizimlashtirish ishlarini olib borish singari muhim vazifalar izchillik bilan amalga oshirilmoqda. Shuningdek, Taraqqiyot strategiyasi maqsadlarini ro‘yobga chiqarish uchun 2022 yil – «Inson qadrini ulug‘lash va faol mahalla yili»da amalga oshirilishi ko‘zda tutilgan jami 398 ta chora-tadbir va ularni bajarish muddatlari Davlat dasturida aniq qilib belgilab qo‘yilgan. Davlat dasturida O‘zbekiston Resublikasi Oliy sudiga yuklatilgan jami 9 ta banddagi chora-tadbirlar ijrosini o‘z vaqtida, to‘laqonli, puxta va samarali ta’minlash alohida diqqat markazida turibdi. Ushbu vazifalar hayotimizga chuqur tatbiq etilishi natijasida mamlakatimizda adolat va qonun ustuvorligini ta’minlashga xizmat qiladigan “Yangi O‘zbekiston – 28 xalqchil va insonparvar davlat” g‘oyasi amalga oshadi. Jumladan, bunda sud tizimining roli va mas’uliyati yanada kuchayadi. O zbekistonda sud hokimiyatining alohida mustaqil hokimiyat tarmog iʻ ʻ sifatida faoliyat yuritishida uning mustaqilligi kafolatlarining qonun darajasida belgilanishi muhim ahamiyatga egadir. Binobarin, sud hokimiyati mustaqilligini ta minlovchi normalarning konstitutsiyada belgilanishidan asosiy maqsad – ʼ fuqarolarning odil sudlovga bo lgan huquqini amalda kafolatlash, jamiyatda qonun ʻ ustuvorligi va adolatni ta minlashdan iboratdir ʼ 16 . Sud hokimiyatining alohida hokimiyat tarmog i sifatida asosiy qonunda ʻ belgilanishi xalqaro huquq normalariga ham to liq mos bo lib, muayyan davlatni ʻ ʻ huquqiy-demokratik davlat tuzumiga ega ekanligidan, inson huquqlari va erkinliklari davlat tomonidan kafolatlanishidan dalolat beradi. Zero, Birlashgan Millatlar Tashkilotining sud organlari mustaqilligiga oid Asosiy prinsiplarida sud hokimiyatining mustaqilligi har bir davlatning Konstitutsiyasi yoki qonunlarida mustahkamlanishi lozimligi belgilab qo yilgan ʻ 17 . Demak, sud hokimiyati mustaqilligining huquqiy kafolatlari deganda konstitutsiya, qonunlar hamda qonunosti hujjatlarida belgilangan sudlar faoliyatini tashkil etish va sud ishlarini yuritishda sud organlari va sudyalarning mustaqilligini ta minlovchi normalar tushuniladi. Xususan, sud hokimiyati mustaqilligining ʼ asosiy kafolati, avvalambor, O zbekiston Konstitutsiyasida mustahkamlanib, unda ʻ O zbekiston Respublikasida sud hokimiyati qonun chiqaruvchi va ijro etuvchi ʻ hokimiyatdan, siyosiy partiyalardan, fuqarolik jamiyatining boshqa institutlaridan mustaqil holda ish yuritishi belgilangan. Konstitutsiyaning ushbu normasi sud hokimiyatining mustaqilligi uning alohida hokimiyat bo g ini sifatida maqomga ʻ ʻ 16 Konstitutsiyaviy huquq B.T. Musayev, K.R. Aliyeva, B.А.Narimanov 17 Konstitusiyaviy huquq O.T.Husanov 2020 –yil. 29 egaligi, fuqarolarning huquq va erkinliklarini himoya qiluvchi maxsus vakolatli organ ekanligidan dalolat beradi. O zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasida sud hokimiyatiga oidʻ normalar alohida bobda belgilangan bo lib, “sud”, “sudya” so zlari 60 dan ortiq ʻ ʻ marta qo llanilgan. Xususan, Konstitutsiyamizda sud hokimiyati – alohida davlat ʻ hokimiyati organi (11, 98, 130-140-moddalar), fuqarolarning konstitutsiyaviy huquq va erkinliklari daxlsizligini ta minlovchi kafolat (20-modda), jamiyatda ʼ adolatni qaror toptiruvchi, odil sudlovni amalga oshiruvchi maxsus organ (27-31- moddalar), inson huquqlari va erkinliklarining kafolati (55-modda) sifatida belgilangan. Misol uchun, Konstitutsiyamizning 131-moddasida favqulodda sudlar tuzilishiga yo l qo yilmasligi to g risidagi qoidaning belgilanganligi odil sudlov ʻ ʻ ʻ ʻ faqat Konstitutsiyada belgilangan vakolatli sudlar tomonidan amalga oshirilishi kafolati hisoblanadi. Bu bilan sud hokimiyatining ham institutsional, ham funksional mustaqilligi kafolatlangan. Sud