Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 362.1KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Юриспруденция

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

O‘zbekiston Respublikasida turli toifadagi oilalar va bolalar huquqlarini aniqlash

Купить
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM , FAN VA INOVATSIYALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG’BEK NOMIDAGI O‘ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI IJTIMOIY FANLAR FAKULTETI IJTIMOIY ISH KAFEDRASI “BOLALAR, YOSHLARNING IJTIMOIY HIMOYASI VA TA’MINOTI” FANIDAN KURS ISHI MAVZU: O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASIDA TURLI TOIFADAGI OILALAR VA BOLALAR HUQUQLARINI ANIQLASH Bajardi: Qabul qildi: Toshkent - 2024 MUNDARIJA: KIRISH I BOB. O‘zbekiston Respublikasi aholisiga yaratilib berilayotgan imkoniyatlarning nazariy asoslari . 1.1. O‘zbekiston Respublikasida inson huquqlari 1.2. Oila va bola tushunchalari II BOB. O‘zbekiston Respublikasida turli toifadagi oilalarning huquq va imtiyozlari. 2.1. Respublikamizda bolalar erkinliklarini ta’minlashga doir chora tadbirlar 2.2. Inson huquq va erkinliklariga oid davlat siyosati XULOSA FOYDALANILGAN ADABIY O TLAR RO‘YXATI . . . . KIRISH Kurs ishi mavzusining asoslanishi va uning dolzarbligi . Xalqimiz azaldan erksevar bo‘lgan. Ajdodlarimiz beva-bechoralar, yetim-yesirlar, nochor va nogironlarga madad qo‘lini cho‘zish orqali ularning huquqlarini ta’minlashni o‘zlarining insoniy burchi deb bilganlar. Zardushtiylikning muqaddas kitobi – “Avesto”da inson huquqlarining ustuvorligi, insonlarning jamoa bo‘lib yashash tarzi, shuningdek, davlat va jamiyat o‘rtasidagi munosabatlar, jamoa hayoti bilan bog’liq masalalarni birgalikda hal etish tartib-taomillari qayd etilgan. Ayniqsa, “Avesto”dagi So‘g’d hujjatlari o‘sha davr uchun mukammal bo‘lgan huquq tizimi va oila-nikoh normalari amal qilganligini ko‘rsatadi. Tarix – o‘z yo‘liga. Yurtimizda inson huquqlari sohasidagi hozirgi holat va istiqbollar qanday? O‘zbekiston Prezidenti ta’biri bilan aytganda, “Yangi O‘zbekistonda “Davlat – inson uchun” tamoyili asosida inson huquqlarini rag’batlantirish, himoya qilish va ularga amal qilish masalalari islohotlarimizning eng ustuvor yo‘nalishiga aylandi. Bu esa nafaqat yurtimizda, balki butun dunyoda mazkur islohotlarning eng demokratik tamoyillarga mosligi, ularning pirovard maqsadi va davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishi inson qadri va manfaatlari, huquq va erkinliklarini ta’minlashga qaratilganining e’tirof etilishiga sabab bo‘lmoqda”. Inson huquqlari sohasidagi ta’lim – inson huquqlari bo‘yicha bilim, ko‘nikma va dunyoqarashni shakllantirish orqali inson huquqlari umumiy madaniyatini yaratishga yo‘naltirilgan tizimli ta’limdir. Ushbu ta’lim inson huquqlarini himoya qilish bo‘yicha bilim va ko‘nikmalarni tarqatish orqali amalga oshiriladi. Inson huquqlari bo‘yicha ta’lim barcha insonlarni o‘z huquqlari va boshqalarning ham huquqlarini himoya qilishga undaydigan qadriyatlar, e’tiqod va munosabatlarni ilgari suradi. Inson huquqlari sohasidagi Milliy ta’lim dasturidan ko‘zlangan asl maqsad ham shu. Xulosa qilib aytganda, Yangi O‘zbekistonda mutlaqo yangi milliy huquqiy tizim shakllanmoqda. Bunda “Inson, uning huquqlari, erkinliklari, ayniqsa, qadri – eng muhim qadriyat” degan tamoyil ustuvorlik kasb etayotishi har tomonlama maqsadga muvofiq deb o‘ylayman. Kurs ishi mavzusining o‘rganilganlik darajasi . Inson huquqlari qadimdan rivojlanib toki bugungi kunga qadar o‘z ahamiyatlilik darajasini yanada oshirib bormoqda. Hususan qadimda inson, oila, bola degan tushunchalar mavjud bo‘lgan. Lekin hozirgi talqin bilan e’tirof etadigan bo‘lsak ularning huquq va erkinliklari to‘la-to‘kis ta’minlab berilmagan. Ta kidlash joizki, inson huquqlari, qadri ulug’ligi diniyʼ ta limotlarda, xususan, islomda aniq izohlab berilgan. Shariat nuqtai nazaridan ham inson ʼ koinotning eng ulug’ va oliy martabali zotidir. Milliy huquqiy meros millatimizning, xalqimizning benazir boyligidir. Bu boylik eng katta qadriyat hisoblangan buyuk mutafakkirlarimiz, alloma – ajdodlarimiz g’oyalarida, asarlarida o‘z ifodasini topgan.Jahon ilmu - fani va madaniyati rivojiga bebaho hissa qo‘shgan buyuk ajdodlarimiz Sharq mutafakkirlari al – Buxoriy 1 , al – Xorazmiy 2 , at – Termiziy 3 , al – Farg’oniy 4 , Beruniy 5 , Farobiy 6 , Ibn Sino 7 , A.Yassaviy 8 , hazrat Bahouddin Naqshband 9 , Amir Temur 10 , Navoiy 11 , Bobur 12 va boshqa daholarning bizga qoldirgan ma naviy merosi ʼ inson huquqlarini himoya qilishning tarixiy asoslari sifatida namoyon bo‘lgan. Ulug’ bobokalonimiz Amir Temur aytiganidek: “Qayerda qonun hukmronlik qilsa, shu yerda erkinlik bo‘ladi”. 17 Hozirgi kunda yurtimizda o‘z faoliyatlarini olib borayotgan Oliy Majlisning Inson huquqlari bo‘yicha vakilining (Ombudsmanning) Buxoro viloyati mintaqaviy vakili, falsafa fanlari doktori, professor Huseynova A. A. 13 , Oliy Majlisining Inson huquqlari bo‘yicha vakili F. Eshmatova 14 , Inson huquqlari bo‘yicha O‘zbekiston Respublikasi Milliy markazi Bosh yuriskonsulti R. Azimov 14 , O‘zbekiston Milliy Universiteti Ijtimoiy ish Kafedrasi mudirasi Latipova N. M. 16 lar inson huquq va erkinliklarini rivojlanishi, aholiga ijtimoiy yordam berish va ularning manfaatlarini yanada mustahkamlashga oid ishlarni amalga oshirmoqdalar. _____________________________ Buxoriy , Imom al-Buxoriy 1 . - (810.21.7, Buxoro — 870.31.8, Samarqand yaqinidagi Hartang qishlog i). Inson kamoliga ʻ bag‘ishlangan - „ At-tarix al-kabir “ asari. al – Xorazmiy 2 . (783, Xiva — 850, Bag‘dod) Asar nomi - „ Kitob attarix “. at – Termiziy 3 (750 - 760 - yillarda, Termiz, - 869, Termiz). Asar nomi- “ Kitob al-Furuq va man` at-taroduf” . al – Farg‘oniy 4 - (taxminan 798, Farg‘ona — 865, Misr) Insoniyat svilizatsiyasi yo‘lida dolzarb fikr va mulohazalar sohibi. Beruniy 5 - (4-sentyabr, 973-yil, 13-dekabr, 1048-yil, G‘azna) .Asar nomi - “ Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar ”. Farobiy 6 - (873, Farob shahri — 950, Damashq). Asar nomi - “Qonunlar haqida kitob” . Ibn Sino 7 - ; taxminan 980 - 1037 yil 22 iyun). Asar nomi – “Mantiq”. Yassaviy 8 - (Yassi yaqinidagi Sayram shahri, tax. XI asrning 2-yarmi — 1166-yil).Asar nomi – “ Devoni hikmat ” . Bahoad-Din Naqshband 9 - ( forscha: bhạạld n m md nqs bnd ; 1318-1389).Manba – y̰ ḭ ẖ Naqshbandiya ta’limoti . Amir Temur 10 - (1336-yil 9-aprel – 1405-yil 18-fevral). Asar nomi – “ Temur tuzluklari”. Navoiy 11 - (9-fevral 1441-yildan 3-yanvar 1501-yilgacha umr ko rgan) ʻ . Asar nomi - " Tarixi anbiyo va hukamo " . Bobur 12 - ( 1483-yil 14-fevral – 1530-yil 26-dekabr ). Asar nomi - “ Boburnoma ” . Huseynova Abira Amanovna 13 - . (tug . 1958-yil ʻ , Buxoro shahrida, O zbekiston SSR ʻ , SSSR ). Maqola – “ Inson huquq va erkinliklarini ta’mnlash davlat siyosati” 2024. Buxoro. Feruza Farxodovna Eshmatova 14 - (tug . 1979-yil, ʻ Qashqadaryo viloyati , O zbekiston SSR ʻ ). Maqola – “ Inson huquq va erkinliklari kamolot yo‘lida” 2023. Toshkent. Rustam Sodikovich Asimov 15 -( rus : Rustam Sodikovich Azimov ; 1958-yil 20-sentabrda tug ilgan) . Maqola – “ Huquq va ʻ tizim”. 2024. Latipova Nodira Muxtorjanova 16 - asar nomi- “ Ijtimoiy ish nazariyasi ” o‘quv qo‘llanma. 2024. Toshkent. Temur tuzluklari 17 -hikmatlar va iboralar. Kurs ishining ob’ekti : Turli toifadagi insonlar, oilalar va bolalar, aholining turli qatlamlari hisoblanadi. Kurs ishining predmeti : turli toifadagi oilalar va bolalar huquqlarini aniqlash, ularning ijtimoiy muhofazasi , himoyalanganlik darajasi va muammolarni hal etish usullarini tadbiq etishdan iborat. Kurs ishining maqsadi va vazifalari : O‘zbekistonda aholi farovonligi va turmush tarzini yaxshilashga qaratilgan chora -tadbirlar , dasturlar, strategiyalar hozirgi kunda o‘z ravnaqiga erishmoqda. Turli toifadagi oilalar va bolalar huquqlarini aniqlashning asosiy maqsadlaridan biri bu fuqarolarga bo‘lgan shart va sharoitlarni yanada yaxshilash, oila mustahkamligi, oiladagi kamchiliklarni qiyinchiliksiz bartaraf etish, uning kamol topishi yo‘lida oz bo‘lsada hissa qo‘shish, oila tinchligini , oiladagi munosababtlarning tengligi va bir meyorda ketishini ta’minlash, kelajakka yo‘l ochish, yangi avlod ya’ni bolalarga yaxshi ta’lim, ularning tinch va osoyishta kamol topishini, tazyiqlar, zo‘ravonliklar, majburiy mehnat, turli xil og’ishlar va boshqa ko‘plab yuzaga keladigan muammoli vaziyatlarni oldini olishdan iboratdir. Kurs ishining asosiy vazifasi :mana shu yuqorida ta’kidlab o‘tilgan barcha maqsadlarga erishish yo‘lida tegishli ravishda ishlarni olib boorish va amaliy tomonlama yordam ko‘rsatishdan iborat. Kurs ishining tuzilishi : mazkur kurs ishi II asosiy bob, 4 paragraf, xulosa hamda foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat. I.BOB. O‘zbekiston Respublikasi aholisiga yaratilib berilayotgan imkoniyatlar . Mamlakatimizda 2024 yil – “Yoshlar va biznesni qo‘llab-quvvatlash yili” deb e’lon qilindi. Bu yurtimiz yoshlarining mamlakatimiz ravnaqi va yuksalishi, fuqarolarning farovon turmush, munosib hayotga ega bo‘lishi, jahondagi ilg’or jamiyatlar safidan