hokimiyatining konstitutsiyaviy vazifalaridan kelib chiqib, uni ikkita asosiy xususiyatini ajratish mumkin. Birinchidan, konstitutsiyaviy boshqaruvning alohida predmeti bo lmish sud ʻ hokimiyati davlat hokimiyatining tarkibiy qismi, uning alohida tarmog i ʻ hisoblanadi. Bu esa sud hokimiyati mustaqilligining asosiy huquqiy kafolatidir. Jumladan, sud hokimiyatining institutsional mustaqilligi asoslari Konstitutsiyaning 131-moddasida aks ettirilgan. Unda sud hokimiyati muayyan tizimga ega ekanligi, sudlarni tashkil etish hududiylik (respublika, viloyat, tuman, shahar) va sud ishlarining toifasiga (konstitutsiyaviy, fuqarolik, jinoiy, ma muriy, iqtisodiy, ʼ harbiy) qarab amalga oshirilishi nazarda tutilgan. Konstitutsiyada O zbekiston Respublikasi Konstitutsiyaviy sudi va Oliy ʻ sudining huquqiy maqomi, uni tashkil etish tartibi va vakolatlari alohida belgilangan. Xususan, O zbekiston Respublikasi Konstitutsiyaviy sudi qonun ʻ chiqaruvchi va ijro etuvchi hokimiyat hujjatlarining Konstitutsiyaga muvofiqligi to g risidagi ishlarni ko rishi (133-modda), O zbekiston Respublikasi Oliy sudi esa ʻ ʻ ʻ ʻ 30 fuqarolik, jinoiy, iqtisodiy va ma muriy sud ishlarini yuritish sohasida sudʼ hokimiyatining oliy organi hisoblanishi qayd etilgan (134-modda). Ta kidlash lozimki, Konstitutsiyaning 132-moddasida O zbekiston ʼ ʻ Respublikasi Konstitutsiyaviy sudi O zbekiston Respublikasi Prezidentining ʻ taqdimiga binoan O zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Senati tomonidan ʻ O zbekiston Respublikasi Sudyalar oliy kengashi tavsiya etgan siyosat va huquq ʻ sohasidagi mutaxassislar orasidan, Qoraqalpog iston Respublikasining vakilini ʻ qo shgan holda saylanishi qayd etilgan bo lsa, sudlarni tashkil etish va ularning ʻ ʻ faoliyat ko rsatish tartibi qonunda belgilanishi (131-modda) qayd etilgan. ʻ Bundan tashqari, Konstitutsiyada sud hokimiyatining asosiy funksiyasi va mutlaq vakolati sifatida unga odil sudlovni amalga oshirish orqali fuqarolarning konstitutsiyaviy huquq va erkinliklarini himoya qilish vazifasining yuklatilganligi uning funksional mustaqilligini belgilab beradi 18 . Bu borada sudyalarning mustaqilligi va faqat qonunga bo ysunishlari ʻ to g risidagi konstitutsiyaviy prinsip muhim ahamiyatga ega, chunki adolatli sud ʻ ʻ qarori faqat har tomonlama mustaqilligi ta minlangan sudya tomonidan qabul ʼ qilinishi mumkin. Shuning uchun O zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining ʻ 136-moddasida sudyalar mustaqil ekanligi, faqat qonunga bo ysunishlari, ʻ sudyalarning odil sudlovni amalga oshirish borasidagi faoliyatiga biron-bir tarzda aralashishga yo l qo yilmasligi va bunday aralashish qonunga muvofiq ʻ ʻ javobgarlikka sabab bo lishi kabi muhim normalar mustahkamlab qo yilgan. ʻ ʻ Sud hokimiyatining mustaqilligi uning tomonidan qabul qilingan qarorlarning boshqa organlar tomonidan qayta ko rib chiqilmasligi hamda majburiy ijro etilishi ʻ bilan ham kafolatlanadi. Xususan, Konstitutsiyaning 134-moddasi ikkinchi qismida O zbekiston Respublikasi Oliy sudi tomonidan qabul qilingan hujjatlar ʻ qat iy va O zbekiston Respublikasining barcha hududida bajarilishi majburiyligi, ʼ ʻ 138-moddasida esa sud hokimiyatining hujjatlari barcha davlat organlari va boshqa 18 Konstitusiyaviy huquq O.T.Husanov 2020 –yil. 31 tashkilotlar, mansabdor shaxslar hamda fuqarolar uchun majburiyligi belgilab qo yilgan.ʻ Sudlar faoliyatining sudyalar hamjamiyati tomonidan tashkil etilishi, boshqarilishi va nazorat qilinishi sud hokimiyati mustaqilligini amalda ta minlashning asosiy kafolatlaridan hisoblanadi. Sudyalar manfaatlarini ʼ ifodalovchi sudyalar hamjamiyati organlari sudyalar mustaqilligini ta minlovchi ʼ muhim institut hisoblanadi, zero, sudyalar hamjamiyati o zining organlari orqali ʻ sudlarni tashkil etish va faoliyat yuritishiga faol ta sir ko rsatadi. Yevropa Ittifoqi ʼ ʻ Vazirlar Qo mitasining SM Rec(2010)12-sonli tavsiyalari hamda Yevropa ʻ sudyalari Maslahat Kengashining 10-sonli xulosasida ham sudyalar hamjamiyati organlarini tuzishdan asosiy maqsad sudlar va alohida sudyalar mustaqilligini ta minlash va bu orqali sud tizimining samarali faoliyat ko rsatishini ʼ ʻ rag batlantirish ekanligi ta kidlangan ʻ ʼ 19 . O zbekiston Respublikasida sudyalar hamjamiyati organi sifatida ʻ O zbekiston Respublikasi Sudyalar oliy kengashi e tirof etilib, unga sud ʻ ʼ hokimiyatining mustaqilligi konstitutsiyaviy prinsipiga rioya etilishini ta minlashga ko maklashuvchi konstitutsiyaviy organ maqomi berilgan. Sudyalar ʼ ʻ oliy kengashining sud hokimiyati mustaqilligini ta minlashdagi roli uning ʼ faoliyatini mustaqil tarzda olib borishni kafolatlaydigan demokratik prinsiplar asosida tashkil etilganiga bevosita bog liq. Bunda Sudyalar oliy kengashi ʻ faoliyatini xolis amalga oshirish, uning a zolari mustaqilligini ta minlash bo yicha ʼ ʼ ʻ zarur huquqiy kafolatlar qonunda belgilanishi muhim hisoblanadi. Shu nuqtayi nazardan, O zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 135-moddasida ʻ O zbekiston Respublikasi Sudyalar oliy kengashi sudyalar hamjamiyatining ʻ mustaqil organi bo lib, u sudyalar korpusining shakllantirilishini, sud hokimiyati ʻ mustaqilligining konstitutsiyaviy prinsipiga rioya etilishini ta minlashi belgilandi. ʼ Bundan tashqari, O zbekiston Respublikasining 2021-yil 20-sentyabrdagi ʻ O RQ-717-son Qonuni bilan “O zbekiston Respublikasi Sudyalar oliy kengashi ʻ ʻ 19 Konstitutsiyaviy huquq B.T. Musayev, K.R. Aliyeva, B.А.Narimanov 32 to g risida”gi Qonunga qo shimchalar kiritilib, uning mustaqilligini yanadaʻ ʻ ʻ mustahkamlashga hamda faoliyatini takomillashtirishga qaratilgan muhim normalar belgilandi. Jumladan, Qonunda Kengash tarkibiga huquqni muhofaza qiluvchi organlar vakillarining tasdiqlanishi mumkinligi haqidagi norma bekor qilindi, Kengash tuzilmasida Sudyalar daxlsizligini ta minlash va korrupsiyaning ʼ oldini olish bo yicha sud inspeksiyasi tuzildi. ʻ Kengash zimmasiga Kengash hamda sud tizimining faoliyatida ochiqlik va shaffoflikni ta minlash bo yicha chora-tadbirlarni ko rish, rahbar sudyalik ʼ ʻ ʻ lavozimlariga ko rsatish uchun munosib sudya kadrlarni tanlab olish, ularni ʻ rag batlantirish va mukofotlash masalasi yuzasidan tashabbus ko rsatish, sudya ʻ ʻ lavozimida bo lishning eng yuqori yoshini uzaytirish masalasini hal etish, ʻ sudyalarga nisbatan xizmat tekshiruvini o tkazish tartibini belgilash, Sudyalar oliy ʻ malaka hay ati qarorlari ustidan berilgan shikoyatlarni ko rib chiqish, sudyalar ʼ ʻ faoliyatini ochiq va shaffof elektron reyting dasturi asosida baholash mezonlarini tasdiqlash kabi vazifalar ham yuklatildi. Sud organlarining institutsional mustaqilligi ta minlanganidan qat i nazar, ʼ ʼ har bir alohida holatda ishning sudda adolatli va qonuniy ko rib chiqilishini ʻ ta minlash uchun yetarli asos bo la olmaydi. Sudyalar ish yurituvidagi ishlar ʼ ʻ bo yicha tegishli qarorlar chiqarishda shaxsiy mustaqillikka ega bo lmasa, ularning ʻ ʻ odil sudlovni amalga oshirish huquqi buziladi. Shuning uchun sud hokimiyati institutsional mustaqillikka ega bo lishi, sudyalar esa ichki va tashqi jihatdan ʻ shaxsiy mustaqillik kafolatlariga ega bo lishi muhim shart hisoblanib, ularning ʻ majmui qonuniy va xolis odil sudlovni ta minlashga asos bo ladi ʼ ʻ 20 . Sudyalar mustaqilligini ta minlash, avvalambor, fuqarolarning huquq va ʼ erkinliklarini odil sudlovni amalga oshirish orqali himoya qilishni kafolatlash, ularni adolatsiz va o zboshimcha sudlovdan muhofaza qilish hamda odil sudlov ʻ faoliyatining qonuniyligini ta minlash maqsadini ko zlaydi. Demak, sudyalarning ʼ ʻ mustaqilligi ijtimoiy zarurat bo lib, davlat va jamiyat manfaatlariga xizmat qiladi. ʻ 20 Konstitutsiyaviy huquq B.T. Musayev, K.R. Aliyeva, B.