o‘rin olishi kabi maqsadlarni hayotga tatbiq etishdagi o‘rni va roli zalvorli ekanligining e’tirofi bo‘ldi, desak mubolag‘a bo‘lmaydi. Joriy yilning – “Yoshlar va biznesni qo‘llab-quvvatlash yili” deb e’lon qilinishi ham mamlakatimizda amalga oshirilib kelinayotgan islohotlarning uzviy va mantiqiy davomi bo‘ldi. “O‘zbekiston – 2030” strategiyasi yoshlarga va tadbirkorlikka oid maqsadlarga aynan uyg’undir. Taraqqiyot strategiyasi barcha uchun yangi imkoniyatlar eshigi kabidir. Yoshlarning ta’lim , sport , texnika , biznes va boshqa ko‘plab sohalarni o‘rganishlari, horijda o‘qish , ishlash huquqi, erkinliklari har tomonlama mustahkamlab qo‘yilgan. Hususan shaxs, oila va bola bir-biriga chambarchars bog’liqdir. Ular o‘rtasida uzviy bog’liqlik bo‘lgani kabi, ular uchun qulaylik va erkinlikni taminlash, huquq tizimida ham o‘zaro bog’kliqlik mavjud. Qonunchiligimizda shaxs 16 yoshdan fuqarolikni olish huquqiga ega. Oila qurish yoshi esa rasman 18 yosh etib belgilangan va ba’zi uzrli sabablar yuzaga kelganda bu ham qonuniy ravishda o‘zgartirilishi mumkin. Mana shuning o‘zi ham insonga bo‘lgan qonuniy imkoniyatlardan biri. Chunki majburiy nikoh tuzish, erta oila qurish va yuzaga keladigan salbiy olmillarni mana shu birgina qonunning o‘zi cheklov qo‘yish orqali oldini oladi. Prezidentning “Yoshlarga oid davlat siyosati samaradorligini oshirish va O‘zbekiston yoshlar ittifoqi faoliyatini qo‘llab-quvvatlash to‘g’risida” 2017-yil 5- iyuldagi PF-5106-son farmoniga muvofiq yosh oilalar, xususan, imkoniyati cheklangan va ijtimoiy himoyaga muhtoj yoshlarni ma’naviy va moddiy jihatdan qo‘llab-quvvatlash, ular uchun munosib uy-joy va ijtimoiy-maishiy sharoitlarini yaratishga qaratilgan maqsadli ishlarni tashkil etish belgilangan.Va 2021-yil 13-iyuldagi “Yoshlarni har tomonlama qo‘llab-quvvatlash va ularning ijtimoiy faolligini yanada oshirishga oid qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g’risida”gi farmoniga muvofiq, yosh oilalarning ijtimoiy himoyasini kuchaytirishga doir kafolatlar belgilangan. Inson va fuqaroning huquq va erkinliklari - insonga bekamu ko st yashashʻ imkoniyatini beruvchi va iqtisodiy, ijtimoiy, madaniy, siyosiy sohalarda o z imkoniyat va ʻ talablarining amalga oshirilishini ta minlovchi huquqiy maqom. Inson huquqlari va ʼ erkinliklariga rioya etish O zbekiston Respublikasi konstitutsiyaviy tuzumining asosidir. ʻ O zbekistonning har bir fuqarosiga, uning jinsi, irqi, millati, tili, diniy e tiqodi, ijtimoiy ʻ ʼ kelib chiqishi, maslagi, shaxsiy va ijtimoiy ahvolidan qat i nazar, inson huquqlari va ʼ erkinliklari buzilmasligini, sud yo li bilan himoya qilinishini kafolatlaydi. Konstitutsiya ʻ barcha fuqarolarning qonun oldida tengligiga asoslangan holda, o zgalarning huquqlariga ʻ hurmat bilan qarash tamoyillarini, o zgalarning qonuniy manfaatlarini, huquq va ʻ erkinliklarini buzish hisobiga o z huquq va erkinliklarini ro yobga chiqarishga yo l ʻ ʻ ʻ qo yilmaslikka, ijtimoiy adolat va hamjihatlikni ta minlashga qaratilgan. ʻ ʼ O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasida inson va fuqarolarning asosiy huquqlari, erkinliklari va burchlari, jumladan, shaxsiy huquq va erkinliklari, siyosiy huquqlari, iqtisodiy va ijtimoiy huquqlari, shuningdek, inson huquqlari va erkinliklarining kafolatlari belgilab berilgan ( 18-52-moddalar ). O‘zbekiston Respublikasida barcha fuqarolar bir xil huquq va erkinliklarga ega bo lib, jinsi, irqi, ʻ millati, tili, dini, ijtimoiy kelib chiqishi, e tiqodi, shaxsi va ijtimoiy mavqeidan qat i ʼ ʼ nazar, qonun oldida tengdirlar ( 18-modda ). Jumladan, yashash huquqi – har bir insonning uzviy huquqi. Inson hayotiga suiqasd qilish – eng og’ir jinoyat hisoblanadi ( 24-modda ). Har kim erkinlik va shaxsiy daxlsizlik huquqiga ega. Hech kim qonunga asoslanmagan holda hibsga olinishi yoki qamoqda saqlanishi; qiynoqqa solinishi, zo ravonlikka, shafqatsiz yoki inson qadr-qimmatini kamsituvchi boshqa tarzdagi ʻ tazyiqqa duchor etilishi mumkin emas ( 25-26-moddalar ). Har kim o z sha ni va ʻ ʼ obro siga qilingan tajovuzlardan, shaxsiy hayotiga aralashishdan himoyalanish va turar ʻ joyi daxlsizligi huquqiga; fikrlash, so z va e tiqod erkinligi xuquqiga ega ( ʻ ʼ 27-29- moddalar ). Hamma uchun vijdon erkinligi kafolatlanadi. Har bir inson xohlagan dinga e tiqod qilish yoki hech qaysi dinga e tiqod qilmaslik huquqiga ega. Diniy qarashlarni ʼ ʼ majburan singdirishga yo l qo yilmaydi ( ʻ ʻ 31-modda ). Ta’kidlash joizki, har bir chiqarilgan qonun negizida shaxsning erkinligi uning yanada rivojlanib kamol topishi uchun qanchadan – qancha say-harakatlar yotadi. Misol tariqasida xotin-qizlar uchun oiliy o‘quv yurtlarida ta’lim olish uchun qulaylik yaratish maqsadida Prezidentimizning 2022-yil 18-iyuldagi PQ-323-sonli qarori joriy etilgan edi. Buning o‘zi ham aytishga oson lekin shu tufayli Respublikamiz xotin-qizlarining ko‘p qismi oliy o‘quv yurtlarida o‘qish imkoniyatiga ega bo‘ldi. Ya’ni bu imkoniyat biz uchun yana bir imtiyoz, qulaylik. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 28.04.2021-yildagi 250-sonli “Moddiy yordam va ko‘makka muhtoj oilalarni, xotin- qizlar va yoshlarni ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash bo‘yicha qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g’risida” gi qarorini ham keltirishimiz mumkin. Bunga ko’ra aholining turli toifadagi qatlamlariga: -zarur qonuniy , huquqiy hamda moddiy yordam ko‘rsatish; -oilalar uchun subsidiyalar, kreditlar, ish bilan taminlash masalalari; -xotin-qizlarni kasbga o‘qitish, ta’lim olishi, ishga joylashishi va ishlashi uchun zarur sharoitlarni yaratish; -tadbirkorlikni yo‘lga qo‘yish bo‘yicha qulayliklarni ta’minlash; -yoshlar ta’limi, salohiyati, erkin fikrlash, o‘z erkinliklaridan to‘laqonli foydalanish; -aholiga moddiy tomonlama ko‘mak berish; -nafaqalar, bir marttalik moddiy yordam, kredit va boshqa masalalar yuzasidan ko‘maklashish ishlari, masalalarni ijobiy hal qilish va yechish bo‘yicha amaliy yordam ko‘rsatilmoqda. Konstitutsiyamizning 41-moddasida bepul umumiy ta lim olish huquqiningʼ yoshlar uchun kafolatlangani ham e tiborga molikdir. Shaxsning bilim olishga bo lgan ʼ ʻ huquqi Asosiy Qonunimiz asosida qabul qilingan “Ta lim to g’risida”gi Qonun va ʼ ʻ Kadrlar tayyorlash milliy dasturida ham mustahkamlab qo yilgan. ʻ 42-moddada esa har kimga ilmiy va texnikaviy ijod erkinligi, madaniyat yutuqlaridan foydalanish huquqi, davlat jamiyatning madaniy, ilmiy va texnikaviy rivojlanishiga g’amxo rlik qilishi ʻ belgilangan. Mana shularning mantiqiy davomi sifatida prezident maktablari, Temurbeklar maktabi, ijod va ixtisoslashtirilgan maktablarda yoshlarga berilayotgan zamonaviy ta lim-tarbiya Yangi Renessansning mustahkam poydevori bo lsa, oliy ta limʼ ʻ ʼ sohasidagi islohotlar va imkoniyatlar ustunidir desak mubolag’a bo‘lmaydi. Yurtimiz kelajagi yosh avlod bo‘lganidek, ularni qo‘llab-quvvatlash biz barchamiz uchun eng masuliyatli vazifalardan biri hisoblanadi. Bolalar huquqlari, erkinliklari, bepul ta’lim olish, shart-sharoitlardan foydalana olish, ularning himoyasi, sog‘lig’ini va boshqa ko‘plab ehtiyojlarini to‘laqonli ta’minlash hozirda olib borilayotgan eng muhim siyosatlarimizdan biri hisoblanadi. Yuqorida aytib o‘tilgan masalalar O‘zbekiston Respublikasi qonunlarida ham belgilab qo‘yilgan. Bolalar huquqlarining talqini bolalarga avtonom harakat qilish qobiliyatiga ruxsat berishdan tortib, bolalarning jismoniy, ruhiy va hissiy jihatdan zo‘ravonlikdan xoli bo lishiga qadar, garchi ʻ „suiiste mollik“ degani munozarali masaladir. Boshqa ta riflar g’amxo rlik va tarbiyalash ʼ ʼ ʻ huquqlarini o z ichiga oladi ʻ . “Xalqaro huquqda o smirlar”, “o smirlar” yoki “ ʻ ʻ yoshlar ” kabilarni tavsiflash uchun qo llanadigan boshqa atamalarning ta riflari yo q, lekin bolalar ʻ ʼ ʻ huquqlari harakati yoshlar huquqlari harakatidan farq qiladi. Bolalar huquqlari sohasi huquq, siyosat, din va axloq sohalarini qamrab oladi. Shu jabhalar bilan ham bolalar mavzusi yurtimizda balki butun dunyoda eng dolzarb mavzulardan biri bo‘lib kelmoqda.Bolalarga ta’luqli 2019-yil 21-22 noyabr kunlari Toshkentda “ O‘zbekistonda bolalar va oilalar farovonligini ta’minlashda ijtimoiy ishni mustahkamlash” mavzusida forum bo‘lib o‘tgan. Respublika bolalarning Ijtimoiy moslashuvi markazi, “Sen Yolg’iz Emassan” jamg’armasi, “Oila” markazi, Sog’liqni saqlash, Xalq ta’limi, Oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirliklari, O‘zbekiston Milliy universiteti va UNICEF tomonidan tashkil etilgan ushbu tadbir BMT Bola huquqlari to‘g’risidagi konvensiyaning 30 yilligiga bag’ishlangan. Shu tarzda bolalarga bo‘lgan e’tibor yanada kuchayib, ularning har jabhada rivojlanishlari uchun yangi eshiklar ochilgan. Ijtimoiy himoyaga muhtoj bo‘lgan bolalar uchun esa yanada qulayliklar tashkil etilgan. Hususan sog’liqni saqlash, ta’lim , sport, san’at, texnika va boshqa sohalarda ham ularga imkoniyatlar yaratilgan. So‘nggi yillarda respublikamizda ijtimoiy himoyaga muhtoj shaxslarni qo‘llab-quvvatlash va nogironligi bo‘lgan bolalarni ijtimoiy himoya qilish, ularga davlat tomonidan imtiyozlar taqdim etish borasida keng ko‘lamli ishlar amalga oshirilmoqda. Bunga misol tariqasida O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2024-yil 5-oktabrdagi “ Ijtimoiy himoyaga muhtoj shaxslarni moddiy qo‘llab-quvvatlash hamda nogironligi bo‘lgan bolalarni ijtimoiy himoya qilish tizimi takomillashtirilishi munosabati bilan O‘zbekiston Respublikasi Hukumatining ayrim qarorlariga o‘zgartirish va qo‘shimchalar kiritish to‘g’risida” gi 640-sonli qarorini misol qilib ko‘rsatishimiz mumkin. Bunga ko‘ra bundan oldingi yillarda chop etilgan qarorlarga turli xil taklif va o‘zgartirishlar kiritilgan. Va ular ham aholi manfaatlarini ko‘zlagan holda amalga oshirilgan. I.BOB. 1-O‘zbekiston Respublikasida inson huquqlari . Inson huquqlari – bu insonning tug’ilishidan to vafot etguniga qadar butun umri davomida unga hamrohlik qiladigan huquq va erkinliklardir. 1 Ushbu universal huquqlar millati, jinsi, irqi yoki etnik kelib chiqishi, rangi, dini, tili yoki boshqa huquqiy maqomidan qat’i nazar, hech qanday kamsitishlarsiz barcha uchun xosdir. Inson huquqlari yashash huquqi kabi eng asosiy huquqlardan tortib, munosib turmush tarzini ta’minlashga xizmat qiladigan ta’lim olish, mehnat qilish yoki ijtimoiy ta’minot olish kabi huquqlariga qadar barcha huquqlarni qamrab oladi. Inson huquq va erkinliklari har kimga tug’ilganidan boshlab tegishli bo‘ladi. Inson huquqlari munosib hayot kechirish va insoniy salohiyatimizni rivojlantirishga imkon berish uchun zarur bo‘lgan barcha insoniy fazilatlar uchun muhimdir. Inson huquqlarini ta’minlash qo‘rquv, ta’qib yoki kamsitishsiz jamiyatda yashash uchun katta ahamiyatga ega. Inson huquqlari quyidagi asosiy xususiyatlarga ega:  Universallik – barcha bir xil darajada inson huquqlariga ega;  Ajralmaslik – ularni hech qachon tortib olish mumkin emas, lekin ba’zida ularni cheklash mumkin — masalan, agar shaxs qonunni buzsa yoki davlat xavfsizligi masalalari uchun;  Bo‘linmaslik – ma’lum bir huquqlar to‘plamidan ikkinchisisiz to‘liq foydalanish mumkin emas;  O‘zaro bog’liqlik – ma’lum bir huquqni berish yoki uni buzish boshqa huquqlarga ta’sir qilishi mumkin;  Tenglik – barcha insonlar o‘zlarining qadr-qimmati va huquqlarida tengdir;  Kamsitmaslik – har bir inson irqi, tanasining rangi, jinsi, tili va boshqa xususiyatlaridan qat’i nazar inson huquqlariga ega. ______________________ Inson huquqlari 1 - O‘z.Res. Milliy markazi rasmiy veb-sayti. Inson huquqlari bo’limi. 1948-yilda BMT Bosh Assambleyasi tomonidan qabul qilingan “Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasi” ommaviy himoya qilinadigan asosiy inson huquqlarini belgilaydigan birinchi yuridik hujjat bo‘ldi. Ushbu deklaratsiya 30 moddadan iborat bo‘lib, har biri insonning turli jabhadagi huquq va erkinliklarini e’tirof etadi. Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasi O‘zbekiston Respublikasi mustaqillikka erishganidan keyin qo‘shilgan birinchi xalqaro-huquqiy hujjat bo‘ladi. Zero, demokratik, huquqiy davlat, kuchli fuqarolik jamiyati barpo etish yo‘lini tanlagan O‘zbekiston, inson huquqlari va manfaatlarini jamiyatni rivojlantirish va davlat qurilishining, butun ichki va tashqi siyosatining eng ustuvor yo‘nalishi etib belgilagan.Insonning asosiy huquq va erkinliklari O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining ikkinchi bo‘limida bayon etilgan. Yangi tahrirda qabul qilingan O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining ikkinchi bo‘limi V-XI- boblarida inson huquqlari, fuqarolik, shaxsiy huquq va erkinliklar, siyosiy huquqlar, ijtimoiy, iqtisodiy, madaniy va ekologik huquqlari, inson hamda fuqaroning huquq va erkinliklari kafolatlari va fuqarolarning burchlari belgilab qo‘yilgan. Konstitutsiyaning 19-moddasida aytilishicha “ O‘zbekiston Respublikasida insonning huquq va erkinliklari xalqaro huquqning umume’tirof etilgan normalariga binoan hamda ushbu Konstitutsiyaga muvofiq e’tirof etiladi va kafolatlanadi”. BMTning Inson huquqlari va boshqaruv tizimini demokratiyalashni qo‘llab- quvvatlash dasturiga muvofiq, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 1996-yil 31- oktyabrdagi Farmoni bilan “ Inson huquqlari bo‘yicha O‘zbekiston Respublikasi Milliy markazi” tuzilgan. So‘nggi yillarda mamlakatimizda “ Inson sha’ni va qadr-qimmati yo‘lida” g‘oyasini amalga oshirish borasida keng ko‘lamli ishlar bajarilmoqda. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining Farmoni bilan 2020-yil 22-iyunda “ Inson huquqlari bo‘yicha Milliy strategiya” qabul qilinib, natijada inson huquqlarini himoya qilish masalalari yuzasidan xalqaro tashkilotlar bilan hamkorlik yanada faollashgan, inson huquqlari va erkinliklari sohasidagi xalqaro standartlar milliy qonunchilikka implementatsiya 1 qilingan hamda davlat organlarining huquqni muhofaza qilish faoliyatiga tatbiq etilgan. _________________________________________ implementatsiya 1 - amalga oshirish. Shu bilan birga insonning iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy huquqlari ham rivojlangan. Iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy huquqlar – bu inson huquqlarining bir turi bo‘lib, u bizga munosib hayot kechirish, jamiyat hayotida to‘laqonli ishtirok etish uchun zarur shart- sharoitlarni kafolatlaydi, bunda har bir kishi farovonlikka erishishi, o‘z salohiyatini ro‘yobga chiqarishi hamda baxtli bo‘lishi va o‘z hayotidan rozi bo‘lishini ta’minlash nazarda tutiladi. Iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy huquqlar ikkinchi avlod huquqlari hisoblanadi. Ushbu huquqlar turli xalqaro va mintaqaviy hujjatlar, shuningdek davlatlarning konstitutsiyalari bilan himoyalangan. O‘zbekiston Respublikasi mazkur Xalqaro paktga O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining 1995-yil 31-avgustdagi 126-I-sonli 1966-yil 16-dekabrdagi “Iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy huquqlar to‘g’risidagi xalqaro paktga qo‘shilish haqida”gi qaroriga asosan qo‘shilgan. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining IX bobi bilan ushbu huquqlar milliy darajada muhofaza qilingan. Shuningdek huquq va qonunlar yaratilar ekan, ularga rioya qilish , ularni muhofaza qilish ham darkor. Inson huquqlari ham turli tashkilotlar orqali muhofaza qilinadi. Hususan , Xalqaro universal tashkilot sifatida Birlashgan Millatlar Tashkiloti (BMT) doirasida inson huquqlarini himoya qilishning universal xalqaro mexanizm mavjud bo‘lib, u ko‘p tarmoqlangan tuzilmalardan iborat. Ularga: 1. BMT Bosh Assambleyasi ; 2. Iqtisodiy va ijtimoiy kengash (EKOSOS); 3. Inson huquqlari bo‘yicha kengash ; 4. Xotin-qizlarning ahvoli bo‘yicha komissiya; 5. Inson huquqlari bo‘yicha Oliy komissar; 6. BMTning Bolalar fondi (YUNISEF) ; 7. BMTning Ta’lim, fan va madaniyat masalalari bo‘yicha tashkiloti (YUNESKO); 8. Xalqaro mehnat tashkiloti ; 9. Jahon sog’liqni saqlash tashkiloti; 10. Inson huquqlari bo‘yicha qo‘mita; 11. Iqtisodiy, ijtimoy va madaniy huquqlar bo‘yicha qo‘mita ; 12. Irqiy kamsitishlarni tugatish bo‘yicha qo‘mita; 13. Xotin-qizlarni kamsitishlarga barham berish bo‘yicha qo‘mita va boshqalar . Ayni paytda mamlakatimizda faoliyat olib borayotgan inson huquqlari bo‘yicha milliy institutlardan Oliy Majlis Inson huquqlari bo‘yicha vakili (Ombudsman), O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Amaldagi qonunchilik monitoringi instituti hamda Milliy markazimiz zimmasidagi vazifalarni to‘laqonli bajarish yo‘lida xizmat qilib kelmoqda. Bu tashkilotlarning harakati, izlanishlari o‘laroq, yurtimizda inson huquqlari muhofazasi yo‘lida mustahkam qonunchilik tizimi barpo etildi. Istiqlol yillarida insonning asosiy huquq va erkinliklarini ta’minlashga doir konstitutsiyaviy qonunlar, kodekslar va boshqa qonunlar qabul qilinib, hayotga tatbiq etilgan. O‘zbekistonda xalqaro huquqning umume’tirof etilgan printsip va normalari ustunligi konstitutsiyaviy asosda e’tirof etiladi. Bugungi kunda mamlakatimiz inson huquqlari bo‘yicha 70 dan ziyod xalqaro hujjatlar, xususan, BMT tomonidan inson huquqlari bo‘yicha qabul qilingan 10 ta majburiy xalqaro shartnomalarni ratifikatsiya qilib, o‘zining xalqaro majburiyatlarini muntazam ravishda bajarib kelmoqda. Prezidentimiz ham Inson huquqlariga bag’ishlab “Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasi qabul qilinganligining 75 yilligini keng nishonlash to‘g’risida” 2023-yil 12-mayda o`z farmonini chiqargan. Bu ham mamlakatimizda inson huquqlariga bo’lgan e’tiborning keng qamrovda ekanligini ko‘rsatib beradi. I.BOB. 2. Oila va bola tushunchalari Oila, bola tushunchalari bir qaraganda oddiy ko‘zga tashlanmaydigan, hech bir shaxsning nazariga tushmaydigan narsa ka’bi talqinda. Lekin bu ikki so‘z o‘z ichiga tassavvur qiladiganlarimizdanda ko‘proq narsalarni qamrab oladi. Chunki jamiyatimizning har bir bo‘g’ini bu ikki tushuncha bilan chambarchas bog’langan. Oila jamiyatning asosiy hujayrasi va ijtimoiy tayanchidir. Har bir oilaning baxtiyorligi va farovonligi pirovard natijada jamiyatning barqarorligi, gullab-yashnashi hamda sha’nidir. Oila nafaqat inson naslini davom ettirish omili sifatida, balki jamiyat a’zolarini, ayniqsa, o‘sib kelayotgan yosh avlodni milliy isliqlol g’oyasi asosida