А.Narimanov 33 Shunga ko ra sudyalarni tashqi va ichki ta sirlardan himoyasini ta minlovchi zarurʻ ʼ ʼ huquqiy kafolatlarni belgilash, sudlar faoliyatini qo llab-quvvatlash, barcha ʻ organlar va fuqarolar tomonidan hurmat qilinishini ta minlash davlat zimmasidagi ʼ muhim vazifa hisoblanadi. Bunday kafolatlar sudyalarni lavozimga tayinlash, boshqa sudga o tkazish, sudyalik lavozimida bo lish, daxlsizlik, javobgarlikka ʻ ʻ tortish, lavozimidan ozod etish, rag batlantirish bo yicha maxsus tartiblarning amal ʻ ʻ qilishini nazarda tutadi. Xususan, O zbekiston Konstitutsiyasining 136-moddasida sudyalar ʻ mustaqilligining asosiy kafolatlari belgilangan bo lib, unga ko ra sudyalar faqat ʻ ʻ Konstitutsiya va qonunga bo ysunishlari, ularning odil sudlovni amalga oshirishga ʻ doir faoliyatiga har qanday tarzda aralashishga yo l qo yilmasligi va bunday ʻ ʻ aralashish qonunga muvofiq javobgarlikka sabab bo lishi, sudyalar muayyan ishlar ʻ bo yicha hisobdor bo lmasigi, sudyalar daxlsiz ekanligi, davlat sudyaning va uning ʻ ʻ oila a zolarining xavfsizligini ta minlashi, sudyani muayyan ishning ʼ ʼ muhokamasidan chetlashtirishga, uning vakolatlarini bekor qilishga yoki to xtatib ʻ turishga, boshqa lavozimga o tkazishga faqat qonunda belgilangan tartibda va ʻ asoslarga ko ra yo l qo yilishi, sudning qayta tashkil etilishi yoki tugatilishi ʻ ʻ ʻ sudyani lavozimidan ozod etish uchun asos bo lib xizmat qilishi mumkin emasligi ʻ qayd etilgan. Bundan tashqari, “Sudlar to g risida”gi O zbekiston Qonuniga ko ra ʻ ʻ ʻ ʻ sudyalar mustaqilligi lavozimga saylash (tayinlash) va undan ozod qilish, daxlsizlik, odil sudlovni amalga oshirishdagi qat iy taomil, sudyalar maslahatining ʼ sir tutilishi va uni oshkor qilishni talab etishning taqiqlanishi, sudga hurmatsizlik yoki sud ishlariga aralashganlik, sudyalar daxlsizligini buzganlik uchun javobgarlik, sudyaga davlat hisobidan munosib moddiy va ijtimoiy ta minot berish ʼ orqali ta minlanadi. ʼ Sud hokimiyati mustaqilligini ta minlovchi omillardan yana biri – bu ʼ moliyaviy mustaqillik bo lib, moddiy-texnik jihatdan ta minlanganlik sudlar ʻ ʼ faoliyatiga tashqi ta sirni kamaytirish, odil sudlovni xolis amalga oshirish, sud ʼ 34 tizimida korrupsiyaning oldini olish, malakali va bilimli sudyalar korpusini shakllantirish, sud hokimiyati nufuzini oshirish, aholining sudlarga bo lganʻ ishonchini mustahkamlashda muhim o rin egallaydi. Shu nuqtayi nazardan sud ʻ hokimiyatining moliyaviy mustaqilligi o z ehtiyojlari uchun yetarli pul ʻ mablag lariga ega bo lish, ulardan mustaqil foydalanish, sudyalar maqomiga ʻ ʻ munosib bo lgan moddiy-texnik va ijtimoiy ta minlashni, shuningdek ushbu ʻ ʼ kafolatlarni qonunda belgilashni nazarda tutadi. Sud organlari mustaqilligining asosiy prinsiplarini samarali amalga oshirish Tartibida ham davlatlarga sud tizimining samarali ishlashi uchun tegishli resurslarni ajratish, zarur texnik xodimlar va jihozlar bilan ta minlash, sudyalarni tegishli shaxsiy xavfsizlik, ish ʼ haqi, to lovlar bilan ta minlash majburiyati yuklangan ʻ ʼ 21 . Shu bois, O zbekiston Konstitutsiyasida sud hokimiyati moliyaviy ʻ mustaqilligining zarur huquqiy asoslarining belgilangani ushbu sohada sudlar mustaqilligini huquqiy jihatdan kafolatlanishiga zamin yaratadi. Xususan, O zbekiston Konstitutsiyasining 140-moddasiga muvofiq sudlarning faoliyatini ʻ moliyalashtirish faqat O zbekiston Respublikasining Davlat byudjetidan amalga ʻ oshiriladi hamda u odil sudlovni to liq