tarbiyalash maskani sifatida katta ahamiyatga molikdir. Mamlakatimizda oilaga jamiyatning asosi, muhim bir bo‘g’ini sifatida qaraladi, bu nafaqat shaxsiy masala, balki u ijtimoiy ahamiyat kasb etadi. Zero, komil inson — har tomonlama farovon, bekam-u ko‘st, sog’lom oilada tarbiya topadi, ulg’ayadi. Biz qurayotgan adolatli fuqarolik jamiyatida oila o‘ziga xos ijtimoiy birlashmani tashkil etadi. Oilaning bu xususiyati birinchi galda uning jamiyat manfaatlari bilan bog’iqligida hamda ijtimoiy vazifalarida ifodalanadi. Jamiyatshunos olimlarimiz oilaga turlicha ta’rif berishadi. Oila — nikoh yoki tug’ishganlikka asoslangan kichik guruh. Uning a zolari ro zg’orining birligi, o zaroʼ ʻ ʻ yordami va ma naviy mas uliyati bilan bir-biriga bog’langan. Oilada yashash baxt va ʼ ʼ saodatdir. Shu sababli ham o’zbek jamiyatida oila muqaddas dargohligi bilan bog’liq tushunchalar ko’p tarqalgan. Oila murakkab ijtimoiy guruh bo‘lib, biologik, ijtimoiy, axloqiy, ideologik va psixologik munosabatlarning uzviy birlashuvi natijasida vujudga keladi. Oila qon-qarindoshlik, qarindoshchilik ( nikoh orqali) yoki birga istiqomat qilish orqali bog’langan odamlardan iborat ijtimoiy guruhdir. Ko p ʻ jamiyatlarda oila bolalar ijtimoiylashuvi uchun asosiy institut vazifasini o taydi. ʻ O‘zbekistonning davlat mustaqilligi tufayli xalqimizning azaliy milliy urf-odat va marosimlari qaytadan tiklana boshlangan, bu udumlar oilani mustahkamlashda muhim o rin egallagan. O zbekiston ʻ ʻ hukumati oila masalalariga davlat siyosati darajasida bajarilishi lozim bo lgan ustuvor vazifa sifatida qaragan. ʻ O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 63-moddasiga ko‘ra, oila jamiyatning asosiy bo g’ini hisoblanadi, u ʻ jamiyat hamda davlat tomonidan muhofazada bo lish huquqiga ega. Shu jumladan ʻ onalik va bolalikni muhofaza qilish bo yicha boshqa qonuniy hujjatlar ham qabul qilinib,ʻ amaliy tadbirlar belgilangan. Jumladan, “Kam ta minlangan oilalarni ijtimoiy himoya ʼ qilish choralari to g’risida” 1994-yil 22-avgustda ʻ farmon chiqarilib, muhtoj oilalarga moddiy va ma naviy yordam berishning ko lami kengaytirilgan. Oilani jamiyatning ʼ ʻ ravnaq topilishida tutgan o rni va ishtirokini yanada oshirish, oilalarning huquqiy, ʻ ijtimoiy, iqtisodiy, ma naviy-axloqiy manfaatlarini va farovonligini yaxshilashni davlat ʼ tomonidan qo llab-quvvatlashni kuchaytirish hamda izchil ta minlash maqsadida ʻ ʼ O zbekiston Respublikasining Birinchi Prezidenti ʻ 1998-yilni “Oila yili” deb e lon qilgan. ʼ Shunga asosan, oila manfaatlarini ta minlash borasida amalga oshiriladigan tadbirlar ʼ to g’risida davlat dasturi ishlab chiqilgan. O zbekiston Respublikasi ʻ ʻ Xotin-qizlar qo‘mitasi huzurida Respublika “ Oila” ilmiy-amaliy markazi tashkil etilgan. Oilaviy hayot masalalarini huquqiy tartibga solishga bag’ishlangan O zbekiston ʻ Respublikasining Oila kodeksi qabul qilingan. Oila yaratilar ekan uning to‘liq bo‘lishi albatta oila a’zolari bilan birgalikda amalga oshadi. Ko‘p insonlar oilani ikki kishi o‘rtasidagi nikoh deya ta’riflaydi. To‘g’ri oila ikki jins vakilining nikoh qurishi natijasida yuzaga keladi. Lekin oila faqat nikoh qurish bilangina cheklanib qolmaydi. Oila ziddiyatlarsiz, manfaatlarsiz, qarama- qarshiliklarsiz kelishilgan holda yuzaga keladi. Uni to‘ldirib turuvchi shaxslar o‘z o‘rni mavqeyi va vazifasiga ega. Oilaning eng kichik a’zosi hisoblangan bolalar ham alohida ahamiyatga molikdir. Oilaning to‘liq bo‘lishi uchun ham bolalarning oilada bo‘lishi darkor. Bola bu — bolalik davridagi inson. Bola — doimo o‘suvchi va rivojlanuvchi organizm, har bir yosh bosqichida ma’lum morfologik, fiziologik va psixologik xususiyatlarni egallab boradi. Umuman olganda, bola deb tug’ilish paytidan boshlab to jinsiy balog‘atga yetguncha bo‘lgan davrdagi insonga aytiladi. Olimlar bola haqidagi ta’limot eramizdan oldingi IV asrda tibbiyot otasi Gippokratning “Bola tabiati haqida” nomli kitobi bilan boshlangan deb hisoblagan. Keyinchalik I—II asrlarda bolalarni tarbiyalash va parvarishlash haqida Sels, Galen va Soranlar yozganlar. O‘zbekiston Respublikasining “Bola huquqlarining kafolatlari to‘g’risida”gi Qonunida ilk bor “Bola” tushunchasiga to‘liq ta’rif berilgan. Chunki, avval qabul qilingan normativ-huquqiy hujjatlarda “bola” yoki “bolalar” tushunchasi ishlatilganda, uning mazmuni ochib berilmagan. Aynan bolaga berilgan mazkur ta’rif dolzarb ahamiyatga ega. Sababi, ushbu Qonun hamda ularga ta’luqli boshqa normativ-huquqiy hujjatlar kimlarni himoya qilishga qaratilganligini aniq belgilab bergan. Ushbu Qonunda bolalarga berilgan ta’rif BMTning “Bolalar huquqlari to‘g’risidagi konvensiya”sining 1- moddasiga to‘liq mos keladi va unga binoan, “bola - bu 18 yoshga to‘lmagan har bir inson zoti, agar bolaga nisbatan qo‘llaniladigan qonun bo‘yicha u ertaroq balog’atga yetmagan bo‘lsa”. Mamlakatimizda bolalar va yoshlar faoliyatiga doir jami 40 dan ortiq qonun va qonunosti hujjatlari asosida bolalar va yoshlarning ma’naviy, intellektual, jismoniy va axloqiy jihatdan kamol topishiga ko‘maklashishning huquqiy mexanizmi yaratilgan. Bolalar, yoshlar davlat kelajagi, uning istiqboli, rivojlanishi uchun yangi eshiklarni ochuvchi shaxslar hisoblanadi. Dalatmiz shak-shubhasiz yoshlarning rivojlanishi uchun, erkin ta’lim olish, erkin fikrlash, yaxshi sharoit va boshqa ko‘plab qulayliklarni yaratib bergan. Har bir bola yoshlikdan mana shu yartib berilgan imkoniyatlardan oqilona foydalanishi maqsadga muvofiq desak mubolag’a bo‘lmaydi. Shu bois ham oila bola tarbiyasi uchun eng muhim bo‘g’indir. Bu ikklala tushuncha bir-biriga chambarchas bog‘langan va bir-birini to‘ldirib turadi. Oilaviy muhit nosog’lom bo‘lsa, bolaning tarbiyasi va ertangi kuni shu muhit asosida shakilladi. Uning kelajagi ham shu nosog’lom muhit tufayli o‘zgarishi , hattoki yomon oqibatlarni keltirib chiqarishi mumkin. Oiladagi sog’lom muhit esa bolaning kelajakda yetuk inson bo‘lib yetishishiga sababchi bo‘ladi. To‘g’ri ba’zi hollarda bu ikkisi almashinib qolishi ham mmkin. Chunki bola ham o‘z fikr va qarashlariga ega bo‘lgan, yetilib kelayotgan shaxsdir. Uning qanday shaxs bo‘lib yetishishida esa oilaviy muhit, tashqi omillar va o‘z fikr-qarashlari asosiy ro‘l o‘ynaydi. II.BOB. O‘zbekiston Respublikasida turli toifadagi oilalarning huquq va imtiyozlari Bugun oilaning benazir nufuzi, ulkan ijtimoiy ahamiyatga molik voqyelik ekanligi hech kimda shubha tug‘dirmaydi. Oila jamiyatning asosiy hujayrasi va ijtimoiy tayanchidir. Har bir oilaning bahtiyorligi va farovonligi pirovard natijada jamiyatning barqarorligi, gullab-yashnashi hamda farovonligi shartidir. Oila nafaqat inson naslini davom ettirish omili sifatida, balki jamiyat a’zolarini, ayniqsa o‘sib kelayotgan yosh avlodni milliy istiqlol g’oyasi asosida tarbiyalash maskani sifatida katta ahamiyatga molikdir. O‘zbekiston Konstitutsiyasi inson huquq va erkinliklari borasida BMT ning 1948-yilda qabul qilingan “ Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasi” ifodasini topgan qoidalarni yaxlit mushtaraklikda mujassamlashtirib olgan. O‘zbekiston Respublikasida barcha fuqarolar bir xil huquq va erkinliklarga ega bo‘lib, jinsi, irqi, millati, tili, dini, ijtimoiy kelib chiqishi, e’tiqodi, shaxsi va ijtimoiy mavqeidan qat’i nazar, qonun oldida tengdirlar. Birlashgan millatlar tashkiloti Bosh Assambleyasining 1993-yil 20-sentabrdagi yalpi yig’ilishida 1994-yildan boshlab 15-may kunini- Xalqaro oila kuni deb belgilangan. Bugungi kunda xalqaro oila kunini keng nishonlash mamlakatimizda ham an’ana tusiga kirib ulgurgan. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2018-yil 27-iyundagi “O‘zbekiston Respublikasida oila institutini mustahkamlash konsepsiyasini tasdiqlash to‘g’risida”gi PQ-3808-son qaroriga muvofiq, 15-may har yili Xalqaro oila kuni sifatida respublika bo‘ylab keng nishonlanishi belgilab qo‘yildi. Davlat statistika qo mitasi ma lumotlariga ko ra, 2022-yilning 1-yanvarʻ ʼ ʻ holatiga ko‘ra O zbekiston Respublikasida jami 9 424 787 ta oilalar ʻ mavjud.Respublikamiz hududlari orasida eng ko p oilalar Farg ona viloyatiga to g’ri ʻ ʻ ʻ kelgan. Viloyatdagi oilalar soni 1 101 705 tani tashkil etgan. 1 Oila huquqi – bu er-xotin, qarindoshlar, ota-onalar (farzandlikka oluvchilar) va bolalar o‘rtasidagi shaxsiy nomulkiy va ular bilan bog‘liq mulkiy munosabatlarni tartibga soluvchi huquq tarmog’idir. Oila huquqi fuqarolik huquqi bilan chambarchas bog’liq bo‘lish bilan birga, farq qiluvchi xususiyatlarga ham ega. Birinchidan, oilaviy munosabatlar fuqarolik huquqiga xos bo‘lmagan yuridik faktlar (nikoh, qarindoshlik, onalik, otalik, farzandlikka olish va hokazolar) asosida vujudga keladi, ikkinchidan, oilaviy munosabatlar fuqarolik huquqidan farq qilib, ko‘proq shaxsiy-huquqiy mohiyatga ega bo‘ladi, uchinchidan, oilaviy huquq subyektlarining huquq va majburiyatlari ularning o‘zlarigagina tegishli huquq va majburiyatlardir. hasining, shu jumladan, oila huquqining asosiy manbasi O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi hisoblanadi. _______________________ Statistika 1 - Jahon banki tadqiqotlar.2022.ramiy sayt. Konstitutsiya davlatning Asosiy qonuni sifatida nafaqat Konstitutsiyaviy huquqning, balki barcha huquq sohalarining bosh manbasidir. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 63-moddasida ham jamiyatning asosiy bo‘g’ini oila ekanligi va u davlat va jamiyat muhofazasida bo‘lish huquqi egaligi belgilangan. Turli toifadagi oilalarga quyidagilarni kiritishimiz mumkin: - boquvchisini yo‘qotgan oilalar; - kam ta’minlangan oilalar; - nogironligi mavjud bo‘lgan oilalar; - tabiiy ofatlardan zarar ko‘rgan oila; - migrantlar oilasi; - nosog’lom muhit hukmronlik qiladigan oilalar; - alkogalizimga berilgan oilalar; - ko‘p bolali oila va boshqalarni misol qilib ko‘rsatishimiz mumkin. Respublikamizda boquvchisini yo‘qotgan oilalarga ko‘maklashish maqsadida ko‘lab imkoniyat va imtiyozlar yaratilgan. Boquvchisi yo‘q bo‘lgan oilada asosiy vazifa undan keying turuvchi shaxs , masalan er turli sabablarga ko‘ra vafot etsa uning vazifasini bajarish ham o‘z-o‘zidan rafiqasi, ya’ni ayolning zimmasiga o‘tadi. Shu sababli O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “ Xotin-qizlarni qo‘llab-quvvatlash, ularning jamiyat hayotidagi faol ishtirokini ta’minlash tizimini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g’risida” gi 05.03.2021-yildagi PQ-5020-sonli qarori ishlab chiqilgan. Bunda “ Mamlakat iqtisodiy, siyosiy va ijtimoiy hayotining barcha jabhalarida xotin-qizlarning faolligini oshirish, ularning ta’lim va kasbiy ko‘nikmalar olishi hamda bandligini ta’minlashga har tomonlama ko‘maklashish, tadbirkorlik tashabbuslarini yanada qo‘llab-quvvatlash, joylarda “Ayollar daftari” 1 ni shakllantirish va unga kiritilgan xotin-qizlar muammolari, ehtiyojlari va qiziqishlarini tizimli o‘rganish, tahlil qilish va hal etish borasidagi ishlarni sifat jihatdan yangi bosqichga olib chiqish maqsadida, shuningdek, “2017 — 2021-yillarda O‘zbekiston Respublikasini rivojlantirishning beshta ________________________ Ayollar daftari 1 - ayollar uchun ijtimoiy himoya daftarlari. ustuvor yo‘nalishi bo‘yicha Harakatlar strategiyasini “Yoshlarni qo‘llab-quvvatlash va aholi salomatligini mustahkamlash yili”da amalga oshirishga oid davlat dasturi” ishlab chiqilgan. Kam ta’minlangan oilalarni qo‘llab-quvvatlash bo‘yicha ham O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 21.10.2021-yildagi 654-sonli qarori ishlab chiqilgan. Bu qaror “ Aholini ijtimoiy himoya qilish tizimini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g’risida” ishlab chiqilgan bo‘lib, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Kam ta’minlangan oilalarga moddiy yordam ko‘rsatish hamda kambag’allik bilan kurashish ko‘lamini yanada kengaytirish chora-tadbirlari to‘g’risida” 2021-yil 11-avgustdagi PF-6277-son farmoni ijrosini ta’minlash, shuningdek aholini ijtimoiy himoya qilish tizimini yanada takomillashtirish maqsadiga qaratilgan. Mana shu birgina qarorning o‘zida ham kam ta’minlangan oilalar uchun ko‘plab qulayliklar yaratilgan. Shuningdek O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 28.04.2021- yildagi 250-sonli “ Moddiy yordam va ko‘makka muhtoj oilalarni, xotin-qizlar va yoshlarni ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash bo‘yicha qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g’risida” gi qarori ham oilalar manfaatlariga qaratilib, ijtimoiy masalalar yuzasidan imtiyozlarni yaratib beradi. Oilada nogironligi bo‘lgan shaxslar uchun ham, oila uchun ham alohida huquqlar va imtiyozlar shakllangan. Davlatimiz nogironligi bo‘lgan shaxslarning ijtimoiy, iqtisodiy va madaniy sohalar ob’ektlari va xizmatlaridan to‘laqonli foydalanishi uchun shart-sharoitlar yaratishi, ularning ishga joylashishiga, ta’lim olishiga ko‘maklashishi, ularga zarur bo‘lgan axborotni to‘sqinliksiz olish imkoniyatini ta’minlaydi. Pensiyalar, nafaqalar va boshqa turdagi ijtimoiy yordamlar, soliqlar va yig’imlar, ta’lim olish, ishga joylashish, tenglik ka’bi huquqlar ham qonunda belgilab qo‘yilgan. Nogironligi bo‘lgan shaxslar uchun “ Nogironligi bo‘lgan shaxslarning huquqlari to‘g’risida” gi O‘zbekiston Respublikasining 15.10.2020-yildagi O‘RQ-641- sonli Qonuni ishlab chiqilgan. Bunda nogironligi bo‘lgan shaxslarning huquqlarini ta’minlash sohasidagi davlat siyosatini amalga oshish, nogironligi bo‘lgan shaxslarning huquqlarini ta’minlash , nogironligi bo‘lgan shaxslarni reabilitatsiya qilish, ijtimoiy himoya qilish va ularning huquqlarini ta’minlashga doir davlat dasturlarini shakllantirish ka’bi chora tadbirlar ishlab chiqilgan. Shu bilan birga boshqa toifadagi oilalar uchun ham qunun tomonidan belgilangan imtiyozlar, huquqlar , erkinliklar , ijtimoiy yordamlar mavjud. Lekin bular natijasida boqimandalik yuzaga kelishi ehtimoldan holi emas. Davlat yordami bilan kun kechiradigan oilalar yo‘q deb ayta olmaymiz. O‘z faoliyatining cheklanganligi sababli ham, boqimanda holatga kelib , faqatgina davlat tomonidan berilayotgan mablag’ni olib yashayotgan shaxlar ham mavjud. Ular nafaqat o‘zlarini balki oila a’zolarining ongini ham shu zayilda zaharlashi mumkin. Men nogironman, men yordamga muhtojman, menga yordam kerak degan fikr afsuski ba’zi insonlarimiz ongini egallab olgan. Ular hattoki o‘z imkoniyat doirasida ham faoliyat olib borishga erinishadi. O‘zlarining qo‘lidan keladigan narsalarni ham boshqalarning ko‘maklari orqali amalga oshirishadi. Ammo ba’zi imkoniyati cheklangan shaxslar borki , umuman hech kimga hattoki oila a’zolariga ham og‘irligini tashlamaydi. Birovning ko‘magini qabul qilishdan ko‘ra o‘z mashaqqatlari evaziga bo‘lsa ham mustaqil bo‘lishni tanlaydi. O‘ziga berilgan imtiyoz va imkoniyatlardan oqilona foydalanadi. Mana shunday insonlar mamlakat rivojlanishi yo‘lida katta ahamiyat kasb etadi. II.BOB. 1. Respublikamizda bolalar erkinliklarini ta’minlashga doir chora tadbirlar Bolalar har doim mehrga, g’amxo‘rlikka muhtoj bo‘ladi. Ularning huquq va erkinliklari to‘liq kafolatlanishi shaxs shakllanishi, davlat va jamiyat istiqboli mustahkam bo‘lishida nihoyatda muhimdir. Huquqiy ta’rif shunday: bola huquqlari – bolaga nisbatan inson huquqlari toifasi, irqi, jinsi, tili, dini, tug‘ilgan joyi, milliy yoki ijtimoiy kelib chiqishi, mulkiyligi, ijtimoiy mavqeidan qat’i nazar, har bir bola ega bo‘lishi kerak bo‘lgan huquq va erkinliklar. 1 ______________________ Bola huqulari 1 - O‘z.Milliy Ensiklopediyasi.Toshkent.2024. Agar yaxshilab razm solsak, ushbu ta’rif mohiyati Inson huquqlari umumjahon deklarasiyasining asosiy g’oyalaridan kelib chiqqan. Deklaratsiyaning 25-moddasi bolalarga bag’ishlangan bo‘lib, “Onalik va bolalik alohida g’amxo‘rlik va yordam olish huquqini beradi”, deb belgilab qo‘yilgan. Xalqaro darajada bola huquqlarini maxsus tartibga solishga qaratilgan deklaratsiyalar va konvensiyalar ko‘p. Ayrimlarini sanasak, 1924-yilda qabul qilingan “Bola huquqlari to‘g’risidagi Jeneva deklaratsiyasi” , 1959- yildagi “ Bola huquqlari to‘g’risidagi deklaratsiya” , 1989-yildagi “ Bola huquqlari konvensiyasi” kabilar. Bola huquqlari to‘g’risidagi konvensiya bola huquqlari bo‘yicha asosiy hujjatlardan biri hisoblanadi. Sababi, 10 yil davomida, ya’ni 1979-yildan 1989- yilgacha Birlashgan Millatlar Tashkilotining Inson huquqlari bo‘yicha komissiyasida ishtirok etgan dunyoning ko‘plab mamlakatlari mutaxassislari bola huquqlari to‘g’risidagi yangi hujjatning matnini ham ishlab chiqishda qatnashganlar. Hujjatda bolaning jamiyatdagi hayotining barcha jabhalari maksimal darajada hisobga olingan. Va nihoyat 1989-yil 20-noyabrda BMTning “Bola huquqlari to‘g’risida”gi Konvensiyasi tashkilot Bosh Assambleyasi tomonidan qabul qilingan va 1990-yil 2-sentyabrdan kuchga kirgan. O‘zbekiston Respublikasi ham mustaqilligining dastlabki yillaridanoq, aniqrog’i, 1992-yil 9-dekabrda ushbu Konvensiyani ratifikatsiya qilgan. O‘zbekistonda ham bola huquqlari kafolatlarini ta’minlash, ularni himoya qilish uchun zarur tashkiliy- huquqiy sharoitlar yaratish davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Mamlakatimizda bu borada salmoqli ishlar amalga oshirilgan. Jumladan, bola huquqlari kafolatlarining qonunchilik asoslari bo‘lgan Oila kodeksi, “Ta’lim to‘g’risida”gi, “Bola huquqlarining kafolatlari to‘g’risida”gi, “Jinoyatlarning oldini olish to‘g’risida”gi, “Vasiylik va homiylik to‘g’risida”gi, “Yoshlarga oid davlat siyosati to‘g’risida”gi, “Bolalarni ularning sog’lig’iga zarar yetkazuvchi axborotdan himoya qilish to‘g’risida”gi, “Nogironligi bo‘lgan shaxslarning huquqlari to‘g’risida”gi kabi qonunlar qabul qilingan. Xalqimiz tomonidan qabul qilingan O‘zbekiston Respublikasining yangi tahrirdagi Konstitutsiyasida bolalar masalasiga ham alohida ustuvorlik berilgan. Alohida bir bob – XIV bob oila, bolalar va yoshlar masalasiga bag’ishlangan. Bosh Qomusimizning 78-moddasida “Farzandlar ota-onasining nasl-nasabi va fuqarolik holatidan qat’i nazar, qonun oldida tengdirlar. Bolaning huquqlari, erkinliklari va qonuniy manfaatlarini ta’minlash hamda himoya qilish, uning jismoniy, aqliy va madaniy jihatdan to‘laqonli rivojlanishi uchun eng yaxshi shart-sharoitlarni yaratish davlatning majburiyatidir. Onalik, otalik va bolalik davlat tomonidan muhofaza qilinadi”, deb mustahkamlab qo‘yilgan. Bolalar erkinligi, ularning yaxshi sharoitlarda ta’lim olishlari, yaxshi yashash, huquqlar himoyalanishi va boshqalar uchun ham yurtimizda bolalarga oid davlat siyosati keng qamrovda amalga oshirilib kelinmoqda. Hususan birgina ta’lim tizimida bolalarga katta imtiyoz va imkoniyatlar eshigi ochilgan. Bilamizki bepul ta’lim olish huquqi hamma davlatlarda ham mavjud emas. Bola huquqlari to‘g’risidagi Konvensiyaning 7-moddasida shunday deyilgan: - “ Bola tug’ilgan zahoti ro‘yxatga olinadi va tug’ilgan daqiqasidan boshlab ism bilan atalish va fuqarolikka ega bo‘lish, shuningdek, iloji boricha, o‘z ota-onasini bilish va ularning g’amxo‘rliklaridan bahramand bo‘lish huquqlarini olishga haqli hisoblanadi” . 