va mustaqil amalga oshirish imkoniyatini ʻ ta minlashi kerak. ʼ II. BOB. SUD-HUQUQ TIZIMIDA KONSTITUTSIYAVIY ISLOHOTLAR VA FUQAROLIK JAMIYATINING O`RNI. 2.1.Sud va fuqarolik jamiyati Bu o‘rinda dastlab sudyalarning o‘zini o‘zi boshqarishiga taalluqli muammolarga to‘xtalish lozim, deb o‘ylayman. Yanada aniq qilib aytganda, “Sudyalar hamjamiyati to‘g‘risida”gi qonunni ishlab chiqish lozim , degan fikrdaman. Bunday yangi qonun asosida sudyalarning o‘zini o‘zi boshqarish tartibi va shakllari joriy qilish mumkin bo‘ladi. Qonunda, jumladan, Sudyalar s’ezdi, 21 Konstitutsiyaviy huquq B.T. Musayev, K.R. Aliyeva, B.А.Narimanov 35 konferensiyasi, kengashi, umumiy yig‘ilishi, malaka hay’ati haqidagi normalar o‘z aksini topadi. Ma’lumki, 1997 yilda tashkil etilgan O‘zbekiston Sudyalari assotsiatsiyasi joriy yilda tashkil topganining 25 yilligi nishonlamoqda. Ushbu NNT sudyalarni ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash, sud hokimiyatining nufuzini oshirishda muhim o‘ringa ega. O‘tgan davrda Assotsiatsiya sud hokimiyatini mustahkamlashga munosib hissa qo‘sha oladigan mustaqil jamoat tashkiloti sifatida shakllandi. Eng asosiysi, mamlakatimiz sud-huquq tizimida Prezident Sh.Mirziyoev tashabbusi bilan boshlangan tarixiy islohotlarni amalga oshirish, odil sudlov sifati va samaradorligini ta’minlash, malakali sudyalar korpusini shakllantirish, sud hokimiyatining nufuzini yuksaltirish, bir so‘z bilan aytganda, sudlarni tom ma’noda “Adolat qo‘rg‘oni”ga aylantirishda o‘z safida mingdan ortiq a’zoni jamlagan O‘zbekiston Sudyalari assotsiatsiyasining ham munosib o‘rni bor.Yaqinda bo‘lib o‘tgan O‘zbekiston Sudyalari assotsiatsiyasining VI s’ezdida Assotsiatsiya raisligiga ko‘p yillar davomida shu lavozimda faoliyat yuritib kelayotgan Ubaydulla Mingboev nomzodi ma’qullandi. S’ezdning 16 nafar delegati Assotsiatsiya Markaziy kengashiga a’zo, yana 3 nafar nomzod Taftish komissiyasi a’zosi bo‘ldilar. Ushbu yangilangan rahbariy tarkib O‘zbekiston Sudyalari assotsiatsiyasining rivojlanish strategiyasini tayyorlash masalasini ko‘rib chiqish kerak, degan fikrdamiz. Shuningdek, O‘zbekiston Sudyalari assotsiatsiyasi kelgusi yil 70-yilligini nishonlaydigan Sudyalarning xalqaro assotsiatsiyasi bilan hamkorlikni rivojlantirishi zarur. Bularning barchasi, o‘z navbatida, Assotsiatsiyaning “Inson qadri uchun” g‘oyasi asosida chinakam adolatli sud tizimini shakllantirishga ko‘maklashishi hamda sudyalar faoliyatini xalq manfaati va inson qadr-qimmatini samarali himoya qilishga yo‘naltirishi uchun yanada keng yo‘l ochadi 22 . Binobarin, sudyalarni vatanparvar, adolatni chuqur his etadigan va unga o‘z faoliyatida doimo qat’iy amal qiladigan ruhda tarbiyalash, ularning bilimi va 22 Mamuriy huquq B.Musayev, D.Artikov, B.Qosimov 2020-yil 36 kasbiy mahoratini muntazam ravishda oshirib borishni tashkillashtirish nihoyatda dolzarb masaladir. Buni ng uchun, jumladan, sudyalar hamjamiyati organlarining sud tizimini takomillashtirish borasidagi harakatlarini izchil uyg‘unlashtirish va yagona maqsadga yo‘naltirish, aholi o‘rtasida sud hokimiyatining nufuzi va obro‘- e’tiborini oshirishga qaratilgan chora-tadbirlarni muntazam ravishda tashkil etish taqozo etiladi. Navbatdagi muammo – sudyalarning o‘rtacha ish hajmi ortib ketganiga borib taqaladi. Bu muammoni hal qilish uchun sudyalar sonini bosqichma-bosqich oshirib borish tavsiya etilmoqda. Xorijiy mamlakatlar tajribasi bunday yechim asosli ekanini ko‘rsatmoqda. Xususan, ayni vaqtda 100 ming aholiga sudyalar soni Germaniyada – 24 nafar, Rossiyada – 18 nafar, Qozog‘istonda – 16 nafar, Qrg‘izistonda – 7,3 nafar, Tojikistonda esa 5 nafarni tashkil etadi. O‘zbekistonda bu ko‘ratkich 3,7 nafardan iborat, xolos. Qolaversa, mamlakatimizda