28-moddasida esa bepul va majburiy ta’limning joriy etilishi qonun tomonidan mustahkamlab qo‘yiladi. Konvensiya 54-moddadan iborat bo‘lib, har bir modda bola manfaatlariga qartilgan holda shakllangan. Prezidentimiz ham bolalar rivojlanishi davlat dasturi yo‘lida ko‘lab qonun va farmoishlar ishlab chiqqan. Bulardan “ Bola huquqlarini himoya qilish tizimini takomillashtirish bo‘yicha qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g’risida” gi 29.05.2020-yildagi PQ-4736-sonli qarori , 2019-yil 22-apreldagi “Bola huquqlari kafolatlarini yanada kuchaytirishga oid qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g’risida”gi PQ-4296-sonli qarori, 09.08.2021-yildagi PF-6275-sonli “ Bola huquqlarining kafolatlarini ta’minlash tizimini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g’risida” gi Farmoni, 07.01.2008-yildagi O‘RQ-139-sonli “ Bola huquqlarining kafolatlari to‘g’risida” gi O‘zbekiston Respublikasining Qonuni ishlab chiqilgan va keng ommaga taqdim etilgan. “ Bola huquqlarining kafolatlari to‘g‘risida” gi Qonun 32 moddadan tashkil topib quyidagilarni o‘zida mujassamlashtirgan: -Bolaning o‘z fikrini ifoda etish huquqi; -Bolaning axborot olish huquqi; -Bolaning himoyaga bo‘lgan huquqi; -Bolaning erkinlik va shaxsiy daxlsizlik huquqi; -Bolaning yashash huquqi ; -Bolaning fikrlash, so‘z, vijdon va e’tiqod erkinligi huquqi; -Bolaning turar joyga bo‘lgan huquqlari; -Bolaning mehnat qilish huquqi; -Bolaning sog’lig’ini saqlash huquqi; -Bolaning bilim olish huquqi; - Ijtimoiy himoyaga muhtoj bolalarning ta’lim olish huquqi; -Ijtimoiy himoyaga muhtoj bolalarning jamiyatga uyg’unlashish huquqi va boshqalar. Yurtimizda tashkil etilayotgan yangi davlat va nodavlat maktabgacha ta’lim tashkilotlari, umumta’lim maktablari, oliy o‘quv yurtlari, nufuzli xorijiy universitetlarning filiallari, zamonaviy IT-parklar, madaniyat muassasalari va sport inshootlari, mutlaqo yangi namunadagi ta’lim maskanlari — “Prezident maktablari”, “Temurbeklar maktabi”, “Ijod maktablari” bugungi globallashuv sharoitida raqobatga qodir bo‘lgan yetuk kadrlarning yangi avlodini tarbiyalashga xizmat qilmoqda. “O‘zbekistonda yoshlarga oid davlat siyosatini 2025-yilgacha rivojlantirish konsepsiyasini tasdiqlash to‘g’risida” gi qarorida: - yoshlarning qonuniy huquq va manfaatlarini himoya qilishga qaratilgan huquqiy bazani takomillashtirish; - mamlakatda xavfsizlik, ekologik barqarorlik, adolat va teng huquqlilikni ta’minlashda yoshlarning rolini oshirish; - yoshlar uchun malakali tibbiy xizmatdan foydalanish shart-sharoitlarini yaxshilash, ular o‘rtasida tibbiy savodxonlikni oshirish va sog‘lom turmush tarzini mustahkamlash; -ta’limning barcha bosqichlarida yoshlarning sifatli ta’lim olishini ta’minlash, hududlarda inklyuziv ta’lim rivojlanishi uchun shart-sharoit yaratish; -yoshlarni ona Vatanga, oilaga, mustaqillik g’oyalariga muhabbat va sadoqat, milliy va umuminsoniy qadriyatlarga hurmat ruhida tarbiyalash; -yoshlarga munosib mehnat sharoitlarini yaratish va ularning mehnatga oid qonuniy huquqlarini himoya qilish orqali ularning iqtisodiy huquq va imkoniyatlarini kengaytirish kabi chara -tadbirlar dasturlarini ishlab chiqish, yo‘lga qo‘yish va amalga oshirish ishlari aniq maqsad qilib belgilangan. II.BOB. 2. Inson huquq va erkinliklariga oid davlat siyosati. Yangilangan Konstitutsiyamizda har bir shaxsning huquqlari va erkinliklari teng e tirof etilgan va himoyalangan. Boshqacha aytganda, har bir insonning huquqlariʼ ustuvor bo‘lib, davlatning fuqarolarga nisbatan adolatli va teng munosabatda bo‘lishini kafolatlaydi. Bu esa, o‘z navbatida, davlatning qabul qilgan har bir qarori va harakati insonning fundamental huquqlari ta minlanganligini anglatadi. Bosh qomusimizda inson ʼ huquq va erkinliklarini himoya qilishning mutlaqo yangi mexanizmlari, xususan qonunlardagi noaniqliklarning inson foydasiga hal etilishi, “sukut saqlash” huquqining birinchi marotaba belgilanishi, advokatlar maqomi tergovchi va prokuror maqomiga tenglashtirilishi kabi samarali islohotlar yangi konstitutsiyaviy huquqiy makonning barpo etilishiga olib keldi. Mazkur yangilik va o‘zgarishlar esa, o‘z navbatida, inson huquqlarini himoya qilish va ularga rioya qilishni ta minlash masalalari davlatʼ siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan ekanligidan dalolat beradi. Qolaversa, Konstitutsiya normalari nisbatan so‘zsiz itoatda bo‘lish, unda mustahkamlab qo‘yilgan ustuvor tamoyil va qoidalarni izchil ro‘yobga chiqarish borasida inson huquqlari bo‘yicha milliy institutlarning faoliyatiga ham alohida urg‘u berigan. Yangi O‘zbekistonda inson huquqlari va erkinliklariga e tibor mutlaqo yangi ʼ bosqichga ko‘tarildi. Xususan, inson huquqlarini ta minlashning siyosiy, iqtisodiy va ʼ ijtimoiy kafolatlarini yana-da kuchaytirishga hamda bu soha bilan bog’liq amaldagi mexanizmlarni yana-da takomillashtirishga qaratilgan kompleks chora-tadbirlar amalga oshirilmoqda. Amalga oshirilayotgan islohotlar Oliy Majlisning Inson huquqlari bo‘yicha vakiliga (ombudsmanga) ham katta mas uliyat yuklamoqda. Mazkur islohotlarga ʼ hamohang tarzda Ombudsman institutining faoliyat yo‘nalishlari ham takomillashib bormoqda. Fikrimizning isboti sifatida ta kidlash joizki, murojaatlarning o‘rganilishi ʼ natijasida Ombudsman tomonidan davlat organlari va tashkilotlari hamda sudlarga fuqarolarning buzilgan huquqlarini tiklash yuzasidan kiritilgan ta sir choralari 2020-yilda ʼ 40 tani tashkil etgan bo‘lsa, 2023-yilda ushbu ko‘rsatkich 170 taga yetgan. Qiynoqlarni oldini olish bo‘yicha 2020-yilda 76, 2021-yilda 177, 2022-yilda 381 va 2023-yilda 603 marotaba monitoring tashriflari o‘tkazilgan. Inson huquqlari va erkinliklariga rioya qilishning ta minlanishi demokratik ʼ huquqiy davlat va fuqarolik jamiyati barpo etishning muhim sharti hisoblanadi. Shunga asosan, O zbekiston o z mustaqilligiga erishgach, ijtimoiy hayotning barcha jabhalarida ʻ ʻ olib borilayotgan keng qamrovli islohotlarning zamirida, inson huquq va erkinliklariga bo lgan e tibor, insonlarning sha ni va qadr-qimmatini hurmat qilish, inson huquqlarini ʻ ʼ ʼ eng oliy qadriyat sifatida e tirof etish kabi g’oyalarni bosh maqsad qilib qo ygan. Qayd ʼ ʻ etish kerakki, bugungi kunda mamlakatimizda inson huquq va erkinliklarini himoya qilishning konstitutsiyaviy-huquqiy asoslari hamda kafolatlari bilan bir qatorda uning tashkiliy mexanizmlari ham yaratilgan. Konstitutsiyamizda fuqarolarning ijtimoiy- iqtisodiy, siyosiy huquqlari, jamiyat rivojlanishining strategik yo nalishlari,ʻ boshqaruvning adolatli va demokratik prinsiplari, shuningdek ma naviy qadriyatlarimiz ʼ asoslari o z ifodasini topgan. ʻ Mamlakatimizda inson huquqlarini ta minlash borasidagi chora-tadbirlar inson ʼ huquqlarining umume tirof etilgan g’oyalari va qadriyatlariga, shuningdek, xalqaro ʼ majburiyatlarga sodiqlik, amalga oshirilayotgan barcha siyosiy va ijtimoiy-iqtisodiy islohotlarning bosqichma-bosqich xarakterda ekanligi; demokratiya va ijtimoiy adolat g oyalariga sadoqatimizni namoyon etish orqali, xalq hokimiyatchiligini mustahkamlash; ʻ xalq vakilligi institutlarini rivojlantirish; demokratik huquqiy davlat va kuchli fuqarolik jamiyati shakllanishiga asoslanganlik; insonparvar demokratik huquqiy davlatni barpo etish yo lida hamma narsa inson uchun, inson baxt-saodati uchun yaratilganligi kabi va ʻ boshqa bir qator demokratik tamoyillar asosida amalga oshirilmoqda. Ko rsatib o tish ʻ ʻ joizki, konstitutsiyaviy-huquqiy kafolatlar mazmunan quyidagilarni o z ichiga oladi: ʻ -fuqarolarning huquq va erkinliklarini buzish mumkin bo lgan harakatlarni ʻ taqiqlash hamda chegaralashning yuridik meyorlarini mustahkamlash; -fuqarolarning o z huquq va erkinliklarini hech qanday to siqsiz amalga ʻ ʻ oshirishlarida davlat organlari hamda mansabdor shaxslarning mas ulligi; ʼ -tajovuz etishdan himoyalanishni ta minlovchi maxsus meyorlar (shikoyat, sudga ʼ murojaat qilish huquqlari) mavjudligi; -huquqlarni buzganlik uchun yuridik javobgarlikning belgilanganligi; -davlat va fuqarolarning huquqlarini amalga oshirishni mustahkamlashda jamoat tashkilotlari hamda mansabdor shaxslarning faoliyati. Inson va fuqaroning huquq va erkinliklari 1 - insonga bekamu ko st yashash ʻ imkoniyatini beruvchi va iqtisodiy, ijtimoiy, madaniy, siyosiy sohalarda o z imkoniyat va ʻ talablarining amalga oshirilishini ta minlovchi huquqiy maqom. Inson huquqlari va ʼ erkinliklariga rioya etish O zbekiston Respublikasi konstitutsiyaviy tuzumining ʻ asosidir. Inson huquqlari va erkinliklarini ta`minlashga qaratilgan choratadbirlar orasida 1997-yil aprelda «Oliy Majlisning inson huquqlari bo‘yicha vakili (ombudsman) to‘g’risida»gi O‘zbekiston Respublikasi qonunining qabul qilinishi alohida ahamiyatga ega. Inson huquqi — shaxsning hayotiy ehtiyoji, yashashi , komil topishi uning jamiyat, davlat va boshqa shaxslar bilan aloqasi uchun zarur bo lgan xususiyatlari.