sud faoliyatini raqamli texnologiyalar yordamida onlayn tahlil qilish amaliyoti yo‘lga qo‘yilmagan. Bu muammoga yaqin yillarda Oliy sud binosida Vaziyatli markaz yaratish yo‘li bilan maqbul yechim topish mumkin. Hozirga qadar yurtimizda sud-huquq yo‘nalishi bo‘yicha ixtisoslashgan ommaviy axborot vositalari vakillari yetishmaydi. Yuridik jurnalistika davr talablari darajasida rivojlanmagan. Shuning uchun O‘zbekiston jurnalistika va ommaviy kommunikatsiyalar universitetida sud-huquq yo‘nalishi bo‘yicha maxsus kafedra hamda Toshkent davlat yuridik universitetida Odil sudlov kafedrasi tashkil etish muhim ahamiyatga ega 23 . Bunday kafedraning faoliyati yo‘lga qo‘yilgach, ommaviy axborot vositalari vakillari tomonidan sud-huquq sohasida amalga oshirilayotgan islohotlarga doir ma’lumotlarni aholiga malakali tarzda yetkazish imkoniyati tug‘iladi. Shu bilan birga, jurnalistlarning ushbu sohadagi ko‘nikmasini oshirishga yo‘l ochiladi. 23 Konstitutsiyaviy huquq B.T. Musayev, K.R. Aliyeva, B.А.Narimanov 37 2.2.Konstitutsiyaviy islohot va sud tizimi So‘nggi yillarda mamlakatimizda davlat va jamiyat hayotining barcha sohalarida amalga oshirilgan keng ko‘lamli va izchil demokratik islohotlar natijasida Yangi O‘zbekistonni barpo etishning mustahkam siyosiy-huquqiy, ijtimoiy-iqtisodiy, ilmiy-ma’rifiy va ma’naviy-madaniy asoslari yaratildi. Kundalik hayotimizda “inson huquq va erkinliklari”, “qonun ustuvorligi”, “ochiqlik va oshkoralik”, “so‘z erkinligi”, “din va e’tiqod erkinligi”, “jamoatchilik nazorati”, “gender tenglik”, “xususiy mulk daxlsizligi”, “iqtisodiy faoliyat erkinligi” kabi fundamental demokratik tushunchalar va qadriyatlar real voqelikka aylandi. Jamiyatimizning siyosiy-huquqiy, ijtimoiy-iqtisodiy qiyofasi shiddat bilan o‘zgarmoqda. “Inson qadri uchun” tamoyili asosida xalqimiz farovonligini yanada oshirish, tadbirkorlikni jadal rivojlantirish, inson huquqlari va manfaatlarini so‘zsiz ta’minlash hamda kuchli faol fuqarolik jamiyatini shakllantirishga qaratilgan islohotlar davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlari sifatida belgilandi 24 . Dastlab Prezidentimiz Sh.Mirziyoyev tashabbusi bilan ishlab chiqilgan va tasdiqlangan “2017-2021 yillarda O‘zbekiston Respublikasini rivojlantirishning beshta ustuvor yo‘nalishi bo‘yicha Harakatlar strategiyasi” doirasida Konstitutsiyamiz normalari yanada takomillashtirildi. O‘z navbatida, davlatimiz rahbari ilgari surgan “2022-2026 yillarga mo‘ljallangan Yangi O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasi”ni amalga oshirish asnosida izchil konstitutsiyaviy islohotlar amalga oshirilmoqda. O‘zbekistonda konstitutsiyaviy islohotning bosh g‘oyaviy ilhomlantiruvchisi, shubhasiz, Prezidentimiz Sh.Mirziyoev, asosiy tashabbuskori esa mamlakatimiz aholisining keng qatlamidir. Bularning barchasi bejiz emas. Chunki zamonaviy globallashuv sharoitida butun dunyo mamlakatlari jadal tarzda konstitutsiyaviy rivojlanishning o‘z 24 Karimov I.A. O‘zbekiston XXI asrga intilmoqda. Toshkent, «O‘zbekiston», 1998. 38 modelini izlamoqda. Shu bilan birga, Konstitutsiya davlatning siyosiy va ijtimoiy barqarorligini ta’minlashning asosiy omillaridan biri bo‘lib qolmoqda. Bunda konstitutsiyaviy tamoyillar: birinchidan , insonning asosiy huquq va erkinliklarini kengaytirish (shaxs konstitutsiyasi); ikkinchidan, “jamoat huquqlari”, “umumjamiyat huquqlar”ning himoyasini mustahkamlash, ya’ni fuqarolik jamiyati institutlarini muvofiqlashtirish, ijtimoiy sheriklik va jamoatchilik nazoratini amalga oshirish (jamiyat konstitutsiyasi); uchinchidan , davlat hokimiyati va boshqaruvi organlari tizimini tashkillashtirish, bevosita demokratiya shakllari bilan uyg‘unlashgan vakillik demokratiyasini (saylov, referendum, umumxalq muhokama) takomillashtirish, hokimiyat vakolatlarini bo‘lish, jumladan, qonunchilik va ijroiya hokimiyati o‘rtasidagi o‘zaro nazorat va muvozanatni saqlash hamda sud organlari mustaqilligi tamoyilini qo‘llash, mansabdor shaxslarning mas’uliyati va hisobdorligini yanada oshirish (davlat konstitutsiyasi) mezzonlarini ko‘zda tutadi 25 . Konstitutsiyaviy islohot hozirgi va kelajak barqaror rivojlanishning zarur yuridik zaminidir. Xususan, u hokimiyat tarmoqlari o‘rtasida o‘zaro nazorat va muvozanatni saqlash tizimini mustahkamlashga, hisobdorlik, shaffoflik, ishtirok va kelajakni ko‘ra bilishni oshirishga ko‘maklashuvchi konstitutsiyaviy “qoidalar”ni o‘zgartirish yo‘li bilan “samarali boshqaruvning” hayotiy ahamiyatga ega instrumenti bo‘lishi mumkin. Dunyodagi konstitutsiyaviy o‘zgarishlarni o‘rganish o‘ziga xos jihatni — davlat Bosh qonunini zamon talablariga moslashtirish, uning vujudga kelayotgan da’vatlarga javob berish qobiliyatini oshirish zaruratini namoyon qilmoqda. Jahon zamonaviy konstitutsiyaviy rivojlanishining ustuvor tendensiyalari quyidagilarga jamlanmoqda: 25 Mamuriy huquq B.Musayev, D.Artikov, B.Qosimov 2020-yil 39 konstitutsiyaviy islohotlarning tizimliligi. Ular siyosiy, iqtisodiy, ijtimoiy, madaniy va gumanitar sohalar, shuningdek, konstitutsiyaviy islohotlar bilan modernizatsiya jarayonlarining o‘zaro bog‘liqligi va o‘zaro shartlanganligi; konstitutsiyaviy tartibga solishning kengayishi, davlat hokimiyati mexanizmini isloh qilish va boshqaruv shaklini o‘zgartirish; konstitutsiyaviy ko‘lam sohasini rivojlantirish, huquqiy suverenitetni mustahkamlash va davlat konstitutsiyaviy o‘ziga xosligini belgilash; inson huquq va erkinliklarining sud himoyasini oshirish, konstitutsiyaviy odil sudlov vakolatini kengaytirish, fuqarolarga Konstitutsiyaviy sudga bevosita murojaat qilish huquqini berish; konstitutsiyaviy huquq ijodkorligining globallashuvi, dunyo davlatlari konstitutsiyalarida xalqaro huquqning umume’tirof etilgan tamoyil va normalarini aks ettirish; davlat va jamiyatning konstitutsiyaviy rivojlanishini ekologiyalashtirish, sifatli tibbiy xizmatdan foydalanish prinsipini amalga oshirish; E’tibor berilsa, ushbu tendensiyalarning barchasi, shubhasiz, mamlakatimizdagi konstitutsiyaviy islohotlarning ustuvor yo‘nalishlari bilan uyg‘undir. Eng muhimi,Yangi O‘zbekistonda sud tizimi mustaqilligining yangicha konstitutsiyaviy asoslarishu kabi ilg‘or omillarga tayanadi. 40 XULOSA Xulosa o‘rnida shuni ta’kidlash kerakki, jamiyatda sud organlarining nufuzini oshirish, sudyalarning chinakam mustaqilligini va faqat qonunlarga asoslanib ish yuritishini ta’minlash mamlakatimiz Konstitu-tsyaisi va shu asosda qabul qilinayotgan qonunlar muhim ahamiyat kasb etadi. Zero, sud hokimiyatining chinakam mustaqilligini ta’minlash huquqiy demokratik davlat va kuchli fuqarolik jamiyatini qurishdagi muhim shartlardan biridir. Bugungi kunda ushbu Konstitutsiyaviy me’yorlarning ijrosi qanday ta’minlanyapti, degan haqli savol tug‘iladi. E’tirof etish kerak, so‘nggi uch yilda sud tizimining shiddat bilan demokratik tarzda yangilanishi O‘zbekistondagi sud hokimiyati rivojlanishining tom ma’noda yangi davrini boshlab berdi. Sohada amalga oshirilayotgan tizimli islohotlar natijasida sud hokimiyatining chinakam mustaqilligini ta’minlash, fuqarolarning huquq va erkinliklarini ishonchli himoyasi kafolatlarini kuchaytirish va odil sudlovga erishish darajasi oshdi. O‘tgan qisqa davr ichida zamonaviy konsepsiyaga asoslangan mutlaqo yangi yagona sud tizimi yaratildi. Shu tariqa sud hokimiyati mustaqilligining konstitutsiyaviy prinsipini amalda ta’minlash imkoniyati vujudga keldi. O zbekistonda sud hokimiyatining alohida mustaqil hokimiyat tarmog iʻ ʻ sifatida faoliyat yuritishida uning mustaqilligi kafolatlarining qonun darajasida belgilanishi muhim ahamiyatga egadir. Binobarin, sud hokimiyati mustaqilligini ta minlovchi normalarning konstitutsiyada belgilanishidan asosiy maqsad – ʼ fuqarolarning odil sudlovga bo lgan huquqini amalda kafolatlash, jamiyatda qonun ʻ ustuvorligi va adolatni ta minlashdan iboratdir. ʼ Demak, sud hokimiyati mustaqilligining huquqiy kafolatlari deganda konstitutsiya, qonunlar hamda qonunosti hujjatlarida belgilangan sudlar faoliyatini 41 tashkil etish va sud ishlarini yuritishda sud organlari va sudyalarning mustaqilligini ta minlovchi normalar tushuniladi. Xususan, sud hokimiyati mustaqilliginingʼ asosiy kafolati, avvalambor, O zbekiston Konstitutsiyasida mustahkamlanib, unda ʻ O zbekiston Respublikasida sud hokimiyati qonun chiqaruvchi va ijro etuvchi ʻ hokimiyatdan, siyosiy partiyalardan, fuqarolik jamiyatining boshqa institutlaridan mustaqil holda ish yuritishi belgilangan. Konstitutsiyaning ushbu normasi sud hokimiyatining mustaqilligi uning alohida hokimiyat bo g ini sifatida maqomga ʻ ʻ egaligi, fuqarolarning huquq va erkinliklarini himoya qiluvchi maxsus vakolatli organ ekanligidan dalolat beradi. Har qanday holatda va sharoitda ham o‘z kasb madaniyati va odobiga rioya qilish har bir sudya uchun ham qarz, ham farz bo‘lib qolishi shart. Prezidentimiz ta’biri bilan aytganda,“Sudyaning ongida — adolat, tilida — haqiqat, dilida — poklik ustuvor bo‘lishi lozim”. Fikr-mulohazalarimni tugallar ekanman, barcha fuqarolar davlat xizmatchilari, ayniqsa, mansabdor, huquqni himoya qiluvchi organ xodimlari, qolaversa, sud tizimida ishlovchilarning quyidagi hikmatli gaplarga e’tiborini qaratishni ma’qul deb topdim: Yaxshilikni beg‘araz qilmoq va qilingan yaxshilikning evaziga biron-bir yaxshilik kelishini kutib qolmaslik.Kamtarlik, xolislik, birovni jazolashga shoshilmaslik.Qonunni hurmat qilib, adolatni qaror toptirish. Bu so‘zlarning amalda bajarilishi — o‘z xalqini va vatanini sevishi bilan barobardir. Adolat yo‘lida fidokorlik ko‘rsatmagan ki-shini vatanparvar deb bo‘lmaydi. To‘qlikda ochlikni, ulug‘likda xorlikni, shodlikda g‘urbatni esdan chiqarmaslik, yomonlikni zarracha bo‘lsa-da, qilmaslik, zarracha bo‘lsa-da yaxshilik qilishdan erinmaslik kerak ekan. Har birimiz kimligimizni, qanday vakolatga ega ekanligimizni, xalqimiz farovonligi uchun mas’ul ekanligimizni bir zum bo‘lsa-da, yodimizdan chiqarmasligimiz lozim. 42 Foydalanilgan adabiyotlar ro`yxati. 1. O zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi: 2021-yil.ʻ 2. Konstitusiyaviy huquq O.T.Husanov 2020 –yil. 3. Mamuriy huquq B.Musayev, D.Artikov, B.Qosimov 2020-yil. 4. Karimov I.A. O‘zbekiston XXI asrga intilmoqda. Toshkent, «O‘zbekiston», 1998. 5. Konstitutsiyaviy huquq B.T. Musayev, K.R. Aliyeva, B.А.Narimanov 2020-yil Xorijiy adabiyotlar 1.Guilherme V.V. Why Teach Legal Theory Today?// German Law Journal 2015. 2.Hage J. Akkermans B.Introduction to Law. Switzerland: Springer 2014. 3.Hart H.L.A The concept of law. 3rd edition. Oxford: university press 2012. 4.Hans Kelzen. General theorty of law and state. Cambridge: Harvard University Press 2009. Internet saytlar. 1. https://e-library.namdu.uz 2. https://lex.uz/acts/-238133 3. www.edu.uz 4. www.ziyonet.uz 43 44

MUNDARIJA

KIRISH

I.BOB. SUD HOKIMIYATINING KONSTITUSIYAVIY MUSTAQILLIGINING KAFOLATLARI

1.1.Sud hokimiyati mustaqilligining konstitutsiyaviy asoslari

1.2. Sud hokimiyatining mustaqilligi kafolatlari

II.BOB.SUD-HUQUQ TIZIMIDA KONSTITUTSIYAVIY ISLOHOTLAR VA FUQAROLIK JAMIYATINING O`RNI

2.1. Sud va fuqarolik jamiyati

2.2. Konstitutsiyaviy islohot va sud tizimi

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar

Купить