ʻ Inson huquqlari va erkinliklari tizimi o z yaralish ibtidosi va rivojlanish mantiqiga ega. ʻ _____________________ Inson va fuqaroning huquq va erkinliklari 1 - O‘z.Milliy Ensiklopediyasi.Toshkent.2024. Adabiyotlarda “inson huquqlarining uch avlod bosqichi” haqida ko rsatilgan. Ular ʻ quyidagilardan iborat. -Inson huquqlarining “birinchi avlodi”- fuqarolik va siyosiy huquqlar hisoblanadi. -Inson huquqlarining “ikkinchi avlodi” - bir qator ob ektiv va sub ektiv omillar ʼ ʼ ta siri ostida shakllandi. XIX asr oxiri XX asr boshlarida sanoati rivojlangan ko pgina ʼ ʻ mamlakatlarda iqtisodiyot sohasida sezilarli siljishlar ro y beradi. ʻ -Nihoyat, inson huquqlarining “uchinchi avlodi” — “hamjihatlik huquqlari” deb atalib, ular davlatlardan ustun turuvchi va kollektiv xarakterga ega. Umumiy e tirof ʼ etilgan qoidaga ko ra bu huquqlar: tinchlikka bo lgan huquq, bexavotir tabiiy atrof ʻ ʻ muhitga bo lgan huquq, insonniyatning ʻ iqtisodiy va madaniy merosidan foydalanish huquqi va boshqalar. Inson huquq va erkinliklarining bosh qomusi Konstitutsiyamiz hisoblanadi. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining e’tiborga molik, ijobiy jihatlaridan biri unda inson huquqlari va erkinliklarining kafolatlari mustahkamlangan. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev shunday degan edi: “Har qanday demokratik islohotlar samarasi, tinchlik va taraqqiyotning asosiy garovi ham Konstitutsiya va qonun ustuvorligi ta’minlanishi bilan bevosita bog’liq”. Zero, davlatning insonparvarligi va madaniy darajasi, u o‘tkazayotgan ijtimoiy siyosatning mazmuniga qarab baholanadi. Shuning uchun ham islohotlar davrida olib borilayotgan ijtimoiy siyosatning tub mohiyati aholining huquq va erkinliklarini ta’minlashga qaratilgan maqsadli ijtimoiy himoya tizimini takomillashtirishdan, ayniqsa, ijtimoiy adolat qoidalarini yanada mustahkamlash, mahalliy hokimiyat va fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish idoralari mavqeini oshirishdan iboratdir. Shunday qilib, inson huquqlarining va erkinliklarining kafolati, bu – umumxalq tomonidan qabul qilingan, davlat tomonidan o‘rnatilgan yoki tasdiqlangan, shaxslar va fuqarolarga belgilab qo‘yilgan huquq va erkinliklarni amalda ta’minlashga yordam beradigan huquqiy vositalar, yuridik usullar va shart-sharoitlar majmuidir. Ma’lumki, amaldagi Konstitutsiyamizda davlat fuqarolarning Konstitutsiya va qonunlarda mustahkamlangan huquqlari va erkinliklarini ta’minlashi, har bir shaxsga o‘z huquq va erkinliklarini sud orqali himoya qilish, davlat organlari, mansabdor shaxslar, jamoat birlashmalarining g’ayriqonuniy xatti-harakatlari ustidan sudga shikoyat qilishi, voyaga yetmaganlar, mehnatga layoqatsizlar va yolg’iz keksalarning huquqlari davlat himoyasida ekanligi, xotin-qizlar va erkaklar teng huquqli ekanligi kafolatlangan. Konstitutsiya inson huquqlari va erkinlilarini ta’minlash va himoya qilish bilan bir qatorda, uning huquq va erkinlilarini cheklashni ham amalga oshiradi. Bu ham to‘g’ri talqin. Chunki erkinlikning me’yori ham, chegaralari ham bo‘lishi kerak. Shu sababli ham konstitutsiya inson huquq va erkinliklarini tartibga soluvchi asosiy omil. Inson huquq va erkinliklarini ta’minlash insonning ahvolini o‘zgartirish, unga munosib turmush sharoitini yaratish, erkinlik, shaxsiy daxlsizlik, ijtimoiy xavfsizlikni ta’minlash, siyosiy jarayonlarda faol ishtirok etishni ta’minlashga qaratilgan o‘zgarishlarning asosiy vazifalaridan biridir. Inson huquqlarini ta’minlashga qaratilgan davlat siyosatining asosiy vazifasi inson huquq va erkinliklarining har tomonlama rivojlanishi, uyushgan jamiyatning davlat hokimiyati, uning organlari va mansabdor shaxslari faoliyatini nazorat qilishi uchun sharoit yaratishdan iborat. Bunday siyosatni demokratik jamiyatda davlat xizmatining “javobgar” (ochiq) modeli ta’minlashi mumkin. Boshqaruv tizimining ochiqligi uning yuqori darajadagi moslashuvchanligi, jamoatchilik bilan o‘zaro munosabatlarning rivojlangan texnologiyasi va “ilg’or” rejimda ishlash qobiliyati, ya’ni “omon qolish” sharti bo’lgan rivojlanish tendentsiyalarini bashorat qilish bilan ta’minlanadi. Inson huquqlarining kafolatlari Konstitutsiya hisoblanganligi sababli boshqa davlatlardagi huquq va erkinliklarning ta’minlanishini, konstitutsiyasining yaratilishini unda asosan nimalar keltirilganligini misol tariqasida o‘rganishimiz ham mumkin. Davlatlarining inson huquqlari sohasidagi siyosatining konseptual asosini xalqaro hamjamiyat tomonidan e’tirof etilgan tamoyillar quyidagilarni tashkil etadi: -insonning ajralmas huquq va erkinliklarini tan olish; -qonun ustuvorligining burchi - inson huquq va erkinliklarini ta’minlash; -inson huquq va erkinliklari faqat qonun bilan cheklanishi mumkin; -hokimiyatlar bo‘linishi printsipi, hokimiyat tuzilmalari tomonidan avtoritarizm tendentsiyalarini cheklash; -davlat vakolatlari doirasi qonunchilik va qonunchilikni, erkin iqtisodiy rivojlanish uchun adolatli shart-sharoitlarni va butun jamiyat xavfsizligini ta’minlash uchun yetarli darajada minimal darajaga qisqartirilishi kerak; - davlat organlarining o‘z vakolatlarini amalga oshirishi ustidan jamoatchilik nazorati hokimiyatni topshirishning demokratik tartib-qoidalari va xalq oldidagi mas’uliyat prinsipi asosida ta’minlanishi kerak; -manfaatlar to‘qnashuvi qonun doirasida, tomonlarning qonun oldida tengligi tamoyiliga rioya qilgan holda hal qilinadi va hokazo. Bu fuqarolarga, ularning birlashmalariga, har qanday davlat tuzilmalariga va umuman davlatga birdek ta’luqlidir. Huquqiy nizoda davlat va shaxs teng huquqli tomonlar deb tan olinadi. Inson huquqlari sohasidagi siyosatni shakllantirish inson huquqlari va erkinliklari sohasidagi normativ-huquqiy hujjatlar majmuasini, shu jumladan konstitutsiya, qonunlar, Hukumat, Konstitutsiyaviy Kengash qarorlari, Konstitutsiyaviy Kengash qarorlarini ishlab chiqish va amalga oshirishni nazarda tutadi. Inson huquqlari sohasidagi davlat siyosatining asosiy tamoyillarini belgilab beruvchi asosiy huquqiy hujjat konstitutsiyadir. Rossiya, Ukraina, Qozog’iston, Qirg’iziston va boshqa davlatlarda yangi konstitutsiyalar ishlab chiqilgan va qabul qilingan. Ularning qabul qilingan qonunlarida ham inson huquq va erkinliklari asosiy o‘rinni egallagan. Qabul qilingan konstitutsiyalarda: - Birinchidan, inson va fuqaroning huquq va erkinliklari institutining roli kontseptual jihatdan turlicha belgilanadi: postsovet davlatlarining aksariyati shaxs huquq va manfaatlari davlat manfaatlariga nisbatan ustuvorligini tan olingan. - Ikkinchidan, huquq va erkinliklar yangi nazariy va huquqiy asosga ega bo‘lgan, ularning faqat davlat tomonidan berilgan talqini rad etilgan, inson huquq va erkinliklari ajralmas va tug’ilishdan boshlab har kimga tegishli deb e’tirof etilgan. - Uchinchidan, konstitutsiyalarda umume’tirof etilgan xalqaro standartlarga javob beradigan boshqa huquq va erkinliklar tizimi mavjud: shaxsiy huquq va erkinliklar birinchi o‘ringa qo‘yilgan, yashash huquqi, shaxsiy qadr-qimmat, shaxsiy daxlsizlik, uy- joy daxlsizligi, harakat erkinligi, fikr va nutq. - To‘rtinchidan, huquq va erkinliklar to‘g’risidagi milliy qonunchilikning xalqaro huquq bilan bog’liqligi sezilarli darajada kengaytirgan: xalqaro huquqning umume’tirof etilgan prinsip va normalari hamda xalqaro shartnomalar ko‘pchilik konstitutsiyalarda amaldagi qonunchilikning ajralmas qismi sifatida e’lon qilingan. - Beshinchidan, konstitutsiyalar huquq va erkinliklarni amalga oshirishning konstitutsiyaviy-huquqiy tamoyillarini shakllantirgan. Ular davlatning harakatlariga ham, fuqarolarning xatti-harakatlariga ham tegishli. Fuqaroning huquq va erkinliklari bevosita taminlangan, belgilangan huquq va erkinliklarni bekor qiluvchi yoki ularni buzuvchi qonunlar chiqarilmasligi, huquqlarning faqat qonun bilan cheklanishi, fuqaroning huquqlari, erkinliklari va burchlariga daxldor normativ hujjatlar majburiy e’lon qilinishi, huquq va erkinliklarni amalga oshirish boshqalarning huquq va erkinliklarini buzmasligi kerak. - Oltinchidan, bir qator davlatlarining huquq va erkinliklarini zamonaviy konstitutsiyaviy tartibga solish ularni himoya qilish uchun keng imkoniyatlar mavjudligi bilan ajralib turishi, sud organlari, inson huquqlari bo‘yicha parlament ombudsmanı instituti, xalqaro organlarga murojaat qilish huquqi, inson huquqlari va erkinliklari, nodavlat notijorat tashkilotlari, advokatlik instituti va boshqalar huquqlari. Kurs ishi mavzusi bo‘yicha o`tkazilgan so`ovnoma So rovnoma Respublikamizda inson huquqlarining qanchalik ta minlanganligi,ʻ ʼ insonlarning o z huquq va erkinliklarini qanchalik darajada bilishlari, ulardan foydalana ʻ olishlarini ilgari surgan. So rovnoma qisqa muddat ichida o tkazilganligi sababliʻ ʻ respondentlar soni ko p emas. Lekin qatnashganlar soni ular bergan ma lumotlarga ʻ ʼ asoslanib ham o zi hulosalarimizni chiqarishimiz mumkin. ʻ XULOSA Inson huquqlarini ta minlash va himoya qilish bo‘yicha dolzarb masalalarni harʼ tomonlama o‘rganish, amaldagi qonunchilik, huquqni qo‘llash amaliyoti va ilg‘or xorijiy tajribani tahlil qilish hamda keng jamoatchilik muhokamasi, xalqaro va milliy maslahatlashuvlar natijasida ishlab chiqilgan mazkur konsepsiya olti bo‘limdan iborat bo‘lib, milliy strategiyaning asosiy vazifalari 14 punktdan iborat holda ko‘rsatib berilgan. Belgilangan vazifalarni amalga oshirishda fuqarolarimizning huquqiy madaniyati alohida o‘rin tutadi. Inson huquqlari sohasida huquqiy savodxonlikni oshirish, jumladan bu borada axborot tarqatish, ta lim berish faoliyatini samarali tashkil ʼ etish bo‘yicha ustuvor yo‘nalishlar ham milliy strategiyada o‘z aksini topgan. Bu borada xususan, partiyamiz saylovoldi dasturida ko‘rsatilgan vazifalar, ya ni jamiyatda huquqiy, ʼ siyosiy ong va madaniyatni oshirish orqali qonun ustuvorligini ta minlash; huquqiy, ʼ siyosiy ong va madaniyatni umumjamoa madaniyatining ajralmas tarkibiy qismiga aylantirish; qonunlarga rioya etish ko‘nikmasini shakllantirishda oila, ta lim-tarbiya ʼ maskanlari, mahalla, jamoatchilik institutlari imkoniyatlaridan foydalanishga qaratilgan mexanizmlarni yaratish; xalqimizning siyosiy jarayonlarda bevosita va bilvosita ishtirokini yuqori darajaga ko‘tarish; qonun va qonunosti normativ-huquqiy hujjatlar loyihalari muhokamalarida aholining faol ishtirokini kengaytirish; korrupsiyaga qarshi kurashishning ma naviy-ma rifiy va javobgarlikning muqarrarligi usullarini tanlash, ʼ ʼ odamlar ongida korrupsiyaga murosasiz munosabatni shakllantirish borasida amalga oshirilayotgan sa y-harakatlar bevosita strategiyada ko‘rsatilgan vazifalarni amaldaʼ qo‘llashda o‘z o‘rniga ega. Mamlakatimizda fuqarolar huquq va erkinliklari kafolatlarini yana-da kuchaytirish, jumladan qiynoqqa solish va boshqa shafqatsiz, g’ayriinsoniy yoki qadr- qimmatni kamsituvchi muomala hamda jazo turlarini qo‘llash holatlariga mutlaqo yo‘l qo‘ymaslik, qiynoqqa solishning barvaqt oldini olish, u bilan bog’liq murojaatlarni tezkor ravishda xolisona ko‘rib chiqish, harakatlanish erkinligi cheklangan shaxslar saqlanadigan joylarga monitoring tashriflarini muntazam amalga oshirish bo‘yicha samarali huquqiy mexanizmlarni yaratish maqsadida O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Qiynoqqa solish holatlarini aniqlash va ularning oldini olish tizimini takomillashtirishga doir qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g’risida” 26.06.2021 yil PF-5163- sonli Qarori e lon qilingan edi. Mazkur Qarorga muvofiq, Oliy Majlisning Inson ʼ huquqlari bo‘yicha vakili (ombudsman) huzuridagi ekspert guruhi negizida Ombudsman huzuridagi Qiynoq holatlarini aniqlash va ularning oldini olish bo‘yicha jamoatchilik guruhlarini tashkil etish va ularning asosiy vazifalari ko‘rsatib berildi. Ombudsman tomonidan har yili 15 martga qadar Oliy Majlis palatalariga qiynoqqa solish va boshqa shafqatsiz, g’ayriinsoniy yoki qadr-qimmatni kamsituvchi munosabat hamda jazo turlarini qo‘llash holatlarining oldini olish bo‘yicha amalga oshirilgan ishlar yuzasidan ma ruzani taqdim etish va uni ommaviy axborot vositalarida e lon qilish amaliyotini ʼ ʼ yo‘lga qo‘yish belgilab berilgan. Yuksak darajadagi huquqiy madaniyatga erishishning yagona yo‘li – huquqiy ta lim va huquqiy tarbiyani isloh qilish va rivojlantirishdir. Chunki huquqiy savodxonlik ʼ huquqiy madaniyat asosidir. “Huquqiy madaniyat – fuqarolarning yetukliligi va ongliligini ko‘rsatuvchi mezon. Huquqiy madaniyat tushunchasi huquqning rivojlanish darajasi, aholining huquq haqidagi tushunchasi, qonunlarning ahvoli, huquqni amalga oshirish ishlarini tashkil etish darajasi, huquqning obro‘yi singari elementlardan tashkil topadi... Shaxs qanchalik huquqiy bilimga ega bo‘lmasin, qonun va boshqa qoidalarga amal qilmasa, u jamiyat uchun katta zarar bo‘lib, bu huquqiy madaniyatsizlikni keltirib chiqaradi. Demak, huquqiy madaniyatga shaxsning o‘z huquq, erkinliklarini anglaganligini ko‘rsatuvchi mezon sifatida qarashimiz mumkin... Huquqiy madaniyat insonning huquq, jamiyat va davlatga bo‘lgan munosabatining alohida shaxs, uning huquq va manfaatlariga bo‘lgan munosabati bilan chambarchas bog‘liq, huquqiy madaniyat darajasi huquqiy tizimning rivojlanganlik darajasi, davlat va jamiyat institutlarining xalqchilligi, aholining bilim darajasi, huquqiy ong va jamiyatdagi huquqiy mafkura bilan uzviy aloqadorlikdadir”. Yangi O‘zbekistonning 2022–2026 yillarga mo‘ljallangan taraqqiyot strategiyasi va uni 2022 yilda amalga oshirish bo‘yicha «yo‘l xaritasi»da inson qadrini yuksaltirish va erkin fuqarolik jamiyatini yana-da rivojlantirish orqali xalqparvar davlat barpo etish; mamlakatimizda adolat va qonun ustuvorligi tamoyillarini taraqqiyotning eng asosiy va zarur shartiga aylantirish ustuvor vazifa sifatida belgilab berilgan. Prezidentimiz Sh.Mirziyoyev ta kidlaganidek,ʼ “ Yangi O‘zbekiston strategiyasining maqsadi – yurtimizning baxtli va barkamol insonlar farovon yashaydigan, ijtimoiy adolat tamoyillari to‘liq qaror topgan, dunyoning rivojlangan, barqaror o‘sayotgan va inson kapitali yuqori bo‘lgan demokratik davlatlari qatoridan joy olishini ta minlashdir”.Mamlakatimizda adolat va qonun ustuvorligi tamoyillarini ʼ taraqqiyotning eng asosiy va zarur shartiga aylantirishda Ombudsman institutining roli beqiyosdir” . Hozirgi kunda insonlarga berilgan huquq va erkinliklar barcha uchun qulayliklar yaratib bermoqda. Insonning kamolotga erishish yo‘lida qonun ustuvorligi eng muhim jabhalardan biri bo‘lib hizmat qilmoqda. Qonun ustuvorligi davlat organlari, tashkilotlar tomonidan har bir shaxs uchun yaratilib beriladi. Ulardan oqilona foydalanish har bir shaxs uchun eng ma’suliyatli vazifadir. Kam ta’minlangan oilalar, boquvchisini yo‘qotgan va nogironligi mavjud bo‘lgan oilalar uchun, ota-ona qaramog’isiz qolgan bolalar yok iota-onasi yo‘q bolalar, nogironligi mavjud bo‘lgan bolalar, qiyin hayotiy vaziyatga tushib qolgan bolalar va boshqa sharoitdagi bolalar uchun ham yurtimizda yetarlicha shart-sharoitlar yaratilgan. Foydalanilgan adabiyotlar: I) O‘zbekiston Respublikasi qonunlari va huquqiy-me’yoriy hujjatlari. 1. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi – moddalar, 18-52-moddalar, 24-modda, 25-26-moddalar, 27-29-moddalar, 31-modda, 41-modda, 78-modda, 63-modda. 2. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarori- 05.10.2024-yil 640-son. 3. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti farmoni -12.05.2023-yil PF-70-son. 4. “Xotin qizlarni qullab quvatlash, ularni jamiyat xayotidagi faol ishtirokini taminlash tizimini yanada takomillashtirish chora- tadbirlari to‘g‘risida ” O‘zbekiston Respublikasi Prizedenti 05.03.2021-yil PQ-5020-son qaror”. 5. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 21.10.2021- yil 654-sonli qarori. 6. “Nogironligib o‘lgan shaxslarning huquqlari to‘g‘risida” O‘zbekiston Respublikasi Qonuni 15.10.2020-yil O‘RQ-641-son. 7. “Bola huquqlari kafilatlari to‘g‘risida” O‘zbekiston Respublikasi Qonuni 07.01.2008-yil O‘RQ-139-son. 8. “O‘zbekistonda yoshlarga oid davlat siyosatini 2025-yilgacha rivijlantirish konsepsiyasini tasdiqlash tug‘risida” O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 18.01.2021- yil 23-sonli qarori. II) Rahbariy adabiyotlar 9. Sh.M.Mirziyoyev- “Erkin va farovon, demokratik O‘zbekiston davlatini birgalikda barpo etamiz”. 2017-yil.Toshkent.O‘zbekiston. III) O‘quv adabiyotlar, qo‘llanma va risolalar. 10. Feruza Muxiddinova – TDYUU profesori yuridik fanlar doktori 2022- yil 26- dekabr.”Yangi O‘zbekiston yoshlariga yaratilayotgan yangi imkoniyatlar Renesan poydevori”. Maqola.12-13-bet. 11. “Oila Tipologiyasi va funksiyalarining o‘ziga xos talqini” – Arapbayeva Danegul Kurbanova.. Maqola.2023.Chimkent. 12. “O‘zbek etnolengvestik madaniyatida oila tushunchasi” – Shukuruvna Nodira. Maqola.2022.Jizzax. 13. Oila huquqi – Toshkent Davlat Yuridik Universiteti .Darslik.Namangan.2018. 14. Firdavs Sharipov – Oliy Majlis Qonunchilik palatasi raisi o‘rinbosari. Maqola.2024. Toshkent. 7-8-b. 15. Otabek Bobojonov -Yuridik fanlar bo’yicha falsafa doktori dotsent. Maqola.2013. Toshkent. Foydalanilgan vebsaydlar: 16. Oliy Majlisning Inson xuquqlari buyicha vakili Ombudsman – ombudsman.uz rasmiy veb - sayti. 17. Inson huquqlari buyicha O‘zbekiston Respublikasi Milliy markazi – rasmiy veb – sayti.

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. O‘zbekiston Respublikasi aholisiga yaratilib berilayotgan imkoniyatlarning nazariy asoslari

O‘zbekiston Respublikasida inson huquqlari

Oila va bola tushunchalari

II BOB. O‘zbekiston Respublikasida turli toifadagi oilalarning huquq va imtiyozlari

Respublikamizda bolalar erkinliklarini ta’minlashga doir chora tadbirlar

Inson huquq va erkinliklariga oid davlat siyosati

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI

Купить